Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Ҡол Шәриф мәсете 0 60050 1293249 1277426 2026-04-12T14:05:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1293249 wikitext text/x-wiki {{Мечеть |Русское название = Ҡол Шәриф мәсете |Оригинальное название = {{lang-tt|Qolşərif məçete, Колшәриф мәчете}} |Изображение = Мечеть Кул Шариф, 2009.jpg |Подпись изображения = Ҡол Шәриф мәсете |Ширина изображения = |Страна = Рәсәй |Тип региона = Республика |Регион = {{Флагификация|Татарстан}} |Название местоположения = ҡала |Местоположение = {{Флагификация|Ҡазан}} |Адрес = [[Ҡазан кремле]] |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 47|lat_sec = 53.14 |lon_dir = E|lon_deg = 49|lon_min = 06|lon_sec = 18.63 |region = |CoordScale = 2000 |Течение, школа = [[сөнниҙәр|сөнниселек]], [[хәнәфи мәҙһәб]] |ДУМ = [[Татарстан мосолмандары Диниә назараты]] |Тип мечети = [[Йома мәсете]] |Архитектурный стиль = |Авторы проекта = Латыпов Ш.Х., Сафронов М.В., Саттаров А.Г., Сайфуллин И.Ф. |Архитекторы = |Основатель = |Инициатор строительства = |Благотворители = 40 меңдән артыҡ кеше һәм ойошмалар |Первое упоминание = |Строительство = |Основные даты = [[24 июнь]] [[2005 йыл]] - мәсетте асыу |Упразднён = |Начало строительства = [[1996]] |Окончание строительства = [[2005]] |Реликвии = |Имам = |Состояние = |Общая площадь = |Размеры = |Площадь помещений = |Вместимость = яҡынса 1 500 кеше |Количество куполов = 1 |Высота = |Высота купола = |Количество минаретов = 4+4 |Высота минарета = 58 м |Материал = Гранит, мәрмәр |Таравих = |Ифтар, сухур = |Библиотека = |Мактаб = |Сайт = http://www.kazan-kremlin.ru/kremlin/architecture/8/ |Commons = Qolsharif Mosque <!-- 12.12--> }} '''Ҡол Шәриф мәсете''' ({{lang-tt|Колшәриф мәчете, Qolşərif məçete}}) — [[Татарстан Республикаһы|Татарстандың]] һәм [[Ҡазан|Ҡазандың]] үҙәк [[Мәсет|мәсете]] ([[2005]] йылдан);<ref>[http://www.kazanx.ru/Kazanx-istoricheskaya/pamyatniki/ Ҡазандың тарихи ҡомартҡылары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430054250/http://kazanx.ru/Kazanx-istoricheskaya/pamyatniki/ |date=2019-04-30 }}</ref> [[Ҡазан кремле]] биләмәһендә урынлашҡан. Мәсет [[Ҡазанды алыу|Ҡазанды оккупациянан]] һаҡлағанда һәләк булған күренекле [[Татарҙар|татар]] дин эшмәкәре, сәид [[Ҡол Шәриф]] исемен йөрөтә. == Тарих == Мәсет [[Ҡаҙан ханлығы|Ҡазан ханлығы]] осоронда бик данлы булған. XVI быуатта [[Волга буйы|Иҙел буйында]] фәнни һәм дини үҙәге була. === [[Ҡол Шәриф]] - татар халҡы ҡаһарманы === Был мәсет Ҡазан ханлығының бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшсе, мәшһүр татар ҡаһарманы, шағир, дәүләт эшмәкәре, рухани, сәид Ҡол Шәриф хөрмәтенә аталған. 1552 йылдың 2 октябрендә ил менән бергә уның рухи остазы — Ҡол Шәрифтың да ғүмере өҙөлә. Ҡол Шәриф үҙенең шәкерттәре менән Йәмиғ мәсете өсөн [[Иван Грозный]] ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышып мәсет баҫҡыстарында һәләк була. Бөйөк татар батыры - Ҡол Шәриф иҫтәлегенә баш Ҡазан мәсете тип аталған. 1552 йылда, Яуыз Иван ғәскәрҙәре [[Ҡазанды яулап алыу|Ҡазан ҡалаһын яулап алғас]], мәсет емерелә. == Мәсетте тергеҙеү == 1996 йылда мәсетте тергеҙеү эштәре башлана. [[Сәйфуллин Искәндәр Фоат улы|Искәндәр Сәйфуллин]] һәм [[Саттаров Айвар Ғүмәр улы|Айвар Саттаров]] проекттары нигеҙендә төҙөлә. Рәсми рәүештә 2005 йылдың 24 июнендә, Ҡазандың мең йыллығына асыла. == Архитектураһы == Мәсеттең 8 [[Манара|манараһы]] бар. Көмбәҙ «Ҡазан бүреге» декоратив элементтары, ләлә сәскәһе (Волга буйы Болгарияһының уңдырышлылыҡ символы) менән биҙәлгән. Бина төнөн матур яҡтыртыла. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == {{Mosque-stub}} [[Категория:Ҡазан мәсеттәре]] j7lf3fd9mxm0nkv8e7az0g34qshncjc Ҡатнаш көрәш сәнғәте 0 130681 1293228 1288547 2026-04-12T12:40:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1293228 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡатнаш көрәш сәнғәте''' (шулай уҡ ''MMA'' — {{lang-en|mixed martial arts}}) — [[яугирлыҡ сәнғәте]] (йыш ҡына «ҡағиҙәһеҙ һуғыш» тигән дөрөҫ булмаған исем менән дә атайҙар), бергә-бер алышҡа сығыуҙың күп һандағы техник алымдары, мәктәптәре һәм йүнәлештәренән ғибәрәт. ММА — һуғыу техникаһын ҡулланып, тулыһынса контактлы алыш һәм баҫҡан (клинч) килеш тә, шулай уҡ, иҙәндә лә (партерҙа) көрәшеү. «Mixed Martial Arts» терминын 1995 йылда MMA<ref>{{cite news</ref> -ның тәүге ойошмаларының береһе Вattlecade-ның президенты Рик Блюм тәҡдим итә, артабан был термин яңы инглиз илдәрендә дә тотороҡло ҡулланылыш таба. ММА тамырҙары беҙҙең эраға тиклемге осорға барып тоташа: боронғо гректар беренсе  Олимпия уйындарында панкратионда ярыша, әммә 1990-сы йылдарға тиклем ММА донъяла киң популярлығы менән маҡтана алмай. «Ultimate Fighting Championship» (ингл. — «Абсолют алышсылар чемпионаты»), «Pride Fighting Championships» (ингл. «Прайд» алышсылар чемпионаты ) кеүек һ. б. ойошмалар барлыҡҡа килеп үҫешкәс кенә ММА-ның популярлығы ҡырҡа күтәрелә, быға профессиональ бокстағы тамашаға кешенең аҙ йөрөүе лә булышлыҡ итә. Тәүге ярыштарҙа ҡағиҙәләрҙең бик аҙ булыуына, был спортты «ҡанлы үлтереш» тип тәнҡитләүҙәренә ҡарамаҫтан, промоутерҙар спортсыларҙың хәүефһеҙлеген арттырыу һәм яңы тамашасыларҙы йәлеп итеү өсөн өҫтәмә сикләүҙәр индерә<ref name="complete">{{cite web|url=http://www.completemartialarts.com/whoswho/ufc/ufchistory.htm|title=UFC History - Complete Martial Arts.com|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w5rk8ZW3|archivedate=2011-01-29}}</ref>. Ошо тырышлыҡ арҡаһында, хәҙерге ММА — иң тиҙ үҫешкән заманса спорт төрҙәренең береһе<ref>{{cite web|url=http://allboxing.ru/archives/2010-06-30_10_47.html|title=Дана Уайт о женском ММА|publisher=AllBoxing.ru|date=30 июня 2010|accessdate=2 сентября 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64z9xiziZ|archivedate=2012-01-26}}</ref>, алыштарҙың түләүле трансляцияларын һатыу күрһәткестәре, [[киң мәғлүмәт саралары]]нда яҡтыртыу, шөғөлләнеүсәләрҙең артыуы һәм ММА менән бәйле тауарҙарҙы һатыуҙың артыуы  ла быны раҫлай. == Тарихы == === Тамырҙары һәм үҫеше === [[Файл:Xwres8.jpg|справа|мини|250x250пкс|Панкратион ҡағиҙәләре буйынса алышта Уффицинан көрәшселәр]] [[Файл:Xfrese.jpg|мини|Панкратиастар Рим рельефына төшөргәндәр.  2-се йәки 3-сө быуат А. Д.]] Панкратион - хәҙерге ММА-ны хәтерләткән иң өлкән ҡоралһыҙ көрәш стиле. Боронғо гректар беҙҙең эраға тиклем 648 йылда [[Олимпия уйындары]]на ошо дисциплинаны индерә<ref name="walter">{{cite web|last=Walter|first=Donald|publisher=Grapple Arts|date=December 8, 2003|url=http://www.grapplearts.com/Mixed-Martial-Arts-1.htm|title=Mixed Martial Arts: Ultimate Sport, or Ultimately Illegal?|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA0iosz|archivedate=2012-01-26}}</ref>. Гректарҙың панкратион көрәше аҙаҡ тағы ла ҡатыраҡ булған этруск һәм [[боронғо Рим]] «панкратиум»ына әйләнә. Бындай стилдә һуғышыу стиле [[Колизей]]ҙа күрһәтелә, ә атаҡлы алышсылар статуялары аҙағыраҡ [[Рим]]дә һәм [[Италия]]ның башҡа ҡалаларында ҡуйыла. [[XIX быуат]] аҙағында ҡайһы бер алыштар йәмәғәт урындарында үткәрелә. Улар төрлө көрәш стилдәрендә, шул иҫәптән джиу-джитсу, [[Грек-рим көрәше|көрәш]] һәм башҡа стилдәрҙә башҡарыла. [[XIX быуат|XIX]] һәм [[XX быуат|XX]] быуаттар араһында<ref>{{cite web|url=http://ejmas.com/jcs/jcsart_JapanTimes_1199.htm|publisher=Journal of Combative Sport|title=Journal of Combative Sport: Jujitsu versus Boxing|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA1EW9C|archivedate=2012-01-26}}</ref> ҡатнаш стилдәрҙән торған ярыштар (мәҫәлән, боксер көрәшсегә ҡаршы сыға) Европала һәм күп кенә Алыҫ Көнсығыш илдәрендә ярайһы уҡ популяр була. Хатта [[Англия|Англияла]]   Европа һәм Азия тәғлимәттәрен<ref name="bart">{{cite web|url=http://ejmas.com/jmanly/articles/2001/jmanlyart_noble_0301.htm|title=An Introduction to E. W. Barton-Wright (1860-1951) and the Eclectic Art of Bartitsu|publisher=Journal of Manly Arts|month=March|year=2001|last=Noble|first=Graham|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA1f5g6|archivedate=2012-01-26}}</ref> берләштергән һәм «бартитсу» тип аталған көрәш сәнғәте барлыҡҡа килә. Атап әйткәндә, бартитсу («баритсу» исеме аҫтында) инглиз яҙыусыһы [[Артур Конан Дойл]]дең әҫәрендә лә иҫкә алына, ул үҙенең антигеройы — профессор Мориартиның «үлем килтереүсе баритсу көрәше» алымдарына эйә булыуы тураһында яҙа. Рейхенбах шарлауығы ситендә Мориарти ошо өлкәләге белемен инглиз боксы мәктәбе вәкиле Шерлок Холмсҡа ҡаршы ҡул көрәшендә файҙалана, әммә Шерлок Холмс та «баритсу» алымдарына белгән булып сыға.<ref>''Конан-Дойль, Артур.'' Собрание сочинений в 8 томах. Том II. — М.: «Правда», 1966 г. — С. 250</ref> [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң был көрәш ике төп йүнәлештә ҡайтанан тергеҙелә. Беренсеһе — «шутрестлинг» ({{lang-en|shootwrestling}}shootwrestling) исемен алған ысын ярыш; икенсеһе  алдан планлаштырылған хореографик шоуға әүерелә, һөҙөмтәлә һуңғыһы хәҙер күп кенә илдәрҙә, атап әйткәндә, АҠШ, Япония һәм Мексикала популяр булған профессиональ көрәшкә килтерә лә инде. 60-сы йылдар аҙағында [[Брюс Ли]] төрлө көрәш сәнғәте элементтарын берләштереү концепцияһын популярлаштыра. Брюс Ли булдырған философия «Джиткундо» тип атала, көрәшсенең, теләһә ниндәй стилде ҡабул итеп, уға тиҙ арала яраҡлаша алыуы — Ли философияһының төп принциптарының береһе. Брюс Линың тәғлимәте һәм бигерәк тә уның ҡатнашлығындағы фильмдар ММА-ға ғәләмәт ныҡ йоғонто яһай, хатта 2004 йылда UFC президенты Дэйн Уайт Брюс Лины «MMA атаһы» тип атай<ref>Wickert, Marc. 2004. ''Dana White and the future of UFC''. kucklepit.com. See [https://ru.wikiquote.org/wiki/Dana%20White Wikiquotes]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} for the text.</ref>. Шуны ла әйтергә кәрәк, джиткундонан байтаҡ боронғораҡ заманда уҡ [[Япония|Японияла]] кадзюкембо һәм карате Годзью-рю кеүек ҡатнаш типтағы ал[[Яугирлыҡ сәнғәте|ыш сәнғәте]] була. ММА-ның ата-бабаһы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа ла була: ул самбо —  «Көрәштең ирекле стилен үҫтереү тураһында»ғы<ref>{{cite web|url=http://www.sambo.spb.ru/history/633/633_1938_11_16.htm|title=Борьба САМБО - ИСТОРИЯ - Приказ №633 «О развитии борьбы вольного стиля» (16 ноября 1938 года)|accessdate=05-09-2010|description=Текст приказа|archiveurl=https://www.webcitation.org/619DGs2M0|archivedate=2011-08-23}} </ref> 633-сө һанлы бойороҡҡа ярашлы 1938 йылда бергә-бер алышының күп төрҙәрен ҡушыу нигеҙендә булдырылған система. Бөгөнгө көндә йәшәп килгән спорт көрәше сәнғәтендә самбо ҡулланылыусы ысулдар арсеналы буйынса ММА-ға иң яҡын торғаны. Шундай асыҡлыҡ индерергә кәрәк, самбо төп ике — спорт һәм хәрби йүнәлештәренә бүленә. Беренсе осраҡта ташлау техникаһын йәғни ауырттырыу ысулдары техникаһын күрһәтеү төп бурыс булһа,  хәрби самбо иһә үҙенең асылы буйынса ММА-ға бик яҡын, сөнки көрәшсенең ҡаршы яҡтың ҡаршы тороу һәләтен нәтижәле рәүештә һәм тиҙ арала юҡҡа сығарыу — тәү сираттағы бурыс. Шуға бәйле [[1991 йыл|1991 йылға]] тиклем самбоның хәрби өлөшө көс структуралары өсөн генә асыҡ була<ref name="bsambo">{{cite web|url=http://bsambo.ru/articles/article4149.shtml|title=Боевое самбо|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA28Ys1|archivedate=2012-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050505061805/http://www.bsambo.ru/articles/article4149.shtml |date=2005-05-05 }}</ref>. Бынан тыш СССР ҡораллы көстәрендә  1979 йылдан башлап АРБ буйынса ярыштар үткәрелә, ә уның ҡағиҙәләре ҡатнаш бергә-бер алышының<ref>[http://www.farbros.ru Информация с официального сайта ФАРБ России] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120906053458/http://www.farbros.ru/ |date=2012-09-06 }}</ref> ҡағиҙәләренә ныҡ оҡшаған.  === Хәҙерге заман ММА-һы === Хәҙерге заман ҡатнаш хәрби көрәш сәнғәтенең тамырҙары ике ваҡиғаға барып тоташа: Бразилияла үткәрелгән вале-тудоға (португал теленән һүҙмә-һүҙ: "Бөтәһе лә рөхсәт ителә") һәм Япониялағы  шутрестлинг-ҡа. Вале-тудо [[XX быуат]]тың өсөнсө ун йыллығында Бразилияның джиу-джитсуһы вәкилдәре Карлос Грейси менән Хелио Грейсиның улар менән көрәштә көс һынашырға теләгән кешене ярышҡа саҡырыуынан башланғыс ала. Был «Грейси алышҡа саҡыра» кеүек ҡабул ителә, аҙаҡ Грейсиның вариҫтары ла уларҙың юлын дауам итә. [[Япония|Японияла]] 1970-се йылдарҙа профессиональ көрәшсе Кандзи «Антонио» Иноки ({{Lang-ja|猪木寛至}}猪木寛至) ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса бер нисә уйын үткәрә<ref name="Origins of mixed martial arts">{{cite web|url=http://www.kocosports.com/absolutenm/anmviewer.asp?a=18493&z=9|title=The overlooked origins of mixed martial arts|last=Martin|first=Todd|publisher=Kocosports.com|date=11-06-2007|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA2jUqO|archivedate=2012-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407010354/http://www.kocosports.com/absolutenm/anmviewer.asp?a=18493&z=9 |date=2009-04-07 }}</ref>. Мәҫәлән, 1976 йылдың 26 июнендә Иноки атаҡлы боксер Мөхәммәт [[Мөхәммәт Али|Али]]<ref name="inokivsali">{{cite web|url=http://prowrestling.about.com/od/thebiggestrivalries/p/inokivsali.htm|title=Antonio Inoki vs Muhammad Ali|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA4CgHi|archivedate=2012-01-26}}</ref> менән осраша. Тәүҙә тулыһынса ҡатнаш көрәш ҡағиҙәләре буйынса алыш үткәреү планлаштырыла, ләкин ярыштан ике көн алда  осрашыуҙың һөҙөмтәһенә һиҙелерлек йоғонто яһаусы сикләү индерелә: Инокиға ул бер аяғы менән иҙәнгә тубыҡланып торғанында ғына аяғы менән тибеү рәхсәт ителә. Һөҙөмтәлә Али алты тапҡыр һуға, ә Иноки алыш барышын иҙәндә үткәрә һәм лоу-кикалар<ref name="inokiAli">{{cite web|title=Inoki vs. Ali Footage|url=https://www.youtube.com/watch?v=VrXzH4WOUdc|accessdate=05-09-2010}}</ref> менән Алины үҙенә яҡын ебәрмәй. Алыш бер яҡтың да еңмәүе менән тамамланһа ла, Алиҙың аяҡтарына яһалған зыян уның боксер карьераһын саҡ хәүеф аҫтына ҡуймай<ref name="sweetScience">{{cite web|url=http://www.thesweetscience.com/boxing-article/1716/joke-almost-ended-ali-career|last=Tallent|first=Aaron|title=The Joke That Almost Ended Ali's Career|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA4gP4J|archivedate=2012-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215081353/http://www.thesweetscience.com/boxing-article/1716/joke-almost-ended-ali-career/ |date=2012-02-15 }}</ref>. Был алыштың ҡыҙыҡлы тамаша булмауы һөҙөмтәһендә, ҡағиҙәләре яраҡлаштырылмағанлыҡтан ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса алышты үткәреү мөмкин түгел, тигән фекер тарала, һәм оҙаҡ ваҡыт улар үткәрелмәй<ref name="semenov">{{cite web|url=http://samlib.ru/s/semenow_eduard_ewgenxewich/09.shtml|title=Бои Без Правил: Мордобой Или Новый Вид Спорта?|publisher=Журнал «Самиздат»|month=Июль|year=2005|last=Семенов|first=Эдуард|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA57hqm|archivedate=2012-01-26}}</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Иноки төрлө ваҡытта ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса алыштарҙы ойоштороуҙы дауам итә, хатта улар киң танылыу алмаһа ла. Әммә тап шул ярыштар  1986 йылда ҡатнаш көрәш сәнғәтенең тәүге ойошмаһын булдырыуға килтерә, ул «Шуто» ({{lang-en|Shooto}}Shooto) исеме аҫтында таныла. Инокиҙың  «Шуто»ға ҡағылышы булмай: ойошмаға уның «рестлер рингы буйынса коллегаһы» Сатору Саяма<ref>{{cite web|url=http://www.sherdog.com/news/articles/1/A-Blood-Called-Shooto-17377|title=A Blood Called Shooto|date=08-05-2010|accessdate=05-09-2010}}</ref> нигеҙ һала. [[Файл:Chuck_Liddell_vs._Rich_Franklin_UFC_115.jpg|слева|мини|200x200пкс|2010 йылда UFC эгидаһы аҫтында ММА ҡағиҙәләре буйынса алыш.]] Артабан ММА төрлө илдәрҙә төрлөсә үҫешә. АҠШ-та MMA-ның популярлығы [[1993 йыл]]дан күтәрелә башлай. Калифорния бизнесмены Арт Дэйви һәм Бразилияның джиу-джитсу мәктәбе етәксеһе Рорион Грейси Денверҙа һәм Колорадола Ultimate Fighting Championship (UFC) тәүге турнирын ойоштора. Еңеүсе өсөн приз фонды 50 мең доллар булған һәм бокс, сават, сумо, карате һәм көрәш вәкилдәре ингән турнирҙа һигеҙ спортсы ҡатнашырға теләк белдерә. Нисек кенә ғәжәп булмаһын: залға 2800 тамашасы йыйыла, бынан тыш 86 мең<ref>{{cite web</ref> кеше ярыштың кабель телевидениеһы буйынса түләүле трансляцияһын һатып ала, үҙенә ҡаршы уйнаусыларҙан ауырлыҡта ла, буйҙа ла ҡайтышыраҡ булыуына ҡарамаҫтан, ул ваҡытта бик аҙ билдәле булған ауырттырыу алымдарын оҫта файҙаланған Бразилия спортсыһы Ройс Грейси турнир еңеүсеһе була. Аҙаҡ, Грейси тағы UFC-ның ике турнирында еңә, бының менән ул хәҙерге ваҡытта ММА-ның күп кенә көрәшселәрен әҙерләүҙә төп компонеттарҙың береһе булған джиу-джитсу көрәшен популярлаштыра. Ҡатнаш көрәш сәнғәтенә булған ҡыҙыҡһыныу [[1997 йыл|1997 йылда]] Японияла ММА-ның ҙур ойошмаһын — Pride Fighting Championships-ты булдырыуға килтерә. Спорттың үҫешә барыуы һөҙөмтәһендә Strikeforce, EliteXC, Fighting Bellator Championships, Bodog, Affliction, WEC, Dream, M-1 Global кеүек башҡа ойошмалар барлыҡҡа килә, әммә ҡаты конкуренция шарттарында уларҙың ҡайһы берҙәре юҡҡа сыға, шул уҡ ваҡытта ҙур булмаған популярлыҡҡа риза булып, көрәшселәр кимәленең әллә ни юғары булмауына күнгәндәре лә була.  СССР тарҡалыуға бәйле [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәрендә MMA ойошмаһының үҫеше буталсығыраҡ характерҙа бара һәм, нигеҙҙә, 1990-сы йылдар урталарынан айырым турнирҙар йәки, турнир селтәрен булдырмайынса ғына, алыштар үткәрелә башлай<ref>{{Cite web|title=Бои без правил часть 1 «История и развитие»|url=http://www.aikibudo.in.ua/?p=381|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA75XnM|archivedate=2012-01-26|date=20-04-2010|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310212722/http://www.aikibudo.in.ua/boi-bez-pravil-chast-1-istoriya-i-razvit/ |date=2016-03-10 }}</ref>. Ҡағиҙәләргә буйһондороусы структуралар, медицина күҙәтеүе һәм көрәште үткәреү шарттары булмағанлыҡтан, ярыштар кимәле бағыусыларҙың аҡса һалыу теләгенә генә бәйле була, шуға ла көрәш нормаль булмаған шарттарҙа ла үткәрелә. Рәсәйҙә RINGS япон ойошмаһы эшләй башлағас ҡына хәлдәр байтаҡҡа яҡшыра,  унда Бүре-хан, Андрей Копылов, Михаил Илюхин һәм Николай Зуев<ref>{{Cite web|title=Rings - Russia vs Georgia|url=http://www.sherdog.com/events/Rings-Russia-vs-Georgia-2692|date=16-06-2000|accessdate=05-09-2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rings Russia - Russia vs. Bulgaria|url=http://www.sherdog.com/events/Rings-Russia-Russia-vs-Bulgaria-1354|date=04-06-2001|accessdate=05-09-2010}}</ref> кеүек көрәшселәр үҙҙәрен яҡшы яҡтан күрһәтә. Төрлө ойошмалар<ref>{{Cite web|title=Full Contact Fighter August 2001 News Archives|url=http://www.fcfighter.com/news0108.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/614Owecb9|archivedate=2011-08-20|publisher=Fcfighter.com|accessdate=05-09-2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=10th Anniversary World Title Series III|url=http://www.prowrestlinghistory.com/shoot/rings/rings2001.html#081101|archiveurl=https://www.webcitation.org/615fDetXs|archivedate=2011-08-21|publisher=Prowrestlinghistory.com|accessdate=05-09-2010}}</ref> версиялары буйынса RINGS аҙағыраҡ ММА буйынса күп тапҡырҙар донъя чемпионы булған Федор Емельяненкоға ла юл аса. Бөгөнгө көндә ММА Рәсәйҙә, мәҫәлән, АҠШ менән сағыштырғанда, әллә ни йәһәт үҫешмәй. АҠШ-та «Station Casinos» казинолар селтәре хужалары ағалы-ҡустылы Фертитталар, 2001 йылда промоушенды һатып алғас һәм компанияның президенты итеп бокстың элекке промоутеры Дэйн Уайт тәғәйенләгәс, UFC алыштарына ҡыҙыҡһыныу бермә-бер арта. Хатта ул мәлдә ММА рәсми рәүештә тыйылған штаттарҙа ла (мәҫәлән, Нью-Йоркта) кешеләр спорт менән күпләп мауыға башлай. Был, иң беренсе сиратта, ҡағиҙәләрҙең алыштарҙы тамашасы өсөн ҡыҙыҡлыраҡ булыуы йүнәлешендә үҙгәртелеүенә, Уайттың спортты (дөрөҫөрәге, UFC ойошмаһының үҙен) популярлаштырыуға йүнәлтелгән агрессив сәйәсәтенә һәм яугирлек техникаһының камиллаша барыуына бәйле була. 2006 йылдың декабрендә UFC-ның популярлығы иң юғары нөктәгә күтәрелә, түләүле телевидениела Чак Лидделлдың Тито Ортисҡа ҡаршы алышы күләме буйынса бокс тарихындағы<ref name="PPV">{{Cite web|title=UFC 66 to make MMA history|url=http://blogs.chron.com/fighting/2006/12/ufc_66_to_make_mma_history.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA89PQJ|archivedate=2012-01-26|last=Sievert|first=Steve|publisher=[[Houston Chronicle]]|date=29-12-2006|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006105400/http://blog.chron.com/fighting/2006/12/ufc-66-to-make-mma-history/ |date=2012-10-06 }}</ref> иң кассалы алыштарҙан ҡалышмаған кимәлдә аҡса йыя. 2007 йылда ағалы-ҡустылы Фертитталар үҙҙәренең төп конкуренты булған япон «Pride»н һатып ала, һөҙөмтәлә UFC ММА<ref>{{Cite web|title=MMA Organizations - MMA Promotions|url=http://www.mmawild.com/mma/|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA9C4x6|archivedate=2012-01-26|publisher=MMAwild|date=2007|accessdate=05-09-2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=MMA Business: Co-Promotion Makes No Sense for UFC|url=http://bleacherreport.com/articles/409305-mma-business-co-promotion-makes-no-sense-for-the-ufc|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA9g0UH|archivedate=2012-01-26|date=21-06-2010|accessdate=05-09-2010}}</ref> донъяһында иң ҙур ойошмаға әйләнә. Pride-ның иң яҡшы уйынсылары АҠШ-та спорттың популярлығын тағы ла юғарыраҡ күтәреүгә өлгәшә, түләүле трансляциялар<ref>{{Cite web|title=UFC Dominates Pay-Per View|url=http://www.watchkalibrun.com/2010/2/17/1314581/ufc-dominates-pay-per-view|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zAAZaco|archivedate=2012-01-26|date=17-02-2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=UFC Pay-Per View: Feeding the Monster|url=http://www.sportsbythenumbersmma.com/2009/08/ufc-pay-per-view-numbers-feeding.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zABR0be|archivedate=2012-01-26|date=22-08-2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216040508/http://www.sportsbythenumbersmma.com/2009/08/ufc-pay-per-view-numbers-feeding.html |date=2010-02-16 }}</ref>.һанының артыуы ла быға дәлил. Киң мәғлүмәт сараларында тейешенсә яҡтыртылмау һәм халыҡтың күбеһендә ММА тураһында «ҡанлы спорт»<ref>{{Cite web|title=Происхождение боев без правил|url=http://www.kentavr-club.ru/combats/combats13.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zEmgUIH|archivedate=2012-01-26|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070827023911/http://www.kentavr-club.ru/combats/combats13.html |date=2007-08-27 }}</ref> тигән фекер йәшәү сәбәпле, Рәсәйҙә хәлдәр бөтөнләй икенсе төрлө. Дәүләт был спортҡа финанстар бүлмәй һәм уны үҫтереү программаһы ла юҡ<ref>{{Cite web|title=Вадим Финкельштейн - основатель боев без правил в России|url=http://www.mesilovo.ru/selfdefence/articles/udartech_285.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zEoI0Zv|archivedate=2012-01-26|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106192251/http://www.mesilovo.ru/selfdefence/articles/udartech_285.html |date=2013-01-06 }}</ref>, шуға ла күп булмаған энтузиастар ғына спортты үҫтереүгә тырышлыҡ һала<ref name="НТВ">{{Cite web|title=Кровавый спорт|url=http://ip.ntv.ru/news/2150/|archiveurl=https://www.webcitation.org/658nmqAYz|archivedate=2012-02-02|publisher=[[НТВ]]|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907034323/http://ip.ntv.ru/news/2150 |date=2010-09-07 }}</ref>. 2012 йылдың 26 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Спорт министрлығы комиссияһы ММА-ны үҙаллы спорт төрө тип рәсми рәүештә таный[<ref>[http://www.interfax.ru/sport/news.asp?id=267675 Смешанные единоборства признали видом спорта — Новости — Спорт — Интерфакс<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2012/09/26/mma/ Lenta.ru: Спорт: Смешанные единоборства в России признали видом спорта<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://sport.rbc.ru/other/newsline/26/09/2012/362887.shtml Смешанные единоборства официально признали видом спорта :: Другие виды :: Sport.rbc.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120927234751/http://sport.rbc.ru/other/newsline/26/09/2012/362887.shtml |date=2012-09-27 }}</ref>. Башҡа илдәрҙә (мәҫәлән, Англия, Австралия һәм Германияла ) ММА үҫешеүсе спорт булып тора, ә бына Францияла ММА көрәше тыйылған<ref>{{cite web | url = http://www.mmauniverse.com/articles/SS112 | title = Introduction to European MMA: France | archiveurl = https://www.webcitation.org/64zFB8buR | archivedate = 2012-01-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215112539/http://www.mmauniverse.com/articles/SS112 |date=2009-02-15 }}</ref>. == Ҡағиҙәләр == Вале-тудо, шутрестлинг һәм ''1 UFC'' көрәштәренең тәүге алыштарынан, бигерәк тә панкратиондан һуң хәҙерге заманға тиклем ММА ғәйәт ҙур үҙгәрештәр кисерә. Көрәш алымдары техникаһының камиллашыуы, физик әҙерлек процестарының яҡшыра барыуы менән бәйле уғата ирекле ҡағиҙәләрҙе үҙгәртергә кәрәклеге асыҡланды. Көрәшселәрҙең һаулығын һаҡлау зарурилығы һәм айырыуса 1990-сы йылдар башына хас булған «кешеләр араһында әтәстәр һуғышы» стереотибынан арыныу теләге бының өсөн төп сәбәп була. Спортҡа бындай ҡараштың йәшәүе уның үҫешенә ҡамасаулай, промоутерҙар ҡағиҙәләрҙе йомшартырға мәжбүр була. Яңы ҡағиҙәләргә ауырлыҡ категорияларына бүлеү, махсус бирсәткәләр ҡулланыу, рөхсәт ителгән алымдарға өҫтәмә сикләүҙәр ҡуйыу һәм алыштар өсөн ваҡыт сикләүҙәре инә. === Ауырлыҡ категориялары === Көрәш алымдары техникаһы буйынса мәғлүмәт киң таралыу сәбәпле, ауырлыҡтағы айырма мөһим фактор булып ҡала. Бөгөнгө ММА-ла туғыҙ ауырлыҡ категорияһы бар (иленә һәм аныҡ ойошмаға бәйле рәүештә көрәшеүселәрҙең ауырлығында бер аҙ айырма булыуы ихтимал): {| align="center" class="wikitable" style="margin-bottom: 34px;" !Ауырлыҡ ([[Килограмм|кг]]) ! Категория исеме ! Категория: инглиз исемдәре ! Иҫкәрмә |- | баш 120,2 | Үтә ауыр ауырлыҡ | Super heavyweight | Был ойошмаларҙа ҡайһы бер ауырлыҡ категориялары юҡ. |- | 93 — 120,2 | Ауыр ауырлыҡ | Heavyweight |- | 83,9 — 93 | Ярымауыр ауырлыҡ | Light heavyweight |- | 77,1 — 83,9 | Уртаса ауырлыҡ | Middleweight |- | 70,3 — 77,1 | Ярымурта ауырлыҡ | Welterweight |- | 65,8 — 70,3 | Еңел ауырлыҡ | Lightweight |- | 61,2 — 65,8 | Ярымеңел ауырлыҡ | Featherweight | Был ойошмаларҙа ҡайһы бер ауырлыҡ категориялары юҡ. |- | 56,7 — 61,2 | Еңел ауырлыҡ | Bantamweight | Был ойошмаларҙа ҡайһы бер ауырлыҡ категориялары юҡ. |- | 56,7 тиклем | Үтә еңел ауырлыҡ | Flyweight | Был ойошмаларҙа ҡайһы бер ауырлыҡ категориялары юҡ. |} === Һаҡланыу === ММА-ла ҡулдарҙы һаҡлау өсөн боксер бирсәткәләре урынына бармаҡтары асыҡ махсус бирсәткәләр (накладкалар) ҡулланыла. ММА өсөн тәғәйенләнгән ярымбирсәткәләр боксер бирсәткәләре менән сағыштырғанда ярайһы уҡ йоҡа: профессионалдар 4-унциялы, ә һәүәҫкәрҙәр — 6-унциялы йоҡалыҡтағы ярымбирсәткәләрҙе ҡуллана. Йоҙроҡтарҙы яраланыуҙан һаҡлау, алыштар ваҡытында тире яраһы алыу сәбәпле көрәште туҡтатыуҙар һанын кәметеү өсөн ошондай һаҡ сараһы булдырыла. Ярымбирсәткәләр көрәшсегә һуғыу техникаһын йышыраҡ ҡулланыу мөмкинлеген дә бирә, ә был үҙ сиратында алыштарҙың ҡыҙыҡлы тамашаға әйләнеүенә булышлыҡ итә. === Сикләүҙәр === Ҡайһы бер көрәшселәр энергияһын сарыф итеүҙе кәметеү өсөн алыш ваҡытын һуҙырға тырыша, шуға күрә ваҡыт сикләүен индереү бик урынлы. Алышты ваҡытты сикләмәй үткәреү телевидение буйынса тура эфирҙа трансляциялауҙа ла ҡатмарлылыҡтар тыуҙыра. Профессиональ ойошмаларҙың күбеһендә алыштар бишәр минуттан торған өс раундта үтә, ә бына титуль алыштарында раундтар һаны бишкә тиклем етә. Төрлө илдәрҙә ҡағиҙәләргә ҡарата ҡараш төрлөсә булыуын да билдәләп үтергә кәрәк: мәҫәлән, АҠШ-та штаттарҙың атлетика комиссиялары алыштарҙы ентекле көйләй, һөҙөмтәлә көрәшселәр алымдарҙың ҡайһы берҙәрен ҡуллана алмай, ә бына Европа менән Азияла, нигеҙҙә, ҡағиҙәләр иреклерәк. Мәҫәлән, АҠШ-тың күп кенә штаттарында һәүәҫкәр ММА-ла терһәк менән һуғыу тыйыла. Күп кенә профессиональ ойошмаларҙа, шул иҫәптән UFC-ла, терһәк менән өҫтән аҫҡа һуғыу (инглиз телендә был «12-6» («ун икегә-алты») тип атала) ҡәтғи тыйыла. Шулай уҡ күп кенә ойошмаларҙа партерҙа тубыҡ менән һуғыуға ла сикләү һалынған. Ә бына баш менән һәм умыртҡа һөйәгенә ауырттырып һуғыуҙы ҡулланған урындар ҙа, ҡулланмаған урындар ҙа бар. Түбәндәге көрәш алымдары бар ерҙә лә тыйыла: * тешләүҙәр * сатҡа, тамаҡҡа, елкәгә һәм умыртҡа һөйәгенә һуғыуҙар * күҙгә баҫыу * бәләкәй быуындарҙы тотоп алып борғослау (мәҫәлән, ҡул бармаҡтарын) * «балыҡ ҡармаҡтары» ((ингл. fish-hooking) (тирене яралау өсөн бармаҡтар менән һаҡланмаған урындарға: ҡолаҡҡа, ауыҙға һәм танауға һөжүм) === Матчтың тамамланыуы=== * Уйынды ирекле тапшырыу(ингл. Submission): көрәшсе асыҡ усы йәки бармаҡтары менән матаға йәки ҡаршы уйнаусы тәненә ишетелерлек итеп һуҡҡылай. * Нокаут (ингл. KO): көрәшсе рөхсәт ителгән һуғыу һөҙөмтәһендә аңын юғалта. * Техник нокаут (ингл. TKO): көрәшселәрҙең береһе алышты дауам итергә һәләтле булмаһа, өсөнсө яҡ алышты туҡтата. Техник нокауттар өс категорияға бүленә: рефериҙың туҡтатыуы, табиптың туҡтатыуы һәм мөйөштәге секундданттың туҡтатыуы. * Судтьялар ҡарары (ингл. Decision). Баллдар иҫәбенә бәйле алыштың туҡтатылыуы ихтимал: берҙәм ҡарар менән, ике судьяның ҡарары менән һәм берҙәм рәүештә алыштың бер кемдең дә еңмәүе сәбәпле туҡтатыу. Ике судьяның ҡарары буйынса ярыш бер кемдең дә еңмәүе менән тамамлана. Алыш шулай уҡ техник ҡарар, дисквалификация, техник бер кемдең дә еңмәүе йәки алыш булманы, тип таныу менән тамамланыуы ихтимал( ингл. no contest). Һуңғы ике вариантта еңеүсе булмай. ===Кейем=== ММА ойошмаһы, ҡағиҙә булараҡ, ярышта ҡатнашыусыларҙа кейемдән тик шорталар ғына булыуын талап итә, шулай итеп ги йәки кимоно кейеү тыйыла. Ҡатын-ҡыҙҙар шорталарҙа һәм спорт бюстгальтерҙарында сығыш яһай. ===Стратегия=== Партерҙа алышыу — ММА көрәшенең айырылғыһыҙ өлөшө. ММА алышының төп ике стратегияһы бар: беренсеһе — һуғыу техникаһы - көрәшсе ҡулдары, терһәктәре, тубыҡтары һәм аяҡтары менән һуғып алышта еңергә тырыша; икенсеһе — көрәш алымдары: көрәшсе ташлауҙары, ҡармап алыуҙар һәм ауырттырыу/быуыу алымдары. ===Гибрид стилдәр=== Алышты баҫып йәки партерҙа алып бармайынса, көрәшсе ярыш мәлендә үҙенең иң көслө алымдарын ғына ҡулланып көрәшеүе гибрид стилдәр, тип атала. Ундай стилдәргә түбәндәгеләр ҡарай: клинч алышыуы, ул бысраҡ бокс булараҡ та билдәле (ингл. Dirty Boxing) Граунд-энд-паунд (ингл. Ground-and-Pound), туранан-тура әйткәндә, йыҡ та дөмбәҫлә, тигәнде аңлата. Грэпплинг(ингл. Submission grappling). Кирел дә һуғыш (туранан-тура ингл. Sprawl-and-brawl). ===ММА-ла ҡатын-ҡыҙҙар=== Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн асыҡ ойошмалар аҙ булыуына ҡарамаҫтан, ММА-ла ҡатын-ҡыҙҙар бик әүҙем сығыш яһай. Японияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың ярыштары ярайһы уҡ популяр, 2000 йылдан унда «Валькирия» һәм «Ынйылар» турнирҙары үткәрелеп тора. АҠШ-та тотош алғанда ММА популяр булыуға ҡарамаҫтан, спорттың был төрө буйынса ҡатын-ҡыҙҙар ярыштарына бағымсыларҙың иғтибары аҙ. Әммә Джина Карано һәм Кристиан Сантос исемле ҡатын-ҡыҙ көрәшселәр пәйҙә булыу менән ҡатын-ҡыҙҙар ярыштары халыҡты күберәк йәлеп итә башланы. 2017 йылдың 5 ноябрендә Йоанну Ейджейчик менән Рози Номаюнас араһындағы алыш та иғтибарға лайыҡ. Был алыш Розиға чемпион титулын килтерҙе. Әлегә тиклем ул ошо титулды йөрөтөүсе. Рәсәй ҡатын-ҡыҙ көрәшселәре араһында Александра Албу, Юлия Березикова һәм Милана Дудиева бар. ===Хәүефһеҙлек=== «Ҡанлы спорт» тип танылыуына ҡарамаҫтан, хәҙерге заман ММА тарыхында 1993 йылдан алып ошо көнгәсә турнир барышында алынған йәрәхәттәрҙән дүрт көрәшсенең үлеме теркәлгән. Джонса Хопкинс университеты ғалимдарының үткәргән тикшеренеүҙәре ММА ярыштарында йәрәхәт алыу кимәле башҡа спорт төрҙәрендәге кимәлгә оҡшаш. ===Шулай уҡ ҡара=== * Ҡатнаш көрәш буйынса ғәмәлдәге донъя чемпиондары * Армияла ҡул һуғышы * Һуғышсан самбо * Бразилия джиу-джитсуһы * Немец дзю-дзюцуһы * Ultimate Fighting Championship * УКАДО * Кудо * Вале-тудо * Кэмпо == Тышҡы һылтанмалар == * [[GAMMA (Global Association of MMA)]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} ==Һылтанмалар== П: * Портал «Яугирлек сәнғәте» commons: * Викикеләттә Ҡатнаш көрәш сәнғәте n: * Викияңылыҡтарҙа Ҡатнаш кәрәш сәнғәте * Mixfight.ru — российский портал о ММА и К-1 * Sherdog.com — ММА -ға арналған иң эре халыҡ-ара форумдарҙың береһе [[Категория:Алфавит буйынса яугирлыҡ сәнғәте төрҙәре]] jbu0ca3rmrc9hloky9aggjmo4z01wn7 Ҡаҙыбаш 0 172113 1293248 1288109 2026-04-12T13:40:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1293248 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Ҡаҙыбаш ({{Lang-tt|Кадыбаш, Казыбаш}}<ref>передано на русском языке как: 1) «Казыбаш. Республика Татарстан» в Р. К. Уразманова, С. В. Чешко. «Татары», 2001; 2) «деревни Казыбаш татарин Усман..» в Н. Ф. Демидова. «Материалы по истории Башкирской АССР», Институт истории (Академия наук СССР), Институт истории, языка и литературы (Российская академия наук. Башкирский научный центр), 2002</ref>, шулай уҡ '''Кадыбашево''' булараҡ билдәле , элекке исеме '''Ҡаҙырбаш''' ({{Lang-tt|Кадырбаш}}) — [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әгерже районы]]ндағы ауыл, Ҡаҙыбаш ауыл Советы биләмәһе составына инә (элекке [[Сарапул]] [[Сарапул өйәҙе|өйәҙе]] [[Вятка губернаһы]])<ref>Д. Г. Тумашева, В. Х. Хаков. «Исследования по татарскому языку», Изд-во Казанского университета, 1977. 155 стр.</ref>. 2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының һаны 491 кеше тәшкил итә, өҫтөнлөклө милләте булып [[татарҙар]] тора. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет була. Баҫыусылыҡ, һөт малсылыҡ, умартасылыҡ үҫешә. Ҡаҙыбаш ауылы [[Әгерже]]нән 80 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлаша. Ауылдың исеме [[Кады]] йылғаһы исеменән алынған, ул бер нисә быуат элек Ҡаҙы тип аталған. Риүәйәттәр буйынса йылға шул ваҡыттарҙа йыл һайын тәрәнәйгән, шуға күрә ауылдың исеме лә Ҡаҙыбаш, Ҙур Ҡаҙыбаш кеүек телгә алына<ref name="autogenerated1">[http://agryz.tatar.ru/rus/kadibashskoe/about.htm Кадыбашское сельское поселение / О сельском поселении]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ойошмалар == Ауыл территорияһында түбәндәге предприятиелар һәм ойошмалар эшләп килә: * № 3 ООО агрофирмаһының «Ак Барс -Әгерже» филиалы; * Ҡаҙыбаш урта дөйөм белем биреү мәктәп-баҡсаһы; * Ҡаҙыбаш почта элемтә бүлексәһе; * Әгерже электрон бәйләнеше үҙәгенең Ҡаҙыбаш участкаһы; * ТР сбербанк Менделеев бүлексәһенең 8435/024 касса үҙәгенән тыш операцион касса; * ТР Алабуға электр селтәрҙәренең Ҡаҙыбаш подстанцияһы; * Ҡаҙыбаш фельдшер-акушерлыҡ пункты; * ТР район ҡулланыусылар йәмғиәтенең Ҡаҙыбаш ауыл магазины; * Әгерже мухтасибатының Ҡаҙыбаш мәсете; * ШЭ И.Р. Рәшитовтың магазины == Тарихы == === Ауылдың нигеҙләнеүе === 1678 йылдан билдәле. [[XVII быуат]] — [[XIX быуат]]тың 1-се яртыһында халҡы [[типтәрҙәр]]гә һәм [[татарҙар]]ға ҡарай Ҡаҙыбашҡа был урында яҡынса 1580 йылда иҫке Ҡаҙыбаштан күсеп килгән алты крәҫтиән ихатаһы менән нигеҙ һалына. Иҫке Ҡаҙыбаш, Кады йылға ағымы буйынса яҡынса 3 км төньяҡтараҡ урынлашҡан була. Тарих фәндәр кандидаты Т.А. Акеров раҫлауынса, ауылда башҡорт халҡы составына ингән ҡырғыҙ ҡәбиләһе вәкилдәре йәшәгән<ref>{{Cite web|url=http://www.kyrgyztoday.kg/ru/avtorskaya-kolonka/item/13565|title=Т. Акеров. Каркырахан. Великий Кыргызский каганат. (Роль этнополитических факторов в консолидации кочевых племен Притяньшанья и сопредельных регионов (VIII—XIV века). Бишкек: 2012, 202 с.}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ''Ҡаҙыҡай'' был ҡәбиләнең ике ырыуы исеменең береһе булып тора. ИҫкеҠаҙыбашҡа [[удмурттар]] нигеҙ һала. Уларға Вятка губернаһынан Иван Грозный наместниктарының көсләп суҡындырыуынан ҡасып килгән татарҙар ҡушыла. Һуңынан ауылда йәшәгән татар һәм удмурттар дошманлаша башлай, хатта бер-береһенең хужалыҡтарын яндыра башлайҙар. Дошманлыҡ һөҙөмтәһендә удмурттар ағым буйлап бер нисә километр өҫтәрәк күсенәләр һәм Ҡаҙы-Салья ауылына нигеҙ һалалар. Ҡаҙыбаштың татар халҡы ҡала. Ҡаҙыбаш «туғыҙбай зонаһында» иң боронғо тораҡ пункт һанала ([[Девәтернә]]не ҡара). Ҡаҙыбаш халҡы [[Иван Грозный]]ҙан ер грамотаһына эйә була, һунарсылыҡ, игенселек, үҫемселек һәм сауҙа менән шөғөлләнгән<ref name="autogenerated1"/>. === Революция осоро === Рәүиз әкиәттәре мәғлүмәттәре буйынса, VIII халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауыл халҡын типтәрҙәр тәшкил итә, X иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса — типтәрҙәрҙән башҡорттар булған<ref>[http://www.edoclib.gasrb.ru АИС Центрального государственного исторического архива РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120085936/http://edoclib.gasrb.ru/ |date=2016-11-20 }}</ref>. 1834 йылдарҙағы рәүиз әкиәтенең һуңғы битендә: «.. типтәр ауылынан Абдулхәлип Абдулмазитов юғары намыҫлылыҡ менән үҙ тамғаһын ҡуя [У-рәүешле тамғаһын кире яҡтан]. Старшина Туҡаев Фәтҡулла улус мисәте менән ант итә». <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ыҙанлағандан һуң Үтәгән һәм Ҡаҙыбаш типтәрҙәре «ата-бабаларының Йәнәй улусы ерҙәрендә Иван Грозный батшалағы ваҡытында батша биргән грамота буйынса ултырғандар, был хат ерһеҙ башҡорттарҙы ер менән тәьмин итеү буйынса Комиссияға тапшырылған, тип раҫлай». Ләкин Үтәгән, Ҡаҙыбаш, Девятерня һәм Касаево типтәрҙәренең «ерҙәре Иҫәнбай һәм Эсләк башҡорттары, Сосновая ауылы типтәрҙәре һәм яһаҡлы татарҙар менән дөйөм милектә булай (Нарат. —А. А.)».<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]], Аулы мензелинских башкир. -Уфа: Китап, 2009. С.42-43.</cite></div></blockquote>1884 йылда ауыл халҡы башҡорт тип атала<ref>А. С. Нифонтов, Б. В. Златоустовский, М. А. Сыромятникова. «Крестьянское движение в России в 1881—1889 гг: сборник документов», Институт истории (Академия наук СССР), Центральный государственный исторический архив в Москве. Изд-во социально-экон. лит-ры, 1960. 961 стр.</ref>. «1748 й., 265-се биттә (2 ревизия) РГАДА. ф.350, оп.2, д. 3792 Өфө өйәҙе Себер һәм Нуғай даруғаһы; Өфө өйәҙһенең Нуғай даруғаһы Табын сауҙагәренең иҫәп китабы» сығанаҡтары буйынса Ҡаҙыбаш халҡы: «Ҡаҙыбаш йылғаһы буйында Ҡаҙыбаш: Сирмеш. Татарҙар». <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ҡаҙыбаш йәмғиәте. Ҙур Ҡаҙыбаш ауылы шул уҡ исемле йылға буйында, өйәҙ ҡалаһынан 40 саҡрым, улус идаралығынан 5 саҡрым һәм яҡындағы татар училищеһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәсет — ауылда. Халҡы татарҙар. (башлыса типтәрҙәр һәм мосолман динен тотҡан өлөшләтә башҡорттар). Был ауыл иң боронғо: Сосновка һәм Косаевтан да боронғораҡ; беренсе күскеселәр ут өсөн (шырпылар булмаған) 25 саҡрымда ятҡан Алабуға өйәҙенең Оло Салья ауылына барырға тейеш булғандар, сөнки яҡында бер ниндәй ҙә ауыл булмаған. Крәҫтиәндәрҙең, уларҙың һүҙҙәре буйынса, батша Иоанн Грозныйҙан ер өсөн жалованный грамоталары булған. Дүрт йыл элек йәмғиәт был ерҙәрҙе раҫлау өсөн үтенес яҙырға ҡарар итә. Вәкәләтле вәкил һайлайҙар, уға барлыҡ документтарҙы тапшыралар һәм Петербургҡа ебәрәләр. Ебәрелгән кеше Петербургта вафат булып ҡала, уның менән бергә был документтар ҙа юҡҡа сыға. этих документов. Ер ир-ат енесенә ҡарап бүленә (ерҙ ир затынан булған бер көнлөк баланан алып 100 йәшлек кешегә тиклем бүленә). Мал көтөү өсөн йәмғиәт тарафынан 51 һумға Башҡорт һәм Иҫке Салья ҡаҙна дачалары яллана. Сусҡа һәм кәзәләрҙән тыш бөтә мал көтөлә. Ҡуртым хаҡы мал һанына ҡарай түләнә: һәр һыйырҙан һәм аттан 11-12 тин һәм һарыҡтан 5-әр тин. Ауылда өс елгәргес була.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>[http://www.sarapul.ru/wiki/?op=view_thread;board=history_city;thread=638 Исенбаевская волость Сарапульского уезда]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</cite></div></blockquote>Элек-электән мәҙрәсә эшләп килгән. 1898 йылда земство мәктәбе асыла. === Совет осоронда === Сталин совет репрессиялар осоронда түбәндәге ғаиләләр һөрөлә: Ғимрановтар (татарҙар), Гәнеевтар (татарҙар), Шәйәхмәтовтар, Шәриповтар (татарҙар), Низаевтар (татарҙар), Айдаров (Ғабдулла Айдаров — аҙансы), Зәкировтар, Ноғомановтар (татарҙар, Ноғоманов Миңләхмәт — аҙансы), Әхмәтовтар, Закировтар (татар, Хәбибулла Закиров — аҙансы), Лобовтар, Мусиндар, Маннановтар (татарса) <ref>По данным «Книги памяти Республики Татарстан» и МВД Республики Татарстан. Источник: [http://lists.memo.ru Списки жертв политических репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }}</ref>. Сәбәп: Совет власы сараларын өҙөү менән шөғөлләнгән кулак-мулла төркөмдәре, ВКП(б)-ға яла яғыу, [[Сталин Иосиф Виссарионович|халыҡтар юлбашсыһын]] тәнҡитләү, колходарға ҡаршы агитация. == Демография == 1859 йылда Ҡаҙыбашта 602 кеше иҫәпләнә, 1921 йылда — 1475 кеше йәшәй, 1992 йылда — 554 кеше, 2002 йыл — 491 кеше, 2006 йылда — 465 кеше. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ba.wikipedia.org/wiki/Девәтернә Девәтернә] {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Татарстан ауылдары]] 383ohfap6v7dhlnc7mkbib6scf8dk1k Ҡарҡиғән 0 189125 1293226 1220418 2026-04-12T12:27:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1293226 wikitext text/x-wiki {{Ук}}[[Файл:Gargee'an_in_Ahwaz_02.jpg|справа|мини|Хәҙерге сәнғәт Музейында Ҡарҡиғән байрамы, Әхүәз]] '''Ҡарҡиғән''' ({{Lang-ar|قرقيعان}}; {{lang-ru|Каркиан}}) — башлыса [[Фарсы ҡултығы|Фарсы ҡултығындағы]] ғәрәп дәүләттәрендә йылына ике тапҡыр үткәрелгән саралар. == Тарихы == Йыл һайын [[Мосолман календары]] буйынса [[шәғбан]] һәм [[Рамаҙан (ай)|рамаҙан]] айҙарының 15-се төнөндә, балалар йоласа кейемдәрен кейеп, традицион ғәрәп йырҙарын йырлай-йырлай, сәтләүек, кәнфит, тәм-том алыу өсөн күршенән-күршегә байрамсылап йөрөйҙәр. Ҡарҡиғән йолаһы Фарсы ҡултығы халыҡтары мәҙәниәтендә тәрән тамырланған һәм инде йөҙҙәрсә йыл йәшәй<ref name="BNA">{{Cite news|title=القرقاعون من أهم الاحتفالات الرمضانية الشعبية في مملكة البحرين|url=http://www.bna.bh/portal/news/519354|accessdate=2013-02-03|publisher=[[Bahrain News Agency]]|date=2012-08-02|archivedate=2018-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615111947/http://www.bna.bh/portal/news/519354}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111947/http://www.bna.bh/portal/news/519354 |date=2018-06-15 }}</ref>. Был йоланың килеп сығышы [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең]] ейәне [[Хәсән ибн Али|Хәсән ибн Алиҙың]] тыуыуына барып тоташа, ул рамаҙан айының 15-се көнөндә донъяға килгән. Хәсән тыуғандан һуң, уның әсәһе [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|Фатима Зәһрә]] төҫлө шәкәр шаҡмаҡтары таратҡан. [[Мәҙинә]] балалары Хәсәндең тыуыуы тураһында ишеткәс, Пәйғәмбәрҙең йорто тирәләй йыйылып, ейәненең тыуыуы менән ҡотлай башлаған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр уларҙы тәмлекәстәр, финик һәм йөҙөм емештәре менән һыйлаған. == Дини әһәмиәте == Ике көн дә шиғый мосолмандар өсөн мөһим булып тора. [[Шәғбан]] айының 15-се көнөндә 12-се [[Ун ике имам|шиғый имамы]] [[Мөхәммәт әл-Мәхди]]ҙең тыуған көнө билдәләнә, ә [[Рамаҙан (ай)|рамаҙан айының]] 15-се көнөндә икенсе шиғый имамы һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне [[Хәсән ибн Али]] донъяға килгән. Был көндәрҙә мәсеттәрҙә хәҙис мосолман [[шиғыйҙар]] өҫтөнлөк иткән ҡалаларҙа [[вәғәз]]дәр ([[хөтбә]]) уҡыла<ref name="Wasat">{{Cite news|title=القرقاعون: البحرين تحيي ليلة النصف من رمضان|url=http://www.alwasatnews.com/75/news/read/122551/1.html|accessdate=2013-02-03|publisher=Al Wasat|date=2002-11-20|archivedate=2013-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217120432/http://www.alwasatnews.com/75/news/read/122551/1.html}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[Байрамсылау]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Clive Holes: ''Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary''. Brill, Leiden, 2001. Bd. I, S. 422. {{Ислам календары}} [[Категория:Мосолман байрамдары]] [[Категория:Мөхәммәт ғаиләһе]] [[Категория:Ислам терминдары]] h1rig9e6gm3y4z30jlvxxw8xody22p3 Проект:Вики-яҙ 2026 102 199994 1293246 1293199 2026-04-12T13:36:53Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1293246 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |7 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |4 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |5 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |9 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 6zfubo8z2xy4158bmsc2wr24uynpx8e 1293266 1293246 2026-04-12T17:03:12Z Баныу 28584 /* Ҡатнашыусылар */ 1293266 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |7 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |5 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |5 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |9 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] f9i35rlqv49cwgef86rhg7okkwe3j9h 1293272 1293266 2026-04-12T17:51:55Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1293272 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |7 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |5 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |5 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] da53o8jjvnzbcal6hcyr1x2wae7452i 1293279 1293272 2026-04-13T09:46:16Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1293279 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |8 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |3 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |5 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |5 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] m3ozavjaaizejgv0nm5yahdd70huqzk Ҡаҙаҡ милли университеты 0 200000 1293244 1292070 2026-04-12T13:25:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1293244 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Әл-Фараби]] исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты''' ({{Lang-kk|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті / Äl-Farabi atyndağy Qazaq ūlttyq universitetı}} — [[Алматы]] ҡалаһында урынлашҡан ҡаҙаҡ күп тармаҡлы юғары уҡыу йорто . 1934 йылда нигеҙ һалына. 1991 йылдан алып урта быуат философы һәм ғалимы [[Әл-Фараби|Әбү Наср әл-Фараби]] исемен йөрөтә. == Дөйөм мәғлүмәт == Университетта 16 факультет, 67 кафедра, 32 ғилми-тикшеренеу институты һәм үҙәге, технологиялар паркы бар. Университетта ике меңдән ашыу профессор, доктор, философия фән кандидаты һәм докторы, ҙур академияларҙан 100-ҙән ашыу академик, 40-тан ашыу Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған эшмәкәре, яҡынса 40 Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт һәм Исемле премиялары лауреаты, 47 дәүләт фән стипендияһы алыусы хеҙмәт итә<ref name=":0">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> . Ҡаҙаҡ милли университетының белем биреү системаһы [[бакалавр]]иат, махсус юғары белем (аспирантура), магистратура һәм докторантура программаларын үҙ эсенә ала. Ҡаҙаҡ милли университетына уҡырға инеү дәүләт белем биреү гранттары аша һәм килешеү нигеҙендә башҡарыла. 180-дән ашыу белгеслек буйынса белгестәр әҙерләнә. Ҡаҙаҡ милли университеты шулай уҡ колледжды, белем камиллаштырыу институтын, һәм 67 докторлыҡ диссертациялары өсөн 25 махсуслаштырылған диссертация советтарын үҙ эсенә ала. Университетта 20 меңдән ашыу студент, аспиранттар һәм докторанттар уҡый. Уның фәнни инфраструктураһына шулай уҡ 11 үҙәк инә. Университетта юғары һөнәри белем биреүҙең күп кимәлле системаһы тормошҡа ашырыла. Донъялағы 418 иң эре халыҡ-ара университеты менән берлектә халыҡ-ара белем биреүҙең программаларын, студенттар менән алмашыуҙы һәм стажировкаларҙы тормошҡа ашырыу буйынса хеҙмәттәшлек итә<ref name=":0">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> . <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/QS_World_University_Rankings" rel="mw:ExtLink" title="QS World University Rankings" class="cx-link" data-linkid="87">QS World University Rankings</a> (QS Бөтә донъя университеттары рейтингы) буйынса Ҡаҙаҡ милли университеты донъя университеттары араһында (2022 йылға ҡарата) 150-се урынды<ref>{{Cite web|subtitle=2015-07-16|access-date=2016-05-01|accessdate=2016-05-12|url-status=live}}</ref> һәм [[Көнсығыш Европа]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азия]] илдәре араһында (2016 йылға ҡарата) 11-се урынды биләй<ref>{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2017-04-08|accessdate=2016-03-16|url-status=live}}</ref>. Ике рейтинг буйынса ла Ҡаҙаҡ милли университеты Ҡаҙағстан һәм Урта Азияның барлыҡ юғары уҡыу йорттары араһында иң юғары баһаға эйә. 2024 йылғы Ҡаҙағстандағы алдынғы күп тармаҡлы университеттар милли рейтингы буйынса, университет, мөмкин булған 100 баллдан 74,92 балл йыйып, беренсе урынды яулай<ref>{{Cite web|access-date=2025-07-08}}</ref> . Юғары уҡыу күрһәткестәре һәм эксперттар һәм эш биреүселәр тарафынан абруйлы баһалар университеттың ныҡлы белем биреүен һәм фәнни позицияларын дәлилләй. Университет, Халыҡ-ара университеттар ассоциацияһы ағзаһы һәм Евразия университеттары Ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙан булып, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия илдәре университеттары араһында беренсе булып Европа университеттарының Ҙур Хартаһына ҡул ҡуйҙы<ref name=":0">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> . == Тарихы == === СССР осоро === [[Файл:Kaznu1934.jpg|справа|мини|280x280пкс|Университеттың төп корпусы 1934 йылда.]] 1934 йылдың 15 ғинуарында Ҡаҙағстан дәүләт университеты (ҠазДУ) асыла. 1934 йылдың 19 ғинуарында элекке [[Верный ҡалаһының ирҙәр гимназияһы]] бинаһында (Ҡазыбек Бей урамы, 28, элекке Совет) 54 студент уҡый башлай, шул иҫәптән 32-һе физика һәм 22-һе — биология факультеттарынан<ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.kaznu.kz/ru/11657|title=История университета {{!}} Казахский национальный университет им. аль-Фараби|website=www.kaznu.kz|access-date=2022-12-29|archive-date=2022-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229100526/https://www.kaznu.kz/ru/11657|url-status=live}}</ref>.<ref name=":2">{{Cite web|access-date=2022-12-29|accessdate=2022-12-29|url-status=live}}</ref> . 1934 йылдың февраль-мартында өҫтәмә уҡырға алғандан һуң, студенттар һаны 94-кә тиклем арта, уларҙың 48-е ҡаҙаҡ була. Уҡытыу һәм ғилми-тикшеренеу эштәрен 25 уҡытыусы, шул иҫәптән 5 профессор һәм 10 доцент алып бара<ref name=":1">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> . 1934 йылдың сентябрендә химия факультетына тәүге ҡабул итеү имтихандары үтә<ref name=":0">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> . 1934 [[Киров Сергей Миронович|йылдың]] 2 декабрендә университетҡа [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] исеме бирелә<ref name="кнэ">{{Из КНЭ|3|58|Казахский национальный университет}}</ref> . 1937 йылда беренсе гуманитар факультет — сит телдәр факультеты ойошторола. Бер йылдан филология факультеты булдырыла. [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Ҡазан]] һәм [[Украина]] университеттары университетты үҫтерергә ярҙам итә. Бында [[Мәскәү дәүләт университеты]]нан И. Д. Молюков, Д. В. Сокольский, [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан университетынан]] К. П. Персидский һәм башҡа ғалимдар эшләргә килә . [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында уҡыу йортоноң 287 студенты һәм хеҙмәткәре (шул иҫәптән 135 ирекмән) фронтҡа китә. Студент А. Г. Поповҡа Советтар [[Советтар Союзы Геройы|Союзы Геройы]] исеме бирелә. Тыуған иле өсөн көрәшеп һәләк булғандар иҫтәлегенә 4-се уҡыу корпусында «Дан» мемориалы булдырылған. Һуғыш ваҡытында университетта СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы [[Алматы|А.]] В. Думанский, В. А. Догель һ.б. ғалимдар эшләй. Университеттың 1930—1940 йылдарҙа формалашыуы осоро [[Мөхтәр Әүәзов|М.]] [[Мөхтәр Әүәзов|О. Ауэзов]], Т. Т. Тажибаев, М. Т. Козловский, К. П. Персидский, Б. А. Домбровский, Е. Б. Бекмахов, С. Я. Булатов, С. А. Нейштат, Е. С. Исмаилов, М. З. Хөсәйенов һәм башҡа билдәле ғалимдар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең хеҙмәте менән бәйле. 1941 йылда Ҡаҙағстан Коммунистик журналистика институты базаһында филология факультетының журналистика бүлеге ойошторола. Ауыр һуғыш йылдарынан һуң яңы факультеттар асыла башлай. 1948 йылда тарих факультеты, геология-география, артабан иҡтисад факультеты асыла. 1955 йылда юридик институт нигеҙендә юридик факультет ойошторола, ә физика-математика факультеты ике факультет — физика һәм математика факультеты итеп үҙгәртелә. 1963 йылда Ҡаҙаҡ дәүләт университетының иҡтисад кафедраһы нигеҙендә <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_(%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82)" rel="mw:ExtLink" title="Нархоз (университет)" class="cx-link" data-linkid="173">«Нархоз»</a> университеты тип танылған «Алматы халыҡ хужалығы институты» (AИНХ)<ref>{{Из КНЭ|3|62|Казахский экономический университет}}</ref> ойошторола. 1968 йылда университетта журналистика һәм философия-иҡтисад факультеттары ойошторола . 1971 йылда университет [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән]] бүләкләнә. === Хәҙерге осор === 1991 йылда университетҡа әл-Фараби исеме бирелә. 1993 йылдың 9 ғинуарында университетҡа дәүләт милли юғары уҡыу йорто статусы бирелә<ref name="кнэ">{{Из КНЭ|3|58|Казахский национальный университет}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343" id="CITEREFКНЭ,_том_III2005"><span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_3_of_5_(2005).pdf&page=58 Казахский национальный университет]</span> &#x2F;&#x2F; [[Казахстан. Национальная энциклопедия]]<span class="hidden-ref" style="display:none"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">(рус.)</span></span>. — Алматы: [[Казахская энциклопедия|Қазақ энциклопедиясы]], 2005. — Т. III. — С. 58. — ISBN 9965-9746-4-0.</span> <small class="ref-info" data-ve-ignore="" style="cursor:help;" title="Источник распространяет информацию под свободной лицензией.">(CC BY-SA 3.0)</small></ref> . 1999 йылдан алып университетта «Вестник. Серия физическая» журналы сығарыла. 2009 йылда Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты «Times» Higher Education World University Rankings абруйлы рейтингы буйынса донъяның иң яҡшы университеттары иҫәбенә инә. 16000 ҡатнашыусы юғары уҡыу йорто араһында 600 иң яҡшы уҡыу йорто иҫәбенә инде. Рейтингҡа индерелгән ваҡытта университетта төрлө яҡын һәм алыҫ илдәрҙән 20 меңдән ашыу студент уҡый<ref>{{Cite web|access-date=2021-07-23|accessdate=2020-10-01|url-status=live}}</ref> . 2014 йылда «[[:ru:Эксперт РА|Эксперт РА]]<nowiki/>» агентлығы университетҡа тамамлаусыларҙы әҙерләүҙә «''юғары кимәл''» тигәнде аңлатҡан «С» рейтинг класы бирҙе . == Халыҡ-ара эшмәкәрлеге == Йыл һайын 2000-дән ашыу Ҡаҙаҡ милли университеты студенты сит ил фән һәм белем биреү учреждениеларында тел стажировкаһы һәм ғилми-тикшеренеү стажировкаһы үтә. Университет йыл һайын БДБ, Европа, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, Яҡын Көнсығыштағы сит ил юғары уҡыу йорттары һәм ойошмалары саҡырыуы буйынса 600-ҙән ашыу уҡытыусы һәм административ хеҙмәткәр өсөн халыҡ-ара конференцияларға һәм осрашыуҙарға халыҡ-ара командировкалар ойоштора. Ҡаҙаҡ милли университеты сит илдәрҙә Ҡаҙағстандың ыңғай имиджын әүҙем пропагандалауға ярҙам итә. Университеттың әүҙем ярҙамы менән сит илдәрҙәге партнёр университеттарында үҙәктәр һәм кафедралар булдырыла<ref name=":0">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> . Студенттарҙы ҡаҙаҡ халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте һәм тормошо менән таныштырыу маҡсатында ҡаҙаҡ теле курстары ла тәҡдим ителә. Улар араһында Мәскәү дәүләт лингвистик университеты (Рәсәй) һәм Адам Мицкевич исемендәге (Польша) билдәле университеттар бар. Әл-Фараби Ҡаҙаҡ милли университеты, халыҡ-ара партнёрҙар менән берлектә, бер нисә ҙур халыҡ-ара фәнни һәм мәғариф проекттарын тормошҡа ашыра. улар араһында www.greenbridge.kaznu.kz майҙансығы булған<ref name=":0">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> «Быуындар аша йәшел күпер» платформаһы бар. Ҡаҙағстан Президентының «XXI быуатта тотороҡло үҫеш буйынса глобаль энергетика-экологик стратегия» ниәтен тормошҡа ашырыу өсөн «Быуындар араһындағы йәшел күпер» платформаһы булдырылған. Ҡаҙаҡ милли университеты Rio + 20 конференцияһында платформаны тәҡдим иткән беренсе Урта Азия университеты була: ул Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының RIO-20 Тотороҡло үҫеш тураһындағы декларацияһына ҡушыла һәм RIO + 20 конференцияһының бер секцияһын етәкләй<ref name=":0" /> . 2014 йылдың ғинуарында Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты тотороҡло үҫеш өлкәһендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Глобаль академик йоғонто үҙәгенә (UNAIC) етәксе итеп тәғәйенләнә. ЮНЕСКО тарафынан тәҡдим ителгән UNITWIN программаһына ярашлы, Ҡаҙаҡ милли университеты нигеҙендә ЮНЕСКО-ның Урта Азия төбәк тотороҡло үҫеш үҙәге булдырылған<ref name=":0">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> . Ҡаҙаҡ милли университетының 80 йыллығына арналған саралар һәм Астанала, Алматыла үткән 2014 йылғы VII Астана форумы сиктәрендә һәм университеттың тотороҡло үҫеш эшмәкәрлеген пропагандалау маҡсатында «Евразия төрлөлөгө һәм тотороҡло үҫештә университеттар роле» III Азия университеттары форумы, үткәрелде. Бөтә донъя сәнғәт һәм фәндәр академияһы (WAAS) һәм Бөтә донъя университеттары консорциумы (WUC) менән берлектә, алдынғы халыҡ-ара ойошмалар вәкилдәре, абруйлы ғалимдар, күренекле йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнашлығында, «Кешелектең тотороҡло үҫеше өсөн яңы парадигма. G-Global — глобаль диалог форматы» тигән халыҡ-ара конференцияһын үткәреү өсөн Ҡаҙаҡ милли университеты төп ойошма итеп һайланды<ref name=":0">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> . == Фән һәм инновациялар == Ҡаҙаҡ милли университеты составында университеттың структур подразделениеһы булған Ҡаҙаҡ милли университеты Фән һәм инновация эшмәкәрлеге департаменты асыла. Фән һәм инновация эшмәкәрлеге департаменты университетта үткәрелгән ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструктор (НИОКР) эштәрен, шулай уҡ юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙе етәкләй һәм координациялай<ref name=":0">{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> . Кафедра, университеттың бөтә ғилми подразделениеларын, шул иҫәптән факультеттарҙы, ғилми-тикшеренеу институттарын (НИИ), ғилми-тикшеренеу үҙәктәрен (НЦ), Технопаркты һ.б. берләштереүсе берҙәм фәнни структура булып тора. Департамент Фәнни һәм инновацион эшмәкәрлекте Университетты үҫтереү стратегияһы, Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетының Ғилми советы ҡарарҙары нигеҙендә билдәләй. Департамент эшмәкәрлегенең маҡсаты — Ҡаҙну-ның фәнни һәм интеллектуаль потенциалын тулыраҡ файҙаланыуға булышлыҡ итеү. Әл-Фараби Ҡаҙаҡ милли университетының ғилми-тикшеренеү, ғилми-етештереү эшмәкәрлеген комплекслы үҫтереү, НИОКР һөҙөмтәләрен һәм уҡытыу сифатын күтәреү, инновацион эшмәкәрлекте ойоштороу, белем биреү программаларын тормошҡа ашырыу һәм ғалимдар һәм белгестәрҙең халыҡ-ара хеҙмәттәшлеген нығытыу<ref name=":0" /> . == Факультеттар == Әлеге ваҡытта Ҡаҙаҡ милли университетында 16 факультет эшләй<ref>{{Cite web|access-date=2022-12-29|accessdate=2022-12-29|url-status=live}}</ref> : * География һәм тәбиғәттән файҙаланыу факультеты * Биология һәм биотехнология факультеты * Физика һәм техника факультеты * Механика һәм математика факультеты * Химия һәм химия технологияһы факультеты * Филология, әҙәбиәт һәм донъя телдәре факультеты * Журналистика факультеты * Мәғлүмәт технологиялары факультеты * Тарих, археология һәм этнология факультеты * [https://farabi.university/faculty/13 Фәлсәфә һәм политология факультеты .] * Юғары иҡтисад һәм бизнес юғары мәктәбе * Юридик факультет * Көнсығыш факультеты * Халыҡ-ара бәйләнештәр факультеты . * Юғары уҡыу йортона тиклемге белем биреү факультеты * Медицина һәм йәмғиәт һаулығы факультеты == Университетта эшләй == * [https://al-farabi.kaznu.kz/ Әл-Фараби үҙәге] * Болонья процесы буйынса студенттар бюроһы * «Сұңқар» / «Сокол» студент профсоюзы * Ғилми китапхана * Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетында махсуслаштырылған мәктәп * Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты колледжы * Әл-Фараби Ҡаҙаҡ милли университетының тарих музейы * Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты архивы * Биология музейы * Археология һәм этнология музейы * Палеолит музейы * «КазГУ Град» КВН командаһы * «Бахыт» бейеү ансамбле. * Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетының «БІЗ» студенттар драма театры * Ҡаҙаҡ милли университеты хәбәрҙәре * «Қазақ университеті», Халыҡ-ара бюллетень (ике телдә) * Ҡаҙаҡ милли университеты (КазНУ) студенттар сенаты * Хеҙмәткәрҙәрҙең «Парасат» союзы * Тамамлаусылар ассоциацияһы * Хәрби кафедра * Белем камиллаштырыу институты * Эш биреүселәр советы * Ҡала кимәлендә теркәлгән «Эйдос» театр клубы * <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96_(%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE)" rel="mw:ExtLink" title="Қазақ университеті (издательство)" class="cx-link" data-linkid="259">«Қазақ университеті»</a> нәшриәте * КазНУ дебат клубы * КазНУ интеллектуаль клубы * «Политолог» студенттар фекер алышыу клубы * Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетында «Талейран» дипломатик клубы * Әл-Фараби кесе академияһы * Социология һәм социаль хеҙмәт кафедраһы янындағы Социаль тикшеренеүҙәр һәм инжиниринг үҙәге * Политология һәм сәйәси технологиялар кафедраһы эргәһендәге Т. Т. Мостафин исемендәге политология китапханаһы * «Farabi HUB» инновация үҙәге == Институттары == * Дәүләт һәм хоҡуҡ институты * Эксперименталь һәм теоретик физика ғилми-тикшеренеү институты (НИИ ЭТФ) * Яңы химик технологиялар һәм материалдар ғилми-тикшеренеу институты (НИИ НХТМ) * Физик һәм химик тикшеренеүҙең ысулдары һәм анализы үҙәге (ЦФХМА) * Биология һәм биотехнология проблемалары буйынса ғилми-тикшеренеү институты (НИИ ПББ) * Белем камиллаштырыу институты (ИПК) * Конфуций институты * Фән һәм технологиялар паркы (Технопарк) * Асыҡ типтағы милли нанотехнология лабораторияһы (ННЛОТ) == Уҡытыусылар составы == Әл-Фараби Ҡаҙаҡ милли университетында (КазНУ) '''3198 уҡытыусы''' эшләй<ref name=":3">{{Cite web|access-date=2025-07-08}}</ref>, уҡытыусылар һаны буйынса Ҡаҙағстандың иң эре университеттарҙың береһе. Күп өлөшө юғары академик дәрәжәгә эйә: * PhD докторы — 729 кеше * Фән докторы — 346 кеше * Фән кандидаты — 804 кеше<ref name=":3">{{Cite web|access-date=2025-07-08}}</ref> == КазГУград университет комплексы == 90 гектар майҙанлы университет комплексы көнсығышта Эсентай йылғаһы (Весновка), көнбайышта Ботаника баҡсаһы, төньяҡта Тимирязев урамынан көньяҡта Әл-Фараби проспектына тиклем урынлашҡан. Проектты " ГИПРОВУЗ " Юғары уҡыу йорттарын проектлау институты авторҙар командаһы эшләгән (архитекторҙары: В. П. Бондаренко (етәксеһе), В. М. Егоров, Ю. С. Зимин, инженер Л. П. Самартев)<ref name=":2">{{Cite web|access-date=2022-12-29|accessdate=2022-12-29|url-status=live}}</ref> . Тәүҙә төҙөлөштө ике этапта үткәреү планлаштырыла: беренсе этапта (1986 йылға тиклем) гуманитар һәм тәбиғи фәндәр факультеттары өсөн академик биналар, ректор кабинеты, фәнни-тикшеренеү маҡсатында биналар, актовый зал, спорт һәм клиника төҙөү инә. биналар; икенсе этабы (1995 йылға тамамлау планлаштырыла) теүәл фәндәр өсөн академик биналар, ғилми-тикшеренеү институттары, лабораториялар өсөн биналар, 2,5 млн томлыҡ китапхана, ятаҡтар төҙөүҙе үҙ эсенә ала. 1970 йылдың декабрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы беренсе этапты төҙөй башлау тураһында ҡарар ҡабул итә. 1971 йылдың апрелендә төп бина төҙөлә башлай. 1980 йылдар башында гуманитар, биология һәм география кафедралары өсөн академик биналар, шулай уҡ бер нисә студент ятаҡханаһы төҙөлөп бөтә<ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> . Университет комплексының планировкаһы дүрт функциональ зонаны айыра: мәғариф һәм етештереү майҙансыҡтары, спорт майҙансыҡтары, торлаҡ майҙансыҡтары һәм коммуналь майҙансыҡтар. Эспланада был зоналарҙы тоташтырыусы төп звено булып хеҙмәт итә. метр бейеклектәге ректор офис бинаһы киңлектә өҫтөнлөк итә, бөтә комплекстың архитектура һәм композицион әһәмиәтен һыҙыҡ өҫтөнә ала. [[Файл:Әл-Фараби_атындағы_Қазақ_Ұлттық_университеті.jpg|справа|мини|Университет алдындағы триумфаль арка, 2025 йылдың феврале]] Үҙәктә йәйәүлеләр аллеяһы урынлашҡан. Уны академик биналар теҙеп тора. Аллеяның осонда парк һәм торлаҡ ятаҡ биналары урынлашҡан. Артабан спорт майҙаны урынлашҡан, унда стадион һәм спорт бинаһы урынлашҡан<ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> . Ҡаласыҡта йәшел биләмә булдырылған. Был ерҙәр аша Эсентай йылғаһы менән Ботаника баҡсаһын тоташтырған һыу аға<ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> . Ҡалалағы ҡайһы бер биналар ябылған үткәүелдәр менән тоташтырылған<ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> . 2004 йылға ҡарата университеттың студенттар кампусында 10 уҡыу йорто, 17 ятаҡ, У.Жолдасбеков исемендәге студенттар һарайы, спорт комплексы, «Ҡаҙаҡ университеты» нәшриәте, гәзит һәм «Сана» телевидение һәм радиостудияһы<ref name="кнэ"/> Жолдасбеков исемендәге Студенттар һарайының майҙаны 14 250 <sup>м2</sup> тәшкил итә. Тамаша залы 1537 урынға иҫәпләнә. Һарай дүрт проекциялы [[Октаэдр|һигеҙмөйөшлө]] . Фасад [[Эзбизташ|ҡабырсаҡлы ҡая менән]] ҡапланған. Фасадҡа тимер-бетон решеткалар ҡуйылған, улар ҡояштан һаҡлаусы булып хеҙмәт итә. Һарай ҡыйығында техник ҡат урынлашҡан<ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> . Ректор кабинеты бинаһы 17 ҡаттан тора. Унда яҡтылыҡты ҡаплаусы решеткалар, милли биҙәктәр ҡуйылған. Төҙөлөп бөткән ваҡытта ректор кабинеты Алматыла иң бейек биналарҙан һанала<ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> . [[СССР тарҡалыуы]] һәм иҡтисади проблемалар арҡаһында икенсе фазаны төҙөү тотҡарлана. 2005 йылда [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Ҡаҙағстан]] Республикаһы Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Н. А. Назарбаев]] тарафынан раҫланған университетты үҫтереүҙең планына ярашлы, университет комплексын төҙөүҙең икенсе этабы Ғилми китапхана төҙөүҙән башлана. Шулай уҡ Йәш ғалимдар йорто, физика һәм инженерия, механика һәм математика, химия һәм химия инженерияһы кафедралары өсөн биналар, Әл-Фараби музейы төҙөлә<ref>{{Cite news|title=Сайт КазНУ|author=КазНУ им. аль-Фараби|url=http://kazsu.kz/|accessdate=2008-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427043327/http://www.kazsu.kz/|archivedate=2011-04-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427043327/http://www.kazsu.kz/ |date=2011-04-27 }}</ref><ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> . Ятаҡтарҙа төҙөкләндерелде. Завод бинаһы интернет-уҡытыу үҙәгенә әйләндерелә<ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> . 2016 йылдың сентябрь башында университет бинаһы алдында Триумфаль арка төҙөлә<ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> . Ҡаланың өсөнсө этабын төҙөү планлаштырыла<ref name=":4">{{Cite web|subtitle=2016-11-04|access-date=2025-11-22}}</ref> .<gallery class="center" widths="200px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Rektorat_KazNU.JPG|альт=Здание ректората КазНУ| ҠаҙНУ-ның ректорат бинаһы Файл:Dvorets_studentov_imeni_joldaspekova.jpg|альт=Дворец студентов имени У. А. Джолдасбекова| Джолдасбеков исемендәге Студенттар һарайы </gallery> == Ректорҙар == КазНУ ректорҙары<ref name=":2">{{Cite web|access-date=2022-12-29|accessdate=2022-12-29|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-12-29|accessdate=2022-12-29|url-status=live}}</ref> : . * [[Олихов, Фёдор Трофимович|Фёдор Олихов]] (1934—1940) М. * Иван Лукьянец (1940—1947) * Түлеген Тажибаев (1948—1953) * Асҡар Закарин (1953—1955) * Темирбай Дәркәнбаев (1955—1961) * Асҡар Закарин (1961—1970) * Үмирбәк Джолдасбәков (1970—1986) * Эдил Ергожин (1986—1988) * Мейерхан Әбдилдин (1988—1991) * Ҡупжасар Нарибаев (1991—2001) * Толеген Ҡожамҡолов (2001—2008) * Баҡытжан Жумағолов (2008—2010) * Ғәлимҡайыр Мотанов (2010—2021)<ref>{{Cite web|author=Казинформ|access-date=2020-06-23|accessdate=2020-06-26|url-status=live}}</ref> * Жансеит Туймебаев (2021 йылдың 5 февраленән) == Иҫкәрмәләр == == Әҙәби == * == Һылтанмалар == [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] gl4n46xf247p5z3vsbzrc00op3yla51 Ҡан (роман) 0 200132 1293253 1293223 2026-04-12T14:38:57Z Баныу 28584 /* Төп образдар */ 1293253 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|11.04.2026}} '''Ҡан''' ({{lang-ru|Кровь}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Дауыт Юлтый]]ҙың 1933—1936 йылдарҙа яҙылған роман-[[Дилогия|дилогияһы]]. Ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[1934 йыл]]дың апрелендә беренсе киҫәк айырым китап булып баҫыла. Ул бер нисә тапҡыр [[башҡорт теле|башҡорт]], [[Урыҫ теле|урыҫ]], [[Татар теле|татар телд]]әрендә нәшер ителә. Икенсе китаптың төп нөсхәһе яҙыусы ҡулға алынғанда юғалған, тик мөғжизә менән урыҫ теленә тәржемәһе һаҡланып ҡалған. Башҡорт әҙәбиәте тарихында беренсе тапҡыр «Ҡан» романы ике китап бергә [[1970 йыл]]да баҫылып сыға. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов]]тың «Д. Юлтый һәм уның „Ҡан“ дилогияһы» монографияһы бирелгән<ref name=":0" />. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡиғаларын сағылдыра. Хикәйәләү романдың төп геройы, ярлы крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан Булаттың исеменән алып барыла. Революцион хәлдең һәм халыҡ массаларының кәйефенең өлгөрөүе бер батальон һалдаттары тормошо аша күрһәтелә. Автор көндәлек принцибын ҡуллана һәм әҫәрҙе «һуғыш — тыл» контрастлы схемаһы буйынса ҡора, был социаль хрониканы хәтерләтә. Романға эпик масштаблылыҡҡа ынтылыш һәм характерҙар үҫеше динамикаһын сағылдырыу хас. Рус теленә 1974 йылда романдың беренсе китабы — Сәфиуллин Сәғит, икенсе китабы Дудолкин Юрий тәржемәһендә нәшер ителә<ref>[https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj «Кровь». Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).]</ref>. == Романдың яҙылыу тарихы == «Ҡан» — ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[Беренсе донъя һуғышы]] Дауыт Юлтый тормошона һәм ижадына киҫкен үҙгәрештәр алып килә. [[1914 йыл]]дың көҙөнән армияға алынып, оҙаҡламай фронтҡа барып эләккәс, һалдаттың окоп тормошо, утлы яу, ҡан-йәш, үлем, шинель кейгән, мылтыҡ тотҡан йәш кешене аяныслы уйҙарға, хафаларға һала. Йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарата, протест, ҡан ҡойғос һуғышҡа нәфрәт хистәре арта. Шағир был ҡан ҡойоуҙың кемгә файҙалы булыуын да асыҡ аңлай башлай һәм шуларҙы туранан-тура «Сумка», «Шинель», «Ҡан баҙары» кеүек шиғырҙарында күрһәтеп бара. Уның әҫәрҙәрендә протест ауазы конкрет төҫ ала, асыҡ йүнәлешле була бара<ref name=":0" />. Дауыт Юлтый [[1933 йыл]]да [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] фажиғәләренең күңел тетрәткес картиналарын бөтә реаллеге менән һүрәтләгән «Ҡан» романының беренсе китабын яҙып бөтә. Автор был китаптың жанрын билдәләмәй — уны повесть тип тә, роман тип тә атамай. Әҫәрҙә яҙыусы күргән ваҡиғаларға уның уйҙары, кисерештәре ҡушылып-үрелеп бара. Көндәлек тормош, көнкүреш хыял һәм тылсымлы күренештәр менән сиратлаша. 1934 йылдың апрелендә әҫәр айырым китап булып баҫыла. Ул [[рус теле|рус]], [[Татар теле|татар]], [[Үзбәк теле|үзбәк]] һәм башҡа телдәрҙә баҫылып сыға<ref name=":0">{{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}}</ref>. 1930-сы йылдар уртаһында романдың икенсе китабының яҙылып бөтөүе тураһында билдәле булһа ла, яҙыусының ижад мираҫын тикшеренеүселәргә һәм әҙәбиәт белгестәренә ҡулъяҙманың яҙмышы билдәһеҙ була; юғалған тигән фекер йәшәй. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә, [[СССР]]-ҙың Үҙәк әҙәбиәт һәм сәнғәт дәүләт архив материалдарын өйрәнгәндә, ғалим, әҙәбиәт белгесе [[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы]] романдың юғалған тип иҫәпләнгән икенсе китабының ҡулъяҙмаһына (рус телендәге тәржемһе) тап була<ref name=":1">{{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}}</ref>. Роман, яҙылып бөтөү менән, 30-сы йылдарҙа башҡорт яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен руссаға тәржемә итеүе менән танылған Мөхтәр Ғәлиев тарафынан руссаға күсерелгән һәм баҫып сығарыу өсөн СССР Дәүләт әҙәбиәт нәшриәтенә (Гослитиздатҡа) тапшырылған булған. Ләкин 37-се йыл ваҡиғалары башланғас, ул баҫылып сығарылмайынса нәшриәттең башҡа материалдары менән бергә архивҡа киткән. Машинкала баҫтырылған 190 битлек был нөсхә (руссаһы) архив фондында һаҡлана. Икенсе өлөшөн [[Фәрит Иҫәнғолов]] руссанан башҡортсаға кире ҡайтара. Тәржемә өлөшөндә Дауыт Юлтыйҙың үҙ стиле мөмкин тиклем һаҡланған<ref name=":0" />. == Сюжеты == Роман һуғышҡа оҙатылған запас батальондың иртәнге сәғәт 5-тә [[Варшава]]нан фронтҡа ҡарай юл алыуын һүрәтләү менән башланып китә. Ошо сәғәттән һалдат өсөн тағы ла ғазаплыраҡ көндәр башлана. Батальондың ял итмәй, ашамай, төн уртаһына тиклем килеүе, туңған, асыҡҡан һалдаттарҙың тәҙрәһеҙ, бысраҡ бинала ҡуныуҙары — әҫәрҙең тәүге биттәрендә ана шундай ваҡиғалар тасуирлана. Был хәлдәр, берҙән, һалдаттарҙың күпселегендә командирҙарға, армия тәртиптәренә, үҙҙәренең фронтҡа китеп барыуҙарына ҡарата ризаһыҙлыҡ, протест тыуҙырһа, икенсенән, был һалдаттар араһында дуҫлыҡ, үҙ-ара ярҙам тойғоһон уята. Шунда автор уҡыусыны романдың геройҙары: Булат, Байғужа, Буранбай, Новиковтар менән таныштыра. Булған әйберҙәрен уртаҡлашыуҙан, бер септә өҫтөнә ятып, тәндәре менән бер-береһен йылытып йоҡлауҙан улар араһында оҙаҡ йылдарға һуҙылған, окоп һынауҙарын үткән дуҫлыҡ башлана<ref name=":0" />. Артабан романда батальондың фронт һыҙығына килеп инеүе, һуғышҡа кереү, окоп ғазаптары, һуғышта булыу, яраланыу, контузиялар, әсир төшөп, унан ҡасыу, һуғышҡа ҡаршы асыу тойғоһоноң үҫеүе, һалдаттар менән офицерҙар, бигерәк тә тылдан яңы килгән унтерҙар, араһындағы ҡаршылыҡ тасуирлана. Андреевты атыу, ике унтеҙың үлтереп ташланыуы, һалдаттарҙың һуғыштан ситләшеүе, дезертирлыҡтың йышайыуын күрһәтеүсе ваҡиғалар һүрәтләнә. Төп геройҙарың да күп ваҡыт фронттан ситтә йөрөүҙәр, үҙ частарын эҙләү һылтауы менән һуғыш енәйәтенән ситләшеүҙәре, йәйәү ҙә тимер юлда ла күп ерҙәрҙе гиҙеүҙәре һәм халыҡ араһында һуғышҡа ҡаршы фекер таратыуҙары, аҙаҡ эшселәргә яҡынлашып, һуғышҡа ҡаршы көрәшергә кәрәклекте аңлауҙары тасуир ителә. Сюжеттың бындай ҡоролоуы әҫәрҙең проблематикаһынан килеп сыға һәм уны тулы асыуға хеҙмәт итә<ref name=":0" />. Империалистик һуғыш халыҡтың экономикаһын һәм тормошон емергәнлеген күрһәтеү өсөн, романға эпизодик образдар һәм ваҡиғалар индерелгән. Немец лётчиктары ауылды бомбаға тотҡанда, ғаиләһе һәләк булып, бер нәмәһеҙ ҡалған ''поляк ҡарты'', обоздар янында тамағын туйҙырып йөрөүсе, түбәнлектәргә төшкән ''поляк ҡатыны'', һуғышта ике улын юғалтҡан һәм улар кеүек окоптарҙа ғазап күргән һалдаттарға ярҙам итергә килгән ''оло йәштәге сестра'' һәм башҡа эпизодик образдар империалистик һуғыш темаһын киңерәк асырға ярҙам итәләр<ref name=":0" />. == Төп образдар == Булат, Байғужа, Буранбай, Новиков, Эндрель (Индриль) романдағы ваҡиғаларҙың үҙәгенә ҡуйылған төп образдар. Булат — автобиографик характерҙағы образ, хеҙмәтсән крәҫтиәндәр араһынан фронтҡа килгән егет. Романдағы бөтә ваҡиғалар уның исеменән һөйләтелә. Һуғыш күренештәре, фронттағы мөнәсәбәттәр, һалдат тормошо күпселегендә уның аңлауы, уй, фекер, хистәре аша бирелә. Романдағы ваҡиғалар үҫешендә Байғужа аҙ һүҙле, бөтә нәмәне эстән кисерә торған кеше булып күҙ алдына баҫа. Буранбай иптәштәре алдында һәр ваҡыт юл башлап барыусы булып уҡыусының хәтерендә ҡала. Новиков менән Эндрель — эшселәр араһынан фронтҡа килгән кешеләр. «Ҡан» романы композицион яҡтан 25 бүлектән тороп. хәл-ваҡиғалар бер батальондың фронттағы хәлен. уның бер нисә һалдаты яҙмышын тулыраҡ хикәйәләү планында бирелгән. Һалдаттарҙың фронттан тылға, тылдан фронтҡа күсеп йөрөүҙәренә бәйле рәүештә автор фронт һәм тыл хәлдәрен тулы тасуирлай алған. == Әҙәбиәт == * {{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}} * {{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=172—175|isbn=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://istokirb.ru/articles/literaturnik/2021-05-11/taynopis-arhetipov-v-romane-d-yultyya-krov-chast-vtoraya-2368567 Фәрит Әхмәҙиев «Тайнопись архетипов в романе Д. Юлтыя «Кровь». Часть вторая» ] * [https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).] * [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3163 Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Романдар]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] 8sutbldixaq6wsckfq6bdontlig9nts 1293254 1293253 2026-04-12T14:41:34Z Баныу 28584 /* Төп образдар */ 1293254 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|11.04.2026}} '''Ҡан''' ({{lang-ru|Кровь}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Дауыт Юлтый]]ҙың 1933—1936 йылдарҙа яҙылған роман-[[Дилогия|дилогияһы]]. Ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[1934 йыл]]дың апрелендә беренсе киҫәк айырым китап булып баҫыла. Ул бер нисә тапҡыр [[башҡорт теле|башҡорт]], [[Урыҫ теле|урыҫ]], [[Татар теле|татар телд]]әрендә нәшер ителә. Икенсе китаптың төп нөсхәһе яҙыусы ҡулға алынғанда юғалған, тик мөғжизә менән урыҫ теленә тәржемәһе һаҡланып ҡалған. Башҡорт әҙәбиәте тарихында беренсе тапҡыр «Ҡан» романы ике китап бергә [[1970 йыл]]да баҫылып сыға. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов]]тың «Д. Юлтый һәм уның „Ҡан“ дилогияһы» монографияһы бирелгән<ref name=":0" />. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡиғаларын сағылдыра. Хикәйәләү романдың төп геройы, ярлы крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан Булаттың исеменән алып барыла. Революцион хәлдең һәм халыҡ массаларының кәйефенең өлгөрөүе бер батальон һалдаттары тормошо аша күрһәтелә. Автор көндәлек принцибын ҡуллана һәм әҫәрҙе «һуғыш — тыл» контрастлы схемаһы буйынса ҡора, был социаль хрониканы хәтерләтә. Романға эпик масштаблылыҡҡа ынтылыш һәм характерҙар үҫеше динамикаһын сағылдырыу хас. Рус теленә 1974 йылда романдың беренсе китабы — Сәфиуллин Сәғит, икенсе китабы Дудолкин Юрий тәржемәһендә нәшер ителә<ref>[https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj «Кровь». Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).]</ref>. == Романдың яҙылыу тарихы == «Ҡан» — ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[Беренсе донъя һуғышы]] Дауыт Юлтый тормошона һәм ижадына киҫкен үҙгәрештәр алып килә. [[1914 йыл]]дың көҙөнән армияға алынып, оҙаҡламай фронтҡа барып эләккәс, һалдаттың окоп тормошо, утлы яу, ҡан-йәш, үлем, шинель кейгән, мылтыҡ тотҡан йәш кешене аяныслы уйҙарға, хафаларға һала. Йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарата, протест, ҡан ҡойғос һуғышҡа нәфрәт хистәре арта. Шағир был ҡан ҡойоуҙың кемгә файҙалы булыуын да асыҡ аңлай башлай һәм шуларҙы туранан-тура «Сумка», «Шинель», «Ҡан баҙары» кеүек шиғырҙарында күрһәтеп бара. Уның әҫәрҙәрендә протест ауазы конкрет төҫ ала, асыҡ йүнәлешле була бара<ref name=":0" />. Дауыт Юлтый [[1933 йыл]]да [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] фажиғәләренең күңел тетрәткес картиналарын бөтә реаллеге менән һүрәтләгән «Ҡан» романының беренсе китабын яҙып бөтә. Автор был китаптың жанрын билдәләмәй — уны повесть тип тә, роман тип тә атамай. Әҫәрҙә яҙыусы күргән ваҡиғаларға уның уйҙары, кисерештәре ҡушылып-үрелеп бара. Көндәлек тормош, көнкүреш хыял һәм тылсымлы күренештәр менән сиратлаша. 1934 йылдың апрелендә әҫәр айырым китап булып баҫыла. Ул [[рус теле|рус]], [[Татар теле|татар]], [[Үзбәк теле|үзбәк]] һәм башҡа телдәрҙә баҫылып сыға<ref name=":0">{{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}}</ref>. 1930-сы йылдар уртаһында романдың икенсе китабының яҙылып бөтөүе тураһында билдәле булһа ла, яҙыусының ижад мираҫын тикшеренеүселәргә һәм әҙәбиәт белгестәренә ҡулъяҙманың яҙмышы билдәһеҙ була; юғалған тигән фекер йәшәй. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә, [[СССР]]-ҙың Үҙәк әҙәбиәт һәм сәнғәт дәүләт архив материалдарын өйрәнгәндә, ғалим, әҙәбиәт белгесе [[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы]] романдың юғалған тип иҫәпләнгән икенсе китабының ҡулъяҙмаһына (рус телендәге тәржемһе) тап була<ref name=":1">{{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}}</ref>. Роман, яҙылып бөтөү менән, 30-сы йылдарҙа башҡорт яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен руссаға тәржемә итеүе менән танылған Мөхтәр Ғәлиев тарафынан руссаға күсерелгән һәм баҫып сығарыу өсөн СССР Дәүләт әҙәбиәт нәшриәтенә (Гослитиздатҡа) тапшырылған булған. Ләкин 37-се йыл ваҡиғалары башланғас, ул баҫылып сығарылмайынса нәшриәттең башҡа материалдары менән бергә архивҡа киткән. Машинкала баҫтырылған 190 битлек был нөсхә (руссаһы) архив фондында һаҡлана. Икенсе өлөшөн [[Фәрит Иҫәнғолов]] руссанан башҡортсаға кире ҡайтара. Тәржемә өлөшөндә Дауыт Юлтыйҙың үҙ стиле мөмкин тиклем һаҡланған<ref name=":0" />. == Сюжеты == Роман һуғышҡа оҙатылған запас батальондың иртәнге сәғәт 5-тә [[Варшава]]нан фронтҡа ҡарай юл алыуын һүрәтләү менән башланып китә. Ошо сәғәттән һалдат өсөн тағы ла ғазаплыраҡ көндәр башлана. Батальондың ял итмәй, ашамай, төн уртаһына тиклем килеүе, туңған, асыҡҡан һалдаттарҙың тәҙрәһеҙ, бысраҡ бинала ҡуныуҙары — әҫәрҙең тәүге биттәрендә ана шундай ваҡиғалар тасуирлана. Был хәлдәр, берҙән, һалдаттарҙың күпселегендә командирҙарға, армия тәртиптәренә, үҙҙәренең фронтҡа китеп барыуҙарына ҡарата ризаһыҙлыҡ, протест тыуҙырһа, икенсенән, был һалдаттар араһында дуҫлыҡ, үҙ-ара ярҙам тойғоһон уята. Шунда автор уҡыусыны романдың геройҙары: Булат, Байғужа, Буранбай, Новиковтар менән таныштыра. Булған әйберҙәрен уртаҡлашыуҙан, бер септә өҫтөнә ятып, тәндәре менән бер-береһен йылытып йоҡлауҙан улар араһында оҙаҡ йылдарға һуҙылған, окоп һынауҙарын үткән дуҫлыҡ башлана<ref name=":0" />. Артабан романда батальондың фронт һыҙығына килеп инеүе, һуғышҡа кереү, окоп ғазаптары, һуғышта булыу, яраланыу, контузиялар, әсир төшөп, унан ҡасыу, һуғышҡа ҡаршы асыу тойғоһоноң үҫеүе, һалдаттар менән офицерҙар, бигерәк тә тылдан яңы килгән унтерҙар, араһындағы ҡаршылыҡ тасуирлана. Андреевты атыу, ике унтеҙың үлтереп ташланыуы, һалдаттарҙың һуғыштан ситләшеүе, дезертирлыҡтың йышайыуын күрһәтеүсе ваҡиғалар һүрәтләнә. Төп геройҙарың да күп ваҡыт фронттан ситтә йөрөүҙәр, үҙ частарын эҙләү һылтауы менән һуғыш енәйәтенән ситләшеүҙәре, йәйәү ҙә тимер юлда ла күп ерҙәрҙе гиҙеүҙәре һәм халыҡ араһында һуғышҡа ҡаршы фекер таратыуҙары, аҙаҡ эшселәргә яҡынлашып, һуғышҡа ҡаршы көрәшергә кәрәклекте аңлауҙары тасуир ителә. Сюжеттың бындай ҡоролоуы әҫәрҙең проблематикаһынан килеп сыға һәм уны тулы асыуға хеҙмәт итә<ref name=":0" />. Империалистик һуғыш халыҡтың экономикаһын һәм тормошон емергәнлеген күрһәтеү өсөн, романға эпизодик образдар һәм ваҡиғалар индерелгән. Немец лётчиктары ауылды бомбаға тотҡанда, ғаиләһе һәләк булып, бер нәмәһеҙ ҡалған ''поляк ҡарты'', обоздар янында тамағын туйҙырып йөрөүсе, түбәнлектәргә төшкән ''поляк ҡатыны'', һуғышта ике улын юғалтҡан һәм улар кеүек окоптарҙа ғазап күргән һалдаттарға ярҙам итергә килгән ''оло йәштәге сестра'' һәм башҡа эпизодик образдар империалистик һуғыш темаһын киңерәк асырға ярҙам итәләр<ref name=":0" />. == Төп образдар == Булат, Байғужа, Буранбай, Новиков, Эндрель (Индриль) романдағы ваҡиғаларҙың үҙәгенә ҡуйылған төп образдар. Булат — автобиографик характерҙағы образ, хеҙмәтсән крәҫтиәндәр араһынан фронтҡа килгән егет. Романдағы бөтә ваҡиғалар уның исеменән һөйләтелә. Һуғыш күренештәре, фронттағы мөнәсәбәттәр, һалдат тормошо күпселегендә уның аңлауы, уй, фекер, хистәре аша бирелә<ref name=":3">{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=172—175|isbn=}}</ref>. Романдағы ваҡиғалар үҫешендә Байғужа аҙ һүҙле, бөтә нәмәне эстән кисерә торған кеше булып күҙ алдына баҫа. Буранбай иптәштәре алдында һәр ваҡыт юл башлап барыусы булып уҡыусының хәтерендә ҡала. Новиков менән Эндрель — эшселәр араһынан фронтҡа килгән кешеләр. «Ҡан» романы композицион яҡтан 25 бүлектән тороп. хәл-ваҡиғалар бер батальондың фронттағы хәлен. уның бер нисә һалдаты яҙмышын тулыраҡ хикәйәләү планында бирелгән. Һалдаттарҙың фронттан тылға, тылдан фронтҡа күсеп йөрөүҙәренә бәйле рәүештә автор фронт һәм тыл хәлдәрен тулы тасуирлай алған<ref name=":3" />. == Әҙәбиәт == * {{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}} * {{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=172—175|isbn=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://istokirb.ru/articles/literaturnik/2021-05-11/taynopis-arhetipov-v-romane-d-yultyya-krov-chast-vtoraya-2368567 Фәрит Әхмәҙиев «Тайнопись архетипов в романе Д. Юлтыя «Кровь». Часть вторая» ] * [https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).] * [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3163 Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Романдар]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] 1znmuk26vp4p3jas59qquocsa3b30vm 1293258 1293254 2026-04-12T15:42:45Z Баныу 28584 1293258 wikitext text/x-wiki '''Ҡан''' ({{lang-ru|Кровь}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Дауыт Юлтый]]ҙың 1933—1936 йылдарҙа яҙылған роман-[[Дилогия|дилогияһы]]. Ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[1934 йыл]]дың апрелендә беренсе киҫәк айырым китап булып баҫыла. Ул бер нисә тапҡыр [[башҡорт теле|башҡорт]], [[Урыҫ теле|урыҫ]], [[Татар теле|татар телд]]әрендә нәшер ителә. Икенсе китаптың төп нөсхәһе яҙыусы ҡулға алынғанда юғалған, тик мөғжизә менән урыҫ теленә тәржемәһе һаҡланып ҡалған. Башҡорт әҙәбиәте тарихында беренсе тапҡыр «Ҡан» романы ике китап бергә [[1970 йыл]]да баҫылып сыға. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов]]тың «Д. Юлтый һәм уның „Ҡан“ дилогияһы» монографияһы бирелгән<ref name=":0" />. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡиғаларын сағылдыра. Хикәйәләү романдың төп геройы, ярлы крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан Булаттың исеменән алып барыла. Революцион хәлдең һәм халыҡ массаларының кәйефенең өлгөрөүе бер батальон һалдаттары тормошо аша күрһәтелә. Автор көндәлек принцибын ҡуллана һәм әҫәрҙе «һуғыш — тыл» контрастлы схемаһы буйынса ҡора, был социаль хрониканы хәтерләтә. Романға эпик масштаблылыҡҡа ынтылыш һәм характерҙар үҫеше динамикаһын сағылдырыу хас. Рус теленә 1974 йылда романдың беренсе китабы — Сәфиуллин Сәғит, икенсе китабы Дудолкин Юрий тәржемәһендә нәшер ителә<ref>[https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj «Кровь». Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).]</ref>. == Романдың яҙылыу тарихы == «Ҡан» — ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[Беренсе донъя һуғышы]] Дауыт Юлтый тормошона һәм ижадына киҫкен үҙгәрештәр алып килә. [[1914 йыл]]дың көҙөнән армияға алынып, оҙаҡламай фронтҡа барып эләккәс, һалдаттың окоп тормошо, утлы яу, ҡан-йәш, үлем, шинель кейгән, мылтыҡ тотҡан йәш кешене аяныслы уйҙарға, хафаларға һала. Йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарата, протест, ҡан ҡойғос һуғышҡа нәфрәт хистәре арта. Шағир был ҡан ҡойоуҙың кемгә файҙалы булыуын да асыҡ аңлай башлай һәм шуларҙы туранан-тура «Сумка», «Шинель», «Ҡан баҙары» кеүек шиғырҙарында күрһәтеп бара. Уның әҫәрҙәрендә протест ауазы конкрет төҫ ала, асыҡ йүнәлешле була бара<ref name=":0" />. Дауыт Юлтый [[1933 йыл]]да [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] фажиғәләренең күңел тетрәткес картиналарын бөтә реаллеге менән һүрәтләгән «Ҡан» романының беренсе китабын яҙып бөтә. Автор был китаптың жанрын билдәләмәй — уны повесть тип тә, роман тип тә атамай. Әҫәрҙә яҙыусы күргән ваҡиғаларға уның уйҙары, кисерештәре ҡушылып-үрелеп бара. Көндәлек тормош, көнкүреш хыял һәм тылсымлы күренештәр менән сиратлаша. 1934 йылдың апрелендә әҫәр айырым китап булып баҫыла. Ул [[рус теле|рус]], [[Татар теле|татар]], [[Үзбәк теле|үзбәк]] һәм башҡа телдәрҙә баҫылып сыға<ref name=":0">{{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}}</ref>. 1930-сы йылдар уртаһында романдың икенсе китабының яҙылып бөтөүе тураһында билдәле булһа ла, яҙыусының ижад мираҫын тикшеренеүселәргә һәм әҙәбиәт белгестәренә ҡулъяҙманың яҙмышы билдәһеҙ була; юғалған тигән фекер йәшәй. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә, [[СССР]]-ҙың Үҙәк әҙәбиәт һәм сәнғәт дәүләт архив материалдарын өйрәнгәндә, ғалим, әҙәбиәт белгесе [[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы]] романдың юғалған тип иҫәпләнгән икенсе китабының ҡулъяҙмаһына (рус телендәге тәржемһе) тап була<ref name=":1">{{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}}</ref>. Роман, яҙылып бөтөү менән, 30-сы йылдарҙа башҡорт яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен руссаға тәржемә итеүе менән танылған Мөхтәр Ғәлиев тарафынан руссаға күсерелгән һәм баҫып сығарыу өсөн СССР Дәүләт әҙәбиәт нәшриәтенә (Гослитиздатҡа) тапшырылған булған. Ләкин 37-се йыл ваҡиғалары башланғас, ул баҫылып сығарылмайынса нәшриәттең башҡа материалдары менән бергә архивҡа киткән. Машинкала баҫтырылған 190 битлек был нөсхә (руссаһы) архив фондында һаҡлана. Икенсе өлөшөн [[Фәрит Иҫәнғолов]] руссанан башҡортсаға кире ҡайтара. Тәржемә өлөшөндә Дауыт Юлтыйҙың үҙ стиле мөмкин тиклем һаҡланған<ref name=":0" />. == Сюжеты == Роман һуғышҡа оҙатылған запас батальондың иртәнге сәғәт 5-тә [[Варшава]]нан фронтҡа ҡарай юл алыуын һүрәтләү менән башланып китә. Ошо сәғәттән һалдат өсөн тағы ла ғазаплыраҡ көндәр башлана. Батальондың ял итмәй, ашамай, төн уртаһына тиклем килеүе, туңған, асыҡҡан һалдаттарҙың тәҙрәһеҙ, бысраҡ бинала ҡуныуҙары — әҫәрҙең тәүге биттәрендә ана шундай ваҡиғалар тасуирлана. Был хәлдәр, берҙән, һалдаттарҙың күпселегендә командирҙарға, армия тәртиптәренә, үҙҙәренең фронтҡа китеп барыуҙарына ҡарата ризаһыҙлыҡ, протест тыуҙырһа, икенсенән, был һалдаттар араһында дуҫлыҡ, үҙ-ара ярҙам тойғоһон уята. Шунда автор уҡыусыны романдың геройҙары: Булат, Байғужа, Буранбай, Новиковтар менән таныштыра. Булған әйберҙәрен уртаҡлашыуҙан, бер септә өҫтөнә ятып, тәндәре менән бер-береһен йылытып йоҡлауҙан улар араһында оҙаҡ йылдарға һуҙылған, окоп һынауҙарын үткән дуҫлыҡ башлана<ref name=":0" />. Артабан романда батальондың фронт һыҙығына килеп инеүе, һуғышҡа кереү, окоп ғазаптары, һуғышта булыу, яраланыу, контузиялар, әсир төшөп, унан ҡасыу, һуғышҡа ҡаршы асыу тойғоһоноң үҫеүе, һалдаттар менән офицерҙар, бигерәк тә тылдан яңы килгән унтерҙар, араһындағы ҡаршылыҡ тасуирлана. Андреевты атыу, ике унтеҙың үлтереп ташланыуы, һалдаттарҙың һуғыштан ситләшеүе, дезертирлыҡтың йышайыуын күрһәтеүсе ваҡиғалар һүрәтләнә. Төп геройҙарың да күп ваҡыт фронттан ситтә йөрөүҙәр, үҙ частарын эҙләү һылтауы менән һуғыш енәйәтенән ситләшеүҙәре, йәйәү ҙә тимер юлда ла күп ерҙәрҙе гиҙеүҙәре һәм халыҡ араһында һуғышҡа ҡаршы фекер таратыуҙары, аҙаҡ эшселәргә яҡынлашып, һуғышҡа ҡаршы көрәшергә кәрәклекте аңлауҙары тасуир ителә. Сюжеттың бындай ҡоролоуы әҫәрҙең проблематикаһынан килеп сыға һәм уны тулы асыуға хеҙмәт итә<ref name=":0" />. Империалистик һуғыш халыҡтың экономикаһын һәм тормошон емергәнлеген күрһәтеү өсөн, романға эпизодик образдар һәм ваҡиғалар индерелгән. Немец лётчиктары ауылды бомбаға тотҡанда, ғаиләһе һәләк булып, бер нәмәһеҙ ҡалған ''поляк ҡарты'', обоздар янында тамағын туйҙырып йөрөүсе, түбәнлектәргә төшкән ''поляк ҡатыны'', һуғышта ике улын юғалтҡан һәм улар кеүек окоптарҙа ғазап күргән һалдаттарға ярҙам итергә килгән ''оло йәштәге сестра'' һәм башҡа эпизодик образдар империалистик һуғыш темаһын киңерәк асырға ярҙам итәләр<ref name=":0" />. == Төп образдар == Булат, Байғужа, Буранбай, Новиков, Эндрель (Индриль) романдағы ваҡиғаларҙың үҙәгенә ҡуйылған төп образдар. Булат — автобиографик характерҙағы образ, хеҙмәтсән крәҫтиәндәр араһынан фронтҡа килгән егет. Романдағы бөтә ваҡиғалар уның исеменән һөйләтелә. Һуғыш күренештәре, фронттағы мөнәсәбәттәр, һалдат тормошо күпселегендә уның аңлауы, уй, фекер, хистәре аша бирелә<ref name=":3">{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=172—175|isbn=}}</ref>. Романдағы ваҡиғалар үҫешендә Байғужа аҙ һүҙле, бөтә нәмәне эстән кисерә торған кеше булып күҙ алдына баҫа. Буранбай иптәштәре алдында һәр ваҡыт юл башлап барыусы булып уҡыусының хәтерендә ҡала. Новиков менән Эндрель — эшселәр араһынан фронтҡа килгән кешеләр. «Ҡан» романы композицион яҡтан 25 бүлектән тороп. хәл-ваҡиғалар бер батальондың фронттағы хәлен. уның бер нисә һалдаты яҙмышын тулыраҡ хикәйәләү планында бирелгән. Һалдаттарҙың фронттан тылға, тылдан фронтҡа күсеп йөрөүҙәренә бәйле рәүештә автор фронт һәм тыл хәлдәрен тулы тасуирлай алған<ref name=":3" />. == Әҙәбиәт == * {{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}} * {{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=172—175|isbn=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://istokirb.ru/articles/literaturnik/2021-05-11/taynopis-arhetipov-v-romane-d-yultyya-krov-chast-vtoraya-2368567 Фәрит Әхмәҙиев «Тайнопись архетипов в романе Д. Юлтыя „Кровь“. Часть вторая» ] * [https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).] * [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3163 Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Романдар]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] pvc6f23aspjlquafpii01tiwdhu7wei 1293263 1293258 2026-04-12T16:44:55Z Баныу 28584 1293263 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан''' ({{lang-ru|Кровь}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Дауыт Юлтый]]ҙың 1933—1936 йылдарҙа яҙылған роман-[[Дилогия|дилогияһы]]. Ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[1934 йыл]]дың апрелендә беренсе киҫәк айырым китап булып баҫыла. Ул бер нисә тапҡыр [[башҡорт теле|башҡорт]], [[Урыҫ теле|урыҫ]], [[Татар теле|татар телд]]әрендә нәшер ителә. Икенсе китаптың төп нөсхәһе яҙыусы ҡулға алынғанда юғалған, тик мөғжизә менән урыҫ теленә тәржемәһе һаҡланып ҡалған. Башҡорт әҙәбиәте тарихында беренсе тапҡыр «Ҡан» романы ике китап бергә [[1970 йыл]]да баҫылып сыға. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов]]тың «Д. Юлтый һәм уның „Ҡан“ дилогияһы» монографияһы бирелгән<ref name=":0" />. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡиғаларын сағылдыра. Хикәйәләү романдың төп геройы, ярлы крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан Булаттың исеменән алып барыла. Революцион хәлдең һәм халыҡ массаларының кәйефенең өлгөрөүе бер батальон һалдаттары тормошо аша күрһәтелә. Автор көндәлек принцибын ҡуллана һәм әҫәрҙе «һуғыш — тыл» контрастлы схемаһы буйынса ҡора, был социаль хрониканы хәтерләтә. Романға эпик масштаблылыҡҡа ынтылыш һәм характерҙар үҫеше динамикаһын сағылдырыу хас. Рус теленә 1974 йылда романдың беренсе китабы — Сәфиуллин Сәғит, икенсе китабы Дудолкин Юрий тәржемәһендә нәшер ителә<ref>[https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj «Кровь». Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).]</ref>. == Романдың яҙылыу тарихы == «Ҡан» — ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[Беренсе донъя һуғышы]] Дауыт Юлтый тормошона һәм ижадына киҫкен үҙгәрештәр алып килә. [[1914 йыл]]дың көҙөнән армияға алынып, оҙаҡламай фронтҡа барып эләккәс, һалдаттың окоп тормошо, утлы яу, ҡан-йәш, үлем, шинель кейгән, мылтыҡ тотҡан йәш кешене аяныслы уйҙарға, хафаларға һала. Йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарата, протест, ҡан ҡойғос һуғышҡа нәфрәт хистәре арта. Шағир был ҡан ҡойоуҙың кемгә файҙалы булыуын да асыҡ аңлай башлай һәм шуларҙы туранан-тура «Сумка», «Шинель», «Ҡан баҙары» кеүек шиғырҙарында күрһәтеп бара. Уның әҫәрҙәрендә протест ауазы конкрет төҫ ала, асыҡ йүнәлешле була бара<ref name=":0" />. Дауыт Юлтый [[1933 йыл]]да [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] фажиғәләренең күңел тетрәткес картиналарын бөтә реаллеге менән һүрәтләгән «Ҡан» романының беренсе китабын яҙып бөтә. Автор был китаптың жанрын билдәләмәй — уны повесть тип тә, роман тип тә атамай. Әҫәрҙә яҙыусы күргән ваҡиғаларға уның уйҙары, кисерештәре ҡушылып-үрелеп бара. Көндәлек тормош, көнкүреш хыял һәм тылсымлы күренештәр менән сиратлаша. 1934 йылдың апрелендә әҫәр айырым китап булып баҫыла. Ул [[рус теле|рус]], [[Татар теле|татар]], [[Үзбәк теле|үзбәк]] һәм башҡа телдәрҙә баҫылып сыға<ref name=":0">{{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}}</ref>. 1930-сы йылдар уртаһында романдың икенсе китабының яҙылып бөтөүе тураһында билдәле булһа ла, яҙыусының ижад мираҫын тикшеренеүселәргә һәм әҙәбиәт белгестәренә ҡулъяҙманың яҙмышы билдәһеҙ була; юғалған тигән фекер йәшәй. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә, [[СССР]]-ҙың Үҙәк әҙәбиәт һәм сәнғәт дәүләт архив материалдарын өйрәнгәндә, ғалим, әҙәбиәт белгесе [[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы]] романдың юғалған тип иҫәпләнгән икенсе китабының ҡулъяҙмаһына (рус телендәге тәржемһе) тап була<ref name=":1">{{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}}</ref>. Роман, яҙылып бөтөү менән, 30-сы йылдарҙа башҡорт яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен руссаға тәржемә итеүе менән танылған Мөхтәр Ғәлиев тарафынан руссаға күсерелгән һәм баҫып сығарыу өсөн СССР Дәүләт әҙәбиәт нәшриәтенә (Гослитиздатҡа) тапшырылған булған. Ләкин 37-се йыл ваҡиғалары башланғас, ул баҫылып сығарылмайынса нәшриәттең башҡа материалдары менән бергә архивҡа киткән. Машинкала баҫтырылған 190 битлек был нөсхә (руссаһы) архив фондында һаҡлана. Икенсе өлөшөн [[Фәрит Иҫәнғолов]] руссанан башҡортсаға кире ҡайтара. Тәржемә өлөшөндә Дауыт Юлтыйҙың үҙ стиле мөмкин тиклем һаҡланған<ref name=":0" />. == Сюжеты == Роман һуғышҡа оҙатылған запас батальондың иртәнге сәғәт 5-тә [[Варшава]]нан фронтҡа ҡарай юл алыуын һүрәтләү менән башланып китә. Ошо сәғәттән һалдат өсөн тағы ла ғазаплыраҡ көндәр башлана. Батальондың ял итмәй, ашамай, төн уртаһына тиклем килеүе, туңған, асыҡҡан һалдаттарҙың тәҙрәһеҙ, бысраҡ бинала ҡуныуҙары — әҫәрҙең тәүге биттәрендә ана шундай ваҡиғалар тасуирлана. Был хәлдәр, берҙән, һалдаттарҙың күпселегендә командирҙарға, армия тәртиптәренә, үҙҙәренең фронтҡа китеп барыуҙарына ҡарата ризаһыҙлыҡ, протест тыуҙырһа, икенсенән, был һалдаттар араһында дуҫлыҡ, үҙ-ара ярҙам тойғоһон уята. Шунда автор уҡыусыны романдың геройҙары: Булат, Байғужа, Буранбай, Новиковтар менән таныштыра. Булған әйберҙәрен уртаҡлашыуҙан, бер септә өҫтөнә ятып, тәндәре менән бер-береһен йылытып йоҡлауҙан улар араһында оҙаҡ йылдарға һуҙылған, окоп һынауҙарын үткән дуҫлыҡ башлана<ref name=":0" />. Артабан романда батальондың фронт һыҙығына килеп инеүе, һуғышҡа кереү, окоп ғазаптары, һуғышта булыу, яраланыу, контузиялар, әсир төшөп, унан ҡасыу, һуғышҡа ҡаршы асыу тойғоһоноң үҫеүе, һалдаттар менән офицерҙар, бигерәк тә тылдан яңы килгән унтерҙар, араһындағы ҡаршылыҡ тасуирлана. Андреевты атыу, ике унтеҙың үлтереп ташланыуы, һалдаттарҙың һуғыштан ситләшеүе, дезертирлыҡтың йышайыуын күрһәтеүсе ваҡиғалар һүрәтләнә. Төп геройҙарың да күп ваҡыт фронттан ситтә йөрөүҙәр, үҙ частарын эҙләү һылтауы менән һуғыш енәйәтенән ситләшеүҙәре, йәйәү ҙә тимер юлда ла күп ерҙәрҙе гиҙеүҙәре һәм халыҡ араһында һуғышҡа ҡаршы фекер таратыуҙары, аҙаҡ эшселәргә яҡынлашып, һуғышҡа ҡаршы көрәшергә кәрәклекте аңлауҙары тасуир ителә. Сюжеттың бындай ҡоролоуы әҫәрҙең проблематикаһынан килеп сыға һәм уны тулы асыуға хеҙмәт итә<ref name=":0" />. Империалистик һуғыш халыҡтың экономикаһын һәм тормошон емергәнлеген күрһәтеү өсөн, романға эпизодик образдар һәм ваҡиғалар индерелгән. Немец лётчиктары ауылды бомбаға тотҡанда, ғаиләһе һәләк булып, бер нәмәһеҙ ҡалған ''поляк ҡарты'', обоздар янында тамағын туйҙырып йөрөүсе, түбәнлектәргә төшкән ''поляк ҡатыны'', һуғышта ике улын юғалтҡан һәм улар кеүек окоптарҙа ғазап күргән һалдаттарға ярҙам итергә килгән ''оло йәштәге сестра'' һәм башҡа эпизодик образдар империалистик һуғыш темаһын киңерәк асырға ярҙам итәләр<ref name=":0" />. == Төп образдар == Булат, Байғужа, Буранбай, Новиков, Эндрель (Индриль) романдағы ваҡиғаларҙың үҙәгенә ҡуйылған төп образдар. Булат — автобиографик характерҙағы образ, хеҙмәтсән крәҫтиәндәр араһынан фронтҡа килгән егет. Романдағы бөтә ваҡиғалар уның исеменән һөйләтелә. Һуғыш күренештәре, фронттағы мөнәсәбәттәр, һалдат тормошо күпселегендә уның аңлауы, уй, фекер, хистәре аша бирелә<ref name=":3">{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=172—175|isbn=}}</ref>. Романдағы ваҡиғалар үҫешендә Байғужа аҙ һүҙле, бөтә нәмәне эстән кисерә торған кеше булып күҙ алдына баҫа. Буранбай иптәштәре алдында һәр ваҡыт юл башлап барыусы булып уҡыусының хәтерендә ҡала. Новиков менән Эндрель — эшселәр араһынан фронтҡа килгән кешеләр. «Ҡан» романы композицион яҡтан 25 бүлектән тороп. хәл-ваҡиғалар бер батальондың фронттағы хәлен. уның бер нисә һалдаты яҙмышын тулыраҡ хикәйәләү планында бирелгән. Һалдаттарҙың фронттан тылға, тылдан фронтҡа күсеп йөрөүҙәренә бәйле рәүештә автор фронт һәм тыл хәлдәрен тулы тасуирлай алған<ref name=":3" />. == Әҙәбиәт == * {{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}} * {{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=172—175|isbn=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://istokirb.ru/articles/literaturnik/2021-05-11/taynopis-arhetipov-v-romane-d-yultyya-krov-chast-vtoraya-2368567 Фәрит Әхмәҙиев «Тайнопись архетипов в романе Д. Юлтыя „Кровь“. Часть вторая» ] * [https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).] * [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3163 Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Романдар]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] ne1xeznzyp0jytyokx55qcco6ezynrd Тыйыу һалынған ҡала 0 200145 1293250 1293193 2026-04-12T14:14:01Z Akkashka 14326 1293250 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=11 апрель 2026}} {{Иҫтәлекле урын | Тип = Һарай ансамбле | Русское название = Запретный город | Оригинальное название = {{lang-zh|紫禁城}} | Изображение = 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Статус = дәүләт һаҡлауында {{ЮНЕСКО |Официальное название = Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang. The Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties in Beijing |Название = Пекинда һәм Шэньянда Мин һәм Цин император династиялары һарайҙары. |Тип = мәҙәни |Критерии = (i), (ii), (iii), (iv) |ID = 439-001 |Регион = Азия һәм Тымыҡ океан |Включение = 1987 }} | Страна = Ҡытай | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Пекин]] | Координаты = | CoordScale = | Позиционная карта = | Тип здания = | Архитектурный стиль = | Автор проекта = | Архитектор = | Скульптор = | Строитель = | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = 1420 | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Здания = | Приделы = | Известные обитатели = | Известные насельники = | Реликвии = | Настоятель = | Состояние = | Высота = | Материал = | Сайт = | План = | Подпись плана = | Ширина плана = }} [[Файл:景山公园 (19687188164) - panorama.jpg|thumb|420px|Пекин, Тыйым һалынған ҡала]] [[Файл:Xicheng, Beijing, China - panoramio - long10000 (4).jpg|thumb|300px| Тыйым һалынған ҡаланың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө башняһы]] '''Тыйым һалынған ҡала''' ({{Китайский||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзиньчэн|[[Пурпурный цвет|Ҡуйы ҡыҙыыл төҫ]] тыйым һалынған ҡала}}; бөгөнгө көндә ғәҙәттә {{Китайский||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Элекке һарай}}<ref>Как нарицательное существительное, һүҙлектәр 故宫 (gùgōng) «элекке император династияһы һарайы» тип тәржемә итә</ref>) — донъялағы иң киң һарай комплексы (961 x 753 метра, 720 мең м², 980 бина)<ref name="Rooms">{{cite web|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房 |subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|lang=zh|website=Singtao Net|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html |archive-date=2007-07-18|url-status=dead|access-date=2007-07-05}}</ref>. [[Пекин]] ҡалаһының үҙәгендә, төп [[Тяньаньмэнь майҙаны]]нан төньяҡҡа һәм [[Чжуннаньхай|күл кварталы]]нан көнсығышҡа ( илдең хәҙерге етәкселәрҙең резиденциялары) урынлашҡан. Ҡытай императорҙарының, Мин династияһынан алып Цин династияһының аҙағына тиклем, йәғни 1420 йылдан 1912 йылға тиклемге, төп һарай комплексы; ошо ваҡыт дауамында императорҙарҙың һәм уларҙың ғаилә ағзаларының йәшәү урыны, шулай уҡ ҡытай хөкүмәтенең церемониаль һәм сәйәси үҙәге булып хеҙмәт иткән. Ошонан Ҡытай дәүләте ([[Поднебесная]]) менән Мин һәм Цин династияларының 24 императоры идара итә. 1406-1420 йылдарҙа Ҡытай императорҙарының Мин династияһы һарайы булараҡ төҙөлгән һарай комплексы шул ваҡыттан алып бик күп үҙгәрештәр кисерә<ref name="Rooms"/>. Традицион ҡытай һарай архитектураһы өлгөһө булараҡ<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref>, комплекс Көнсығыш Азияның да, башҡа төбәктәрҙең дә мәҙәни һәм архитектура үҫешенә йоғонто яһай. 1925 йылдан Тыйым һалынған ҡала Һарай музейы ҡарамағында була, уның сәнғәт әҫәрҙәре һәм артефакттар коллекцияһы Мин һәм Цин династиялары император коллекциялары базаһында формалаша. Элекке музей коллекцияһының бер өлөшө хәҙер [[Тайбэй]]ҙағы [[Император һарайы музейы|Император һарайы музейы]]нда урынлашҡан; ике музей ҙа бер үк учреждениенан башлана, әммә [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]нан һуң айырыла. 1987 йылда тыйым һалынған ҡала ҡытай объекттарынан беренсе булып ЮНЕСКО тарафынан кешелектең [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә<ref name="UNESCO"/>. ЮНЕСКО тарафынан донъяла һаҡланып ҡалған иң ҙур боронғо ағас ҡоролмалар йыйылмаһы иҫәбенә индерелгән. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|thumb|right|[[Черепахи в китайской мифологии|Тыйым һалынған ҡалала гөбөргәйелдәр]] == Атамаһы == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|thumb|Бинаның ялтырауыҡлы биҙәүе (декор)]] «Тыйым һалынған ҡала» тигән таралған атамаһы — ''Цзыцзиньчэн'' (Ҡуйы ҡыҙыл тыйым һалынған ҡала) ҡытай атамаһыныың тәржемәһе. Шундай уҡ сығанаҡлы икенсе атамаһы — «Тыйым һалынған һарай»<ref>{{статья|заглавие=Perspective of urban land use in Beijing |издание={{Нп3|GeoJournal}} |том=20 |номер=4 |страницы=359—364 |doi=10.1007/bf00174975 |язык=en |автор=Gan, Guo-hui |месяц=4 |год=1990 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] }}</ref>. «''Цзыцзиньчэн''» атамаһы мәғәнәһе буйынса күп кимәлле: * ''Цзы'', йәки «Ҡуйы ҡыҙыл», боронғо Ҡытайҙа ''Цивей йондоҙо'' тип аталған [[поляриссима|Тимерғаҙыҡ йондоҙо]]н күҙ уңында тотҡан һәм и традицион [[китайская астрология|ҡытай астрологияһы]]нда [[Юй-ди|Күк Императоры]]ның күктәге төйәге, тип һаналған. Уның тирә-яғындағы күк өлкәһе — [[китайские созвездия|Өс ситән]] йондоҙлоғо ({{китайский||紫微垣|Zǐwēiyuán||Цивей һауыты}}) — Күк Императоры һәм уның ғаиләһе биләмәһе була. Тыйым һалынған ҡала, ер императоры резиденцияһы булараҡ, был өлкәнең ер эквиваленты була. * ''Цзинь'', йәки «''Тыйым һалынған''», юғары рөхсәтһеҙ һарайға бер кем дә инә лә алмай, унан сығып та китә алмай тигәнде раҫлай. Пекиндың үҙәгендә урынлашҡан тыйым һалынған ҡала уның башҡа өлөшөнән соҡорҙар һәм ҡуйы ҡыҙыл-ҡыҙыл диуарҙар менән айырылып торған; бында фәҡәт император һәм уның яҡындары ғына була алған, ә ябай халыҡ өсөн Пекиндың был өлөшө яҡын барырлыҡ булмаған. XIX быуатта ла унда сит ил кешеләре бер ҡасан да булмаған булған, шуға күрә 1900 йылда [[Ихэтуань ихтилалы]]н баҫтырыу ваҡытында Пекин алынғас, күп кенә европалылар һәм американдар, нисек итеп улар тәүге тапҡыр серле һарай комплексын барып күреүе тураһында яҙған. * Чэн «ҡала» тигәнде аңлата<ref name="Yu 18"/>. Бөгөн был объект ҡытайса, йышыраҡ, ''Гугун'' булараҡ билдәле, был «Элекке һарай» тигәнде аңлата<ref>В общем смысле, «гугун» обозначает также все бывшие дворцы; ещё одним выдающимся примером таковых являются бывший императорский ([[Мукденский дворец]]) в [[Шеньян]]е.</ref>. == Тарихы == === Ҡоролма һәм Мин династияһы === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|thumb|Тыйым һалынған ҡаланы төҙөргә Император [[Юнлэ]] бойорған]] Юань монгол династияһы дәүерендә Тыйыу һалынған ҡаланың урыны Ханбалыҡ йәки Империя ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Юань династияһы ҡолатылғандан һуң, Мин династияһы императоры Хунъу баш ҡаланы төньяҡ Пекиндан көньяҡ [[Нанкин |Нанкин]]ға күсерә, ә 1369 йылда Юань һарайҙарын ер менән тигеҙләргә ҡуша. Уның улы Чжу Ди өсөн резиденцияһы Пекинда булған принц Янь титулы уйлап табыла. 1402 йылда Чжу Ди тәхетте законһыҙ тартып ала (узурпировал) һәм «Юнлэ» девизы аҫтында император булыып идара итә. Ул Пекинды Мин империяһының икенсе дәрәжәле баш ҡалаһы итә, һәм 1406 йылда уның күрһәтмәһе буйынса Тыйыу һалынған ҡала төҙөлә башлай<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Шул уҡ ваҡытта император масштабы буйынса сағыштырырлыҡ икенсе:Уданшань тауында унда бер ҡасан да бармаған даос ғибәҙәтханалары һәм монастырҙары комплексын төҙөү проектын йәйелдерә<ref>{{citation|first=Changjian|last=Guo|first2=Jianzhi|last2=Song|first3=Lingyu|last3=Feng|publisher=Wuzhou Chuanbo Chubanshe|year=2003|isbn=7508502264|title=World heritage sites in China|url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118|p=118}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |title=Источник |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919173908/https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |url-status=unfit }}</ref>. Тыйыу һалынған ҡала планы бик күп архитекторҙар һәм зодчийҙар тарафынан эшләнә, ә һуңынан император Хеҙмәт министрлығы тарафынан өйрәнелә<ref name="journal"/>. Баш архитекторҙар һәм инженерҙар иҫәбенә Каи Синь<ref name="journal">{{cite web|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf |archive-date=2010-06-27|format=PDF|website=Asia-Pacific: Perspectives|publisher=University of San Francisco|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|lang=en|access-date=2015-11-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|url-status=live}}</ref>, вьетнам евнухы Нгуен Ан<ref>{{книга |автор=Tsai, Shih |заглавие=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle |ссылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover |издательство=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126 |isbn=978-0-295-98124-6 |язык=en |год=2002}}</ref>, Куаи сиань, Лу сиань һәм башҡалар инә<ref name="journal"/>. Төҙөлөш 15 йыл дауам итә, йөҙ мең оҫта һөнәрселәрҙең — таш, ағас һырлау оҫталарының, рәссамдарҙың һ.б. — һәм миллионға яҡын төҙөүсенең хеҙмәтен талап итә<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Иң мөһим залдарҙың колонналары көньяҡ-көнбайыш Ҡытай джунглиҙарында ғына осраған ҡиммәтле «ҡытай лавраһы (махила)» — ''{{нп3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{китайский||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — ''[[:en:Phoebe nanmu|Phoebe nanmu]]'' эшләнгән. Артабанғы йылдарҙа бындай ҡаҙанышты ҡабатлай алмағандар булмай: Цин династияһы осоронда ҡарағайҙың төрлө тоҡомдарын файҙаланып, хәҙер күргән ҙур колонналар яңынан төҙөлә<ref>Единственный сохранившийся зал большого размера, построенный из цельных брёвен ''наньму'', находится в гробнице Чжу Ди — одной из [[гробницы императоров династии Мин|гробниц Мин]] за пределами Пекина. Этот зал лишь немногим меньше Зала Верховной гармонии Запретного города ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm |date=20080129020952 }})</ref>. Ҙур террасалар һәм ҙур таш семәрле биҙәктәр Пекин янындағы таш сығарыу урындарында сығарылған таштан эшләнгән. Иң ҙур фрагменттарҙы ғәҙәти саралар менән килтереү мөмкин түгел; уның урынына маршрут буйлап ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, ҡыш уртаһында уларҙан алынған һыуҙы юлға һипкәндәр. Шулай итеп, барлыҡҡа килгән боҙ ҡатламы буйлап таштарҙы һөйрәтеп килтергәндәр<ref name="CCTV">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "I. Building the Forbidden City" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ҙур залдарҙың иҙәндәре Сучжоу һәм Сунцзян префектураларының ете өйәҙендә сығарылған яндырылған балсыҡтан эшләнгән «алтын кирбес» ({{китайский||金砖|jīnzhuān}}) менән түшәлгән<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Һәр партияны үртәү эше айҙар буйына дауам иткән; һөҙөмтәлә һуҡҡанда металл тауыш сығарған шыма кирбестәр алынған<ref name="Yang 15"/>. Бөгөн күренгән эске түшәмдең күп өлөшө алты быуат йәшендәге оригиналдарҙан ғибәрәт. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|thumb|Мин династияһы дәүерендә һүрәтләнгән Тыйым һалынған ҡала күренеше]]]] [[Файл:The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg|thumb|left|Цзиньшань убаһынан Тыйыу һалынған ҡала күренеше.]] Соҡор ҡаҙғанда алынған тупраҡты һарайҙан төньяҡҡа өйөү һөҙөмтәһендә яһалма Цзиньшань убаһы барлыҡҡа килгән<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Һарай төҙөлөп бөткәнгә тиклем үк Чжу Ди Пекинға «сәйәхәтсе Һәм һунарсы» (巡狩) ҡиәфәтендә күсә: империяның административ үҙәге яйлап Нанкиндан Пекинға күсә. 1420 йылда һарай төҙөлөп бөткәндән һуң, Чжу Ди бында күсә, ә Пекин рәсми рәүештә империяның төп баш ҡалаһына әйләнә<ref name="CCTV"/>. Әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң туғыҙ ай ҙа үтмәй, өс төп зал, шул иҫәптән тәхет залы, янып бөтә. Уларҙы тергеҙеүгә 23 йыл ваҡыт үтә. Тыйым һалынған ҡала үҙ заманы өсөн уникаль характеристикаларға эйә була. Һарай комплексында бер генә мейес торбаһы ла юҡ. Баштан уҡ, төҙөлгәндән һуң, торлаҡ йорттарҙың иҙәне аҫтынан йылытыу системаһы үткәрелә. Йылылыҡ сығанаҡтары улар аша йылы һауа килгән ер аҫты торбалары үткәрелгән ҡоролмалар ситендә урынлашҡан. Шулай уҡ Тыйыу һалынған ҡалала йәшәүселәр яяяянғанда төтөнө һәм еҫе булмаған ағас күмере менән ҡулланыусы айырым ҡуҙ мейесен (мангал, жаровня) файҙаланған. Был усаҡтар, осраҡлы рәүештә ҡайнар күмер ташлантыһын сығарыуға юл ҡуймаған махсус ҡапҡас менән йыһазландырылған. Ошо сәбәпле һарайҙа мейес торбаларына мохтажлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Бындай йылытыу системаһы нигеҙҙә ағастан төҙөлгән Тыйыу һалынған ҡалала экологик яҡтан файҙалы һәм янғынға ҡаршы хәүефһеҙлекте булдыра. 1420-1644 йылдарҙа Тыйым һалынған ҡала Мин династияһының резиденцияһы булған. В апреле 1644 года его захватили войска повстанцев под предводительством [[Ли Цзычэн]], и император [[Чунчжэнь]] — последний император династии Мин — повесился на холме Цзиньшань. Ли Цзычэн провозгласил себя императором династии Шунь в Зале Военного величия<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Однако вскоре он бежал, спасовав перед объединёнными силами бывшего минского генерала [[У Саньгуй|У Саньгуя]] и [[маньчжуры|маньчжурских]] армий, по ходу дела предав огню части Запретного города<ref>p 3734, {{книга |заглавие=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Китайские исторические материалы в Анналах династии И) |год=1980 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |id=CN / D829.312 |язык=ru |автор={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Цин династияһы === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|Император [[Канси]] возвращается в Запретный город после поездки на юг.]] К октябрю 1644 года Маньчжуры добились господства в северном Китае, и принц-регент [[Доргонь]] провозгласил династию Цин в качестве преемника Мин. В Запретном городе состоялась церемония объявления молодого императора [[Шуньчжи]] правителем всего Китая<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref|zh}}</ref>. Правители Цин в основном поддерживали минскую структуру дворца, за исключением названий некоторых ключевых зданий. В названиях, присвоенных династией Мин, предпочтение отдавалось знаку ''цзи'' ({{китайский|極|极}}), который означает «превосходство» или «исключительность», в то время как в новых цинских названиях предпочитались термины, означающие «мир» и «гармонию»; например, ''Хуаньджидянь'', «Зал Имперского превосходства», был переименован в ''Тайхэдянь'', «Зал Верховной гармонии»<ref name="CCTV２">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|thumb|left|[[Турфан]]ская делегация в Запретном городе (1656 год)]] Кроме того, указатели и [[шильдик|таблички с названиями]] были сделаны двуязычными (на [[китайский язык|китайском]] и [[маньчжурский язык|маньчжурском]])<ref>{{cite web|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|url-status=dead|website=People Net|date=2006-06-16|access-date=2007-07-12|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01}}</ref>, а главная часть официальной опочивальни императрицы, — Зала Земного спокойствия, — стал [[шаманизм|шаманистическим]] святилищем<ref>{{cite web|title=坤宁宫 |subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|url-status=dead|access-date=2007-07-12|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29}}</ref>. Таким образом, Запретный город стал центром власти династии Цин. Однако в [[династия Цин|Цинскую]] эпоху многие императоры наведывались в Запретный город только для формальных приёмов, проводя большую часть времени за городом, в [[Летний дворец (Пекин)|Летнем дворце]] или дворце [[Юаньминъюань]]. [[Файл:1756 Bellin View of the Grand Throne Room in the Forbidden City, Beijing, China - Geographicus - LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|thumb|Вид на Большой Тронный Зал в Запретном городе, Жак-Никола Беллин, 1756]] В 1860 году, во время [[Вторая опиумная война|Второй опиумной войны]], англо-французские силы овладели Запретным городом и оккупировали его вплоть до конца войны<ref name="CCTV11">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. В 1900 году императрица [[Цыси]] бежала из Запретного города во время [[Ихэтуаньское восстание|Боксёрского восстания]], оставив его под оккупацией войск [[Альянс восьми держав|держав договора]] вплоть до следующего года. Служивший домом двадцати четырём императорам, — четырнадцати династии Мин и десяти династии Цин, — после [[Синьхайская революция|свержения цинской династии]] в 1911—1912 годах и отречения [[Пу И]], последнего императора Китая, в 1912 году, Запретный город перестал быть политическим центром страны. Однако, по соглашению, заключённому между [[Айсин Гёро|императорским домом Цин]] и правительством новой [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской Республики]], Пу И было разрешено — фактически, приказано — проживать в пределах стен Запретного города. Пу И и его семья сохранили за собой право пользования Внутренним дворцом, в то время как Внешний дворец был передан республиканским властям. В 1914 году во Внешнем дворце был основан музей<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === После революции === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|thumb|Республиканские войска ведут бой с целью отбить Запретный город 12 июля 1917 года, после предпринятой генералом Чжан Сюнем попытки реставрации империи]] В период [[Бэйянское правительство|Бэйянского правительства]] Китайской Республики росло недовольство пребыванием Пу И во дворце<ref name="Yan4">{{книга |заглавие=正说清朝十二帝 (Правдивые истории двенадцати императоров Цин) |ссылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |isbn=7-101-04445-X |язык=zh |часть=国民—战犯—公民 (Подданный – Военный преступник – Гражданин) |автор={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html }}</ref> В 1923 году Реджинальд Джонстон, учитель английского языка Пу И, рассказал ему, что [[евнух]]и тайком выносят из дворца драгоценности и продают их в антикварных магазинах. Пу И заказал аудит дворцовых коллекций. Прежде чем начался аудит, пожар уничтожил сады Дворца созидаемого процветания (建福宫), в котором хранилась большая часть коллекции произведений искусства императора [[Цяньлун]]а<ref name="Jianfu1">{{cite web|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |website=CRI Online|date=2007-02-15|access-date=2007-07-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |archive-date=2009-09-01|url-status=dead}}</ref>. В своих мемуарах Пу И утверждал, что пожар был устроен евнухами для сокрытия совершённых ими растрат. Этот пожар ещё усилил общественное раздражение тем фактом, что Пу И продолжает занимать дворец<ref>{{книга |автор=Aisin-Gioro, Puyi |заглавие=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi |ссылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0 |год=1964 |издательство=Foreign Language Press |место=Beijing |isbn=0-19-282099-0 |язык=en}}</ref>. Сады были восстановлены лишь в 2005 году<ref name="Jianfu2">{{cite web|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|url-status=dead|lang=en|title=Jianfu Palace Garden|access-date=2007-07-20 |publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|thumb|left|upright|Балдахин, изукрашенный волшебными грибами — лишь один из сотен тысяч экспонатов музея]] В 1924 году в результате путча Пекином овладел генерал [[Фэн Юйсян]]. Денонсировав предшествующее соглашение с императорским домом Цин, Фэн изгнал Пу И из дворца<ref name="Yan4"/>. Обширная коллекция предметов искусства, собранная минскими и цинскими императорами, перешла в руки республики. На их основе 10 октября 1925 года ([[Праздник Двух Десяток]]) в бывшем императорском дворце был создан соответственно названный музей ({{Китайский||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Бывший императорский дворец“}}), часто известный и на других языках как Музей «Гугун»<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |title=Музей Гугун |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |url-status=live }}</ref>. (Впрочем, у музея был гораздо меньшего размера предшественник, открытый в одном из зданий дворца — Зале Боевой славы («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Уиндянь) — уже в 1914 году)<ref name=her>[http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 The Transition from Palace to Museum: The Palace Museum’s Prehistory and Republican Years] {{Wayback|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 |date=20161012151139 }} (От дворца к музею: предыстория Дворцового музея и Дворцовый музей в период [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской республики]])</ref>. Большое количество находившихся там драгоценностей и любопытных артефактов были постепенно каталогизированы (около 1,17 млн единиц хранения согласно описи 1925 года) и выставлены на обозрение публики<ref>{{cite web|author=Cao Kun|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|website=Beijing Legal Evening|publisher=People Net|date=2005-10-06|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|url-status=dead}}</ref>. В 1933 году [[Японо-китайская война (1937—1945)|японское вторжение в Китай]] поставило под угрозу безопасность этих национальных реликвий, и они были вывезены из Запретного города. Начиная с 1933 года значительная часть коллекции музея ({{Num|111549|}} единиц хранения, включая важные артефакты и императорские троны), были упакованы и эвакуированы. Вначале они были отправлены в Нанкин, а затем в Шанхай. Однако вскоре [[Императорская армия Японии|японские войска]] стали угрожать Шанхаю. Исполнительный Совет принял решение эвакуировать коллекции на дальний запад. Артефакты были разделены на три партии. Одна направилась северным маршрутом в сторону [[Шэньси]]. Другая была отправлена по [[Янцзы]] на юго-запад страны, в направлении [[Сычуань|Сычуаня]] и [[Гуйчжоу]]. Последняя партия была транспортирована на юг, в сторону [[Guangxi|Гуанси]]. Скорость японского наступления заставила, во избежание бомбёжки и захвата, перемещать артефакты быстро, зачастую принимая решения всего за час до отправки. В конце концов, все три коллекции оказались в относительной безопасности в Сычуане, где они оставались до конца войны<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{cite web|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|lang=en |url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|access-date=2007-05-01|publisher=National Palace Museum|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Тем временем японская армия захватила Запретный город в Пекине. Многие сотрудники музея оставались в Пекине всю войну, и либо из-за их присутствия, либо из-за уважения японских властей к Пу И (ставшему императором прояпонского государства [[Маньчжоу-го]]), часть коллекции, остававшаяся во время войны в Пекине, также уцелела<ref name=her/>. Японская армия смогла вывезти лишь несколько больших бронзовых чанов и фрагменты пушки. Большая часть этих трофеев была после войны обнаружена в [[Тяньцзинь|Тяньцзине]]<ref name="CCTV11"/>. В 1945 году, после победы над Японией и окончания гражданской войны, артефакты были перевезены обратно в Нанкин и Пекин. Примечательно, что ни один из них не был ни повреждён, ни утерян<ref>{{cite web|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|access-date=2007-05-01 |lang=en|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Коллекции музея в пекинском Запретном городе с тех пор расширялись за счёт передачи экспонатов из других музеев страны и из других источников. === Тайванда Һарай музейы === В конце 1940-х годов, после того как [[гоминьдан]] проиграл гражданскую войну в Китае, [[Чан Кайши]] приказал перевезти артефакты музея «Гугун» из Запретного города и Национального музея в Нанкине на [[Тайвань]]. По мере развития событий, никакие артефакты из Пекина отправлены не были; однако многие из лучших коллекций, хранившихся в Нанкине (2972 ящика из {{Num|13427|}}), были переправлены на Тайвань, где они стали ядром [[Музей Императорского Дворца|Музея Императорского Дворца]] в [[Тайбэй|Тайбэе]]<ref name=her/><ref>{{Cite web |url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |title=Музей «Гугун» в Тайбэе |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Three">{{cite web|title=三大院长南京说文物 |subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|url-status=dead|website=Jiangnan Times|publisher=People Net|date=2003-10-19|access-date=2007-07-05 |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01}}</ref>. В результате улучшения отношений между КНР и Тайванем в XXI веке стало возможным и развитие контактов между пекинским и тайбэйскими музеями «Гугун». Начиная с 2009 года в Тайбэе были проведены ряд важных совместных экспозиций с предметами из обеих (пекинской и тайбэйской) коллекций. Однако из Тайбэя в Пекин для выставок пока лишь посылаются фотографии и видеозаписи, но не оригиналы экспонатов, ввиду неурегулированности их правового статуса: тайваньская сторона не уверена в том, разрешат ли власти КНР вернуть на Тайвань посланные в Пекин экспонаты<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=20161018193258 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === При Китайской Народной Республике === В 1949 году у [[Врата Небесного Спокойствия|Врат небесного спокойствия]], прямо напротив Запретного города, была провозглашена Китайская Народная Республика. На протяжении следующих двух десятилетий были внесены различные предложения — сровнять с землёй или реконструировать Запретный город, чтобы разбить общественный парк, построить транспортную развязку или «развлекательные объекты»<ref>{{cite web|author=Wang, Jun|title= Forbidden City reconstruction plans|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm |url-status=dead|publisher=Guangming Daily|date=2006-09-01|access-date= 2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. В этот период Запретный город претерпел некоторый ущерб, включая разборку трона в Зале центральной (полной) гармонии, снятие табличек с названиями с нескольких зданий и садов, и разрушение некоторых небольших ворот и построек<ref>{{cite web|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|first=Jie|last=Chen|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|website=Yangcheng Evening News|publisher=Eastday|date=2006-02-04|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|url-status=live}}</ref>. Пик ущерба пришёлся на период [[Культурная революция в Китае|Культурной революции]]. В 1966 году был модифицирован Зал Поклонения предкам и разрушены некоторые артефакты — ради выставки революционных грязевых скульптур. Однако дальнейшее разрушение было предотвращено, благодаря вмешательству Премьера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], пославшего армейский батальон охранять город. Эти войска также предотвратили разграбление дворца [[хунвейбины|Красной гвардией]], устремившейся на штурм и разрушение «[[Четыре пережитка|Четырёх пережитков]]». С 1966 по 1971 годы все ворота в Запретный город были запечатаны, дабы спасти его от дальнейшего разрушения<ref>{{cite web|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|title="文化大革命"中谁保护了故宫 |subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|url-status= dead|website=CPC Documents|publisher=People Net|date=2006-11-07|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-url= https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19}}</ref>. В 1987 году [[ЮНЕСКО]] объявила Запретный город объектом Всемирного наследия под наименованием «Императорский дворец династий Мин и Цин»<ref>Запретный город был включён в перечень, как «[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties] {{Wayback|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf |date=20090326110017 }}» (UNESCO World Heritage Official Document). В 2004 году к этому комплексу, в качестве дополняющего объекта, был добавлен Мукденский дворец в Шэньяне, после чего комплекс стал именоваться «Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шэньяне»: {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang|lang=en|website=[[UNESCO]]|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref> — в связи с его важной ролью в развитии [[архитектура Китая|китайской архитектуры]] и культуры. [[Файл:Food Court at the Forbidden City.jpg|right|thumb|[[Ресторанный дворик]] на территории Шести Западных Дворцов]] Несмотря на усилия, прилагаемые для предотвращения коммерциализации дворца, существует некоторое количество коммерческих предприятий — таких, как сувенирные магазины и фотокиоски. Эти коммерческие предприятия часто становились предметом разногласий. Кофейня [[Starbucks]]<ref>{{cite web|title=Starbucks Store Locator – Store detail |url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|access-date=2007-05-01|lang=en|website=Starbucks|archive-url= https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date= 2007-06-12}}</ref>, открывшаяся в 2000 году<ref>{{cite web|author=Mellissa Allison|title=Starbucks closes Forbidden City store|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|publisher=The Seattle Times|date=2007-07-13|access-date=2007-07-14|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|url-status=live}}</ref>, спровоцировала возражения<ref>{{cite web|author=Reuters|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|publisher=[[CNN]]|date=2000-12-11|access-date=2007-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02}}</ref> и в конечном счёте 13 июля 2007 года была закрыта. Китайские СМИ отметили также пару сувенирных магазинов, в 2006 году отказавшихся принять граждан Китая<ref>{{cite web|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|url-status=dead|publisher=Xinhua Net|date=2006-08-23|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13}}</ref>. Согласно сообщениям, целью являлось сохранение атмосферы, в которой иностранцы могли становиться жертвами вздувания цен. Впоследствии некоторые комментаторы, например, влиятельный ведущий Phoenix TV Лукиу Лювей, подвергли сомнению саму практику сдачи в аренду участков в Запретном городе в качестве мест розничной торговли<ref>{{cite web|title=闾丘露薇：星巴克怎么进的故宫？Лукиу Лювей: Как Starbucks попал в запретный город|url=http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|publisher=People Net|date=2007-01-16|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143818/http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|url-status=dead}}; см. также оригинальный пост в блоге [http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 здесь] {{Wayback|url=http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 |date=20070207111046 }} (на китайском).</ref>. В 2005 году [[IBM]] и Дворцовый музей анонсировали совместный проект создания на базе Интернета виртуальной модели Запретного города и ассоциированных с ним объектов в Пекине<ref name=IBM>{{cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|title=Forbidden City|url-status=dead|publisher=IBM.com|date=2005-06-16|access-date=2008-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml |archive-date=2008-06-26}}</ref>. В 2008 году этот сетевой проект культурного наследия был выпущен в свет под названием «Запретный город: Вне пространства и времени». Он реализован на [[английский язык|английском]] и китайском языках. Виртуальный Запретный город включает в себя около 800 зданий и представляет интерактивные [[трёхмерная графика|трёхмерные]] модели построек Запретного города и культурных артефактов<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|thumb|Туристы в Дворцовом музее]] В наши дни дворцовый комплекс является одной из главных туристических достопримечательностей Пекина. Запретный город ежегодно посещают около 7 миллионов человек; в летний период, число туристов достигает 77 тысяч в день<ref name=bruno>Debra Bruno. [http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog 7 Million People Can Be Wrong: Forbidden City Struggles to Appeal] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog |date=20161018193303 }}. WSJ Blog, 2014-09-04</ref>. Ответственность за сохранение и реставрацию Запретного города возложена на Дворцовый музей. Ограничена высота зданий, расположенных вокруг него. В 2005 году начался рассчитанный на шестнадцать лет проект по ремонту и реставрации всех зданий Запретного города, с целью их возвращения к состоянию до 1912 года. Эта реставрация — крупнейшая из всех предпринятых за два века; она предполагает поочерёдное закрытие участков Запретного города для проведения оценки, ремонта и реставрации<ref>{{cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|access-date=2007-05-03|author=Palace Museum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21}}</ref>. Некоторые заброшенные или разрушенные участки перестраиваются, что также является составляющей проекта. Сады Дворца созидаемого процветания, разрушенные пожаром в 1923 году, были восстановлены в 2005 году, однако остаются закрытыми для публики<ref name="Jianfu2"/>. Кроме того, в ином стиле был спроектирован интерьер, а здания используются для проведения визитов [[VIP|государственных деятелей]]<ref name="Jianfu1"/>. == Описание == === Планировка === [[Файл:Forbidden city map bg.jpg|thumb|right|300px|План Запретного города. ---- Красным пунктиром проведена приблизительная разграничительная линия между Внутренним дворцом (север) и Внешним дворцом (юг) Запретного города. ---- {{col-begin}} {{col-2}} A. Ворота Умэнь.<br> Б. Ворота Шэньумэнь.<br> В. Ворота Сихуамэнь.<br> Г. Ворота Дунхуамэнь.<br> Д. Сторожевые башни.<br> Е. Ворота Тайхэмэнь.<br> Ж. Павильон Тайхэдянь.<br> З. Павильон Чжунхэдянь.<br> И. Павильон Баохэдянь.<br> К. Флигель Уиндянь.<br> {{col-2}} Л. Флигель Вэньхуадянь.<br> М. Сад Цынин.<br> Н. Наньсаньсо.<br> О. Дворец Цяньцингун.<br> П. Дворец Цзяотайдянь.<br> Р. Дворец Куньнингун.<br> С. Императорский сад.<br> Т. Павильон Янсиньдянь.<br> У. Дворец Ниншоугун.<br> {{col-end}}]] Запретный город представляет собой прямоугольник с длинами сторон 961 метр (с севера на юг) на 753 метра (с востока на запад). Он состоит из 980 сохранившихся зданий с 8886 «бухтами» комнат<ref name=Oakland/><ref>Поскольку в традиционной китайской архитектуре более крупные здания регулярно и с лёгкостью подразделяются на разнообразные планировки, число комнат в Запретном городе традиционно подсчитывается исходя из количества «бухт», при том что каждая «бухта» представляет собой пространство, определяемое четырьмя структурообразующими колоннами.</ref> (хотя в это число могут не входить различные вестибюли)<ref name=Oakland>{{cite web|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead|title=Amazing Facts About the Forbidden City|lang=en|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14}}</ref>. Ещё одной часто встречающейся оценкой является 9999 комнат, включая вестибюли<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|access-date=2017-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>; хотя эта цифра часто цитируется, она не поддерживается данными изысканий и, скорее всего, представляет собой устную традицию<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|url-status=dead|title=Numbers Inside the Forbidden City |lang=en|website=China.org.cn|date=2007-07-20|access-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm |archive-date=2015-09-24}}</ref>. В целом, у Запретного города три вертикальные оси; важнейшие здания расположены на центральной оси «север-юг»<ref name="Yu 25"/>. Запретный город был спроектирован так, чтобы являться центром древнего Пекина. Он заключён внутри большей, обнесённой стенами, области, именуемой Имперский город. Имперский город, в свою очередь, заключён внутри Внутреннего города; к югу от последнего находится Внешний город. Запретный город продолжает играть важную роль в городской схеме Пекина. Центральный вектор «север-юг» остаётся центральной осью города; эта ось продолжается на юг через Врата Небесного Спокойствия до площади Тяньаньмэнь, церемониального центра Китайской Народной Республики, и далее до Юндимэнь. К северу она продолжается через холм Цзиньшань до Колокольной и Барабанной башен<ref>{{cite web|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|website=People Net|date=2006-05-30|access-date=2007-07-05|lang=zh|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|url-status=live}}</ref>. Эта ось не ориентирована строго с севера на юг, но смещена — чуть более чем на два градуса. В настоящее время исследователи считают, что ось была спроектирована в эпоху династии Юань таким образом, дабы она была расположена на одной линии с [[Шанду]] — другой столицей их империи<ref>{{cite web|first=Feng|last=Pan|title=探秘北京中轴线 |subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |website=Science Times|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |archive-date=2007-12-11|url-status=dead|access-date=2007-10-19|date=2005-03-02}}</ref>. Запретный город традиционно разделяется на две части. Внешний дворец ({{lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), или Передний дворец ({{lang-zh2|前朝}}), включает в себя южные участки, и использовался для церемониальных целей. Внутренний дворец ({{lang-zh2|内廷}}, Нэйтин), или Задний дворец ({{lang-zh2|后宫}}), включает северные участки, являлся резиденцией императора и его семьи и был предназначен для занятия повседневными государственными делами. === Стены и ворота === [[Файл:MeridianGate.jpg|thumb|left|Меридианные (Полуденные) ворота — центральный вход в Запретный город — с двумя выступающими крыльями]] Запретный город окружают стена длиной 3400 метров и высотой 7,9 метров<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, и [[ров]] глубиной 6 метров и шириной 52 метра. Ширина стен у основания составляет 8,62 метра, к вершине они сходятся до 6,66 метров<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Эти стены служили в качестве как [[городские стены|защитных]], так и поддерживающих стен дворца. Они были построены из [[землебитные строения|утрамбованной земли]] в качестве основы и с обеих сторон покрыты тремя слоями специально обожжённых кирпичей, промежутки между которыми были заполнены известковым раствором<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:The Northwest Corner Tower with Double Rainbow.jpg|thumb|right|Башня северо-западного угла Запретного города с двойной радугой]] [[Файл:Gate of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Ворота Верховной гармонии]] На четырёх углах стены размещены башни («Д» на схеме), замысловатые крыши которых украшены 72 рёбрами (воспроизводя Павильон принца Тенга и Павильон жёлтого журавля, как они запечатлены на картинах эпохи [[империя Сун|династии Сун]])<ref name="Yu 32"/>. Для простолюдинов, обитающих вне стен, эти башни являются самыми заметными компонентами дворца, и с ними связано много народных преданий. Согласно легенде, мастерам не удалось снова собрать угловую башню после того, как она была разобрана для ремонта в ранний период династии Цин, и она была восстановлена лишь после вмешательства бессмертного плотника [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2"/>. [[Файл:Forbidden City Beijing Shenwumen Gate.JPG|thumb|Ворота Божественной мощи (северные ворота). Нижняя табличка гласит: «Дворцовый музей» ({{китайский||故宫博物院}})]] [[Файл:Forbiddencity notopen06.JPG|thumb|left|Восточные Ворота славы во время ремонтных работ, в период 16-летнего реставрационного процесса]] Стены с каждой стороны снабжены воротами. В южной стене находятся главные, Меридианные (Полуденные) ворота («А» на схеме) ({{lang-zh|午門}}, Умэнь). (С площади Тяньаньмэнь в Запретный город ведут Врата небесного спокойствия, однако в техническом смысле они не являются его частью; это — ворота Имперского города.) От Меридианных ворот отходят два выступающих крыла, которые вместе с самими воротами формируют три стороны расположенной перед ними площади (площадь Умэнь, или Меридианных ворот)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Ворота снабжены пятью проходами. Центральный проход является частью Императорского пути — вымощенной камнем дороги, которая формирует центральную ось Запретного города и всего древнего Пекина, и ведёт от Врат Китая на юге сквозь Запретный город, и вплоть до холма [[Цзиншань (парк)|Цзиньшань]] на севере, сложенного из земли, вынутой при раскопке окружающего Запретный город рва. По Императорскому пути может ходить или ездить только император (а также императрица — по случаю своего бракосочетания — и студенты, успешно сдавшие [[кэцзюй|Императорский экзамен]]<ref name="Yu 25"/>. На севере расположены Ворота Божественной Мощи (или Военной Доблести) («Б») ({{lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), выходящие на [[Цзиншань (парк)|парк Цзиншань]]. Восточные и западные ворота называются «Восточные Ворота Славы» («В») ({{lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) и «Западные Ворота Славы» («Г») ({{lang-zh|西华门}}, Сихуамэнь). Все ворота Запретного города декорированы девятью рядами по девять золотых гвоздей — за исключением Восточных Ворот Славы, которые украшены лишь восемью рядами<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Внешний дворец, или Южный сектор === [[Файл:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg|thumb|Зал Верховной гармонии]] Пройдя через Меридианные (Полуденные) ворота, посетитель попадает на большую площадь, пронизанную извивистой Внутренней Рекой Золотой Воды, через которую перекинуто пять мостов. За площадью возвышаются Врата Верховной гармонии («Е») ({{lang-zh|太和门}}, Тайхэмэнь). За ними находится площадь Зала Верховной гармонии<ref name="Yu 49"/> (буквой на карте не отмечена). От этой площади поднимается высокая трёхъярусная терраса из белого мрамора. На вершине этой террасы расположены три зала — средоточие внешнего дворцового комплекса. Это — в направлении с юга на север — Зал Верховной гармонии («Ж») ({{lang-zh|太和殿}}, Тайхэдянь), Зал Центральной (Полной) гармонии («З») ({{lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдянь) и Зал Сохранения гармонии («И») ({{lang-zh|保和殿}}, Баохэдянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Это основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции. [[Файл:Sign of the Hall of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Указатель Зала Верховной гармонии]] Зал Верховной гармонии является самым большим, и возвышается примерно на 30 метров над уровнем окружающей площади. Это — церемониальный центр имперской власти, и крупнейшая сохранившаяся деревянная структура в Китае. Он составляет девять «бухт» в ширину и пять в глубину — числа 9 и 5 символически связаны с величием императора<ref name="DPM Elements">{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. В потолок в центре зала вмонтирован замысловатый [[Кессон (архитектура)|кессон]], декорированный извивающимся драконом, изо рта которого исторгается группа металлических шаров в форме канделябра, именуемый «Зеркало [[Хуан-ди|Суаньянь]]»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. В эпоху династии Мин император собирал здесь двор для обсуждения государственных дел. В период династии Цин, поскольку император собирал двор гораздо чаще, вместо Зала Верховной гармонии использовалось менее чопорное помещение, а этот зал был предназначен только для церемониальных ситуаций, таких как [[коронация|коронации]], [[инвеститура|инвеституры]] и императорские свадьбы<ref name="DPM Taihedian">{{cite web|lang=zh|title=太和殿 |url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|access-date=2007-07-25|website=The Palace Museum|url-status=dead|archive-date=2007-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm}}</ref>. [[Файл:Forbidden city 05.jpg|thumb|Зал Центральной (Полной) гармонии на фоне Зала Сохранения гармонии]] Зал центральной (полной) гармонии — меньше, квадратной формы, использовался императором для подготовки и отдыха до и во время церемоний<ref name="DPM Zhonghedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|url-status=dead|title=中和殿 |subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30}}</ref>. Находящийся позади него Зал сохранения гармонии использовался для репетиций церемоний, а также являлся местом проведения финального этапа императорского экзамена<ref name="DPM Baohedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|url-status=dead|title=保和殿 |subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. Во всех трёх залах представлены императорские троны, самый большой и тщательно оформленный из которых — трон в Зале Верховной гармонии<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|thumb|left|Трон в Зале Сохранения гармонии]] В центральной части скатов, ведущих вверх к террасам с северной и южной сторон, находятся церемониальные пандусы — часть Императорского пути — оформленные искусной [[барельеф]]ной резьбой, несущей символический смысл. Северный скат, находящийся за Залом Сохранения гармонии, вырезан из цельного куска камня длиной 16,57 метров, шириной 3,07 метра и толщиной 1,7 метра. Он весит около 200 тонн и является самым большим резным орнаментом такого рода в Китае<ref name="Yang 15"/>. Южный скат, расположенный перед Залом Верховной гармонии — ещё длиннее, однако сделан из двух соединённых между собой каменных плит; стык был искусно скрыт с помощью наложенных один на другой резных барельефов, и был обнаружен лишь после того, как в XX веке эрозия увеличила промежуток<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На юго-западе Внешнего двора находится зал Военного величия (или Военачальника) («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Ундянь). Он использовался императором в различных ситуациях для приёма министров и проведения совещаний двора. На юго-востоке Внешнего двора находится зал Литературной славы («Л») ({{lang-zh|文华殿}}, Вэньхуадянь). В нём размещалась собственная дворцовая типография, также он использовался для церемониальных лекций высокочтимых конфуцианских учёных, а позже стал офисом Большого Секретариата. Здесь хранился экземпляр ''[[Сыку цюаньшу]]''. На северо-востоке Внешнего двора расположена резиденция кронпринца Три Южных Обители («Н») ({{lang-zh|南三所}}, Наньсаньсо)<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Внутренний дворец, или Северный сектор === [[Файл:Gugong.jpg|thumb|Дворец Небесной чистоты]] Внутренний дворец отделён от Внешнего продолговатой площадкой, расположенной [[ортогональность|ортогонально]] главной оси города. Он служил домом императору и его семье. В период династии Цин император жил и работал почти исключительно во Внутреннем дворце, а Внешний дворец использовался только для церемониальных целей<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden City August 2012 28.JPG|thumb|left|Трон во Дворце Небесной чистоты]] Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия (зелёная область севернее дворца Ниншоугун на схеме) ({{lang-zh|宁寿宫花园}}, Ниншоугун), Доброты и Спокойствия («М») ({{lang-zh|慈宁花园}}, Цынин), и Императорский сад («С») ({{lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). В центре Внутреннего дворца находятся основные помещения этой части Запретного города — ещё одна группа из трёх залов. Это, считая с юга: Зал Небесной чистоты («О») ({{lang-zh|乾清宫}}, Цяньцингун), Зал Объединения и мира («П») ({{lang-zh|交泰殿}}, Цзяотайдянь) и Зал Земного спокойствия («Р») ({{lang-zh|坤宁宫}}, Куньнингун). Меньшие по сравнению с залами Внешнего дворца, три зала Внутреннего дворца были официальными резиденциями императора и императрицы. Император, воплощающий [[инь и ян|ян]] и Небо, занимал Дворец Небесной чистоты; императрица, воплощая [[инь и ян|инь]] и Землю, — Дворец Земного спокойствия. Между ними находился Зал Объединения и Мира, в котором [[инь и ян]] смешивались, чтобы породить гармонию<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Water Spouts in the Forbidden City.jpg|thumb|Желоба для воды между уровнями Внутреннего дворца предотвращают залив верхних уровней водой.]] Дворец Небесной чистоты представляет собой здание с двумя карнизами и помещён на одноуровневой платформе из белого мрамора. Он связан с Воротами Небесной чистоты, расположенными к югу от него, приподнятым проходом. В период династии Мин он был резиденцией императора. Однако, начиная с императора [[Юнчжэн]] династии Цин, императоры жили не в этом дворце, а в меньшем Зале Умственного развития дальше к западу — из уважения к памяти императора [[Канси]]<ref name="CCTV2"/>; Дворец же Небесной Чистоты стал императорским залом аудиенций<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На крыше установлен кессон, украшенный извивающимся драконом. Над троном висит доска, на которой написано «Правосудие и Честь»({{китайский||正大光明|zhèngdàguāngmíng}}).<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Дворец Земного спокойствия — здание с двумя карнизами, 9 «бухт» в ширину и 3 в глубину. При династии Мин он был резиденцией императрицы. В эпоху династии Цин большие части Дворца были трансформированы новыми маньчжурскими правителями под нужды шаманистских ритуалов. Начиная с периода правления императора Юнчжэн, императрица перестала проживать во дворце; однако, две комнаты во Дворце земного спокойствия были сохранены, для использования в брачную ночь императора<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Между этими двумя дворцами расположен Зал Объединения и Мира, квадратной формы, с пирамидальной крышей. Здесь хранятся 25 императорских [[инкан|печатей]] династии Цин, равно как и другие церемониальные принадлежности<ref name="CCTV3"/>. Позади этих трёх залов находится Императорский сад. Относительно маленький и компактный по дизайну, сад, тем не менее, включает в себя несколько искусных ландшафтных компонентов<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. К северу от сада расположены Ворота божественной мощи. [[Файл:NineDragons01.jpg|thumb|Экран Девяти драконов перед Дворцом Безмятежного долголетия]] [[Файл:Forbidden City Imperial Guardian Lions.jpg|thumb|left|Позолоченный [[китайский лев|лев]] перед Дворцом Безмятежного долголетия]] Непосредственно к западу расположен Зал Умственного развития. Незначительный вначале дворец, начиная с периода императора Юнчжэн он стал ''de facto'' резиденцией и офисом императора. В последние десятилетия династии Цин вдовствующие императрицы — включая Цыси — проводили совещания двора в восточной части этого зала. Вокруг Зала Умственного развития находятся офисы Большого Совета и других ключевых государственных органов<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Северо-восточный сектор Внутреннего дворца занят Дворцом безмятежного долголетия ({{китайский||寧壽宮}}) — комплекс, построенный императором [[Цяньлун]] в ожидании своего ухода на покой. Он зеркально копирует планировку самого Запретного города и включает в себя «внешний дворец», «внутренний дворец», сады и храмы. Вход во Дворец Безмятежного долголетия отмечен Экраном девяти драконов из глазурованной черепицы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Этот сектор Запретного города реставрируется в партнёрстве между Дворцовым музеем и Фондом мировых памятников — долгосрочный проект, завершение которого ожидается в 2017 году<ref>{{cite web|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|lang=en|website=World Monuments Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. === Религия === Религия составляла важную часть жизни императорского дворца. При династии Цин Дворец Земного Спокойствия стал местом проведения [[шаманизм|шаманистских]] церемоний маньчжуров. В то же время, исконная китайская религия — [[даосизм]] — продолжала играть важную роль на всём протяжении династий Мин и Цин. Существовало два даоистских святилища, одно в императорском саду и другое в центральной зоне Внутреннего дворца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Ещё одной превалирующей формой религии во дворце периода династии Цин был [[буддизм]]. По всему Внутреннему дворцу было разбросано большое число храмов и святилищ — включая таковые [[тибетский буддизм|тибетского буддизма]], или ламаизма. Буддистская иконография была также обильно представлена в оформлении интерьеров многих построек<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Одной из важнейших среди них является Павильон Цветочного Дождя. В нём располагалось большое число буддистских статуй, икон и [[мандала|мандал]], собранных в ритуалистические паттерны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Окружающая территория === [[Файл:Beijing city wall map ru.svg|thumb|Местоположение Запретного города в историческом центре Пекина]] Запретный город с трёх сторон окружён императорскими садами. К северу от него находится парк Цзиншань, известный также под названием «Панорамный холм» — искусственный холм, насыпанный из почвы, вынутой при сооружении рва и из близлежащих озёр<ref name="Yu 20" />. К западу расположен [[Чжуннаньхай]] — бывший царский парк, вписанный между двумя соединяющимися озёрами, который сейчас служит центральной штаб-квартирой [[Коммунистическая партия Китая|Коммунистической партии Китая]] и [[Государственный совет КНР|Государственного совета КНР]]. На северо-западе находится [[парк Бэйхай]] — популярный царский парк, также организованный вокруг озера, соединяющегося с двумя южными озёрами. Южнее Запретного города располагались два важных святилища: Императорское Святилище семьи, — или Императорский Храм предков ({{китайский||太庙|Tàimiào}}), — и Императорское Святилище государства ({{китайский||太社稷|Tàishèjì}}), в которых император поклонялся духам своих предков и духу нации, соответственно. Сегодня первый — это Зал культуры трудового народа Китая<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|url-status=dead|title=Working People's Cultural Palace|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11}}</ref>, а второй — парк Жонгшан, увековечивающий память [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|url-status=dead|title=Zhongshan Park|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19}}</ref>. К югу, вдоль главной оси, стоят двое почти идентичных ворот. Это Вертикальные ворота ({{китайский||端门|Duānmén}}) и более знаменитые Врата небесного спокойствия, украшенные портретом [[Мао Цзэдун]]а в центре и двумя плакатами слева и справа: «Да здравствует Китайская Народная Республика» и «Да здравствует великое единство народов мира». Врата Небесного Спокойствия соединяют территорию Запретного города с современным символическим центром китайского государства — площадью Тяньаньмэнь. Хотя в настоящее время строительные работы вблизи Запретного города жёстко контролируются, неконтролируемые и иногда политически мотивированные разрушения и реконструкции, осуществлявшиеся на протяжении всего прошлого столетия, изменили облик районов, окружающих Запретный город. С 2000 года муниципальное правительство Пекина работает над выселением правительственных и военных учреждений, занимающих некоторые исторические здания, а вокруг сохранившихся частей стен Имперского города разбит парк. В 2004 году был обновлён декрет, касающийся планировки и ограничения высоты зданий, с целью превратить территорию Имперского города и северный городской сектор в буферную зону Запретного города<ref>{{cite web|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|lang=zh |website=Xinhua Net|date=2005-07-16|access-date=2007-04-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07}}</ref>. В 2005 году Имперский город и [[парк Бэйхай|Бэйхай]] (как дополняющий объект [[Летний дворец (Пекин)|Летнего дворца]]) были включены в шорт-лист выбора следующего объекта Всемирного наследия в Пекине<ref>{{cite web|first=Yang|last=Li|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|lang=zh|url-status=dead |website=Xinhua Net|date=2005-06-04|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06}}</ref>. === Символизм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|thumb|Имперский декор крыши высочайшего статуса на коньке крыши Зала Верховной гармонии]] Дизайн Запретного города, начиная с его общей планировки и вплоть до мельчайших деталей, был тщательно разработан с тем, чтобы отражать [[китайская философия|философские]] и [[религия в Китае|религиозные]] принципы — а сверх того, символизировать величие императорской власти. К числу заметных примеров относятся: * Жёлтый — цвет императора. Поэтому почти все крыши в Запретном городе покрыты жёлтой глазурованной черепицей. Имеются лишь два исключения. Библиотека в Павильоне Литературной глубины ({{китайский||文渊阁}}) была покрыта чёрной черепицей, поскольку чёрный цвет ассоциировался с [[У-син|водой]], а следовательно, предотвращением пожара. Сходным образом, резиденции кронпринца покрыты зелёной черепицей, потому что зелёный цвет ассоциировался с [[У-син|деревом]], а значит, ростом<ref name="DPM Elements"/>. * Все главные залы Внешнего и Внутреннего дворцов организованы в группы по три — формат [[триграмма|триграммы Циань]], символизирующей Небо. С другой стороны, резиденции Внутреннего дворца организованы в группы по шесть — формат [[триграмма|триграммы Кун]], символизирующей Землю<ref name="CCTV2"/>. * Наклонные скаты крыш зданий декорированы рядом статуэток, возглавляемых человеком верхом на [[феникс]]е, за которыми следует [[китайский дракон|императорский дракон]]. Число статуэток символизирует статус здания. Незначительная постройка может иметь 3 или 5 статуэток; Зал верховной гармонии имеет 10 — единственное здание в стране, которому во времена империи было позволено такое. В результате его десятая статуэтка, именуемая «''Хангши''» («имеющая десятый ранг») ({{китайский||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, является уникальной также и для Запретного города<ref>{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. * Планировка зданий следует древним традициям, зафиксированным в [[Ли цзи]]. Так, храмы предков расположены перед дворцом; хранилища размещены в передней части дворцового комплекса, а жилые зоны — сзади<ref>{{статья|заглавие=Why were Chang'an and Beijing so different?|издание=The Journal of the Society of Architectural Historians|том=45|номер=4|страницы=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|язык=|автор=Steinhardt, Nancy Shatzman|месяц=12|год=1986}}</ref>. == Влияние == Запретный город — кульминация двухтысячелетнего развития классической китайской и восточно-азиатской архитектуры — оказывает влияние на последующее развитие архитектуры Китая, равно как и является источников вдохновения для многих произведений искусства. Вот несколько конкретных примеров: ;В искусстве и популярной культуре Запретный город служил сценой для многих художественных произведений. В последние годы он демонстрируется в фильмах и телевизионных сериалах. Вот несколько заметных примеров: * ''Запретный город'' (1918), художественный фильм о китайской принцессе и американце. * ''[[Последний император]]'' (1987), [[фильм-биография|биографический фильм]] о жизни Пу И — последнего царственного обитателя дворца — был первым в истории художественным фильмом, который правительство Китайской Народной Республики разрешило снять в Запретном городе. * ''Марко Поло'' — совместный [[мини-сериал]] [[NBC]] и [[RAI]], показанный в начале 1980-х годов, был снят в Запретном городе. Однако, нынешнего Запретного города не существовало в эпоху династии Юань, когда [[Поло, Марко|Марко Поло]] встречался с [[Хубилай|Хубилаем]]. * В Запретном городе проходили съёмки клипа группы [[30 Seconds to Mars]] на песню [[From Yesterday]]. * ''Запретный город'' — одно из чудес света в играх «[[Sid Meier’s Civilization V]]» и «[[Sid Meier’s Civilization VI]]» ;Сценическая площадка Запретный город служит также сценической площадкой. Однако его использование в этом качестве жёстко ограничено, в связи с тем, что оборудование и выступления оказывают значительное влияние на древние постройки. Почти все представления, о которых говорится, что они имеют место «в Запретном городе», проводятся вне дворцовых стен. * Опера [[Пуччини, Джакомо|Джакомо Пуччини]] ''[[Турандот (опера)|Турандот]]'' — история китайской принцессы — была исполнена в Императорском святилище непосредственно вблизи Запретного города в первый раз в 1998 году<ref>{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/ |title=Turandot at the Forbidden City, Beijing 1998 |access-date=2007-05-01 |website=TurandotOnSite.com |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020252/http://turandotonsite.com/ |archive-date=2006-12-05 }}. На официальном сайте утверждается, что площадка, Дворец культуры народа, была «Залом небесной чистоты».{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |title=The People's Cultural Palace and the Forbidden City of Beijing |lang=en |website=TurandotOnSite.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091838/http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }} На самом деле, Дворец культуры трудового народа ранее был Храмом императорских предков ([http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm China.org: Working People’s Cultural Palace] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm |date=20071011195047 }}).</ref>. * В 1997 году родившийся в Греции композитор и клавишник [[Хрисомаллис, Янни|Янни]] дал живой концерт перед Запретным городом. Концерт был записан и позже издан, как часть альбома ''Tribute''<ref>{{cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * В 2001 году [[Три тенора]] — испанские певцы [[Доминго, Пласидо|Пласидо Доминго]] и [[Каррерас, Хосе|Хосе Каррерас]] и итальянский певец [[Паваротти, Лучано|Лучано Паваротти]] — дали один из своих концертов перед главными воротами Запретного города. * В 2004 году французский музыкант [[Жарр, Жан-Мишель|Жан-Мишель Жарр]] дал живой концерт перед Запретным городом вместе с коллективом из 260 музыкантов; этот концерт явился одним из мероприятий «Года Франции в Китае»<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|access-date=2007-05-01|publisher=BBC|date=2004-10-11|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|url-status=live}}</ref>. ;Филателия 11 июля 2020 года почта [[Китай|Китая]] выпустила [[почтовый блок]] из четырёх марок с изображением элементов архитектурного ансамбля музея Гугун: моста через Реку Золотой Воды ({{китайский||金水桥}}), павильона Чжунхэдянь ({{китайский|中和殿}}), дворца Цяньцингун ({{китайский|乾清宫}}) и павильона Тысячи Осеней в Императорском саду ({{китайский||千秋亭}}). Выпущен также почтовый блок с картой музея Гугун на марке в нём. Выпуск был приурочен к 600-летию Гугуна<ref name=K>{{статья|заглавие=Марки к 600-летию Гугуна|издание=[[Китай (журнал)|Китай]]|номер=8|год=2020|issn=1005-5010|страницы=11}}</ref><ref>{{cite web|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|lang=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|url-status=live}}</ref>. == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * {{Книга|часть=Запретный город в Пекине|заглавие=Традиционная архитектура Китая|автор=Ли Цинси.|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|серия=Основные сведения о Китае|год=2002|страницы=21—49|isbn=7-80113-827-9|ссылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false}} * {{Книга|часть=Императорский дворец Гугун в Пекине|заглавие=Китайские памятники мирового наследия|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|год=2003|страницы=18—27|isbn=7508502272|ссылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false}} * {{книга |заглавие = Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом |ответственный = Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной. |издание = |место = М. |издательство = Наталис |год = 2007 |страниц = 176 |серия = Восточная коллекция |isbn = 978-5-8062-0249-0 |тираж = 2000}} == Ссылки == {{Навигация}} {{Всемирное наследие|439}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://beyondspaceandtime.org/ Виртуальный музей] * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] {{Внешние ссылки}} {{Культурное наследие в Китае}} {{Музеи Пекина}} [[Категория:Музеи Пекина]] [[Категория:Дворцы Китая]] [[Категория:Всемирное наследие в Китае]] [[Категория:Резиденции правителей]] [[Категория:Резиденции монархов]] eouwjugyfrxmy8vfaj2zg1jfzzf7jeo 1293274 1293250 2026-04-12T18:10:44Z Akkashka 14326 /* Цин династияһы */ 1293274 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=11 апрель 2026}} {{Иҫтәлекле урын | Тип = Һарай ансамбле | Русское название = Запретный город | Оригинальное название = {{lang-zh|紫禁城}} | Изображение = 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Статус = дәүләт һаҡлауында {{ЮНЕСКО |Официальное название = Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang. The Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties in Beijing |Название = Пекинда һәм Шэньянда Мин һәм Цин император династиялары һарайҙары. |Тип = мәҙәни |Критерии = (i), (ii), (iii), (iv) |ID = 439-001 |Регион = Азия һәм Тымыҡ океан |Включение = 1987 }} | Страна = Ҡытай | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Пекин]] | Координаты = | CoordScale = | Позиционная карта = | Тип здания = | Архитектурный стиль = | Автор проекта = | Архитектор = | Скульптор = | Строитель = | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = 1420 | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Здания = | Приделы = | Известные обитатели = | Известные насельники = | Реликвии = | Настоятель = | Состояние = | Высота = | Материал = | Сайт = | План = | Подпись плана = | Ширина плана = }} [[Файл:景山公园 (19687188164) - panorama.jpg|thumb|420px|Пекин, Тыйым һалынған ҡала]] [[Файл:Xicheng, Beijing, China - panoramio - long10000 (4).jpg|thumb|300px| Тыйым һалынған ҡаланың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө башняһы]] '''Тыйым һалынған ҡала''' ({{Китайский||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзиньчэн|[[Пурпурный цвет|Ҡуйы ҡыҙыыл төҫ]] тыйым һалынған ҡала}}; бөгөнгө көндә ғәҙәттә {{Китайский||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Элекке һарай}}<ref>Как нарицательное существительное, һүҙлектәр 故宫 (gùgōng) «элекке император династияһы һарайы» тип тәржемә итә</ref>) — донъялағы иң киң һарай комплексы (961 x 753 метра, 720 мең м², 980 бина)<ref name="Rooms">{{cite web|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房 |subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|lang=zh|website=Singtao Net|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html |archive-date=2007-07-18|url-status=dead|access-date=2007-07-05}}</ref>. [[Пекин]] ҡалаһының үҙәгендә, төп [[Тяньаньмэнь майҙаны]]нан төньяҡҡа һәм [[Чжуннаньхай|күл кварталы]]нан көнсығышҡа ( илдең хәҙерге етәкселәрҙең резиденциялары) урынлашҡан. Ҡытай императорҙарының, Мин династияһынан алып Цин династияһының аҙағына тиклем, йәғни 1420 йылдан 1912 йылға тиклемге, төп һарай комплексы; ошо ваҡыт дауамында императорҙарҙың һәм уларҙың ғаилә ағзаларының йәшәү урыны, шулай уҡ ҡытай хөкүмәтенең церемониаль һәм сәйәси үҙәге булып хеҙмәт иткән. Ошонан Ҡытай дәүләте ([[Поднебесная]]) менән Мин һәм Цин династияларының 24 императоры идара итә. 1406-1420 йылдарҙа Ҡытай императорҙарының Мин династияһы һарайы булараҡ төҙөлгән һарай комплексы шул ваҡыттан алып бик күп үҙгәрештәр кисерә<ref name="Rooms"/>. Традицион ҡытай һарай архитектураһы өлгөһө булараҡ<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref>, комплекс Көнсығыш Азияның да, башҡа төбәктәрҙең дә мәҙәни һәм архитектура үҫешенә йоғонто яһай. 1925 йылдан Тыйым һалынған ҡала Һарай музейы ҡарамағында була, уның сәнғәт әҫәрҙәре һәм артефакттар коллекцияһы Мин һәм Цин династиялары император коллекциялары базаһында формалаша. Элекке музей коллекцияһының бер өлөшө хәҙер [[Тайбэй]]ҙағы [[Император һарайы музейы|Император һарайы музейы]]нда урынлашҡан; ике музей ҙа бер үк учреждениенан башлана, әммә [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]нан һуң айырыла. 1987 йылда тыйым һалынған ҡала ҡытай объекттарынан беренсе булып ЮНЕСКО тарафынан кешелектең [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә<ref name="UNESCO"/>. ЮНЕСКО тарафынан донъяла һаҡланып ҡалған иң ҙур боронғо ағас ҡоролмалар йыйылмаһы иҫәбенә индерелгән. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|thumb|right|[[Черепахи в китайской мифологии|Тыйым һалынған ҡалала гөбөргәйелдәр]] == Атамаһы == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|thumb|Бинаның ялтырауыҡлы биҙәүе (декор)]] «Тыйым һалынған ҡала» тигән таралған атамаһы — ''Цзыцзиньчэн'' (Ҡуйы ҡыҙыл тыйым һалынған ҡала) ҡытай атамаһыныың тәржемәһе. Шундай уҡ сығанаҡлы икенсе атамаһы — «Тыйым һалынған һарай»<ref>{{статья|заглавие=Perspective of urban land use in Beijing |издание={{Нп3|GeoJournal}} |том=20 |номер=4 |страницы=359—364 |doi=10.1007/bf00174975 |язык=en |автор=Gan, Guo-hui |месяц=4 |год=1990 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] }}</ref>. «''Цзыцзиньчэн''» атамаһы мәғәнәһе буйынса күп кимәлле: * ''Цзы'', йәки «Ҡуйы ҡыҙыл», боронғо Ҡытайҙа ''Цивей йондоҙо'' тип аталған [[поляриссима|Тимерғаҙыҡ йондоҙо]]н күҙ уңында тотҡан һәм и традицион [[китайская астрология|ҡытай астрологияһы]]нда [[Юй-ди|Күк Императоры]]ның күктәге төйәге, тип һаналған. Уның тирә-яғындағы күк өлкәһе — [[китайские созвездия|Өс ситән]] йондоҙлоғо ({{китайский||紫微垣|Zǐwēiyuán||Цивей һауыты}}) — Күк Императоры һәм уның ғаиләһе биләмәһе була. Тыйым һалынған ҡала, ер императоры резиденцияһы булараҡ, был өлкәнең ер эквиваленты була. * ''Цзинь'', йәки «''Тыйым һалынған''», юғары рөхсәтһеҙ һарайға бер кем дә инә лә алмай, унан сығып та китә алмай тигәнде раҫлай. Пекиндың үҙәгендә урынлашҡан тыйым һалынған ҡала уның башҡа өлөшөнән соҡорҙар һәм ҡуйы ҡыҙыл-ҡыҙыл диуарҙар менән айырылып торған; бында фәҡәт император һәм уның яҡындары ғына була алған, ә ябай халыҡ өсөн Пекиндың был өлөшө яҡын барырлыҡ булмаған. XIX быуатта ла унда сит ил кешеләре бер ҡасан да булмаған булған, шуға күрә 1900 йылда [[Ихэтуань ихтилалы]]н баҫтырыу ваҡытында Пекин алынғас, күп кенә европалылар һәм американдар, нисек итеп улар тәүге тапҡыр серле һарай комплексын барып күреүе тураһында яҙған. * Чэн «ҡала» тигәнде аңлата<ref name="Yu 18"/>. Бөгөн был объект ҡытайса, йышыраҡ, ''Гугун'' булараҡ билдәле, был «Элекке һарай» тигәнде аңлата<ref>В общем смысле, «гугун» обозначает также все бывшие дворцы; ещё одним выдающимся примером таковых являются бывший императорский ([[Мукденский дворец]]) в [[Шеньян]]е.</ref>. == Тарихы == === Ҡоролма һәм Мин династияһы === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|thumb|Тыйым һалынған ҡаланы төҙөргә Император [[Юнлэ]] бойорған]] Юань монгол династияһы дәүерендә Тыйыу һалынған ҡаланың урыны Ханбалыҡ йәки Империя ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Юань династияһы ҡолатылғандан һуң, Мин династияһы императоры Хунъу баш ҡаланы төньяҡ Пекиндан көньяҡ [[Нанкин |Нанкин]]ға күсерә, ә 1369 йылда Юань һарайҙарын ер менән тигеҙләргә ҡуша. Уның улы Чжу Ди өсөн резиденцияһы Пекинда булған принц Янь титулы уйлап табыла. 1402 йылда Чжу Ди тәхетте законһыҙ тартып ала (узурпировал) һәм «Юнлэ» девизы аҫтында император булыып идара итә. Ул Пекинды Мин империяһының икенсе дәрәжәле баш ҡалаһы итә, һәм 1406 йылда уның күрһәтмәһе буйынса Тыйыу һалынған ҡала төҙөлә башлай<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Шул уҡ ваҡытта император масштабы буйынса сағыштырырлыҡ икенсе:Уданшань тауында унда бер ҡасан да бармаған даос ғибәҙәтханалары һәм монастырҙары комплексын төҙөү проектын йәйелдерә<ref>{{citation|first=Changjian|last=Guo|first2=Jianzhi|last2=Song|first3=Lingyu|last3=Feng|publisher=Wuzhou Chuanbo Chubanshe|year=2003|isbn=7508502264|title=World heritage sites in China|url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118|p=118}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |title=Источник |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919173908/https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |url-status=unfit }}</ref>. Тыйыу һалынған ҡала планы бик күп архитекторҙар һәм зодчийҙар тарафынан эшләнә, ә һуңынан император Хеҙмәт министрлығы тарафынан өйрәнелә<ref name="journal"/>. Баш архитекторҙар һәм инженерҙар иҫәбенә Каи Синь<ref name="journal">{{cite web|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf |archive-date=2010-06-27|format=PDF|website=Asia-Pacific: Perspectives|publisher=University of San Francisco|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|lang=en|access-date=2015-11-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|url-status=live}}</ref>, вьетнам евнухы Нгуен Ан<ref>{{книга |автор=Tsai, Shih |заглавие=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle |ссылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover |издательство=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126 |isbn=978-0-295-98124-6 |язык=en |год=2002}}</ref>, Куаи сиань, Лу сиань һәм башҡалар инә<ref name="journal"/>. Төҙөлөш 15 йыл дауам итә, йөҙ мең оҫта һөнәрселәрҙең — таш, ағас һырлау оҫталарының, рәссамдарҙың һ.б. — һәм миллионға яҡын төҙөүсенең хеҙмәтен талап итә<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Иң мөһим залдарҙың колонналары көньяҡ-көнбайыш Ҡытай джунглиҙарында ғына осраған ҡиммәтле «ҡытай лавраһы (махила)» — ''{{нп3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{китайский||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — ''[[:en:Phoebe nanmu|Phoebe nanmu]]'' эшләнгән. Артабанғы йылдарҙа бындай ҡаҙанышты ҡабатлай алмағандар булмай: Цин династияһы осоронда ҡарағайҙың төрлө тоҡомдарын файҙаланып, хәҙер күргән ҙур колонналар яңынан төҙөлә<ref>Единственный сохранившийся зал большого размера, построенный из цельных брёвен ''наньму'', находится в гробнице Чжу Ди — одной из [[гробницы императоров династии Мин|гробниц Мин]] за пределами Пекина. Этот зал лишь немногим меньше Зала Верховной гармонии Запретного города ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm |date=20080129020952 }})</ref>. Ҙур террасалар һәм ҙур таш семәрле биҙәктәр Пекин янындағы таш сығарыу урындарында сығарылған таштан эшләнгән. Иң ҙур фрагменттарҙы ғәҙәти саралар менән килтереү мөмкин түгел; уның урынына маршрут буйлап ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, ҡыш уртаһында уларҙан алынған һыуҙы юлға һипкәндәр. Шулай итеп, барлыҡҡа килгән боҙ ҡатламы буйлап таштарҙы һөйрәтеп килтергәндәр<ref name="CCTV">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "I. Building the Forbidden City" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ҙур залдарҙың иҙәндәре Сучжоу һәм Сунцзян префектураларының ете өйәҙендә сығарылған яндырылған балсыҡтан эшләнгән «алтын кирбес» ({{китайский||金砖|jīnzhuān}}) менән түшәлгән<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Һәр партияны үртәү эше айҙар буйына дауам иткән; һөҙөмтәлә һуҡҡанда металл тауыш сығарған шыма кирбестәр алынған<ref name="Yang 15"/>. Бөгөн күренгән эске түшәмдең күп өлөшө алты быуат йәшендәге оригиналдарҙан ғибәрәт. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|thumb|Мин династияһы дәүерендә һүрәтләнгән Тыйым һалынған ҡала күренеше]]]] [[Файл:The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg|thumb|left|Цзиньшань убаһынан Тыйыу һалынған ҡала күренеше.]] Соҡор ҡаҙғанда алынған тупраҡты һарайҙан төньяҡҡа өйөү һөҙөмтәһендә яһалма Цзиньшань убаһы барлыҡҡа килгән<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Һарай төҙөлөп бөткәнгә тиклем үк Чжу Ди Пекинға «сәйәхәтсе Һәм һунарсы» (巡狩) ҡиәфәтендә күсә: империяның административ үҙәге яйлап Нанкиндан Пекинға күсә. 1420 йылда һарай төҙөлөп бөткәндән һуң, Чжу Ди бында күсә, ә Пекин рәсми рәүештә империяның төп баш ҡалаһына әйләнә<ref name="CCTV"/>. Әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң туғыҙ ай ҙа үтмәй, өс төп зал, шул иҫәптән тәхет залы, янып бөтә. Уларҙы тергеҙеүгә 23 йыл ваҡыт үтә. Тыйым һалынған ҡала үҙ заманы өсөн уникаль характеристикаларға эйә була. Һарай комплексында бер генә мейес торбаһы ла юҡ. Баштан уҡ, төҙөлгәндән һуң, торлаҡ йорттарҙың иҙәне аҫтынан йылытыу системаһы үткәрелә. Йылылыҡ сығанаҡтары улар аша йылы һауа килгән ер аҫты торбалары үткәрелгән ҡоролмалар ситендә урынлашҡан. Шулай уҡ Тыйыу һалынған ҡалала йәшәүселәр яяяянғанда төтөнө һәм еҫе булмаған ағас күмере менән ҡулланыусы айырым ҡуҙ мейесен (мангал, жаровня) файҙаланған. Был усаҡтар, осраҡлы рәүештә ҡайнар күмер ташлантыһын сығарыуға юл ҡуймаған махсус ҡапҡас менән йыһазландырылған. Ошо сәбәпле һарайҙа мейес торбаларына мохтажлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Бындай йылытыу системаһы нигеҙҙә ағастан төҙөлгән Тыйыу һалынған ҡалала экологик яҡтан файҙалы һәм янғынға ҡаршы хәүефһеҙлекте булдыра. 1420-1644 йылдарҙа Тыйым һалынған ҡала Мин династияһының резиденцияһы булған. В апреле 1644 года его захватили войска повстанцев под предводительством [[Ли Цзычэн]], и император [[Чунчжэнь]] — последний император династии Мин — повесился на холме Цзиньшань. Ли Цзычэн провозгласил себя императором династии Шунь в Зале Военного величия<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Однако вскоре он бежал, спасовав перед объединёнными силами бывшего минского генерала [[У Саньгуй|У Саньгуя]] и [[маньчжуры|маньчжурских]] армий, по ходу дела предав огню части Запретного города<ref>p 3734, {{книга |заглавие=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Китайские исторические материалы в Анналах династии И) |год=1980 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |id=CN / D829.312 |язык=ru |автор={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Цин династияһы === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|Император [[Канси]] возвращается в Запретный город после поездки на юг.]] 1644 йылдың октябренә Маньчжурҙар төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡҡа өлгәшә, һәм принц-регент [[Доргонь]] Цин династияһын Мин вариҫы булараҡ иғлан итә. Тыйыу һалынған ҡалала йәш Император [[Шуньчжи]]ны бөтә Ҡытайҙың хакимы тип иғлан итеү тантанаһы үтә<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref|zh}}</ref>. Цин хакимдары, ҡайһы бер төп биналарҙың исемдәрен иҫәпкә алмағанда, башлыса һарайҙың Мин структураһы яҡлы була. Мин династияһы биргән исемдәрҙә ''цзи'' ({{китайский|極|极}}), ул өҫтөнлөк («превосходство») йәки үҙенә бер төрлө («исключительность») тигәнде аңлата, шул уҡ ваҡытта яңы цин атамаларында «тыныслыҡ» һәм «гармония» тигәнде аңлатҡан терминдар өҫтөнлөк ала; мәҫәлән, ''Хуаньджидянь'', «Империя өҫтөнлөклөгө залы» , ''Тайхэдянь'', «Юғары гармония залы» тип үҙгәртелә<ref name="CCTV２">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|thumb|left|Тыйыу һалынған ҡалала [[Турфан]] делегацияһы (1656 йыл)]] Кроме того, указатели и [[шильдик|таблички с названиями]] были сделаны двуязычными (на [[китайский язык|китайском]] и [[маньчжурский язык|маньчжурском]])<ref>{{cite web|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|url-status=dead|website=People Net|date=2006-06-16|access-date=2007-07-12|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01}}</ref>, а главная часть официальной опочивальни императрицы, — Зала Земного спокойствия, — стал [[шаманизм|шаманистическим]] святилищем<ref>{{cite web|title=坤宁宫 |subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|url-status=dead|access-date=2007-07-12|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29}}</ref>. Таким образом, Запретный город стал центром власти династии Цин. Однако в [[династия Цин|Цинскую]] эпоху многие императоры наведывались в Запретный город только для формальных приёмов, проводя большую часть времени за городом, в [[Летний дворец (Пекин)|Летнем дворце]] или дворце [[Юаньминъюань]]. [[Файл:1756 Bellin View of the Grand Throne Room in the Forbidden City, Beijing, China - Geographicus - LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|thumb|Вид на Большой Тронный Зал в Запретном городе, Жак-Никола Беллин, 1756]] В 1860 году, во время [[Вторая опиумная война|Второй опиумной войны]], англо-французские силы овладели Запретным городом и оккупировали его вплоть до конца войны<ref name="CCTV11">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. В 1900 году императрица [[Цыси]] бежала из Запретного города во время [[Ихэтуаньское восстание|Боксёрского восстания]], оставив его под оккупацией войск [[Альянс восьми держав|держав договора]] вплоть до следующего года. Служивший домом двадцати четырём императорам, — четырнадцати династии Мин и десяти династии Цин, — после [[Синьхайская революция|свержения цинской династии]] в 1911—1912 годах и отречения [[Пу И]], последнего императора Китая, в 1912 году, Запретный город перестал быть политическим центром страны. Однако, по соглашению, заключённому между [[Айсин Гёро|императорским домом Цин]] и правительством новой [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской Республики]], Пу И было разрешено — фактически, приказано — проживать в пределах стен Запретного города. Пу И и его семья сохранили за собой право пользования Внутренним дворцом, в то время как Внешний дворец был передан республиканским властям. В 1914 году во Внешнем дворце был основан музей<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === После революции === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|thumb|Республиканские войска ведут бой с целью отбить Запретный город 12 июля 1917 года, после предпринятой генералом Чжан Сюнем попытки реставрации империи]] В период [[Бэйянское правительство|Бэйянского правительства]] Китайской Республики росло недовольство пребыванием Пу И во дворце<ref name="Yan4">{{книга |заглавие=正说清朝十二帝 (Правдивые истории двенадцати императоров Цин) |ссылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |isbn=7-101-04445-X |язык=zh |часть=国民—战犯—公民 (Подданный – Военный преступник – Гражданин) |автор={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html }}</ref> В 1923 году Реджинальд Джонстон, учитель английского языка Пу И, рассказал ему, что [[евнух]]и тайком выносят из дворца драгоценности и продают их в антикварных магазинах. Пу И заказал аудит дворцовых коллекций. Прежде чем начался аудит, пожар уничтожил сады Дворца созидаемого процветания (建福宫), в котором хранилась большая часть коллекции произведений искусства императора [[Цяньлун]]а<ref name="Jianfu1">{{cite web|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |website=CRI Online|date=2007-02-15|access-date=2007-07-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |archive-date=2009-09-01|url-status=dead}}</ref>. В своих мемуарах Пу И утверждал, что пожар был устроен евнухами для сокрытия совершённых ими растрат. Этот пожар ещё усилил общественное раздражение тем фактом, что Пу И продолжает занимать дворец<ref>{{книга |автор=Aisin-Gioro, Puyi |заглавие=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi |ссылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0 |год=1964 |издательство=Foreign Language Press |место=Beijing |isbn=0-19-282099-0 |язык=en}}</ref>. Сады были восстановлены лишь в 2005 году<ref name="Jianfu2">{{cite web|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|url-status=dead|lang=en|title=Jianfu Palace Garden|access-date=2007-07-20 |publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|thumb|left|upright|Балдахин, изукрашенный волшебными грибами — лишь один из сотен тысяч экспонатов музея]] В 1924 году в результате путча Пекином овладел генерал [[Фэн Юйсян]]. Денонсировав предшествующее соглашение с императорским домом Цин, Фэн изгнал Пу И из дворца<ref name="Yan4"/>. Обширная коллекция предметов искусства, собранная минскими и цинскими императорами, перешла в руки республики. На их основе 10 октября 1925 года ([[Праздник Двух Десяток]]) в бывшем императорском дворце был создан соответственно названный музей ({{Китайский||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Бывший императорский дворец“}}), часто известный и на других языках как Музей «Гугун»<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |title=Музей Гугун |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |url-status=live }}</ref>. (Впрочем, у музея был гораздо меньшего размера предшественник, открытый в одном из зданий дворца — Зале Боевой славы («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Уиндянь) — уже в 1914 году)<ref name=her>[http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 The Transition from Palace to Museum: The Palace Museum’s Prehistory and Republican Years] {{Wayback|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 |date=20161012151139 }} (От дворца к музею: предыстория Дворцового музея и Дворцовый музей в период [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской республики]])</ref>. Большое количество находившихся там драгоценностей и любопытных артефактов были постепенно каталогизированы (около 1,17 млн единиц хранения согласно описи 1925 года) и выставлены на обозрение публики<ref>{{cite web|author=Cao Kun|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|website=Beijing Legal Evening|publisher=People Net|date=2005-10-06|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|url-status=dead}}</ref>. В 1933 году [[Японо-китайская война (1937—1945)|японское вторжение в Китай]] поставило под угрозу безопасность этих национальных реликвий, и они были вывезены из Запретного города. Начиная с 1933 года значительная часть коллекции музея ({{Num|111549|}} единиц хранения, включая важные артефакты и императорские троны), были упакованы и эвакуированы. Вначале они были отправлены в Нанкин, а затем в Шанхай. Однако вскоре [[Императорская армия Японии|японские войска]] стали угрожать Шанхаю. Исполнительный Совет принял решение эвакуировать коллекции на дальний запад. Артефакты были разделены на три партии. Одна направилась северным маршрутом в сторону [[Шэньси]]. Другая была отправлена по [[Янцзы]] на юго-запад страны, в направлении [[Сычуань|Сычуаня]] и [[Гуйчжоу]]. Последняя партия была транспортирована на юг, в сторону [[Guangxi|Гуанси]]. Скорость японского наступления заставила, во избежание бомбёжки и захвата, перемещать артефакты быстро, зачастую принимая решения всего за час до отправки. В конце концов, все три коллекции оказались в относительной безопасности в Сычуане, где они оставались до конца войны<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{cite web|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|lang=en |url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|access-date=2007-05-01|publisher=National Palace Museum|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Тем временем японская армия захватила Запретный город в Пекине. Многие сотрудники музея оставались в Пекине всю войну, и либо из-за их присутствия, либо из-за уважения японских властей к Пу И (ставшему императором прояпонского государства [[Маньчжоу-го]]), часть коллекции, остававшаяся во время войны в Пекине, также уцелела<ref name=her/>. Японская армия смогла вывезти лишь несколько больших бронзовых чанов и фрагменты пушки. Большая часть этих трофеев была после войны обнаружена в [[Тяньцзинь|Тяньцзине]]<ref name="CCTV11"/>. В 1945 году, после победы над Японией и окончания гражданской войны, артефакты были перевезены обратно в Нанкин и Пекин. Примечательно, что ни один из них не был ни повреждён, ни утерян<ref>{{cite web|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|access-date=2007-05-01 |lang=en|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Коллекции музея в пекинском Запретном городе с тех пор расширялись за счёт передачи экспонатов из других музеев страны и из других источников. === Тайванда Һарай музейы === В конце 1940-х годов, после того как [[гоминьдан]] проиграл гражданскую войну в Китае, [[Чан Кайши]] приказал перевезти артефакты музея «Гугун» из Запретного города и Национального музея в Нанкине на [[Тайвань]]. По мере развития событий, никакие артефакты из Пекина отправлены не были; однако многие из лучших коллекций, хранившихся в Нанкине (2972 ящика из {{Num|13427|}}), были переправлены на Тайвань, где они стали ядром [[Музей Императорского Дворца|Музея Императорского Дворца]] в [[Тайбэй|Тайбэе]]<ref name=her/><ref>{{Cite web |url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |title=Музей «Гугун» в Тайбэе |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Three">{{cite web|title=三大院长南京说文物 |subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|url-status=dead|website=Jiangnan Times|publisher=People Net|date=2003-10-19|access-date=2007-07-05 |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01}}</ref>. В результате улучшения отношений между КНР и Тайванем в XXI веке стало возможным и развитие контактов между пекинским и тайбэйскими музеями «Гугун». Начиная с 2009 года в Тайбэе были проведены ряд важных совместных экспозиций с предметами из обеих (пекинской и тайбэйской) коллекций. Однако из Тайбэя в Пекин для выставок пока лишь посылаются фотографии и видеозаписи, но не оригиналы экспонатов, ввиду неурегулированности их правового статуса: тайваньская сторона не уверена в том, разрешат ли власти КНР вернуть на Тайвань посланные в Пекин экспонаты<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=20161018193258 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === При Китайской Народной Республике === В 1949 году у [[Врата Небесного Спокойствия|Врат небесного спокойствия]], прямо напротив Запретного города, была провозглашена Китайская Народная Республика. На протяжении следующих двух десятилетий были внесены различные предложения — сровнять с землёй или реконструировать Запретный город, чтобы разбить общественный парк, построить транспортную развязку или «развлекательные объекты»<ref>{{cite web|author=Wang, Jun|title= Forbidden City reconstruction plans|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm |url-status=dead|publisher=Guangming Daily|date=2006-09-01|access-date= 2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. В этот период Запретный город претерпел некоторый ущерб, включая разборку трона в Зале центральной (полной) гармонии, снятие табличек с названиями с нескольких зданий и садов, и разрушение некоторых небольших ворот и построек<ref>{{cite web|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|first=Jie|last=Chen|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|website=Yangcheng Evening News|publisher=Eastday|date=2006-02-04|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|url-status=live}}</ref>. Пик ущерба пришёлся на период [[Культурная революция в Китае|Культурной революции]]. В 1966 году был модифицирован Зал Поклонения предкам и разрушены некоторые артефакты — ради выставки революционных грязевых скульптур. Однако дальнейшее разрушение было предотвращено, благодаря вмешательству Премьера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], пославшего армейский батальон охранять город. Эти войска также предотвратили разграбление дворца [[хунвейбины|Красной гвардией]], устремившейся на штурм и разрушение «[[Четыре пережитка|Четырёх пережитков]]». С 1966 по 1971 годы все ворота в Запретный город были запечатаны, дабы спасти его от дальнейшего разрушения<ref>{{cite web|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|title="文化大革命"中谁保护了故宫 |subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|url-status= dead|website=CPC Documents|publisher=People Net|date=2006-11-07|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-url= https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19}}</ref>. В 1987 году [[ЮНЕСКО]] объявила Запретный город объектом Всемирного наследия под наименованием «Императорский дворец династий Мин и Цин»<ref>Запретный город был включён в перечень, как «[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties] {{Wayback|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf |date=20090326110017 }}» (UNESCO World Heritage Official Document). В 2004 году к этому комплексу, в качестве дополняющего объекта, был добавлен Мукденский дворец в Шэньяне, после чего комплекс стал именоваться «Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шэньяне»: {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang|lang=en|website=[[UNESCO]]|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref> — в связи с его важной ролью в развитии [[архитектура Китая|китайской архитектуры]] и культуры. [[Файл:Food Court at the Forbidden City.jpg|right|thumb|[[Ресторанный дворик]] на территории Шести Западных Дворцов]] Несмотря на усилия, прилагаемые для предотвращения коммерциализации дворца, существует некоторое количество коммерческих предприятий — таких, как сувенирные магазины и фотокиоски. Эти коммерческие предприятия часто становились предметом разногласий. Кофейня [[Starbucks]]<ref>{{cite web|title=Starbucks Store Locator – Store detail |url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|access-date=2007-05-01|lang=en|website=Starbucks|archive-url= https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date= 2007-06-12}}</ref>, открывшаяся в 2000 году<ref>{{cite web|author=Mellissa Allison|title=Starbucks closes Forbidden City store|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|publisher=The Seattle Times|date=2007-07-13|access-date=2007-07-14|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|url-status=live}}</ref>, спровоцировала возражения<ref>{{cite web|author=Reuters|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|publisher=[[CNN]]|date=2000-12-11|access-date=2007-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02}}</ref> и в конечном счёте 13 июля 2007 года была закрыта. Китайские СМИ отметили также пару сувенирных магазинов, в 2006 году отказавшихся принять граждан Китая<ref>{{cite web|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|url-status=dead|publisher=Xinhua Net|date=2006-08-23|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13}}</ref>. Согласно сообщениям, целью являлось сохранение атмосферы, в которой иностранцы могли становиться жертвами вздувания цен. Впоследствии некоторые комментаторы, например, влиятельный ведущий Phoenix TV Лукиу Лювей, подвергли сомнению саму практику сдачи в аренду участков в Запретном городе в качестве мест розничной торговли<ref>{{cite web|title=闾丘露薇：星巴克怎么进的故宫？Лукиу Лювей: Как Starbucks попал в запретный город|url=http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|publisher=People Net|date=2007-01-16|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143818/http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|url-status=dead}}; см. также оригинальный пост в блоге [http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 здесь] {{Wayback|url=http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 |date=20070207111046 }} (на китайском).</ref>. В 2005 году [[IBM]] и Дворцовый музей анонсировали совместный проект создания на базе Интернета виртуальной модели Запретного города и ассоциированных с ним объектов в Пекине<ref name=IBM>{{cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|title=Forbidden City|url-status=dead|publisher=IBM.com|date=2005-06-16|access-date=2008-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml |archive-date=2008-06-26}}</ref>. В 2008 году этот сетевой проект культурного наследия был выпущен в свет под названием «Запретный город: Вне пространства и времени». Он реализован на [[английский язык|английском]] и китайском языках. Виртуальный Запретный город включает в себя около 800 зданий и представляет интерактивные [[трёхмерная графика|трёхмерные]] модели построек Запретного города и культурных артефактов<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|thumb|Туристы в Дворцовом музее]] В наши дни дворцовый комплекс является одной из главных туристических достопримечательностей Пекина. Запретный город ежегодно посещают около 7 миллионов человек; в летний период, число туристов достигает 77 тысяч в день<ref name=bruno>Debra Bruno. [http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog 7 Million People Can Be Wrong: Forbidden City Struggles to Appeal] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog |date=20161018193303 }}. WSJ Blog, 2014-09-04</ref>. Ответственность за сохранение и реставрацию Запретного города возложена на Дворцовый музей. Ограничена высота зданий, расположенных вокруг него. В 2005 году начался рассчитанный на шестнадцать лет проект по ремонту и реставрации всех зданий Запретного города, с целью их возвращения к состоянию до 1912 года. Эта реставрация — крупнейшая из всех предпринятых за два века; она предполагает поочерёдное закрытие участков Запретного города для проведения оценки, ремонта и реставрации<ref>{{cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|access-date=2007-05-03|author=Palace Museum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21}}</ref>. Некоторые заброшенные или разрушенные участки перестраиваются, что также является составляющей проекта. Сады Дворца созидаемого процветания, разрушенные пожаром в 1923 году, были восстановлены в 2005 году, однако остаются закрытыми для публики<ref name="Jianfu2"/>. Кроме того, в ином стиле был спроектирован интерьер, а здания используются для проведения визитов [[VIP|государственных деятелей]]<ref name="Jianfu1"/>. == Описание == === Планировка === [[Файл:Forbidden city map bg.jpg|thumb|right|300px|План Запретного города. ---- Красным пунктиром проведена приблизительная разграничительная линия между Внутренним дворцом (север) и Внешним дворцом (юг) Запретного города. ---- {{col-begin}} {{col-2}} A. Ворота Умэнь.<br> Б. Ворота Шэньумэнь.<br> В. Ворота Сихуамэнь.<br> Г. Ворота Дунхуамэнь.<br> Д. Сторожевые башни.<br> Е. Ворота Тайхэмэнь.<br> Ж. Павильон Тайхэдянь.<br> З. Павильон Чжунхэдянь.<br> И. Павильон Баохэдянь.<br> К. Флигель Уиндянь.<br> {{col-2}} Л. Флигель Вэньхуадянь.<br> М. Сад Цынин.<br> Н. Наньсаньсо.<br> О. Дворец Цяньцингун.<br> П. Дворец Цзяотайдянь.<br> Р. Дворец Куньнингун.<br> С. Императорский сад.<br> Т. Павильон Янсиньдянь.<br> У. Дворец Ниншоугун.<br> {{col-end}}]] Запретный город представляет собой прямоугольник с длинами сторон 961 метр (с севера на юг) на 753 метра (с востока на запад). Он состоит из 980 сохранившихся зданий с 8886 «бухтами» комнат<ref name=Oakland/><ref>Поскольку в традиционной китайской архитектуре более крупные здания регулярно и с лёгкостью подразделяются на разнообразные планировки, число комнат в Запретном городе традиционно подсчитывается исходя из количества «бухт», при том что каждая «бухта» представляет собой пространство, определяемое четырьмя структурообразующими колоннами.</ref> (хотя в это число могут не входить различные вестибюли)<ref name=Oakland>{{cite web|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead|title=Amazing Facts About the Forbidden City|lang=en|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14}}</ref>. Ещё одной часто встречающейся оценкой является 9999 комнат, включая вестибюли<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|access-date=2017-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>; хотя эта цифра часто цитируется, она не поддерживается данными изысканий и, скорее всего, представляет собой устную традицию<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|url-status=dead|title=Numbers Inside the Forbidden City |lang=en|website=China.org.cn|date=2007-07-20|access-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm |archive-date=2015-09-24}}</ref>. В целом, у Запретного города три вертикальные оси; важнейшие здания расположены на центральной оси «север-юг»<ref name="Yu 25"/>. Запретный город был спроектирован так, чтобы являться центром древнего Пекина. Он заключён внутри большей, обнесённой стенами, области, именуемой Имперский город. Имперский город, в свою очередь, заключён внутри Внутреннего города; к югу от последнего находится Внешний город. Запретный город продолжает играть важную роль в городской схеме Пекина. Центральный вектор «север-юг» остаётся центральной осью города; эта ось продолжается на юг через Врата Небесного Спокойствия до площади Тяньаньмэнь, церемониального центра Китайской Народной Республики, и далее до Юндимэнь. К северу она продолжается через холм Цзиньшань до Колокольной и Барабанной башен<ref>{{cite web|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|website=People Net|date=2006-05-30|access-date=2007-07-05|lang=zh|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|url-status=live}}</ref>. Эта ось не ориентирована строго с севера на юг, но смещена — чуть более чем на два градуса. В настоящее время исследователи считают, что ось была спроектирована в эпоху династии Юань таким образом, дабы она была расположена на одной линии с [[Шанду]] — другой столицей их империи<ref>{{cite web|first=Feng|last=Pan|title=探秘北京中轴线 |subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |website=Science Times|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |archive-date=2007-12-11|url-status=dead|access-date=2007-10-19|date=2005-03-02}}</ref>. Запретный город традиционно разделяется на две части. Внешний дворец ({{lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), или Передний дворец ({{lang-zh2|前朝}}), включает в себя южные участки, и использовался для церемониальных целей. Внутренний дворец ({{lang-zh2|内廷}}, Нэйтин), или Задний дворец ({{lang-zh2|后宫}}), включает северные участки, являлся резиденцией императора и его семьи и был предназначен для занятия повседневными государственными делами. === Стены и ворота === [[Файл:MeridianGate.jpg|thumb|left|Меридианные (Полуденные) ворота — центральный вход в Запретный город — с двумя выступающими крыльями]] Запретный город окружают стена длиной 3400 метров и высотой 7,9 метров<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, и [[ров]] глубиной 6 метров и шириной 52 метра. Ширина стен у основания составляет 8,62 метра, к вершине они сходятся до 6,66 метров<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Эти стены служили в качестве как [[городские стены|защитных]], так и поддерживающих стен дворца. Они были построены из [[землебитные строения|утрамбованной земли]] в качестве основы и с обеих сторон покрыты тремя слоями специально обожжённых кирпичей, промежутки между которыми были заполнены известковым раствором<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:The Northwest Corner Tower with Double Rainbow.jpg|thumb|right|Башня северо-западного угла Запретного города с двойной радугой]] [[Файл:Gate of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Ворота Верховной гармонии]] На четырёх углах стены размещены башни («Д» на схеме), замысловатые крыши которых украшены 72 рёбрами (воспроизводя Павильон принца Тенга и Павильон жёлтого журавля, как они запечатлены на картинах эпохи [[империя Сун|династии Сун]])<ref name="Yu 32"/>. Для простолюдинов, обитающих вне стен, эти башни являются самыми заметными компонентами дворца, и с ними связано много народных преданий. Согласно легенде, мастерам не удалось снова собрать угловую башню после того, как она была разобрана для ремонта в ранний период династии Цин, и она была восстановлена лишь после вмешательства бессмертного плотника [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2"/>. [[Файл:Forbidden City Beijing Shenwumen Gate.JPG|thumb|Ворота Божественной мощи (северные ворота). Нижняя табличка гласит: «Дворцовый музей» ({{китайский||故宫博物院}})]] [[Файл:Forbiddencity notopen06.JPG|thumb|left|Восточные Ворота славы во время ремонтных работ, в период 16-летнего реставрационного процесса]] Стены с каждой стороны снабжены воротами. В южной стене находятся главные, Меридианные (Полуденные) ворота («А» на схеме) ({{lang-zh|午門}}, Умэнь). (С площади Тяньаньмэнь в Запретный город ведут Врата небесного спокойствия, однако в техническом смысле они не являются его частью; это — ворота Имперского города.) От Меридианных ворот отходят два выступающих крыла, которые вместе с самими воротами формируют три стороны расположенной перед ними площади (площадь Умэнь, или Меридианных ворот)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Ворота снабжены пятью проходами. Центральный проход является частью Императорского пути — вымощенной камнем дороги, которая формирует центральную ось Запретного города и всего древнего Пекина, и ведёт от Врат Китая на юге сквозь Запретный город, и вплоть до холма [[Цзиншань (парк)|Цзиньшань]] на севере, сложенного из земли, вынутой при раскопке окружающего Запретный город рва. По Императорскому пути может ходить или ездить только император (а также императрица — по случаю своего бракосочетания — и студенты, успешно сдавшие [[кэцзюй|Императорский экзамен]]<ref name="Yu 25"/>. На севере расположены Ворота Божественной Мощи (или Военной Доблести) («Б») ({{lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), выходящие на [[Цзиншань (парк)|парк Цзиншань]]. Восточные и западные ворота называются «Восточные Ворота Славы» («В») ({{lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) и «Западные Ворота Славы» («Г») ({{lang-zh|西华门}}, Сихуамэнь). Все ворота Запретного города декорированы девятью рядами по девять золотых гвоздей — за исключением Восточных Ворот Славы, которые украшены лишь восемью рядами<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Внешний дворец, или Южный сектор === [[Файл:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg|thumb|Зал Верховной гармонии]] Пройдя через Меридианные (Полуденные) ворота, посетитель попадает на большую площадь, пронизанную извивистой Внутренней Рекой Золотой Воды, через которую перекинуто пять мостов. За площадью возвышаются Врата Верховной гармонии («Е») ({{lang-zh|太和门}}, Тайхэмэнь). За ними находится площадь Зала Верховной гармонии<ref name="Yu 49"/> (буквой на карте не отмечена). От этой площади поднимается высокая трёхъярусная терраса из белого мрамора. На вершине этой террасы расположены три зала — средоточие внешнего дворцового комплекса. Это — в направлении с юга на север — Зал Верховной гармонии («Ж») ({{lang-zh|太和殿}}, Тайхэдянь), Зал Центральной (Полной) гармонии («З») ({{lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдянь) и Зал Сохранения гармонии («И») ({{lang-zh|保和殿}}, Баохэдянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Это основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции. [[Файл:Sign of the Hall of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Указатель Зала Верховной гармонии]] Зал Верховной гармонии является самым большим, и возвышается примерно на 30 метров над уровнем окружающей площади. Это — церемониальный центр имперской власти, и крупнейшая сохранившаяся деревянная структура в Китае. Он составляет девять «бухт» в ширину и пять в глубину — числа 9 и 5 символически связаны с величием императора<ref name="DPM Elements">{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. В потолок в центре зала вмонтирован замысловатый [[Кессон (архитектура)|кессон]], декорированный извивающимся драконом, изо рта которого исторгается группа металлических шаров в форме канделябра, именуемый «Зеркало [[Хуан-ди|Суаньянь]]»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. В эпоху династии Мин император собирал здесь двор для обсуждения государственных дел. В период династии Цин, поскольку император собирал двор гораздо чаще, вместо Зала Верховной гармонии использовалось менее чопорное помещение, а этот зал был предназначен только для церемониальных ситуаций, таких как [[коронация|коронации]], [[инвеститура|инвеституры]] и императорские свадьбы<ref name="DPM Taihedian">{{cite web|lang=zh|title=太和殿 |url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|access-date=2007-07-25|website=The Palace Museum|url-status=dead|archive-date=2007-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm}}</ref>. [[Файл:Forbidden city 05.jpg|thumb|Зал Центральной (Полной) гармонии на фоне Зала Сохранения гармонии]] Зал центральной (полной) гармонии — меньше, квадратной формы, использовался императором для подготовки и отдыха до и во время церемоний<ref name="DPM Zhonghedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|url-status=dead|title=中和殿 |subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30}}</ref>. Находящийся позади него Зал сохранения гармонии использовался для репетиций церемоний, а также являлся местом проведения финального этапа императорского экзамена<ref name="DPM Baohedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|url-status=dead|title=保和殿 |subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. Во всех трёх залах представлены императорские троны, самый большой и тщательно оформленный из которых — трон в Зале Верховной гармонии<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|thumb|left|Трон в Зале Сохранения гармонии]] В центральной части скатов, ведущих вверх к террасам с северной и южной сторон, находятся церемониальные пандусы — часть Императорского пути — оформленные искусной [[барельеф]]ной резьбой, несущей символический смысл. Северный скат, находящийся за Залом Сохранения гармонии, вырезан из цельного куска камня длиной 16,57 метров, шириной 3,07 метра и толщиной 1,7 метра. Он весит около 200 тонн и является самым большим резным орнаментом такого рода в Китае<ref name="Yang 15"/>. Южный скат, расположенный перед Залом Верховной гармонии — ещё длиннее, однако сделан из двух соединённых между собой каменных плит; стык был искусно скрыт с помощью наложенных один на другой резных барельефов, и был обнаружен лишь после того, как в XX веке эрозия увеличила промежуток<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На юго-западе Внешнего двора находится зал Военного величия (или Военачальника) («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Ундянь). Он использовался императором в различных ситуациях для приёма министров и проведения совещаний двора. На юго-востоке Внешнего двора находится зал Литературной славы («Л») ({{lang-zh|文华殿}}, Вэньхуадянь). В нём размещалась собственная дворцовая типография, также он использовался для церемониальных лекций высокочтимых конфуцианских учёных, а позже стал офисом Большого Секретариата. Здесь хранился экземпляр ''[[Сыку цюаньшу]]''. На северо-востоке Внешнего двора расположена резиденция кронпринца Три Южных Обители («Н») ({{lang-zh|南三所}}, Наньсаньсо)<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Внутренний дворец, или Северный сектор === [[Файл:Gugong.jpg|thumb|Дворец Небесной чистоты]] Внутренний дворец отделён от Внешнего продолговатой площадкой, расположенной [[ортогональность|ортогонально]] главной оси города. Он служил домом императору и его семье. В период династии Цин император жил и работал почти исключительно во Внутреннем дворце, а Внешний дворец использовался только для церемониальных целей<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden City August 2012 28.JPG|thumb|left|Трон во Дворце Небесной чистоты]] Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия (зелёная область севернее дворца Ниншоугун на схеме) ({{lang-zh|宁寿宫花园}}, Ниншоугун), Доброты и Спокойствия («М») ({{lang-zh|慈宁花园}}, Цынин), и Императорский сад («С») ({{lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). В центре Внутреннего дворца находятся основные помещения этой части Запретного города — ещё одна группа из трёх залов. Это, считая с юга: Зал Небесной чистоты («О») ({{lang-zh|乾清宫}}, Цяньцингун), Зал Объединения и мира («П») ({{lang-zh|交泰殿}}, Цзяотайдянь) и Зал Земного спокойствия («Р») ({{lang-zh|坤宁宫}}, Куньнингун). Меньшие по сравнению с залами Внешнего дворца, три зала Внутреннего дворца были официальными резиденциями императора и императрицы. Император, воплощающий [[инь и ян|ян]] и Небо, занимал Дворец Небесной чистоты; императрица, воплощая [[инь и ян|инь]] и Землю, — Дворец Земного спокойствия. Между ними находился Зал Объединения и Мира, в котором [[инь и ян]] смешивались, чтобы породить гармонию<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Water Spouts in the Forbidden City.jpg|thumb|Желоба для воды между уровнями Внутреннего дворца предотвращают залив верхних уровней водой.]] Дворец Небесной чистоты представляет собой здание с двумя карнизами и помещён на одноуровневой платформе из белого мрамора. Он связан с Воротами Небесной чистоты, расположенными к югу от него, приподнятым проходом. В период династии Мин он был резиденцией императора. Однако, начиная с императора [[Юнчжэн]] династии Цин, императоры жили не в этом дворце, а в меньшем Зале Умственного развития дальше к западу — из уважения к памяти императора [[Канси]]<ref name="CCTV2"/>; Дворец же Небесной Чистоты стал императорским залом аудиенций<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На крыше установлен кессон, украшенный извивающимся драконом. Над троном висит доска, на которой написано «Правосудие и Честь»({{китайский||正大光明|zhèngdàguāngmíng}}).<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Дворец Земного спокойствия — здание с двумя карнизами, 9 «бухт» в ширину и 3 в глубину. При династии Мин он был резиденцией императрицы. В эпоху династии Цин большие части Дворца были трансформированы новыми маньчжурскими правителями под нужды шаманистских ритуалов. Начиная с периода правления императора Юнчжэн, императрица перестала проживать во дворце; однако, две комнаты во Дворце земного спокойствия были сохранены, для использования в брачную ночь императора<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Между этими двумя дворцами расположен Зал Объединения и Мира, квадратной формы, с пирамидальной крышей. Здесь хранятся 25 императорских [[инкан|печатей]] династии Цин, равно как и другие церемониальные принадлежности<ref name="CCTV3"/>. Позади этих трёх залов находится Императорский сад. Относительно маленький и компактный по дизайну, сад, тем не менее, включает в себя несколько искусных ландшафтных компонентов<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. К северу от сада расположены Ворота божественной мощи. [[Файл:NineDragons01.jpg|thumb|Экран Девяти драконов перед Дворцом Безмятежного долголетия]] [[Файл:Forbidden City Imperial Guardian Lions.jpg|thumb|left|Позолоченный [[китайский лев|лев]] перед Дворцом Безмятежного долголетия]] Непосредственно к западу расположен Зал Умственного развития. Незначительный вначале дворец, начиная с периода императора Юнчжэн он стал ''de facto'' резиденцией и офисом императора. В последние десятилетия династии Цин вдовствующие императрицы — включая Цыси — проводили совещания двора в восточной части этого зала. Вокруг Зала Умственного развития находятся офисы Большого Совета и других ключевых государственных органов<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Северо-восточный сектор Внутреннего дворца занят Дворцом безмятежного долголетия ({{китайский||寧壽宮}}) — комплекс, построенный императором [[Цяньлун]] в ожидании своего ухода на покой. Он зеркально копирует планировку самого Запретного города и включает в себя «внешний дворец», «внутренний дворец», сады и храмы. Вход во Дворец Безмятежного долголетия отмечен Экраном девяти драконов из глазурованной черепицы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Этот сектор Запретного города реставрируется в партнёрстве между Дворцовым музеем и Фондом мировых памятников — долгосрочный проект, завершение которого ожидается в 2017 году<ref>{{cite web|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|lang=en|website=World Monuments Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. === Религия === Религия составляла важную часть жизни императорского дворца. При династии Цин Дворец Земного Спокойствия стал местом проведения [[шаманизм|шаманистских]] церемоний маньчжуров. В то же время, исконная китайская религия — [[даосизм]] — продолжала играть важную роль на всём протяжении династий Мин и Цин. Существовало два даоистских святилища, одно в императорском саду и другое в центральной зоне Внутреннего дворца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Ещё одной превалирующей формой религии во дворце периода династии Цин был [[буддизм]]. По всему Внутреннему дворцу было разбросано большое число храмов и святилищ — включая таковые [[тибетский буддизм|тибетского буддизма]], или ламаизма. Буддистская иконография была также обильно представлена в оформлении интерьеров многих построек<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Одной из важнейших среди них является Павильон Цветочного Дождя. В нём располагалось большое число буддистских статуй, икон и [[мандала|мандал]], собранных в ритуалистические паттерны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Окружающая территория === [[Файл:Beijing city wall map ru.svg|thumb|Местоположение Запретного города в историческом центре Пекина]] Запретный город с трёх сторон окружён императорскими садами. К северу от него находится парк Цзиншань, известный также под названием «Панорамный холм» — искусственный холм, насыпанный из почвы, вынутой при сооружении рва и из близлежащих озёр<ref name="Yu 20" />. К западу расположен [[Чжуннаньхай]] — бывший царский парк, вписанный между двумя соединяющимися озёрами, который сейчас служит центральной штаб-квартирой [[Коммунистическая партия Китая|Коммунистической партии Китая]] и [[Государственный совет КНР|Государственного совета КНР]]. На северо-западе находится [[парк Бэйхай]] — популярный царский парк, также организованный вокруг озера, соединяющегося с двумя южными озёрами. Южнее Запретного города располагались два важных святилища: Императорское Святилище семьи, — или Императорский Храм предков ({{китайский||太庙|Tàimiào}}), — и Императорское Святилище государства ({{китайский||太社稷|Tàishèjì}}), в которых император поклонялся духам своих предков и духу нации, соответственно. Сегодня первый — это Зал культуры трудового народа Китая<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|url-status=dead|title=Working People's Cultural Palace|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11}}</ref>, а второй — парк Жонгшан, увековечивающий память [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|url-status=dead|title=Zhongshan Park|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19}}</ref>. К югу, вдоль главной оси, стоят двое почти идентичных ворот. Это Вертикальные ворота ({{китайский||端门|Duānmén}}) и более знаменитые Врата небесного спокойствия, украшенные портретом [[Мао Цзэдун]]а в центре и двумя плакатами слева и справа: «Да здравствует Китайская Народная Республика» и «Да здравствует великое единство народов мира». Врата Небесного Спокойствия соединяют территорию Запретного города с современным символическим центром китайского государства — площадью Тяньаньмэнь. Хотя в настоящее время строительные работы вблизи Запретного города жёстко контролируются, неконтролируемые и иногда политически мотивированные разрушения и реконструкции, осуществлявшиеся на протяжении всего прошлого столетия, изменили облик районов, окружающих Запретный город. С 2000 года муниципальное правительство Пекина работает над выселением правительственных и военных учреждений, занимающих некоторые исторические здания, а вокруг сохранившихся частей стен Имперского города разбит парк. В 2004 году был обновлён декрет, касающийся планировки и ограничения высоты зданий, с целью превратить территорию Имперского города и северный городской сектор в буферную зону Запретного города<ref>{{cite web|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|lang=zh |website=Xinhua Net|date=2005-07-16|access-date=2007-04-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07}}</ref>. В 2005 году Имперский город и [[парк Бэйхай|Бэйхай]] (как дополняющий объект [[Летний дворец (Пекин)|Летнего дворца]]) были включены в шорт-лист выбора следующего объекта Всемирного наследия в Пекине<ref>{{cite web|first=Yang|last=Li|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|lang=zh|url-status=dead |website=Xinhua Net|date=2005-06-04|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06}}</ref>. === Символизм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|thumb|Имперский декор крыши высочайшего статуса на коньке крыши Зала Верховной гармонии]] Дизайн Запретного города, начиная с его общей планировки и вплоть до мельчайших деталей, был тщательно разработан с тем, чтобы отражать [[китайская философия|философские]] и [[религия в Китае|религиозные]] принципы — а сверх того, символизировать величие императорской власти. К числу заметных примеров относятся: * Жёлтый — цвет императора. Поэтому почти все крыши в Запретном городе покрыты жёлтой глазурованной черепицей. Имеются лишь два исключения. Библиотека в Павильоне Литературной глубины ({{китайский||文渊阁}}) была покрыта чёрной черепицей, поскольку чёрный цвет ассоциировался с [[У-син|водой]], а следовательно, предотвращением пожара. Сходным образом, резиденции кронпринца покрыты зелёной черепицей, потому что зелёный цвет ассоциировался с [[У-син|деревом]], а значит, ростом<ref name="DPM Elements"/>. * Все главные залы Внешнего и Внутреннего дворцов организованы в группы по три — формат [[триграмма|триграммы Циань]], символизирующей Небо. С другой стороны, резиденции Внутреннего дворца организованы в группы по шесть — формат [[триграмма|триграммы Кун]], символизирующей Землю<ref name="CCTV2"/>. * Наклонные скаты крыш зданий декорированы рядом статуэток, возглавляемых человеком верхом на [[феникс]]е, за которыми следует [[китайский дракон|императорский дракон]]. Число статуэток символизирует статус здания. Незначительная постройка может иметь 3 или 5 статуэток; Зал верховной гармонии имеет 10 — единственное здание в стране, которому во времена империи было позволено такое. В результате его десятая статуэтка, именуемая «''Хангши''» («имеющая десятый ранг») ({{китайский||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, является уникальной также и для Запретного города<ref>{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. * Планировка зданий следует древним традициям, зафиксированным в [[Ли цзи]]. Так, храмы предков расположены перед дворцом; хранилища размещены в передней части дворцового комплекса, а жилые зоны — сзади<ref>{{статья|заглавие=Why were Chang'an and Beijing so different?|издание=The Journal of the Society of Architectural Historians|том=45|номер=4|страницы=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|язык=|автор=Steinhardt, Nancy Shatzman|месяц=12|год=1986}}</ref>. == Влияние == Запретный город — кульминация двухтысячелетнего развития классической китайской и восточно-азиатской архитектуры — оказывает влияние на последующее развитие архитектуры Китая, равно как и является источников вдохновения для многих произведений искусства. Вот несколько конкретных примеров: ;В искусстве и популярной культуре Запретный город служил сценой для многих художественных произведений. В последние годы он демонстрируется в фильмах и телевизионных сериалах. Вот несколько заметных примеров: * ''Запретный город'' (1918), художественный фильм о китайской принцессе и американце. * ''[[Последний император]]'' (1987), [[фильм-биография|биографический фильм]] о жизни Пу И — последнего царственного обитателя дворца — был первым в истории художественным фильмом, который правительство Китайской Народной Республики разрешило снять в Запретном городе. * ''Марко Поло'' — совместный [[мини-сериал]] [[NBC]] и [[RAI]], показанный в начале 1980-х годов, был снят в Запретном городе. Однако, нынешнего Запретного города не существовало в эпоху династии Юань, когда [[Поло, Марко|Марко Поло]] встречался с [[Хубилай|Хубилаем]]. * В Запретном городе проходили съёмки клипа группы [[30 Seconds to Mars]] на песню [[From Yesterday]]. * ''Запретный город'' — одно из чудес света в играх «[[Sid Meier’s Civilization V]]» и «[[Sid Meier’s Civilization VI]]» ;Сценическая площадка Запретный город служит также сценической площадкой. Однако его использование в этом качестве жёстко ограничено, в связи с тем, что оборудование и выступления оказывают значительное влияние на древние постройки. Почти все представления, о которых говорится, что они имеют место «в Запретном городе», проводятся вне дворцовых стен. * Опера [[Пуччини, Джакомо|Джакомо Пуччини]] ''[[Турандот (опера)|Турандот]]'' — история китайской принцессы — была исполнена в Императорском святилище непосредственно вблизи Запретного города в первый раз в 1998 году<ref>{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/ |title=Turandot at the Forbidden City, Beijing 1998 |access-date=2007-05-01 |website=TurandotOnSite.com |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020252/http://turandotonsite.com/ |archive-date=2006-12-05 }}. На официальном сайте утверждается, что площадка, Дворец культуры народа, была «Залом небесной чистоты».{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |title=The People's Cultural Palace and the Forbidden City of Beijing |lang=en |website=TurandotOnSite.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091838/http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }} На самом деле, Дворец культуры трудового народа ранее был Храмом императорских предков ([http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm China.org: Working People’s Cultural Palace] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm |date=20071011195047 }}).</ref>. * В 1997 году родившийся в Греции композитор и клавишник [[Хрисомаллис, Янни|Янни]] дал живой концерт перед Запретным городом. Концерт был записан и позже издан, как часть альбома ''Tribute''<ref>{{cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * В 2001 году [[Три тенора]] — испанские певцы [[Доминго, Пласидо|Пласидо Доминго]] и [[Каррерас, Хосе|Хосе Каррерас]] и итальянский певец [[Паваротти, Лучано|Лучано Паваротти]] — дали один из своих концертов перед главными воротами Запретного города. * В 2004 году французский музыкант [[Жарр, Жан-Мишель|Жан-Мишель Жарр]] дал живой концерт перед Запретным городом вместе с коллективом из 260 музыкантов; этот концерт явился одним из мероприятий «Года Франции в Китае»<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|access-date=2007-05-01|publisher=BBC|date=2004-10-11|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|url-status=live}}</ref>. ;Филателия 11 июля 2020 года почта [[Китай|Китая]] выпустила [[почтовый блок]] из четырёх марок с изображением элементов архитектурного ансамбля музея Гугун: моста через Реку Золотой Воды ({{китайский||金水桥}}), павильона Чжунхэдянь ({{китайский|中和殿}}), дворца Цяньцингун ({{китайский|乾清宫}}) и павильона Тысячи Осеней в Императорском саду ({{китайский||千秋亭}}). Выпущен также почтовый блок с картой музея Гугун на марке в нём. Выпуск был приурочен к 600-летию Гугуна<ref name=K>{{статья|заглавие=Марки к 600-летию Гугуна|издание=[[Китай (журнал)|Китай]]|номер=8|год=2020|issn=1005-5010|страницы=11}}</ref><ref>{{cite web|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|lang=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|url-status=live}}</ref>. == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * {{Книга|часть=Запретный город в Пекине|заглавие=Традиционная архитектура Китая|автор=Ли Цинси.|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|серия=Основные сведения о Китае|год=2002|страницы=21—49|isbn=7-80113-827-9|ссылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false}} * {{Книга|часть=Императорский дворец Гугун в Пекине|заглавие=Китайские памятники мирового наследия|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|год=2003|страницы=18—27|isbn=7508502272|ссылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false}} * {{книга |заглавие = Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом |ответственный = Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной. |издание = |место = М. |издательство = Наталис |год = 2007 |страниц = 176 |серия = Восточная коллекция |isbn = 978-5-8062-0249-0 |тираж = 2000}} == Ссылки == {{Навигация}} {{Всемирное наследие|439}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://beyondspaceandtime.org/ Виртуальный музей] * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] {{Внешние ссылки}} {{Культурное наследие в Китае}} {{Музеи Пекина}} [[Категория:Музеи Пекина]] [[Категория:Дворцы Китая]] [[Категория:Всемирное наследие в Китае]] [[Категория:Резиденции правителей]] [[Категория:Резиденции монархов]] k2y7ku84k6gp6ere1pj0vbg80ro3x0f 1293275 1293274 2026-04-13T06:42:05Z Akkashka 14326 1293275 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=11 апрель 2026}} {{Иҫтәлекле урын | Тип = Һарай ансамбле | Русское название = Запретный город | Оригинальное название = {{lang-zh|紫禁城}} | Изображение = 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Статус = дәүләт һаҡлауында {{ЮНЕСКО |Официальное название = Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang. The Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties in Beijing |Название = Пекинда һәм Шэньянда Мин һәм Цин император династиялары һарайҙары. |Тип = мәҙәни |Критерии = (i), (ii), (iii), (iv) |ID = 439-001 |Регион = Азия һәм Тымыҡ океан |Включение = 1987 }} | Страна = Ҡытай | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Пекин]] | Координаты = | CoordScale = | Позиционная карта = | Тип здания = | Архитектурный стиль = | Автор проекта = | Архитектор = | Скульптор = | Строитель = | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = 1420 | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Здания = | Приделы = | Известные обитатели = | Известные насельники = | Реликвии = | Настоятель = | Состояние = | Высота = | Материал = | Сайт = | План = | Подпись плана = | Ширина плана = }} [[Файл:景山公园 (19687188164) - panorama.jpg|thumb|420px|Пекин, Тыйым һалынған ҡала]] [[Файл:Xicheng, Beijing, China - panoramio - long10000 (4).jpg|thumb|300px| Тыйым һалынған ҡаланың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө башняһы]] '''Тыйым һалынған ҡала''' ({{Китайский||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзиньчэн|[[Пурпурный цвет|Ҡуйы ҡыҙыыл төҫ]] тыйым һалынған ҡала}}; бөгөнгө көндә ғәҙәттә {{Китайский||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Элекке һарай}}<ref>Как нарицательное существительное, һүҙлектәр 故宫 (gùgōng) «элекке император династияһы һарайы» тип тәржемә итә</ref>) — донъялағы иң киң һарай комплексы (961 x 753 метра, 720 мең м², 980 бина)<ref name="Rooms">{{cite web|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房 |subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|lang=zh|website=Singtao Net|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html |archive-date=2007-07-18|url-status=dead|access-date=2007-07-05}}</ref>. [[Пекин]] ҡалаһының үҙәгендә, төп [[Тяньаньмэнь майҙаны]]нан төньяҡҡа һәм [[Чжуннаньхай|күл кварталы]]нан көнсығышҡа ( илдең хәҙерге етәкселәрҙең резиденциялары) урынлашҡан. Ҡытай императорҙарының, Мин династияһынан алып Цин династияһының аҙағына тиклем, йәғни 1420 йылдан 1912 йылға тиклемге, төп һарай комплексы; ошо ваҡыт дауамында императорҙарҙың һәм уларҙың ғаилә ағзаларының йәшәү урыны, шулай уҡ ҡытай хөкүмәтенең церемониаль һәм сәйәси үҙәге булып хеҙмәт иткән. Ошонан Ҡытай дәүләте ([[Поднебесная]]) менән Мин һәм Цин династияларының 24 императоры идара итә. 1406-1420 йылдарҙа Ҡытай императорҙарының Мин династияһы һарайы булараҡ төҙөлгән һарай комплексы шул ваҡыттан алып бик күп үҙгәрештәр кисерә<ref name="Rooms"/>. Традицион ҡытай һарай архитектураһы өлгөһө булараҡ<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref>, комплекс Көнсығыш Азияның да, башҡа төбәктәрҙең дә мәҙәни һәм архитектура үҫешенә йоғонто яһай. 1925 йылдан Тыйым һалынған ҡала Һарай музейы ҡарамағында була, уның сәнғәт әҫәрҙәре һәм артефакттар коллекцияһы Мин һәм Цин династиялары император коллекциялары базаһында формалаша. Элекке музей коллекцияһының бер өлөшө хәҙер [[Тайбэй]]ҙағы [[Император һарайы музейы|Император һарайы музейы]]нда урынлашҡан; ике музей ҙа бер үк учреждениенан башлана, әммә [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]нан һуң айырыла. 1987 йылда тыйым һалынған ҡала ҡытай объекттарынан беренсе булып ЮНЕСКО тарафынан кешелектең [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә<ref name="UNESCO"/>. ЮНЕСКО тарафынан донъяла һаҡланып ҡалған иң ҙур боронғо ағас ҡоролмалар йыйылмаһы иҫәбенә индерелгән. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|thumb|right|[[Черепахи в китайской мифологии|Тыйым һалынған ҡалала гөбөргәйелдәр]] == Атамаһы == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|thumb|Бинаның ялтырауыҡлы биҙәүе (декор)]] «Тыйым һалынған ҡала» тигән таралған атамаһы — ''Цзыцзиньчэн'' (Ҡуйы ҡыҙыл тыйым һалынған ҡала) ҡытай атамаһыныың тәржемәһе. Шундай уҡ сығанаҡлы икенсе атамаһы — «Тыйым һалынған һарай»<ref>{{статья|заглавие=Perspective of urban land use in Beijing |издание={{Нп3|GeoJournal}} |том=20 |номер=4 |страницы=359—364 |doi=10.1007/bf00174975 |язык=en |автор=Gan, Guo-hui |месяц=4 |год=1990 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] }}</ref>. «''Цзыцзиньчэн''» атамаһы мәғәнәһе буйынса күп кимәлле: * ''Цзы'', йәки «Ҡуйы ҡыҙыл», боронғо Ҡытайҙа ''Цивей йондоҙо'' тип аталған [[поляриссима|Тимерғаҙыҡ йондоҙо]]н күҙ уңында тотҡан һәм и традицион [[китайская астрология|ҡытай астрологияһы]]нда [[Юй-ди|Күк Императоры]]ның күктәге төйәге, тип һаналған. Уның тирә-яғындағы күк өлкәһе — [[китайские созвездия|Өс ситән]] йондоҙлоғо ({{китайский||紫微垣|Zǐwēiyuán||Цивей һауыты}}) — Күк Императоры һәм уның ғаиләһе биләмәһе була. Тыйым һалынған ҡала, ер императоры резиденцияһы булараҡ, был өлкәнең ер эквиваленты була. * ''Цзинь'', йәки «''Тыйым һалынған''», юғары рөхсәтһеҙ һарайға бер кем дә инә лә алмай, унан сығып та китә алмай тигәнде раҫлай. Пекиндың үҙәгендә урынлашҡан тыйым һалынған ҡала уның башҡа өлөшөнән соҡорҙар һәм ҡуйы ҡыҙыл-ҡыҙыл диуарҙар менән айырылып торған; бында фәҡәт император һәм уның яҡындары ғына була алған, ә ябай халыҡ өсөн Пекиндың был өлөшө яҡын барырлыҡ булмаған. XIX быуатта ла унда сит ил кешеләре бер ҡасан да булмаған булған, шуға күрә 1900 йылда [[Ихэтуань ихтилалы]]н баҫтырыу ваҡытында Пекин алынғас, күп кенә европалылар һәм американдар, нисек итеп улар тәүге тапҡыр серле һарай комплексын барып күреүе тураһында яҙған. * Чэн «ҡала» тигәнде аңлата<ref name="Yu 18"/>. Бөгөн был объект ҡытайса, йышыраҡ, ''Гугун'' булараҡ билдәле, был «Элекке һарай» тигәнде аңлата<ref>В общем смысле, «гугун» обозначает также все бывшие дворцы; ещё одним выдающимся примером таковых являются бывший императорский ([[Мукденский дворец]]) в [[Шеньян]]е.</ref>. == Тарихы == === Ҡоролма һәм Мин династияһы === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|thumb|Тыйым һалынған ҡаланы төҙөргә Император [[Юнлэ]] бойорған]] Юань монгол династияһы дәүерендә Тыйыу һалынған ҡаланың урыны Ханбалыҡ йәки Империя ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Юань династияһы ҡолатылғандан һуң, Мин династияһы императоры Хунъу баш ҡаланы төньяҡ Пекиндан көньяҡ [[Нанкин |Нанкин]]ға күсерә, ә 1369 йылда Юань һарайҙарын ер менән тигеҙләргә ҡуша. Уның улы Чжу Ди өсөн резиденцияһы Пекинда булған принц Янь титулы уйлап табыла. 1402 йылда Чжу Ди тәхетте законһыҙ тартып ала (узурпировал) һәм «Юнлэ» девизы аҫтында император булыып идара итә. Ул Пекинды Мин империяһының икенсе дәрәжәле баш ҡалаһы итә, һәм 1406 йылда уның күрһәтмәһе буйынса Тыйыу һалынған ҡала төҙөлә башлай<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Шул уҡ ваҡытта император масштабы буйынса сағыштырырлыҡ икенсе:Уданшань тауында унда бер ҡасан да бармаған даос ғибәҙәтханалары һәм монастырҙары комплексын төҙөү проектын йәйелдерә<ref>{{citation|first=Changjian|last=Guo|first2=Jianzhi|last2=Song|first3=Lingyu|last3=Feng|publisher=Wuzhou Chuanbo Chubanshe|year=2003|isbn=7508502264|title=World heritage sites in China|url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118|p=118}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |title=Источник |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919173908/https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |url-status=unfit }}</ref>. Тыйыу һалынған ҡала планы бик күп архитекторҙар һәм зодчийҙар тарафынан эшләнә, ә һуңынан император Хеҙмәт министрлығы тарафынан өйрәнелә<ref name="journal"/>. Баш архитекторҙар һәм инженерҙар иҫәбенә Каи Синь<ref name="journal">{{cite web|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf |archive-date=2010-06-27|format=PDF|website=Asia-Pacific: Perspectives|publisher=University of San Francisco|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|lang=en|access-date=2015-11-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|url-status=live}}</ref>, вьетнам евнухы Нгуен Ан<ref>{{книга |автор=Tsai, Shih |заглавие=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle |ссылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover |издательство=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126 |isbn=978-0-295-98124-6 |язык=en |год=2002}}</ref>, Куаи сиань, Лу сиань һәм башҡалар инә<ref name="journal"/>. Төҙөлөш 15 йыл дауам итә, йөҙ мең оҫта һөнәрселәрҙең — таш, ағас һырлау оҫталарының, рәссамдарҙың һ.б. — һәм миллионға яҡын төҙөүсенең хеҙмәтен талап итә<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Иң мөһим залдарҙың колонналары көньяҡ-көнбайыш Ҡытай джунглиҙарында ғына осраған ҡиммәтле «ҡытай лавраһы (махила)» — ''{{нп3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{китайский||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — ''[[:en:Phoebe nanmu|Phoebe nanmu]]'' эшләнгән. Артабанғы йылдарҙа бындай ҡаҙанышты ҡабатлай алмағандар булмай: Цин династияһы осоронда ҡарағайҙың төрлө тоҡомдарын файҙаланып, хәҙер күргән ҙур колонналар яңынан төҙөлә<ref>Единственный сохранившийся зал большого размера, построенный из цельных брёвен ''наньму'', находится в гробнице Чжу Ди — одной из [[гробницы императоров династии Мин|гробниц Мин]] за пределами Пекина. Этот зал лишь немногим меньше Зала Верховной гармонии Запретного города ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm |date=20080129020952 }})</ref>. Ҙур террасалар һәм ҙур таш семәрле биҙәктәр Пекин янындағы таш сығарыу урындарында сығарылған таштан эшләнгән. Иң ҙур фрагменттарҙы ғәҙәти саралар менән килтереү мөмкин түгел; уның урынына маршрут буйлап ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, ҡыш уртаһында уларҙан алынған һыуҙы юлға һипкәндәр. Шулай итеп, барлыҡҡа килгән боҙ ҡатламы буйлап таштарҙы һөйрәтеп килтергәндәр<ref name="CCTV">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "I. Building the Forbidden City" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ҙур залдарҙың иҙәндәре Сучжоу һәм Сунцзян префектураларының ете өйәҙендә сығарылған яндырылған балсыҡтан эшләнгән «алтын кирбес» ({{китайский||金砖|jīnzhuān}}) менән түшәлгән<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Һәр партияны үртәү эше айҙар буйына дауам иткән; һөҙөмтәлә һуҡҡанда металл тауыш сығарған шыма кирбестәр алынған<ref name="Yang 15"/>. Бөгөн күренгән эске түшәмдең күп өлөшө алты быуат йәшендәге оригиналдарҙан ғибәрәт. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|thumb|Мин династияһы дәүерендә һүрәтләнгән Тыйым һалынған ҡала күренеше]]]] [[Файл:The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg|thumb|left|Цзиньшань убаһынан Тыйыу һалынған ҡала күренеше.]] Соҡор ҡаҙғанда алынған тупраҡты һарайҙан төньяҡҡа өйөү һөҙөмтәһендә яһалма Цзиньшань убаһы барлыҡҡа килгән<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Һарай төҙөлөп бөткәнгә тиклем үк Чжу Ди Пекинға «сәйәхәтсе Һәм һунарсы» (巡狩) ҡиәфәтендә күсә: империяның административ үҙәге яйлап Нанкиндан Пекинға күсә. 1420 йылда һарай төҙөлөп бөткәндән һуң, Чжу Ди бында күсә, ә Пекин рәсми рәүештә империяның төп баш ҡалаһына әйләнә<ref name="CCTV"/>. Әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң туғыҙ ай ҙа үтмәй, өс төп зал, шул иҫәптән тәхет залы, янып бөтә. Уларҙы тергеҙеүгә 23 йыл ваҡыт үтә. Тыйым һалынған ҡала үҙ заманы өсөн уникаль характеристикаларға эйә була. Һарай комплексында бер генә мейес торбаһы ла юҡ. Баштан уҡ, төҙөлгәндән һуң, торлаҡ йорттарҙың иҙәне аҫтынан йылытыу системаһы үткәрелә. Йылылыҡ сығанаҡтары улар аша йылы һауа килгән ер аҫты торбалары үткәрелгән ҡоролмалар ситендә урынлашҡан. Шулай уҡ Тыйыу һалынған ҡалала йәшәүселәр яяяянғанда төтөнө һәм еҫе булмаған ағас күмере менән ҡулланыусы айырым ҡуҙ мейесен (мангал, жаровня) файҙаланған. Был усаҡтар, осраҡлы рәүештә ҡайнар күмер ташлантыһын сығарыуға юл ҡуймаған махсус ҡапҡас менән йыһазландырылған. Ошо сәбәпле һарайҙа мейес торбаларына мохтажлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Бындай йылытыу системаһы нигеҙҙә ағастан төҙөлгән Тыйыу һалынған ҡалала экологик яҡтан файҙалы һәм янғынға ҡаршы хәүефһеҙлекте булдыра. 1420-1644 йылдарҙа Тыйым һалынған ҡала Мин династияһының резиденцияһы булған. 1644 йылдың апрелендә уны [[Ли Цзычэн]] етәкселегендәге баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре баҫып ала, һәм император [[Чунчжэнь]] — Мин династияһының һуңғы императоры — Цзиньшань убаһында аҫылына. Ли Цзычэн [[Хәрби бөйөклөк залы]]нда Шунь династияһы императоры тип иғлан итә<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Әммә тиҙҙән, элекке Мин генералы У Саньгуй һәм маньчжур армияларының берләшкән көстәренән шөрләп, Тыйыу һалынған ҡаланың бер өлөшөн яндырып, ул ҡасып китә<ref>p 3734, {{книга |заглавие=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Китайские исторические материалы в Анналах династии И) |год=1980 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |id=CN / D829.312 |язык=ru |автор={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Цин династияһы === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|Император [[Канси]] көньяҡҡа барып ҡайтҡандан һуң Тыйыу һалынған ҡалаға ҡайта.]] 1644 йылдың октябренә Маньчжурҙар төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡҡа өлгәшә, һәм принц-регент [[Доргонь]] Цин династияһын Мин вариҫы булараҡ иғлан итә. Тыйыу һалынған ҡалала йәш Император [[Шуньчжи]]ны бөтә Ҡытайҙың хакимы тип иғлан итеү тантанаһы үтә<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref|zh}}</ref>. Цин хакимдары, ҡайһы бер төп биналарҙың исемдәрен иҫәпкә алмағанда, башлыса һарайҙың Мин структураһы яҡлы була. Мин династияһы биргән исемдәрҙә ''цзи'' ({{китайский|極|极}}), ул өҫтөнлөк («превосходство») йәки үҙенә бер төрлө («исключительность») тигәнде аңлата, шул уҡ ваҡытта яңы цин атамаларында «тыныслыҡ» һәм «гармония» тигәнде аңлатҡан терминдар өҫтөнлөк ала; мәҫәлән, ''Хуаньджидянь'', «Империя өҫтөнлөклөгө залы» , ''Тайхэдянь'', «Юғары гармония залы» тип үҙгәртелә<ref name="CCTV２">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|thumb|left|Тыйыу һалынған ҡалала [[Турфан]] делегацияһы (1656 йыл)]] Бынан тыш, [[шильдик|күрһәткестәр һәм исемдәр менән табличкалар]] ике телдә ([[ҡытай теле]]ндә һәм [[Маньчжур теле|маньчжур теле]]ндә) эшләнгән<ref>{{cite web|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|url-status=dead|website=People Net|date=2006-06-16|access-date=2007-07-12|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01}}</ref>, ә императрицаның рәсми йоҡо бүлмәһенең төп өлөшө, Ер тыныслығы залы, [[Шаманизм|шаманизм]] ғибәҙәтханаһына әйләнә<ref>{{cite web|title=坤宁宫 |subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|url-status=dead|access-date=2007-07-12|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29}}</ref>. Шулай итеп, Тыйыу һавлынған ҡала Цин династияһы власы үҙәгенә әйләнә. Әммә Цин династияһы осоронда күп кенә императорҙар, күпселек ваҡытын ҡаланан ситтә, Йәйге һарайҙа йәки Юаньминъюань һарайында үткәреп, Тыйыу һалынған ҡалаға формаль ҡабул итеүҙәр өсөн генә килгән. [[Файл:1756 Bellin View of the Grand Throne Room in the Forbidden City, Beijing, China - Geographicus - LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡалалағы Ҙур тәхет залы күренеше, Жак-Никола Беллин, 1756]] 1860 йылда, [[Икенсе опиум һуғышы]], ваҡытында инглиз-француз көстәре Тыйылған ҡаланы яулап ала һәм һуғыш аҙағына тиклем оккупациялай<ref name="CCTV11">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. 1900 йылда, Боксерҙар ихтилалы ваҡытында, киләһе йылға тиклем уны, һигеҙ держава килешеүе (альянс) ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында ҡалдырып, императрица [[Цыси]] Тыйыу һалынған ҡаланан ҡасып китә. Егерме дүрт — Мин династияһының ун дүрт һәм Цин династияһының ун императорына — йорт хеҙмәәтен үтәгән, 1911-1912 йылдарҙағы Синьхай революцияһында Цин династияһы ҡолатылғандан һуң һәм 1912 йылда Ҡытайҙың һуңғы императоры [[Пу И]] тәхеттән баш тартҡандан һуң, Тыйыу һалынған ҡала илдең сәйәси үҙәге булыуҙан туҡтай. Әммә [[Айсин Гёро|Цин император йорто]] менән яңы [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Ҡытай Республикаһы]] хөкүмәте араһында төҙөлгән килешеү буйынса Пу Иға тыйылған ҡала диуарҙары сиктәрендә йәшәргә рөхсәт ителә. Пу И һәм уның ғаиләһе Эске һарайҙы файҙаланыу хоҡуғын һаҡлап ҡала, Ә Тышҡы һарай республика властарына тапшырыла. 1914 йылда Тышҡы һарайҙа музейға нигеҙ һалына Однако, по соглашению, заключённому между [[Айсин Гёро|императорским домом Цин]] и правительством новой [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской Республики]], Пу И было разрешено — фактически, приказано — проживать в пределах стен Запретного города. Пу И и его семья сохранили за собой право пользования Внутренним дворцом, в то время как Внешний дворец был передан республиканским властям. В 1914 году во Внешнем дворце был основан музей<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === Революциянан һуң === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|thumb|Республиканские войска ведут бой с целью отбить Запретный город 12 июля 1917 года, после предпринятой генералом Чжан Сюнем попытки реставрации империи]] В период [[Бэйянское правительство|Бэйянского правительства]] Китайской Республики росло недовольство пребыванием Пу И во дворце<ref name="Yan4">{{книга |заглавие=正说清朝十二帝 (Правдивые истории двенадцати императоров Цин) |ссылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |isbn=7-101-04445-X |язык=zh |часть=国民—战犯—公民 (Подданный – Военный преступник – Гражданин) |автор={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html }}</ref> В 1923 году Реджинальд Джонстон, учитель английского языка Пу И, рассказал ему, что [[евнух]]и тайком выносят из дворца драгоценности и продают их в антикварных магазинах. Пу И заказал аудит дворцовых коллекций. Прежде чем начался аудит, пожар уничтожил сады Дворца созидаемого процветания (建福宫), в котором хранилась большая часть коллекции произведений искусства императора [[Цяньлун]]а<ref name="Jianfu1">{{cite web|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |website=CRI Online|date=2007-02-15|access-date=2007-07-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |archive-date=2009-09-01|url-status=dead}}</ref>. В своих мемуарах Пу И утверждал, что пожар был устроен евнухами для сокрытия совершённых ими растрат. Этот пожар ещё усилил общественное раздражение тем фактом, что Пу И продолжает занимать дворец<ref>{{книга |автор=Aisin-Gioro, Puyi |заглавие=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi |ссылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0 |год=1964 |издательство=Foreign Language Press |место=Beijing |isbn=0-19-282099-0 |язык=en}}</ref>. Сады были восстановлены лишь в 2005 году<ref name="Jianfu2">{{cite web|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|url-status=dead|lang=en|title=Jianfu Palace Garden|access-date=2007-07-20 |publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|thumb|left|upright|Балдахин, изукрашенный волшебными грибами — лишь один из сотен тысяч экспонатов музея]] В 1924 году в результате путча Пекином овладел генерал [[Фэн Юйсян]]. Денонсировав предшествующее соглашение с императорским домом Цин, Фэн изгнал Пу И из дворца<ref name="Yan4"/>. Обширная коллекция предметов искусства, собранная минскими и цинскими императорами, перешла в руки республики. На их основе 10 октября 1925 года ([[Праздник Двух Десяток]]) в бывшем императорском дворце был создан соответственно названный музей ({{Китайский||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Бывший императорский дворец“}}), часто известный и на других языках как Музей «Гугун»<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |title=Музей Гугун |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |url-status=live }}</ref>. (Впрочем, у музея был гораздо меньшего размера предшественник, открытый в одном из зданий дворца — Зале Боевой славы («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Уиндянь) — уже в 1914 году)<ref name=her>[http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 The Transition from Palace to Museum: The Palace Museum’s Prehistory and Republican Years] {{Wayback|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 |date=20161012151139 }} (От дворца к музею: предыстория Дворцового музея и Дворцовый музей в период [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской республики]])</ref>. Большое количество находившихся там драгоценностей и любопытных артефактов были постепенно каталогизированы (около 1,17 млн единиц хранения согласно описи 1925 года) и выставлены на обозрение публики<ref>{{cite web|author=Cao Kun|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|website=Beijing Legal Evening|publisher=People Net|date=2005-10-06|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|url-status=dead}}</ref>. В 1933 году [[Японо-китайская война (1937—1945)|японское вторжение в Китай]] поставило под угрозу безопасность этих национальных реликвий, и они были вывезены из Запретного города. Начиная с 1933 года значительная часть коллекции музея ({{Num|111549|}} единиц хранения, включая важные артефакты и императорские троны), были упакованы и эвакуированы. Вначале они были отправлены в Нанкин, а затем в Шанхай. Однако вскоре [[Императорская армия Японии|японские войска]] стали угрожать Шанхаю. Исполнительный Совет принял решение эвакуировать коллекции на дальний запад. Артефакты были разделены на три партии. Одна направилась северным маршрутом в сторону [[Шэньси]]. Другая была отправлена по [[Янцзы]] на юго-запад страны, в направлении [[Сычуань|Сычуаня]] и [[Гуйчжоу]]. Последняя партия была транспортирована на юг, в сторону [[Guangxi|Гуанси]]. Скорость японского наступления заставила, во избежание бомбёжки и захвата, перемещать артефакты быстро, зачастую принимая решения всего за час до отправки. В конце концов, все три коллекции оказались в относительной безопасности в Сычуане, где они оставались до конца войны<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{cite web|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|lang=en |url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|access-date=2007-05-01|publisher=National Palace Museum|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Тем временем японская армия захватила Запретный город в Пекине. Многие сотрудники музея оставались в Пекине всю войну, и либо из-за их присутствия, либо из-за уважения японских властей к Пу И (ставшему императором прояпонского государства [[Маньчжоу-го]]), часть коллекции, остававшаяся во время войны в Пекине, также уцелела<ref name=her/>. Японская армия смогла вывезти лишь несколько больших бронзовых чанов и фрагменты пушки. Большая часть этих трофеев была после войны обнаружена в [[Тяньцзинь|Тяньцзине]]<ref name="CCTV11"/>. В 1945 году, после победы над Японией и окончания гражданской войны, артефакты были перевезены обратно в Нанкин и Пекин. Примечательно, что ни один из них не был ни повреждён, ни утерян<ref>{{cite web|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|access-date=2007-05-01 |lang=en|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Коллекции музея в пекинском Запретном городе с тех пор расширялись за счёт передачи экспонатов из других музеев страны и из других источников. === Тайванда Һарай музейы === В конце 1940-х годов, после того как [[гоминьдан]] проиграл гражданскую войну в Китае, [[Чан Кайши]] приказал перевезти артефакты музея «Гугун» из Запретного города и Национального музея в Нанкине на [[Тайвань]]. По мере развития событий, никакие артефакты из Пекина отправлены не были; однако многие из лучших коллекций, хранившихся в Нанкине (2972 ящика из {{Num|13427|}}), были переправлены на Тайвань, где они стали ядром [[Музей Императорского Дворца|Музея Императорского Дворца]] в [[Тайбэй|Тайбэе]]<ref name=her/><ref>{{Cite web |url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |title=Музей «Гугун» в Тайбэе |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Three">{{cite web|title=三大院长南京说文物 |subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|url-status=dead|website=Jiangnan Times|publisher=People Net|date=2003-10-19|access-date=2007-07-05 |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01}}</ref>. В результате улучшения отношений между КНР и Тайванем в XXI веке стало возможным и развитие контактов между пекинским и тайбэйскими музеями «Гугун». Начиная с 2009 года в Тайбэе были проведены ряд важных совместных экспозиций с предметами из обеих (пекинской и тайбэйской) коллекций. Однако из Тайбэя в Пекин для выставок пока лишь посылаются фотографии и видеозаписи, но не оригиналы экспонатов, ввиду неурегулированности их правового статуса: тайваньская сторона не уверена в том, разрешат ли власти КНР вернуть на Тайвань посланные в Пекин экспонаты<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=20161018193258 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === При Китайской Народной Республике === В 1949 году у [[Врата Небесного Спокойствия|Врат небесного спокойствия]], прямо напротив Запретного города, была провозглашена Китайская Народная Республика. На протяжении следующих двух десятилетий были внесены различные предложения — сровнять с землёй или реконструировать Запретный город, чтобы разбить общественный парк, построить транспортную развязку или «развлекательные объекты»<ref>{{cite web|author=Wang, Jun|title= Forbidden City reconstruction plans|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm |url-status=dead|publisher=Guangming Daily|date=2006-09-01|access-date= 2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. В этот период Запретный город претерпел некоторый ущерб, включая разборку трона в Зале центральной (полной) гармонии, снятие табличек с названиями с нескольких зданий и садов, и разрушение некоторых небольших ворот и построек<ref>{{cite web|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|first=Jie|last=Chen|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|website=Yangcheng Evening News|publisher=Eastday|date=2006-02-04|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|url-status=live}}</ref>. Пик ущерба пришёлся на период [[Культурная революция в Китае|Культурной революции]]. В 1966 году был модифицирован Зал Поклонения предкам и разрушены некоторые артефакты — ради выставки революционных грязевых скульптур. Однако дальнейшее разрушение было предотвращено, благодаря вмешательству Премьера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], пославшего армейский батальон охранять город. Эти войска также предотвратили разграбление дворца [[хунвейбины|Красной гвардией]], устремившейся на штурм и разрушение «[[Четыре пережитка|Четырёх пережитков]]». С 1966 по 1971 годы все ворота в Запретный город были запечатаны, дабы спасти его от дальнейшего разрушения<ref>{{cite web|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|title="文化大革命"中谁保护了故宫 |subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|url-status= dead|website=CPC Documents|publisher=People Net|date=2006-11-07|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-url= https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19}}</ref>. В 1987 году [[ЮНЕСКО]] объявила Запретный город объектом Всемирного наследия под наименованием «Императорский дворец династий Мин и Цин»<ref>Запретный город был включён в перечень, как «[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties] {{Wayback|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf |date=20090326110017 }}» (UNESCO World Heritage Official Document). В 2004 году к этому комплексу, в качестве дополняющего объекта, был добавлен Мукденский дворец в Шэньяне, после чего комплекс стал именоваться «Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шэньяне»: {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang|lang=en|website=[[UNESCO]]|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref> — в связи с его важной ролью в развитии [[архитектура Китая|китайской архитектуры]] и культуры. [[Файл:Food Court at the Forbidden City.jpg|right|thumb|[[Ресторанный дворик]] на территории Шести Западных Дворцов]] Несмотря на усилия, прилагаемые для предотвращения коммерциализации дворца, существует некоторое количество коммерческих предприятий — таких, как сувенирные магазины и фотокиоски. Эти коммерческие предприятия часто становились предметом разногласий. Кофейня [[Starbucks]]<ref>{{cite web|title=Starbucks Store Locator – Store detail |url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|access-date=2007-05-01|lang=en|website=Starbucks|archive-url= https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date= 2007-06-12}}</ref>, открывшаяся в 2000 году<ref>{{cite web|author=Mellissa Allison|title=Starbucks closes Forbidden City store|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|publisher=The Seattle Times|date=2007-07-13|access-date=2007-07-14|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|url-status=live}}</ref>, спровоцировала возражения<ref>{{cite web|author=Reuters|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|publisher=[[CNN]]|date=2000-12-11|access-date=2007-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02}}</ref> и в конечном счёте 13 июля 2007 года была закрыта. Китайские СМИ отметили также пару сувенирных магазинов, в 2006 году отказавшихся принять граждан Китая<ref>{{cite web|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|url-status=dead|publisher=Xinhua Net|date=2006-08-23|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13}}</ref>. Согласно сообщениям, целью являлось сохранение атмосферы, в которой иностранцы могли становиться жертвами вздувания цен. Впоследствии некоторые комментаторы, например, влиятельный ведущий Phoenix TV Лукиу Лювей, подвергли сомнению саму практику сдачи в аренду участков в Запретном городе в качестве мест розничной торговли<ref>{{cite web|title=闾丘露薇：星巴克怎么进的故宫？Лукиу Лювей: Как Starbucks попал в запретный город|url=http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|publisher=People Net|date=2007-01-16|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143818/http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|url-status=dead}}; см. также оригинальный пост в блоге [http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 здесь] {{Wayback|url=http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 |date=20070207111046 }} (на китайском).</ref>. В 2005 году [[IBM]] и Дворцовый музей анонсировали совместный проект создания на базе Интернета виртуальной модели Запретного города и ассоциированных с ним объектов в Пекине<ref name=IBM>{{cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|title=Forbidden City|url-status=dead|publisher=IBM.com|date=2005-06-16|access-date=2008-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml |archive-date=2008-06-26}}</ref>. В 2008 году этот сетевой проект культурного наследия был выпущен в свет под названием «Запретный город: Вне пространства и времени». Он реализован на [[английский язык|английском]] и китайском языках. Виртуальный Запретный город включает в себя около 800 зданий и представляет интерактивные [[трёхмерная графика|трёхмерные]] модели построек Запретного города и культурных артефактов<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|thumb|Туристы в Дворцовом музее]] В наши дни дворцовый комплекс является одной из главных туристических достопримечательностей Пекина. Запретный город ежегодно посещают около 7 миллионов человек; в летний период, число туристов достигает 77 тысяч в день<ref name=bruno>Debra Bruno. [http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog 7 Million People Can Be Wrong: Forbidden City Struggles to Appeal] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog |date=20161018193303 }}. WSJ Blog, 2014-09-04</ref>. Ответственность за сохранение и реставрацию Запретного города возложена на Дворцовый музей. Ограничена высота зданий, расположенных вокруг него. В 2005 году начался рассчитанный на шестнадцать лет проект по ремонту и реставрации всех зданий Запретного города, с целью их возвращения к состоянию до 1912 года. Эта реставрация — крупнейшая из всех предпринятых за два века; она предполагает поочерёдное закрытие участков Запретного города для проведения оценки, ремонта и реставрации<ref>{{cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|access-date=2007-05-03|author=Palace Museum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21}}</ref>. Некоторые заброшенные или разрушенные участки перестраиваются, что также является составляющей проекта. Сады Дворца созидаемого процветания, разрушенные пожаром в 1923 году, были восстановлены в 2005 году, однако остаются закрытыми для публики<ref name="Jianfu2"/>. Кроме того, в ином стиле был спроектирован интерьер, а здания используются для проведения визитов [[VIP|государственных деятелей]]<ref name="Jianfu1"/>. == Описание == === Планировка === [[Файл:Forbidden city map bg.jpg|thumb|right|300px|План Запретного города. ---- Красным пунктиром проведена приблизительная разграничительная линия между Внутренним дворцом (север) и Внешним дворцом (юг) Запретного города. ---- {{col-begin}} {{col-2}} A. Ворота Умэнь.<br> Б. Ворота Шэньумэнь.<br> В. Ворота Сихуамэнь.<br> Г. Ворота Дунхуамэнь.<br> Д. Сторожевые башни.<br> Е. Ворота Тайхэмэнь.<br> Ж. Павильон Тайхэдянь.<br> З. Павильон Чжунхэдянь.<br> И. Павильон Баохэдянь.<br> К. Флигель Уиндянь.<br> {{col-2}} Л. Флигель Вэньхуадянь.<br> М. Сад Цынин.<br> Н. Наньсаньсо.<br> О. Дворец Цяньцингун.<br> П. Дворец Цзяотайдянь.<br> Р. Дворец Куньнингун.<br> С. Императорский сад.<br> Т. Павильон Янсиньдянь.<br> У. Дворец Ниншоугун.<br> {{col-end}}]] Запретный город представляет собой прямоугольник с длинами сторон 961 метр (с севера на юг) на 753 метра (с востока на запад). Он состоит из 980 сохранившихся зданий с 8886 «бухтами» комнат<ref name=Oakland/><ref>Поскольку в традиционной китайской архитектуре более крупные здания регулярно и с лёгкостью подразделяются на разнообразные планировки, число комнат в Запретном городе традиционно подсчитывается исходя из количества «бухт», при том что каждая «бухта» представляет собой пространство, определяемое четырьмя структурообразующими колоннами.</ref> (хотя в это число могут не входить различные вестибюли)<ref name=Oakland>{{cite web|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead|title=Amazing Facts About the Forbidden City|lang=en|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14}}</ref>. Ещё одной часто встречающейся оценкой является 9999 комнат, включая вестибюли<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|access-date=2017-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>; хотя эта цифра часто цитируется, она не поддерживается данными изысканий и, скорее всего, представляет собой устную традицию<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|url-status=dead|title=Numbers Inside the Forbidden City |lang=en|website=China.org.cn|date=2007-07-20|access-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm |archive-date=2015-09-24}}</ref>. В целом, у Запретного города три вертикальные оси; важнейшие здания расположены на центральной оси «север-юг»<ref name="Yu 25"/>. Запретный город был спроектирован так, чтобы являться центром древнего Пекина. Он заключён внутри большей, обнесённой стенами, области, именуемой Имперский город. Имперский город, в свою очередь, заключён внутри Внутреннего города; к югу от последнего находится Внешний город. Запретный город продолжает играть важную роль в городской схеме Пекина. Центральный вектор «север-юг» остаётся центральной осью города; эта ось продолжается на юг через Врата Небесного Спокойствия до площади Тяньаньмэнь, церемониального центра Китайской Народной Республики, и далее до Юндимэнь. К северу она продолжается через холм Цзиньшань до Колокольной и Барабанной башен<ref>{{cite web|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|website=People Net|date=2006-05-30|access-date=2007-07-05|lang=zh|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|url-status=live}}</ref>. Эта ось не ориентирована строго с севера на юг, но смещена — чуть более чем на два градуса. В настоящее время исследователи считают, что ось была спроектирована в эпоху династии Юань таким образом, дабы она была расположена на одной линии с [[Шанду]] — другой столицей их империи<ref>{{cite web|first=Feng|last=Pan|title=探秘北京中轴线 |subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |website=Science Times|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |archive-date=2007-12-11|url-status=dead|access-date=2007-10-19|date=2005-03-02}}</ref>. Запретный город традиционно разделяется на две части. Внешний дворец ({{lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), или Передний дворец ({{lang-zh2|前朝}}), включает в себя южные участки, и использовался для церемониальных целей. Внутренний дворец ({{lang-zh2|内廷}}, Нэйтин), или Задний дворец ({{lang-zh2|后宫}}), включает северные участки, являлся резиденцией императора и его семьи и был предназначен для занятия повседневными государственными делами. === Стены и ворота === [[Файл:MeridianGate.jpg|thumb|left|Меридианные (Полуденные) ворота — центральный вход в Запретный город — с двумя выступающими крыльями]] Запретный город окружают стена длиной 3400 метров и высотой 7,9 метров<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, и [[ров]] глубиной 6 метров и шириной 52 метра. Ширина стен у основания составляет 8,62 метра, к вершине они сходятся до 6,66 метров<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Эти стены служили в качестве как [[городские стены|защитных]], так и поддерживающих стен дворца. Они были построены из [[землебитные строения|утрамбованной земли]] в качестве основы и с обеих сторон покрыты тремя слоями специально обожжённых кирпичей, промежутки между которыми были заполнены известковым раствором<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:The Northwest Corner Tower with Double Rainbow.jpg|thumb|right|Башня северо-западного угла Запретного города с двойной радугой]] [[Файл:Gate of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Ворота Верховной гармонии]] На четырёх углах стены размещены башни («Д» на схеме), замысловатые крыши которых украшены 72 рёбрами (воспроизводя Павильон принца Тенга и Павильон жёлтого журавля, как они запечатлены на картинах эпохи [[империя Сун|династии Сун]])<ref name="Yu 32"/>. Для простолюдинов, обитающих вне стен, эти башни являются самыми заметными компонентами дворца, и с ними связано много народных преданий. Согласно легенде, мастерам не удалось снова собрать угловую башню после того, как она была разобрана для ремонта в ранний период династии Цин, и она была восстановлена лишь после вмешательства бессмертного плотника [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2"/>. [[Файл:Forbidden City Beijing Shenwumen Gate.JPG|thumb|Ворота Божественной мощи (северные ворота). Нижняя табличка гласит: «Дворцовый музей» ({{китайский||故宫博物院}})]] [[Файл:Forbiddencity notopen06.JPG|thumb|left|Восточные Ворота славы во время ремонтных работ, в период 16-летнего реставрационного процесса]] Стены с каждой стороны снабжены воротами. В южной стене находятся главные, Меридианные (Полуденные) ворота («А» на схеме) ({{lang-zh|午門}}, Умэнь). (С площади Тяньаньмэнь в Запретный город ведут Врата небесного спокойствия, однако в техническом смысле они не являются его частью; это — ворота Имперского города.) От Меридианных ворот отходят два выступающих крыла, которые вместе с самими воротами формируют три стороны расположенной перед ними площади (площадь Умэнь, или Меридианных ворот)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Ворота снабжены пятью проходами. Центральный проход является частью Императорского пути — вымощенной камнем дороги, которая формирует центральную ось Запретного города и всего древнего Пекина, и ведёт от Врат Китая на юге сквозь Запретный город, и вплоть до холма [[Цзиншань (парк)|Цзиньшань]] на севере, сложенного из земли, вынутой при раскопке окружающего Запретный город рва. По Императорскому пути может ходить или ездить только император (а также императрица — по случаю своего бракосочетания — и студенты, успешно сдавшие [[кэцзюй|Императорский экзамен]]<ref name="Yu 25"/>. На севере расположены Ворота Божественной Мощи (или Военной Доблести) («Б») ({{lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), выходящие на [[Цзиншань (парк)|парк Цзиншань]]. Восточные и западные ворота называются «Восточные Ворота Славы» («В») ({{lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) и «Западные Ворота Славы» («Г») ({{lang-zh|西华门}}, Сихуамэнь). Все ворота Запретного города декорированы девятью рядами по девять золотых гвоздей — за исключением Восточных Ворот Славы, которые украшены лишь восемью рядами<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Внешний дворец, или Южный сектор === [[Файл:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg|thumb|Зал Верховной гармонии]] Пройдя через Меридианные (Полуденные) ворота, посетитель попадает на большую площадь, пронизанную извивистой Внутренней Рекой Золотой Воды, через которую перекинуто пять мостов. За площадью возвышаются Врата Верховной гармонии («Е») ({{lang-zh|太和门}}, Тайхэмэнь). За ними находится площадь Зала Верховной гармонии<ref name="Yu 49"/> (буквой на карте не отмечена). От этой площади поднимается высокая трёхъярусная терраса из белого мрамора. На вершине этой террасы расположены три зала — средоточие внешнего дворцового комплекса. Это — в направлении с юга на север — Зал Верховной гармонии («Ж») ({{lang-zh|太和殿}}, Тайхэдянь), Зал Центральной (Полной) гармонии («З») ({{lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдянь) и Зал Сохранения гармонии («И») ({{lang-zh|保和殿}}, Баохэдянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Это основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции. [[Файл:Sign of the Hall of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Указатель Зала Верховной гармонии]] Зал Верховной гармонии является самым большим, и возвышается примерно на 30 метров над уровнем окружающей площади. Это — церемониальный центр имперской власти, и крупнейшая сохранившаяся деревянная структура в Китае. Он составляет девять «бухт» в ширину и пять в глубину — числа 9 и 5 символически связаны с величием императора<ref name="DPM Elements">{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. В потолок в центре зала вмонтирован замысловатый [[Кессон (архитектура)|кессон]], декорированный извивающимся драконом, изо рта которого исторгается группа металлических шаров в форме канделябра, именуемый «Зеркало [[Хуан-ди|Суаньянь]]»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. В эпоху династии Мин император собирал здесь двор для обсуждения государственных дел. В период династии Цин, поскольку император собирал двор гораздо чаще, вместо Зала Верховной гармонии использовалось менее чопорное помещение, а этот зал был предназначен только для церемониальных ситуаций, таких как [[коронация|коронации]], [[инвеститура|инвеституры]] и императорские свадьбы<ref name="DPM Taihedian">{{cite web|lang=zh|title=太和殿 |url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|access-date=2007-07-25|website=The Palace Museum|url-status=dead|archive-date=2007-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm}}</ref>. [[Файл:Forbidden city 05.jpg|thumb|Зал Центральной (Полной) гармонии на фоне Зала Сохранения гармонии]] Зал центральной (полной) гармонии — меньше, квадратной формы, использовался императором для подготовки и отдыха до и во время церемоний<ref name="DPM Zhonghedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|url-status=dead|title=中和殿 |subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30}}</ref>. Находящийся позади него Зал сохранения гармонии использовался для репетиций церемоний, а также являлся местом проведения финального этапа императорского экзамена<ref name="DPM Baohedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|url-status=dead|title=保和殿 |subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. Во всех трёх залах представлены императорские троны, самый большой и тщательно оформленный из которых — трон в Зале Верховной гармонии<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|thumb|left|Трон в Зале Сохранения гармонии]] В центральной части скатов, ведущих вверх к террасам с северной и южной сторон, находятся церемониальные пандусы — часть Императорского пути — оформленные искусной [[барельеф]]ной резьбой, несущей символический смысл. Северный скат, находящийся за Залом Сохранения гармонии, вырезан из цельного куска камня длиной 16,57 метров, шириной 3,07 метра и толщиной 1,7 метра. Он весит около 200 тонн и является самым большим резным орнаментом такого рода в Китае<ref name="Yang 15"/>. Южный скат, расположенный перед Залом Верховной гармонии — ещё длиннее, однако сделан из двух соединённых между собой каменных плит; стык был искусно скрыт с помощью наложенных один на другой резных барельефов, и был обнаружен лишь после того, как в XX веке эрозия увеличила промежуток<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На юго-западе Внешнего двора находится зал Военного величия (или Военачальника) («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Ундянь). Он использовался императором в различных ситуациях для приёма министров и проведения совещаний двора. На юго-востоке Внешнего двора находится зал Литературной славы («Л») ({{lang-zh|文华殿}}, Вэньхуадянь). В нём размещалась собственная дворцовая типография, также он использовался для церемониальных лекций высокочтимых конфуцианских учёных, а позже стал офисом Большого Секретариата. Здесь хранился экземпляр ''[[Сыку цюаньшу]]''. На северо-востоке Внешнего двора расположена резиденция кронпринца Три Южных Обители («Н») ({{lang-zh|南三所}}, Наньсаньсо)<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Внутренний дворец, или Северный сектор === [[Файл:Gugong.jpg|thumb|Дворец Небесной чистоты]] Внутренний дворец отделён от Внешнего продолговатой площадкой, расположенной [[ортогональность|ортогонально]] главной оси города. Он служил домом императору и его семье. В период династии Цин император жил и работал почти исключительно во Внутреннем дворце, а Внешний дворец использовался только для церемониальных целей<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden City August 2012 28.JPG|thumb|left|Трон во Дворце Небесной чистоты]] Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия (зелёная область севернее дворца Ниншоугун на схеме) ({{lang-zh|宁寿宫花园}}, Ниншоугун), Доброты и Спокойствия («М») ({{lang-zh|慈宁花园}}, Цынин), и Императорский сад («С») ({{lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). В центре Внутреннего дворца находятся основные помещения этой части Запретного города — ещё одна группа из трёх залов. Это, считая с юга: Зал Небесной чистоты («О») ({{lang-zh|乾清宫}}, Цяньцингун), Зал Объединения и мира («П») ({{lang-zh|交泰殿}}, Цзяотайдянь) и Зал Земного спокойствия («Р») ({{lang-zh|坤宁宫}}, Куньнингун). Меньшие по сравнению с залами Внешнего дворца, три зала Внутреннего дворца были официальными резиденциями императора и императрицы. Император, воплощающий [[инь и ян|ян]] и Небо, занимал Дворец Небесной чистоты; императрица, воплощая [[инь и ян|инь]] и Землю, — Дворец Земного спокойствия. Между ними находился Зал Объединения и Мира, в котором [[инь и ян]] смешивались, чтобы породить гармонию<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Water Spouts in the Forbidden City.jpg|thumb|Желоба для воды между уровнями Внутреннего дворца предотвращают залив верхних уровней водой.]] Дворец Небесной чистоты представляет собой здание с двумя карнизами и помещён на одноуровневой платформе из белого мрамора. Он связан с Воротами Небесной чистоты, расположенными к югу от него, приподнятым проходом. В период династии Мин он был резиденцией императора. Однако, начиная с императора [[Юнчжэн]] династии Цин, императоры жили не в этом дворце, а в меньшем Зале Умственного развития дальше к западу — из уважения к памяти императора [[Канси]]<ref name="CCTV2"/>; Дворец же Небесной Чистоты стал императорским залом аудиенций<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На крыше установлен кессон, украшенный извивающимся драконом. Над троном висит доска, на которой написано «Правосудие и Честь»({{китайский||正大光明|zhèngdàguāngmíng}}).<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Дворец Земного спокойствия — здание с двумя карнизами, 9 «бухт» в ширину и 3 в глубину. При династии Мин он был резиденцией императрицы. В эпоху династии Цин большие части Дворца были трансформированы новыми маньчжурскими правителями под нужды шаманистских ритуалов. Начиная с периода правления императора Юнчжэн, императрица перестала проживать во дворце; однако, две комнаты во Дворце земного спокойствия были сохранены, для использования в брачную ночь императора<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Между этими двумя дворцами расположен Зал Объединения и Мира, квадратной формы, с пирамидальной крышей. Здесь хранятся 25 императорских [[инкан|печатей]] династии Цин, равно как и другие церемониальные принадлежности<ref name="CCTV3"/>. Позади этих трёх залов находится Императорский сад. Относительно маленький и компактный по дизайну, сад, тем не менее, включает в себя несколько искусных ландшафтных компонентов<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. К северу от сада расположены Ворота божественной мощи. [[Файл:NineDragons01.jpg|thumb|Экран Девяти драконов перед Дворцом Безмятежного долголетия]] [[Файл:Forbidden City Imperial Guardian Lions.jpg|thumb|left|Позолоченный [[китайский лев|лев]] перед Дворцом Безмятежного долголетия]] Непосредственно к западу расположен Зал Умственного развития. Незначительный вначале дворец, начиная с периода императора Юнчжэн он стал ''de facto'' резиденцией и офисом императора. В последние десятилетия династии Цин вдовствующие императрицы — включая Цыси — проводили совещания двора в восточной части этого зала. Вокруг Зала Умственного развития находятся офисы Большого Совета и других ключевых государственных органов<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Северо-восточный сектор Внутреннего дворца занят Дворцом безмятежного долголетия ({{китайский||寧壽宮}}) — комплекс, построенный императором [[Цяньлун]] в ожидании своего ухода на покой. Он зеркально копирует планировку самого Запретного города и включает в себя «внешний дворец», «внутренний дворец», сады и храмы. Вход во Дворец Безмятежного долголетия отмечен Экраном девяти драконов из глазурованной черепицы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Этот сектор Запретного города реставрируется в партнёрстве между Дворцовым музеем и Фондом мировых памятников — долгосрочный проект, завершение которого ожидается в 2017 году<ref>{{cite web|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|lang=en|website=World Monuments Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. === Религия === Религия составляла важную часть жизни императорского дворца. При династии Цин Дворец Земного Спокойствия стал местом проведения [[шаманизм|шаманистских]] церемоний маньчжуров. В то же время, исконная китайская религия — [[даосизм]] — продолжала играть важную роль на всём протяжении династий Мин и Цин. Существовало два даоистских святилища, одно в императорском саду и другое в центральной зоне Внутреннего дворца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Ещё одной превалирующей формой религии во дворце периода династии Цин был [[буддизм]]. По всему Внутреннему дворцу было разбросано большое число храмов и святилищ — включая таковые [[тибетский буддизм|тибетского буддизма]], или ламаизма. Буддистская иконография была также обильно представлена в оформлении интерьеров многих построек<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Одной из важнейших среди них является Павильон Цветочного Дождя. В нём располагалось большое число буддистских статуй, икон и [[мандала|мандал]], собранных в ритуалистические паттерны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Окружающая территория === [[Файл:Beijing city wall map ru.svg|thumb|Местоположение Запретного города в историческом центре Пекина]] Запретный город с трёх сторон окружён императорскими садами. К северу от него находится парк Цзиншань, известный также под названием «Панорамный холм» — искусственный холм, насыпанный из почвы, вынутой при сооружении рва и из близлежащих озёр<ref name="Yu 20" />. К западу расположен [[Чжуннаньхай]] — бывший царский парк, вписанный между двумя соединяющимися озёрами, который сейчас служит центральной штаб-квартирой [[Коммунистическая партия Китая|Коммунистической партии Китая]] и [[Государственный совет КНР|Государственного совета КНР]]. На северо-западе находится [[парк Бэйхай]] — популярный царский парк, также организованный вокруг озера, соединяющегося с двумя южными озёрами. Южнее Запретного города располагались два важных святилища: Императорское Святилище семьи, — или Императорский Храм предков ({{китайский||太庙|Tàimiào}}), — и Императорское Святилище государства ({{китайский||太社稷|Tàishèjì}}), в которых император поклонялся духам своих предков и духу нации, соответственно. Сегодня первый — это Зал культуры трудового народа Китая<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|url-status=dead|title=Working People's Cultural Palace|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11}}</ref>, а второй — парк Жонгшан, увековечивающий память [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|url-status=dead|title=Zhongshan Park|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19}}</ref>. К югу, вдоль главной оси, стоят двое почти идентичных ворот. Это Вертикальные ворота ({{китайский||端门|Duānmén}}) и более знаменитые Врата небесного спокойствия, украшенные портретом [[Мао Цзэдун]]а в центре и двумя плакатами слева и справа: «Да здравствует Китайская Народная Республика» и «Да здравствует великое единство народов мира». Врата Небесного Спокойствия соединяют территорию Запретного города с современным символическим центром китайского государства — площадью Тяньаньмэнь. Хотя в настоящее время строительные работы вблизи Запретного города жёстко контролируются, неконтролируемые и иногда политически мотивированные разрушения и реконструкции, осуществлявшиеся на протяжении всего прошлого столетия, изменили облик районов, окружающих Запретный город. С 2000 года муниципальное правительство Пекина работает над выселением правительственных и военных учреждений, занимающих некоторые исторические здания, а вокруг сохранившихся частей стен Имперского города разбит парк. В 2004 году был обновлён декрет, касающийся планировки и ограничения высоты зданий, с целью превратить территорию Имперского города и северный городской сектор в буферную зону Запретного города<ref>{{cite web|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|lang=zh |website=Xinhua Net|date=2005-07-16|access-date=2007-04-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07}}</ref>. В 2005 году Имперский город и [[парк Бэйхай|Бэйхай]] (как дополняющий объект [[Летний дворец (Пекин)|Летнего дворца]]) были включены в шорт-лист выбора следующего объекта Всемирного наследия в Пекине<ref>{{cite web|first=Yang|last=Li|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|lang=zh|url-status=dead |website=Xinhua Net|date=2005-06-04|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06}}</ref>. === Символизм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|thumb|Имперский декор крыши высочайшего статуса на коньке крыши Зала Верховной гармонии]] Дизайн Запретного города, начиная с его общей планировки и вплоть до мельчайших деталей, был тщательно разработан с тем, чтобы отражать [[китайская философия|философские]] и [[религия в Китае|религиозные]] принципы — а сверх того, символизировать величие императорской власти. К числу заметных примеров относятся: * Жёлтый — цвет императора. Поэтому почти все крыши в Запретном городе покрыты жёлтой глазурованной черепицей. Имеются лишь два исключения. Библиотека в Павильоне Литературной глубины ({{китайский||文渊阁}}) была покрыта чёрной черепицей, поскольку чёрный цвет ассоциировался с [[У-син|водой]], а следовательно, предотвращением пожара. Сходным образом, резиденции кронпринца покрыты зелёной черепицей, потому что зелёный цвет ассоциировался с [[У-син|деревом]], а значит, ростом<ref name="DPM Elements"/>. * Все главные залы Внешнего и Внутреннего дворцов организованы в группы по три — формат [[триграмма|триграммы Циань]], символизирующей Небо. С другой стороны, резиденции Внутреннего дворца организованы в группы по шесть — формат [[триграмма|триграммы Кун]], символизирующей Землю<ref name="CCTV2"/>. * Наклонные скаты крыш зданий декорированы рядом статуэток, возглавляемых человеком верхом на [[феникс]]е, за которыми следует [[китайский дракон|императорский дракон]]. Число статуэток символизирует статус здания. Незначительная постройка может иметь 3 или 5 статуэток; Зал верховной гармонии имеет 10 — единственное здание в стране, которому во времена империи было позволено такое. В результате его десятая статуэтка, именуемая «''Хангши''» («имеющая десятый ранг») ({{китайский||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, является уникальной также и для Запретного города<ref>{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. * Планировка зданий следует древним традициям, зафиксированным в [[Ли цзи]]. Так, храмы предков расположены перед дворцом; хранилища размещены в передней части дворцового комплекса, а жилые зоны — сзади<ref>{{статья|заглавие=Why were Chang'an and Beijing so different?|издание=The Journal of the Society of Architectural Historians|том=45|номер=4|страницы=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|язык=|автор=Steinhardt, Nancy Shatzman|месяц=12|год=1986}}</ref>. == Влияние == Запретный город — кульминация двухтысячелетнего развития классической китайской и восточно-азиатской архитектуры — оказывает влияние на последующее развитие архитектуры Китая, равно как и является источников вдохновения для многих произведений искусства. Вот несколько конкретных примеров: ;В искусстве и популярной культуре Запретный город служил сценой для многих художественных произведений. В последние годы он демонстрируется в фильмах и телевизионных сериалах. Вот несколько заметных примеров: * ''Запретный город'' (1918), художественный фильм о китайской принцессе и американце. * ''[[Последний император]]'' (1987), [[фильм-биография|биографический фильм]] о жизни Пу И — последнего царственного обитателя дворца — был первым в истории художественным фильмом, который правительство Китайской Народной Республики разрешило снять в Запретном городе. * ''Марко Поло'' — совместный [[мини-сериал]] [[NBC]] и [[RAI]], показанный в начале 1980-х годов, был снят в Запретном городе. Однако, нынешнего Запретного города не существовало в эпоху династии Юань, когда [[Поло, Марко|Марко Поло]] встречался с [[Хубилай|Хубилаем]]. * В Запретном городе проходили съёмки клипа группы [[30 Seconds to Mars]] на песню [[From Yesterday]]. * ''Запретный город'' — одно из чудес света в играх «[[Sid Meier’s Civilization V]]» и «[[Sid Meier’s Civilization VI]]» ;Сценическая площадка Запретный город служит также сценической площадкой. Однако его использование в этом качестве жёстко ограничено, в связи с тем, что оборудование и выступления оказывают значительное влияние на древние постройки. Почти все представления, о которых говорится, что они имеют место «в Запретном городе», проводятся вне дворцовых стен. * Опера [[Пуччини, Джакомо|Джакомо Пуччини]] ''[[Турандот (опера)|Турандот]]'' — история китайской принцессы — была исполнена в Императорском святилище непосредственно вблизи Запретного города в первый раз в 1998 году<ref>{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/ |title=Turandot at the Forbidden City, Beijing 1998 |access-date=2007-05-01 |website=TurandotOnSite.com |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020252/http://turandotonsite.com/ |archive-date=2006-12-05 }}. На официальном сайте утверждается, что площадка, Дворец культуры народа, была «Залом небесной чистоты».{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |title=The People's Cultural Palace and the Forbidden City of Beijing |lang=en |website=TurandotOnSite.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091838/http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }} На самом деле, Дворец культуры трудового народа ранее был Храмом императорских предков ([http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm China.org: Working People’s Cultural Palace] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm |date=20071011195047 }}).</ref>. * В 1997 году родившийся в Греции композитор и клавишник [[Хрисомаллис, Янни|Янни]] дал живой концерт перед Запретным городом. Концерт был записан и позже издан, как часть альбома ''Tribute''<ref>{{cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * В 2001 году [[Три тенора]] — испанские певцы [[Доминго, Пласидо|Пласидо Доминго]] и [[Каррерас, Хосе|Хосе Каррерас]] и итальянский певец [[Паваротти, Лучано|Лучано Паваротти]] — дали один из своих концертов перед главными воротами Запретного города. * В 2004 году французский музыкант [[Жарр, Жан-Мишель|Жан-Мишель Жарр]] дал живой концерт перед Запретным городом вместе с коллективом из 260 музыкантов; этот концерт явился одним из мероприятий «Года Франции в Китае»<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|access-date=2007-05-01|publisher=BBC|date=2004-10-11|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|url-status=live}}</ref>. ;Филателия 11 июля 2020 года почта [[Китай|Китая]] выпустила [[почтовый блок]] из четырёх марок с изображением элементов архитектурного ансамбля музея Гугун: моста через Реку Золотой Воды ({{китайский||金水桥}}), павильона Чжунхэдянь ({{китайский|中和殿}}), дворца Цяньцингун ({{китайский|乾清宫}}) и павильона Тысячи Осеней в Императорском саду ({{китайский||千秋亭}}). Выпущен также почтовый блок с картой музея Гугун на марке в нём. Выпуск был приурочен к 600-летию Гугуна<ref name=K>{{статья|заглавие=Марки к 600-летию Гугуна|издание=[[Китай (журнал)|Китай]]|номер=8|год=2020|issn=1005-5010|страницы=11}}</ref><ref>{{cite web|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|lang=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|url-status=live}}</ref>. == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * {{Книга|часть=Запретный город в Пекине|заглавие=Традиционная архитектура Китая|автор=Ли Цинси.|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|серия=Основные сведения о Китае|год=2002|страницы=21—49|isbn=7-80113-827-9|ссылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false}} * {{Книга|часть=Императорский дворец Гугун в Пекине|заглавие=Китайские памятники мирового наследия|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|год=2003|страницы=18—27|isbn=7508502272|ссылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false}} * {{книга |заглавие = Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом |ответственный = Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной. |издание = |место = М. |издательство = Наталис |год = 2007 |страниц = 176 |серия = Восточная коллекция |isbn = 978-5-8062-0249-0 |тираж = 2000}} == Ссылки == {{Навигация}} {{Всемирное наследие|439}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://beyondspaceandtime.org/ Виртуальный музей] * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] {{Внешние ссылки}} {{Культурное наследие в Китае}} {{Музеи Пекина}} [[Категория:Музеи Пекина]] [[Категория:Дворцы Китая]] [[Категория:Всемирное наследие в Китае]] [[Категория:Резиденции правителей]] [[Категория:Резиденции монархов]] rsr4e6jypd8st9tw5el0hlz5v94lebd 1293276 1293275 2026-04-13T07:57:31Z Akkashka 14326 [[Тыйым һалынған ҡала]] битенең исемен [[Тыйыу һалынған ҡала]] тип Akkashka алыштырҙы 1293275 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=11 апрель 2026}} {{Иҫтәлекле урын | Тип = Һарай ансамбле | Русское название = Запретный город | Оригинальное название = {{lang-zh|紫禁城}} | Изображение = 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Статус = дәүләт һаҡлауында {{ЮНЕСКО |Официальное название = Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang. The Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties in Beijing |Название = Пекинда һәм Шэньянда Мин һәм Цин император династиялары һарайҙары. |Тип = мәҙәни |Критерии = (i), (ii), (iii), (iv) |ID = 439-001 |Регион = Азия һәм Тымыҡ океан |Включение = 1987 }} | Страна = Ҡытай | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Пекин]] | Координаты = | CoordScale = | Позиционная карта = | Тип здания = | Архитектурный стиль = | Автор проекта = | Архитектор = | Скульптор = | Строитель = | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = 1420 | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Здания = | Приделы = | Известные обитатели = | Известные насельники = | Реликвии = | Настоятель = | Состояние = | Высота = | Материал = | Сайт = | План = | Подпись плана = | Ширина плана = }} [[Файл:景山公园 (19687188164) - panorama.jpg|thumb|420px|Пекин, Тыйым һалынған ҡала]] [[Файл:Xicheng, Beijing, China - panoramio - long10000 (4).jpg|thumb|300px| Тыйым һалынған ҡаланың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө башняһы]] '''Тыйым һалынған ҡала''' ({{Китайский||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзиньчэн|[[Пурпурный цвет|Ҡуйы ҡыҙыыл төҫ]] тыйым һалынған ҡала}}; бөгөнгө көндә ғәҙәттә {{Китайский||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Элекке һарай}}<ref>Как нарицательное существительное, һүҙлектәр 故宫 (gùgōng) «элекке император династияһы һарайы» тип тәржемә итә</ref>) — донъялағы иң киң һарай комплексы (961 x 753 метра, 720 мең м², 980 бина)<ref name="Rooms">{{cite web|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房 |subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|lang=zh|website=Singtao Net|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html |archive-date=2007-07-18|url-status=dead|access-date=2007-07-05}}</ref>. [[Пекин]] ҡалаһының үҙәгендә, төп [[Тяньаньмэнь майҙаны]]нан төньяҡҡа һәм [[Чжуннаньхай|күл кварталы]]нан көнсығышҡа ( илдең хәҙерге етәкселәрҙең резиденциялары) урынлашҡан. Ҡытай императорҙарының, Мин династияһынан алып Цин династияһының аҙағына тиклем, йәғни 1420 йылдан 1912 йылға тиклемге, төп һарай комплексы; ошо ваҡыт дауамында императорҙарҙың һәм уларҙың ғаилә ағзаларының йәшәү урыны, шулай уҡ ҡытай хөкүмәтенең церемониаль һәм сәйәси үҙәге булып хеҙмәт иткән. Ошонан Ҡытай дәүләте ([[Поднебесная]]) менән Мин һәм Цин династияларының 24 императоры идара итә. 1406-1420 йылдарҙа Ҡытай императорҙарының Мин династияһы һарайы булараҡ төҙөлгән һарай комплексы шул ваҡыттан алып бик күп үҙгәрештәр кисерә<ref name="Rooms"/>. Традицион ҡытай һарай архитектураһы өлгөһө булараҡ<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref>, комплекс Көнсығыш Азияның да, башҡа төбәктәрҙең дә мәҙәни һәм архитектура үҫешенә йоғонто яһай. 1925 йылдан Тыйым һалынған ҡала Һарай музейы ҡарамағында була, уның сәнғәт әҫәрҙәре һәм артефакттар коллекцияһы Мин һәм Цин династиялары император коллекциялары базаһында формалаша. Элекке музей коллекцияһының бер өлөшө хәҙер [[Тайбэй]]ҙағы [[Император һарайы музейы|Император һарайы музейы]]нда урынлашҡан; ике музей ҙа бер үк учреждениенан башлана, әммә [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]нан һуң айырыла. 1987 йылда тыйым һалынған ҡала ҡытай объекттарынан беренсе булып ЮНЕСКО тарафынан кешелектең [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә<ref name="UNESCO"/>. ЮНЕСКО тарафынан донъяла һаҡланып ҡалған иң ҙур боронғо ағас ҡоролмалар йыйылмаһы иҫәбенә индерелгән. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|thumb|right|[[Черепахи в китайской мифологии|Тыйым һалынған ҡалала гөбөргәйелдәр]] == Атамаһы == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|thumb|Бинаның ялтырауыҡлы биҙәүе (декор)]] «Тыйым һалынған ҡала» тигән таралған атамаһы — ''Цзыцзиньчэн'' (Ҡуйы ҡыҙыл тыйым һалынған ҡала) ҡытай атамаһыныың тәржемәһе. Шундай уҡ сығанаҡлы икенсе атамаһы — «Тыйым һалынған һарай»<ref>{{статья|заглавие=Perspective of urban land use in Beijing |издание={{Нп3|GeoJournal}} |том=20 |номер=4 |страницы=359—364 |doi=10.1007/bf00174975 |язык=en |автор=Gan, Guo-hui |месяц=4 |год=1990 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] }}</ref>. «''Цзыцзиньчэн''» атамаһы мәғәнәһе буйынса күп кимәлле: * ''Цзы'', йәки «Ҡуйы ҡыҙыл», боронғо Ҡытайҙа ''Цивей йондоҙо'' тип аталған [[поляриссима|Тимерғаҙыҡ йондоҙо]]н күҙ уңында тотҡан һәм и традицион [[китайская астрология|ҡытай астрологияһы]]нда [[Юй-ди|Күк Императоры]]ның күктәге төйәге, тип һаналған. Уның тирә-яғындағы күк өлкәһе — [[китайские созвездия|Өс ситән]] йондоҙлоғо ({{китайский||紫微垣|Zǐwēiyuán||Цивей һауыты}}) — Күк Императоры һәм уның ғаиләһе биләмәһе була. Тыйым һалынған ҡала, ер императоры резиденцияһы булараҡ, был өлкәнең ер эквиваленты була. * ''Цзинь'', йәки «''Тыйым һалынған''», юғары рөхсәтһеҙ һарайға бер кем дә инә лә алмай, унан сығып та китә алмай тигәнде раҫлай. Пекиндың үҙәгендә урынлашҡан тыйым һалынған ҡала уның башҡа өлөшөнән соҡорҙар һәм ҡуйы ҡыҙыл-ҡыҙыл диуарҙар менән айырылып торған; бында фәҡәт император һәм уның яҡындары ғына була алған, ә ябай халыҡ өсөн Пекиндың был өлөшө яҡын барырлыҡ булмаған. XIX быуатта ла унда сит ил кешеләре бер ҡасан да булмаған булған, шуға күрә 1900 йылда [[Ихэтуань ихтилалы]]н баҫтырыу ваҡытында Пекин алынғас, күп кенә европалылар һәм американдар, нисек итеп улар тәүге тапҡыр серле һарай комплексын барып күреүе тураһында яҙған. * Чэн «ҡала» тигәнде аңлата<ref name="Yu 18"/>. Бөгөн был объект ҡытайса, йышыраҡ, ''Гугун'' булараҡ билдәле, был «Элекке һарай» тигәнде аңлата<ref>В общем смысле, «гугун» обозначает также все бывшие дворцы; ещё одним выдающимся примером таковых являются бывший императорский ([[Мукденский дворец]]) в [[Шеньян]]е.</ref>. == Тарихы == === Ҡоролма һәм Мин династияһы === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|thumb|Тыйым һалынған ҡаланы төҙөргә Император [[Юнлэ]] бойорған]] Юань монгол династияһы дәүерендә Тыйыу һалынған ҡаланың урыны Ханбалыҡ йәки Империя ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Юань династияһы ҡолатылғандан һуң, Мин династияһы императоры Хунъу баш ҡаланы төньяҡ Пекиндан көньяҡ [[Нанкин |Нанкин]]ға күсерә, ә 1369 йылда Юань һарайҙарын ер менән тигеҙләргә ҡуша. Уның улы Чжу Ди өсөн резиденцияһы Пекинда булған принц Янь титулы уйлап табыла. 1402 йылда Чжу Ди тәхетте законһыҙ тартып ала (узурпировал) һәм «Юнлэ» девизы аҫтында император булыып идара итә. Ул Пекинды Мин империяһының икенсе дәрәжәле баш ҡалаһы итә, һәм 1406 йылда уның күрһәтмәһе буйынса Тыйыу һалынған ҡала төҙөлә башлай<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Шул уҡ ваҡытта император масштабы буйынса сағыштырырлыҡ икенсе:Уданшань тауында унда бер ҡасан да бармаған даос ғибәҙәтханалары һәм монастырҙары комплексын төҙөү проектын йәйелдерә<ref>{{citation|first=Changjian|last=Guo|first2=Jianzhi|last2=Song|first3=Lingyu|last3=Feng|publisher=Wuzhou Chuanbo Chubanshe|year=2003|isbn=7508502264|title=World heritage sites in China|url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118|p=118}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |title=Источник |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919173908/https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |url-status=unfit }}</ref>. Тыйыу һалынған ҡала планы бик күп архитекторҙар һәм зодчийҙар тарафынан эшләнә, ә һуңынан император Хеҙмәт министрлығы тарафынан өйрәнелә<ref name="journal"/>. Баш архитекторҙар һәм инженерҙар иҫәбенә Каи Синь<ref name="journal">{{cite web|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf |archive-date=2010-06-27|format=PDF|website=Asia-Pacific: Perspectives|publisher=University of San Francisco|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|lang=en|access-date=2015-11-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|url-status=live}}</ref>, вьетнам евнухы Нгуен Ан<ref>{{книга |автор=Tsai, Shih |заглавие=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle |ссылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover |издательство=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126 |isbn=978-0-295-98124-6 |язык=en |год=2002}}</ref>, Куаи сиань, Лу сиань һәм башҡалар инә<ref name="journal"/>. Төҙөлөш 15 йыл дауам итә, йөҙ мең оҫта һөнәрселәрҙең — таш, ағас һырлау оҫталарының, рәссамдарҙың һ.б. — һәм миллионға яҡын төҙөүсенең хеҙмәтен талап итә<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Иң мөһим залдарҙың колонналары көньяҡ-көнбайыш Ҡытай джунглиҙарында ғына осраған ҡиммәтле «ҡытай лавраһы (махила)» — ''{{нп3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{китайский||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — ''[[:en:Phoebe nanmu|Phoebe nanmu]]'' эшләнгән. Артабанғы йылдарҙа бындай ҡаҙанышты ҡабатлай алмағандар булмай: Цин династияһы осоронда ҡарағайҙың төрлө тоҡомдарын файҙаланып, хәҙер күргән ҙур колонналар яңынан төҙөлә<ref>Единственный сохранившийся зал большого размера, построенный из цельных брёвен ''наньму'', находится в гробнице Чжу Ди — одной из [[гробницы императоров династии Мин|гробниц Мин]] за пределами Пекина. Этот зал лишь немногим меньше Зала Верховной гармонии Запретного города ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm |date=20080129020952 }})</ref>. Ҙур террасалар һәм ҙур таш семәрле биҙәктәр Пекин янындағы таш сығарыу урындарында сығарылған таштан эшләнгән. Иң ҙур фрагменттарҙы ғәҙәти саралар менән килтереү мөмкин түгел; уның урынына маршрут буйлап ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, ҡыш уртаһында уларҙан алынған һыуҙы юлға һипкәндәр. Шулай итеп, барлыҡҡа килгән боҙ ҡатламы буйлап таштарҙы һөйрәтеп килтергәндәр<ref name="CCTV">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "I. Building the Forbidden City" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ҙур залдарҙың иҙәндәре Сучжоу һәм Сунцзян префектураларының ете өйәҙендә сығарылған яндырылған балсыҡтан эшләнгән «алтын кирбес» ({{китайский||金砖|jīnzhuān}}) менән түшәлгән<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Һәр партияны үртәү эше айҙар буйына дауам иткән; һөҙөмтәлә һуҡҡанда металл тауыш сығарған шыма кирбестәр алынған<ref name="Yang 15"/>. Бөгөн күренгән эске түшәмдең күп өлөшө алты быуат йәшендәге оригиналдарҙан ғибәрәт. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|thumb|Мин династияһы дәүерендә һүрәтләнгән Тыйым һалынған ҡала күренеше]]]] [[Файл:The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg|thumb|left|Цзиньшань убаһынан Тыйыу һалынған ҡала күренеше.]] Соҡор ҡаҙғанда алынған тупраҡты һарайҙан төньяҡҡа өйөү һөҙөмтәһендә яһалма Цзиньшань убаһы барлыҡҡа килгән<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Һарай төҙөлөп бөткәнгә тиклем үк Чжу Ди Пекинға «сәйәхәтсе Һәм һунарсы» (巡狩) ҡиәфәтендә күсә: империяның административ үҙәге яйлап Нанкиндан Пекинға күсә. 1420 йылда һарай төҙөлөп бөткәндән һуң, Чжу Ди бында күсә, ә Пекин рәсми рәүештә империяның төп баш ҡалаһына әйләнә<ref name="CCTV"/>. Әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң туғыҙ ай ҙа үтмәй, өс төп зал, шул иҫәптән тәхет залы, янып бөтә. Уларҙы тергеҙеүгә 23 йыл ваҡыт үтә. Тыйым һалынған ҡала үҙ заманы өсөн уникаль характеристикаларға эйә була. Һарай комплексында бер генә мейес торбаһы ла юҡ. Баштан уҡ, төҙөлгәндән һуң, торлаҡ йорттарҙың иҙәне аҫтынан йылытыу системаһы үткәрелә. Йылылыҡ сығанаҡтары улар аша йылы һауа килгән ер аҫты торбалары үткәрелгән ҡоролмалар ситендә урынлашҡан. Шулай уҡ Тыйыу һалынған ҡалала йәшәүселәр яяяянғанда төтөнө һәм еҫе булмаған ағас күмере менән ҡулланыусы айырым ҡуҙ мейесен (мангал, жаровня) файҙаланған. Был усаҡтар, осраҡлы рәүештә ҡайнар күмер ташлантыһын сығарыуға юл ҡуймаған махсус ҡапҡас менән йыһазландырылған. Ошо сәбәпле һарайҙа мейес торбаларына мохтажлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Бындай йылытыу системаһы нигеҙҙә ағастан төҙөлгән Тыйыу һалынған ҡалала экологик яҡтан файҙалы һәм янғынға ҡаршы хәүефһеҙлекте булдыра. 1420-1644 йылдарҙа Тыйым һалынған ҡала Мин династияһының резиденцияһы булған. 1644 йылдың апрелендә уны [[Ли Цзычэн]] етәкселегендәге баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре баҫып ала, һәм император [[Чунчжэнь]] — Мин династияһының һуңғы императоры — Цзиньшань убаһында аҫылына. Ли Цзычэн [[Хәрби бөйөклөк залы]]нда Шунь династияһы императоры тип иғлан итә<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Әммә тиҙҙән, элекке Мин генералы У Саньгуй һәм маньчжур армияларының берләшкән көстәренән шөрләп, Тыйыу һалынған ҡаланың бер өлөшөн яндырып, ул ҡасып китә<ref>p 3734, {{книга |заглавие=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Китайские исторические материалы в Анналах династии И) |год=1980 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |id=CN / D829.312 |язык=ru |автор={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Цин династияһы === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|Император [[Канси]] көньяҡҡа барып ҡайтҡандан һуң Тыйыу һалынған ҡалаға ҡайта.]] 1644 йылдың октябренә Маньчжурҙар төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡҡа өлгәшә, һәм принц-регент [[Доргонь]] Цин династияһын Мин вариҫы булараҡ иғлан итә. Тыйыу һалынған ҡалала йәш Император [[Шуньчжи]]ны бөтә Ҡытайҙың хакимы тип иғлан итеү тантанаһы үтә<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref|zh}}</ref>. Цин хакимдары, ҡайһы бер төп биналарҙың исемдәрен иҫәпкә алмағанда, башлыса һарайҙың Мин структураһы яҡлы була. Мин династияһы биргән исемдәрҙә ''цзи'' ({{китайский|極|极}}), ул өҫтөнлөк («превосходство») йәки үҙенә бер төрлө («исключительность») тигәнде аңлата, шул уҡ ваҡытта яңы цин атамаларында «тыныслыҡ» һәм «гармония» тигәнде аңлатҡан терминдар өҫтөнлөк ала; мәҫәлән, ''Хуаньджидянь'', «Империя өҫтөнлөклөгө залы» , ''Тайхэдянь'', «Юғары гармония залы» тип үҙгәртелә<ref name="CCTV２">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|thumb|left|Тыйыу һалынған ҡалала [[Турфан]] делегацияһы (1656 йыл)]] Бынан тыш, [[шильдик|күрһәткестәр һәм исемдәр менән табличкалар]] ике телдә ([[ҡытай теле]]ндә һәм [[Маньчжур теле|маньчжур теле]]ндә) эшләнгән<ref>{{cite web|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|url-status=dead|website=People Net|date=2006-06-16|access-date=2007-07-12|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01}}</ref>, ә императрицаның рәсми йоҡо бүлмәһенең төп өлөшө, Ер тыныслығы залы, [[Шаманизм|шаманизм]] ғибәҙәтханаһына әйләнә<ref>{{cite web|title=坤宁宫 |subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|url-status=dead|access-date=2007-07-12|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29}}</ref>. Шулай итеп, Тыйыу һавлынған ҡала Цин династияһы власы үҙәгенә әйләнә. Әммә Цин династияһы осоронда күп кенә императорҙар, күпселек ваҡытын ҡаланан ситтә, Йәйге һарайҙа йәки Юаньминъюань һарайында үткәреп, Тыйыу һалынған ҡалаға формаль ҡабул итеүҙәр өсөн генә килгән. [[Файл:1756 Bellin View of the Grand Throne Room in the Forbidden City, Beijing, China - Geographicus - LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡалалағы Ҙур тәхет залы күренеше, Жак-Никола Беллин, 1756]] 1860 йылда, [[Икенсе опиум һуғышы]], ваҡытында инглиз-француз көстәре Тыйылған ҡаланы яулап ала һәм һуғыш аҙағына тиклем оккупациялай<ref name="CCTV11">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. 1900 йылда, Боксерҙар ихтилалы ваҡытында, киләһе йылға тиклем уны, һигеҙ держава килешеүе (альянс) ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында ҡалдырып, императрица [[Цыси]] Тыйыу һалынған ҡаланан ҡасып китә. Егерме дүрт — Мин династияһының ун дүрт һәм Цин династияһының ун императорына — йорт хеҙмәәтен үтәгән, 1911-1912 йылдарҙағы Синьхай революцияһында Цин династияһы ҡолатылғандан һуң һәм 1912 йылда Ҡытайҙың һуңғы императоры [[Пу И]] тәхеттән баш тартҡандан һуң, Тыйыу һалынған ҡала илдең сәйәси үҙәге булыуҙан туҡтай. Әммә [[Айсин Гёро|Цин император йорто]] менән яңы [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Ҡытай Республикаһы]] хөкүмәте араһында төҙөлгән килешеү буйынса Пу Иға тыйылған ҡала диуарҙары сиктәрендә йәшәргә рөхсәт ителә. Пу И һәм уның ғаиләһе Эске һарайҙы файҙаланыу хоҡуғын һаҡлап ҡала, Ә Тышҡы һарай республика властарына тапшырыла. 1914 йылда Тышҡы һарайҙа музейға нигеҙ һалына Однако, по соглашению, заключённому между [[Айсин Гёро|императорским домом Цин]] и правительством новой [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской Республики]], Пу И было разрешено — фактически, приказано — проживать в пределах стен Запретного города. Пу И и его семья сохранили за собой право пользования Внутренним дворцом, в то время как Внешний дворец был передан республиканским властям. В 1914 году во Внешнем дворце был основан музей<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === Революциянан һуң === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|thumb|Республиканские войска ведут бой с целью отбить Запретный город 12 июля 1917 года, после предпринятой генералом Чжан Сюнем попытки реставрации империи]] В период [[Бэйянское правительство|Бэйянского правительства]] Китайской Республики росло недовольство пребыванием Пу И во дворце<ref name="Yan4">{{книга |заглавие=正说清朝十二帝 (Правдивые истории двенадцати императоров Цин) |ссылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |isbn=7-101-04445-X |язык=zh |часть=国民—战犯—公民 (Подданный – Военный преступник – Гражданин) |автор={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html }}</ref> В 1923 году Реджинальд Джонстон, учитель английского языка Пу И, рассказал ему, что [[евнух]]и тайком выносят из дворца драгоценности и продают их в антикварных магазинах. Пу И заказал аудит дворцовых коллекций. Прежде чем начался аудит, пожар уничтожил сады Дворца созидаемого процветания (建福宫), в котором хранилась большая часть коллекции произведений искусства императора [[Цяньлун]]а<ref name="Jianfu1">{{cite web|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |website=CRI Online|date=2007-02-15|access-date=2007-07-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |archive-date=2009-09-01|url-status=dead}}</ref>. В своих мемуарах Пу И утверждал, что пожар был устроен евнухами для сокрытия совершённых ими растрат. Этот пожар ещё усилил общественное раздражение тем фактом, что Пу И продолжает занимать дворец<ref>{{книга |автор=Aisin-Gioro, Puyi |заглавие=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi |ссылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0 |год=1964 |издательство=Foreign Language Press |место=Beijing |isbn=0-19-282099-0 |язык=en}}</ref>. Сады были восстановлены лишь в 2005 году<ref name="Jianfu2">{{cite web|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|url-status=dead|lang=en|title=Jianfu Palace Garden|access-date=2007-07-20 |publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|thumb|left|upright|Балдахин, изукрашенный волшебными грибами — лишь один из сотен тысяч экспонатов музея]] В 1924 году в результате путча Пекином овладел генерал [[Фэн Юйсян]]. Денонсировав предшествующее соглашение с императорским домом Цин, Фэн изгнал Пу И из дворца<ref name="Yan4"/>. Обширная коллекция предметов искусства, собранная минскими и цинскими императорами, перешла в руки республики. На их основе 10 октября 1925 года ([[Праздник Двух Десяток]]) в бывшем императорском дворце был создан соответственно названный музей ({{Китайский||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Бывший императорский дворец“}}), часто известный и на других языках как Музей «Гугун»<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |title=Музей Гугун |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |url-status=live }}</ref>. (Впрочем, у музея был гораздо меньшего размера предшественник, открытый в одном из зданий дворца — Зале Боевой славы («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Уиндянь) — уже в 1914 году)<ref name=her>[http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 The Transition from Palace to Museum: The Palace Museum’s Prehistory and Republican Years] {{Wayback|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 |date=20161012151139 }} (От дворца к музею: предыстория Дворцового музея и Дворцовый музей в период [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской республики]])</ref>. Большое количество находившихся там драгоценностей и любопытных артефактов были постепенно каталогизированы (около 1,17 млн единиц хранения согласно описи 1925 года) и выставлены на обозрение публики<ref>{{cite web|author=Cao Kun|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|website=Beijing Legal Evening|publisher=People Net|date=2005-10-06|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|url-status=dead}}</ref>. В 1933 году [[Японо-китайская война (1937—1945)|японское вторжение в Китай]] поставило под угрозу безопасность этих национальных реликвий, и они были вывезены из Запретного города. Начиная с 1933 года значительная часть коллекции музея ({{Num|111549|}} единиц хранения, включая важные артефакты и императорские троны), были упакованы и эвакуированы. Вначале они были отправлены в Нанкин, а затем в Шанхай. Однако вскоре [[Императорская армия Японии|японские войска]] стали угрожать Шанхаю. Исполнительный Совет принял решение эвакуировать коллекции на дальний запад. Артефакты были разделены на три партии. Одна направилась северным маршрутом в сторону [[Шэньси]]. Другая была отправлена по [[Янцзы]] на юго-запад страны, в направлении [[Сычуань|Сычуаня]] и [[Гуйчжоу]]. Последняя партия была транспортирована на юг, в сторону [[Guangxi|Гуанси]]. Скорость японского наступления заставила, во избежание бомбёжки и захвата, перемещать артефакты быстро, зачастую принимая решения всего за час до отправки. В конце концов, все три коллекции оказались в относительной безопасности в Сычуане, где они оставались до конца войны<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{cite web|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|lang=en |url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|access-date=2007-05-01|publisher=National Palace Museum|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Тем временем японская армия захватила Запретный город в Пекине. Многие сотрудники музея оставались в Пекине всю войну, и либо из-за их присутствия, либо из-за уважения японских властей к Пу И (ставшему императором прояпонского государства [[Маньчжоу-го]]), часть коллекции, остававшаяся во время войны в Пекине, также уцелела<ref name=her/>. Японская армия смогла вывезти лишь несколько больших бронзовых чанов и фрагменты пушки. Большая часть этих трофеев была после войны обнаружена в [[Тяньцзинь|Тяньцзине]]<ref name="CCTV11"/>. В 1945 году, после победы над Японией и окончания гражданской войны, артефакты были перевезены обратно в Нанкин и Пекин. Примечательно, что ни один из них не был ни повреждён, ни утерян<ref>{{cite web|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|access-date=2007-05-01 |lang=en|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Коллекции музея в пекинском Запретном городе с тех пор расширялись за счёт передачи экспонатов из других музеев страны и из других источников. === Тайванда Һарай музейы === В конце 1940-х годов, после того как [[гоминьдан]] проиграл гражданскую войну в Китае, [[Чан Кайши]] приказал перевезти артефакты музея «Гугун» из Запретного города и Национального музея в Нанкине на [[Тайвань]]. По мере развития событий, никакие артефакты из Пекина отправлены не были; однако многие из лучших коллекций, хранившихся в Нанкине (2972 ящика из {{Num|13427|}}), были переправлены на Тайвань, где они стали ядром [[Музей Императорского Дворца|Музея Императорского Дворца]] в [[Тайбэй|Тайбэе]]<ref name=her/><ref>{{Cite web |url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |title=Музей «Гугун» в Тайбэе |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Three">{{cite web|title=三大院长南京说文物 |subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|url-status=dead|website=Jiangnan Times|publisher=People Net|date=2003-10-19|access-date=2007-07-05 |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01}}</ref>. В результате улучшения отношений между КНР и Тайванем в XXI веке стало возможным и развитие контактов между пекинским и тайбэйскими музеями «Гугун». Начиная с 2009 года в Тайбэе были проведены ряд важных совместных экспозиций с предметами из обеих (пекинской и тайбэйской) коллекций. Однако из Тайбэя в Пекин для выставок пока лишь посылаются фотографии и видеозаписи, но не оригиналы экспонатов, ввиду неурегулированности их правового статуса: тайваньская сторона не уверена в том, разрешат ли власти КНР вернуть на Тайвань посланные в Пекин экспонаты<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=20161018193258 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === При Китайской Народной Республике === В 1949 году у [[Врата Небесного Спокойствия|Врат небесного спокойствия]], прямо напротив Запретного города, была провозглашена Китайская Народная Республика. На протяжении следующих двух десятилетий были внесены различные предложения — сровнять с землёй или реконструировать Запретный город, чтобы разбить общественный парк, построить транспортную развязку или «развлекательные объекты»<ref>{{cite web|author=Wang, Jun|title= Forbidden City reconstruction plans|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm |url-status=dead|publisher=Guangming Daily|date=2006-09-01|access-date= 2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. В этот период Запретный город претерпел некоторый ущерб, включая разборку трона в Зале центральной (полной) гармонии, снятие табличек с названиями с нескольких зданий и садов, и разрушение некоторых небольших ворот и построек<ref>{{cite web|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|first=Jie|last=Chen|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|website=Yangcheng Evening News|publisher=Eastday|date=2006-02-04|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|url-status=live}}</ref>. Пик ущерба пришёлся на период [[Культурная революция в Китае|Культурной революции]]. В 1966 году был модифицирован Зал Поклонения предкам и разрушены некоторые артефакты — ради выставки революционных грязевых скульптур. Однако дальнейшее разрушение было предотвращено, благодаря вмешательству Премьера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], пославшего армейский батальон охранять город. Эти войска также предотвратили разграбление дворца [[хунвейбины|Красной гвардией]], устремившейся на штурм и разрушение «[[Четыре пережитка|Четырёх пережитков]]». С 1966 по 1971 годы все ворота в Запретный город были запечатаны, дабы спасти его от дальнейшего разрушения<ref>{{cite web|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|title="文化大革命"中谁保护了故宫 |subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|url-status= dead|website=CPC Documents|publisher=People Net|date=2006-11-07|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-url= https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19}}</ref>. В 1987 году [[ЮНЕСКО]] объявила Запретный город объектом Всемирного наследия под наименованием «Императорский дворец династий Мин и Цин»<ref>Запретный город был включён в перечень, как «[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties] {{Wayback|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf |date=20090326110017 }}» (UNESCO World Heritage Official Document). В 2004 году к этому комплексу, в качестве дополняющего объекта, был добавлен Мукденский дворец в Шэньяне, после чего комплекс стал именоваться «Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шэньяне»: {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang|lang=en|website=[[UNESCO]]|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref> — в связи с его важной ролью в развитии [[архитектура Китая|китайской архитектуры]] и культуры. [[Файл:Food Court at the Forbidden City.jpg|right|thumb|[[Ресторанный дворик]] на территории Шести Западных Дворцов]] Несмотря на усилия, прилагаемые для предотвращения коммерциализации дворца, существует некоторое количество коммерческих предприятий — таких, как сувенирные магазины и фотокиоски. Эти коммерческие предприятия часто становились предметом разногласий. Кофейня [[Starbucks]]<ref>{{cite web|title=Starbucks Store Locator – Store detail |url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|access-date=2007-05-01|lang=en|website=Starbucks|archive-url= https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date= 2007-06-12}}</ref>, открывшаяся в 2000 году<ref>{{cite web|author=Mellissa Allison|title=Starbucks closes Forbidden City store|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|publisher=The Seattle Times|date=2007-07-13|access-date=2007-07-14|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|url-status=live}}</ref>, спровоцировала возражения<ref>{{cite web|author=Reuters|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|publisher=[[CNN]]|date=2000-12-11|access-date=2007-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02}}</ref> и в конечном счёте 13 июля 2007 года была закрыта. Китайские СМИ отметили также пару сувенирных магазинов, в 2006 году отказавшихся принять граждан Китая<ref>{{cite web|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|url-status=dead|publisher=Xinhua Net|date=2006-08-23|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13}}</ref>. Согласно сообщениям, целью являлось сохранение атмосферы, в которой иностранцы могли становиться жертвами вздувания цен. Впоследствии некоторые комментаторы, например, влиятельный ведущий Phoenix TV Лукиу Лювей, подвергли сомнению саму практику сдачи в аренду участков в Запретном городе в качестве мест розничной торговли<ref>{{cite web|title=闾丘露薇：星巴克怎么进的故宫？Лукиу Лювей: Как Starbucks попал в запретный город|url=http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|publisher=People Net|date=2007-01-16|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143818/http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|url-status=dead}}; см. также оригинальный пост в блоге [http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 здесь] {{Wayback|url=http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 |date=20070207111046 }} (на китайском).</ref>. В 2005 году [[IBM]] и Дворцовый музей анонсировали совместный проект создания на базе Интернета виртуальной модели Запретного города и ассоциированных с ним объектов в Пекине<ref name=IBM>{{cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|title=Forbidden City|url-status=dead|publisher=IBM.com|date=2005-06-16|access-date=2008-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml |archive-date=2008-06-26}}</ref>. В 2008 году этот сетевой проект культурного наследия был выпущен в свет под названием «Запретный город: Вне пространства и времени». Он реализован на [[английский язык|английском]] и китайском языках. Виртуальный Запретный город включает в себя около 800 зданий и представляет интерактивные [[трёхмерная графика|трёхмерные]] модели построек Запретного города и культурных артефактов<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|thumb|Туристы в Дворцовом музее]] В наши дни дворцовый комплекс является одной из главных туристических достопримечательностей Пекина. Запретный город ежегодно посещают около 7 миллионов человек; в летний период, число туристов достигает 77 тысяч в день<ref name=bruno>Debra Bruno. [http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog 7 Million People Can Be Wrong: Forbidden City Struggles to Appeal] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog |date=20161018193303 }}. WSJ Blog, 2014-09-04</ref>. Ответственность за сохранение и реставрацию Запретного города возложена на Дворцовый музей. Ограничена высота зданий, расположенных вокруг него. В 2005 году начался рассчитанный на шестнадцать лет проект по ремонту и реставрации всех зданий Запретного города, с целью их возвращения к состоянию до 1912 года. Эта реставрация — крупнейшая из всех предпринятых за два века; она предполагает поочерёдное закрытие участков Запретного города для проведения оценки, ремонта и реставрации<ref>{{cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|access-date=2007-05-03|author=Palace Museum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21}}</ref>. Некоторые заброшенные или разрушенные участки перестраиваются, что также является составляющей проекта. Сады Дворца созидаемого процветания, разрушенные пожаром в 1923 году, были восстановлены в 2005 году, однако остаются закрытыми для публики<ref name="Jianfu2"/>. Кроме того, в ином стиле был спроектирован интерьер, а здания используются для проведения визитов [[VIP|государственных деятелей]]<ref name="Jianfu1"/>. == Описание == === Планировка === [[Файл:Forbidden city map bg.jpg|thumb|right|300px|План Запретного города. ---- Красным пунктиром проведена приблизительная разграничительная линия между Внутренним дворцом (север) и Внешним дворцом (юг) Запретного города. ---- {{col-begin}} {{col-2}} A. Ворота Умэнь.<br> Б. Ворота Шэньумэнь.<br> В. Ворота Сихуамэнь.<br> Г. Ворота Дунхуамэнь.<br> Д. Сторожевые башни.<br> Е. Ворота Тайхэмэнь.<br> Ж. Павильон Тайхэдянь.<br> З. Павильон Чжунхэдянь.<br> И. Павильон Баохэдянь.<br> К. Флигель Уиндянь.<br> {{col-2}} Л. Флигель Вэньхуадянь.<br> М. Сад Цынин.<br> Н. Наньсаньсо.<br> О. Дворец Цяньцингун.<br> П. Дворец Цзяотайдянь.<br> Р. Дворец Куньнингун.<br> С. Императорский сад.<br> Т. Павильон Янсиньдянь.<br> У. Дворец Ниншоугун.<br> {{col-end}}]] Запретный город представляет собой прямоугольник с длинами сторон 961 метр (с севера на юг) на 753 метра (с востока на запад). Он состоит из 980 сохранившихся зданий с 8886 «бухтами» комнат<ref name=Oakland/><ref>Поскольку в традиционной китайской архитектуре более крупные здания регулярно и с лёгкостью подразделяются на разнообразные планировки, число комнат в Запретном городе традиционно подсчитывается исходя из количества «бухт», при том что каждая «бухта» представляет собой пространство, определяемое четырьмя структурообразующими колоннами.</ref> (хотя в это число могут не входить различные вестибюли)<ref name=Oakland>{{cite web|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead|title=Amazing Facts About the Forbidden City|lang=en|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14}}</ref>. Ещё одной часто встречающейся оценкой является 9999 комнат, включая вестибюли<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|access-date=2017-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>; хотя эта цифра часто цитируется, она не поддерживается данными изысканий и, скорее всего, представляет собой устную традицию<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|url-status=dead|title=Numbers Inside the Forbidden City |lang=en|website=China.org.cn|date=2007-07-20|access-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm |archive-date=2015-09-24}}</ref>. В целом, у Запретного города три вертикальные оси; важнейшие здания расположены на центральной оси «север-юг»<ref name="Yu 25"/>. Запретный город был спроектирован так, чтобы являться центром древнего Пекина. Он заключён внутри большей, обнесённой стенами, области, именуемой Имперский город. Имперский город, в свою очередь, заключён внутри Внутреннего города; к югу от последнего находится Внешний город. Запретный город продолжает играть важную роль в городской схеме Пекина. Центральный вектор «север-юг» остаётся центральной осью города; эта ось продолжается на юг через Врата Небесного Спокойствия до площади Тяньаньмэнь, церемониального центра Китайской Народной Республики, и далее до Юндимэнь. К северу она продолжается через холм Цзиньшань до Колокольной и Барабанной башен<ref>{{cite web|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|website=People Net|date=2006-05-30|access-date=2007-07-05|lang=zh|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|url-status=live}}</ref>. Эта ось не ориентирована строго с севера на юг, но смещена — чуть более чем на два градуса. В настоящее время исследователи считают, что ось была спроектирована в эпоху династии Юань таким образом, дабы она была расположена на одной линии с [[Шанду]] — другой столицей их империи<ref>{{cite web|first=Feng|last=Pan|title=探秘北京中轴线 |subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |website=Science Times|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |archive-date=2007-12-11|url-status=dead|access-date=2007-10-19|date=2005-03-02}}</ref>. Запретный город традиционно разделяется на две части. Внешний дворец ({{lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), или Передний дворец ({{lang-zh2|前朝}}), включает в себя южные участки, и использовался для церемониальных целей. Внутренний дворец ({{lang-zh2|内廷}}, Нэйтин), или Задний дворец ({{lang-zh2|后宫}}), включает северные участки, являлся резиденцией императора и его семьи и был предназначен для занятия повседневными государственными делами. === Стены и ворота === [[Файл:MeridianGate.jpg|thumb|left|Меридианные (Полуденные) ворота — центральный вход в Запретный город — с двумя выступающими крыльями]] Запретный город окружают стена длиной 3400 метров и высотой 7,9 метров<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, и [[ров]] глубиной 6 метров и шириной 52 метра. Ширина стен у основания составляет 8,62 метра, к вершине они сходятся до 6,66 метров<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Эти стены служили в качестве как [[городские стены|защитных]], так и поддерживающих стен дворца. Они были построены из [[землебитные строения|утрамбованной земли]] в качестве основы и с обеих сторон покрыты тремя слоями специально обожжённых кирпичей, промежутки между которыми были заполнены известковым раствором<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:The Northwest Corner Tower with Double Rainbow.jpg|thumb|right|Башня северо-западного угла Запретного города с двойной радугой]] [[Файл:Gate of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Ворота Верховной гармонии]] На четырёх углах стены размещены башни («Д» на схеме), замысловатые крыши которых украшены 72 рёбрами (воспроизводя Павильон принца Тенга и Павильон жёлтого журавля, как они запечатлены на картинах эпохи [[империя Сун|династии Сун]])<ref name="Yu 32"/>. Для простолюдинов, обитающих вне стен, эти башни являются самыми заметными компонентами дворца, и с ними связано много народных преданий. Согласно легенде, мастерам не удалось снова собрать угловую башню после того, как она была разобрана для ремонта в ранний период династии Цин, и она была восстановлена лишь после вмешательства бессмертного плотника [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2"/>. [[Файл:Forbidden City Beijing Shenwumen Gate.JPG|thumb|Ворота Божественной мощи (северные ворота). Нижняя табличка гласит: «Дворцовый музей» ({{китайский||故宫博物院}})]] [[Файл:Forbiddencity notopen06.JPG|thumb|left|Восточные Ворота славы во время ремонтных работ, в период 16-летнего реставрационного процесса]] Стены с каждой стороны снабжены воротами. В южной стене находятся главные, Меридианные (Полуденные) ворота («А» на схеме) ({{lang-zh|午門}}, Умэнь). (С площади Тяньаньмэнь в Запретный город ведут Врата небесного спокойствия, однако в техническом смысле они не являются его частью; это — ворота Имперского города.) От Меридианных ворот отходят два выступающих крыла, которые вместе с самими воротами формируют три стороны расположенной перед ними площади (площадь Умэнь, или Меридианных ворот)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Ворота снабжены пятью проходами. Центральный проход является частью Императорского пути — вымощенной камнем дороги, которая формирует центральную ось Запретного города и всего древнего Пекина, и ведёт от Врат Китая на юге сквозь Запретный город, и вплоть до холма [[Цзиншань (парк)|Цзиньшань]] на севере, сложенного из земли, вынутой при раскопке окружающего Запретный город рва. По Императорскому пути может ходить или ездить только император (а также императрица — по случаю своего бракосочетания — и студенты, успешно сдавшие [[кэцзюй|Императорский экзамен]]<ref name="Yu 25"/>. На севере расположены Ворота Божественной Мощи (или Военной Доблести) («Б») ({{lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), выходящие на [[Цзиншань (парк)|парк Цзиншань]]. Восточные и западные ворота называются «Восточные Ворота Славы» («В») ({{lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) и «Западные Ворота Славы» («Г») ({{lang-zh|西华门}}, Сихуамэнь). Все ворота Запретного города декорированы девятью рядами по девять золотых гвоздей — за исключением Восточных Ворот Славы, которые украшены лишь восемью рядами<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Внешний дворец, или Южный сектор === [[Файл:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg|thumb|Зал Верховной гармонии]] Пройдя через Меридианные (Полуденные) ворота, посетитель попадает на большую площадь, пронизанную извивистой Внутренней Рекой Золотой Воды, через которую перекинуто пять мостов. За площадью возвышаются Врата Верховной гармонии («Е») ({{lang-zh|太和门}}, Тайхэмэнь). За ними находится площадь Зала Верховной гармонии<ref name="Yu 49"/> (буквой на карте не отмечена). От этой площади поднимается высокая трёхъярусная терраса из белого мрамора. На вершине этой террасы расположены три зала — средоточие внешнего дворцового комплекса. Это — в направлении с юга на север — Зал Верховной гармонии («Ж») ({{lang-zh|太和殿}}, Тайхэдянь), Зал Центральной (Полной) гармонии («З») ({{lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдянь) и Зал Сохранения гармонии («И») ({{lang-zh|保和殿}}, Баохэдянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Это основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции. [[Файл:Sign of the Hall of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Указатель Зала Верховной гармонии]] Зал Верховной гармонии является самым большим, и возвышается примерно на 30 метров над уровнем окружающей площади. Это — церемониальный центр имперской власти, и крупнейшая сохранившаяся деревянная структура в Китае. Он составляет девять «бухт» в ширину и пять в глубину — числа 9 и 5 символически связаны с величием императора<ref name="DPM Elements">{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. В потолок в центре зала вмонтирован замысловатый [[Кессон (архитектура)|кессон]], декорированный извивающимся драконом, изо рта которого исторгается группа металлических шаров в форме канделябра, именуемый «Зеркало [[Хуан-ди|Суаньянь]]»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. В эпоху династии Мин император собирал здесь двор для обсуждения государственных дел. В период династии Цин, поскольку император собирал двор гораздо чаще, вместо Зала Верховной гармонии использовалось менее чопорное помещение, а этот зал был предназначен только для церемониальных ситуаций, таких как [[коронация|коронации]], [[инвеститура|инвеституры]] и императорские свадьбы<ref name="DPM Taihedian">{{cite web|lang=zh|title=太和殿 |url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|access-date=2007-07-25|website=The Palace Museum|url-status=dead|archive-date=2007-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm}}</ref>. [[Файл:Forbidden city 05.jpg|thumb|Зал Центральной (Полной) гармонии на фоне Зала Сохранения гармонии]] Зал центральной (полной) гармонии — меньше, квадратной формы, использовался императором для подготовки и отдыха до и во время церемоний<ref name="DPM Zhonghedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|url-status=dead|title=中和殿 |subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30}}</ref>. Находящийся позади него Зал сохранения гармонии использовался для репетиций церемоний, а также являлся местом проведения финального этапа императорского экзамена<ref name="DPM Baohedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|url-status=dead|title=保和殿 |subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. Во всех трёх залах представлены императорские троны, самый большой и тщательно оформленный из которых — трон в Зале Верховной гармонии<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|thumb|left|Трон в Зале Сохранения гармонии]] В центральной части скатов, ведущих вверх к террасам с северной и южной сторон, находятся церемониальные пандусы — часть Императорского пути — оформленные искусной [[барельеф]]ной резьбой, несущей символический смысл. Северный скат, находящийся за Залом Сохранения гармонии, вырезан из цельного куска камня длиной 16,57 метров, шириной 3,07 метра и толщиной 1,7 метра. Он весит около 200 тонн и является самым большим резным орнаментом такого рода в Китае<ref name="Yang 15"/>. Южный скат, расположенный перед Залом Верховной гармонии — ещё длиннее, однако сделан из двух соединённых между собой каменных плит; стык был искусно скрыт с помощью наложенных один на другой резных барельефов, и был обнаружен лишь после того, как в XX веке эрозия увеличила промежуток<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На юго-западе Внешнего двора находится зал Военного величия (или Военачальника) («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Ундянь). Он использовался императором в различных ситуациях для приёма министров и проведения совещаний двора. На юго-востоке Внешнего двора находится зал Литературной славы («Л») ({{lang-zh|文华殿}}, Вэньхуадянь). В нём размещалась собственная дворцовая типография, также он использовался для церемониальных лекций высокочтимых конфуцианских учёных, а позже стал офисом Большого Секретариата. Здесь хранился экземпляр ''[[Сыку цюаньшу]]''. На северо-востоке Внешнего двора расположена резиденция кронпринца Три Южных Обители («Н») ({{lang-zh|南三所}}, Наньсаньсо)<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Внутренний дворец, или Северный сектор === [[Файл:Gugong.jpg|thumb|Дворец Небесной чистоты]] Внутренний дворец отделён от Внешнего продолговатой площадкой, расположенной [[ортогональность|ортогонально]] главной оси города. Он служил домом императору и его семье. В период династии Цин император жил и работал почти исключительно во Внутреннем дворце, а Внешний дворец использовался только для церемониальных целей<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden City August 2012 28.JPG|thumb|left|Трон во Дворце Небесной чистоты]] Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия (зелёная область севернее дворца Ниншоугун на схеме) ({{lang-zh|宁寿宫花园}}, Ниншоугун), Доброты и Спокойствия («М») ({{lang-zh|慈宁花园}}, Цынин), и Императорский сад («С») ({{lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). В центре Внутреннего дворца находятся основные помещения этой части Запретного города — ещё одна группа из трёх залов. Это, считая с юга: Зал Небесной чистоты («О») ({{lang-zh|乾清宫}}, Цяньцингун), Зал Объединения и мира («П») ({{lang-zh|交泰殿}}, Цзяотайдянь) и Зал Земного спокойствия («Р») ({{lang-zh|坤宁宫}}, Куньнингун). Меньшие по сравнению с залами Внешнего дворца, три зала Внутреннего дворца были официальными резиденциями императора и императрицы. Император, воплощающий [[инь и ян|ян]] и Небо, занимал Дворец Небесной чистоты; императрица, воплощая [[инь и ян|инь]] и Землю, — Дворец Земного спокойствия. Между ними находился Зал Объединения и Мира, в котором [[инь и ян]] смешивались, чтобы породить гармонию<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Water Spouts in the Forbidden City.jpg|thumb|Желоба для воды между уровнями Внутреннего дворца предотвращают залив верхних уровней водой.]] Дворец Небесной чистоты представляет собой здание с двумя карнизами и помещён на одноуровневой платформе из белого мрамора. Он связан с Воротами Небесной чистоты, расположенными к югу от него, приподнятым проходом. В период династии Мин он был резиденцией императора. Однако, начиная с императора [[Юнчжэн]] династии Цин, императоры жили не в этом дворце, а в меньшем Зале Умственного развития дальше к западу — из уважения к памяти императора [[Канси]]<ref name="CCTV2"/>; Дворец же Небесной Чистоты стал императорским залом аудиенций<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На крыше установлен кессон, украшенный извивающимся драконом. Над троном висит доска, на которой написано «Правосудие и Честь»({{китайский||正大光明|zhèngdàguāngmíng}}).<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Дворец Земного спокойствия — здание с двумя карнизами, 9 «бухт» в ширину и 3 в глубину. При династии Мин он был резиденцией императрицы. В эпоху династии Цин большие части Дворца были трансформированы новыми маньчжурскими правителями под нужды шаманистских ритуалов. Начиная с периода правления императора Юнчжэн, императрица перестала проживать во дворце; однако, две комнаты во Дворце земного спокойствия были сохранены, для использования в брачную ночь императора<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Между этими двумя дворцами расположен Зал Объединения и Мира, квадратной формы, с пирамидальной крышей. Здесь хранятся 25 императорских [[инкан|печатей]] династии Цин, равно как и другие церемониальные принадлежности<ref name="CCTV3"/>. Позади этих трёх залов находится Императорский сад. Относительно маленький и компактный по дизайну, сад, тем не менее, включает в себя несколько искусных ландшафтных компонентов<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. К северу от сада расположены Ворота божественной мощи. [[Файл:NineDragons01.jpg|thumb|Экран Девяти драконов перед Дворцом Безмятежного долголетия]] [[Файл:Forbidden City Imperial Guardian Lions.jpg|thumb|left|Позолоченный [[китайский лев|лев]] перед Дворцом Безмятежного долголетия]] Непосредственно к западу расположен Зал Умственного развития. Незначительный вначале дворец, начиная с периода императора Юнчжэн он стал ''de facto'' резиденцией и офисом императора. В последние десятилетия династии Цин вдовствующие императрицы — включая Цыси — проводили совещания двора в восточной части этого зала. Вокруг Зала Умственного развития находятся офисы Большого Совета и других ключевых государственных органов<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Северо-восточный сектор Внутреннего дворца занят Дворцом безмятежного долголетия ({{китайский||寧壽宮}}) — комплекс, построенный императором [[Цяньлун]] в ожидании своего ухода на покой. Он зеркально копирует планировку самого Запретного города и включает в себя «внешний дворец», «внутренний дворец», сады и храмы. Вход во Дворец Безмятежного долголетия отмечен Экраном девяти драконов из глазурованной черепицы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Этот сектор Запретного города реставрируется в партнёрстве между Дворцовым музеем и Фондом мировых памятников — долгосрочный проект, завершение которого ожидается в 2017 году<ref>{{cite web|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|lang=en|website=World Monuments Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. === Религия === Религия составляла важную часть жизни императорского дворца. При династии Цин Дворец Земного Спокойствия стал местом проведения [[шаманизм|шаманистских]] церемоний маньчжуров. В то же время, исконная китайская религия — [[даосизм]] — продолжала играть важную роль на всём протяжении династий Мин и Цин. Существовало два даоистских святилища, одно в императорском саду и другое в центральной зоне Внутреннего дворца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Ещё одной превалирующей формой религии во дворце периода династии Цин был [[буддизм]]. По всему Внутреннему дворцу было разбросано большое число храмов и святилищ — включая таковые [[тибетский буддизм|тибетского буддизма]], или ламаизма. Буддистская иконография была также обильно представлена в оформлении интерьеров многих построек<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Одной из важнейших среди них является Павильон Цветочного Дождя. В нём располагалось большое число буддистских статуй, икон и [[мандала|мандал]], собранных в ритуалистические паттерны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Окружающая территория === [[Файл:Beijing city wall map ru.svg|thumb|Местоположение Запретного города в историческом центре Пекина]] Запретный город с трёх сторон окружён императорскими садами. К северу от него находится парк Цзиншань, известный также под названием «Панорамный холм» — искусственный холм, насыпанный из почвы, вынутой при сооружении рва и из близлежащих озёр<ref name="Yu 20" />. К западу расположен [[Чжуннаньхай]] — бывший царский парк, вписанный между двумя соединяющимися озёрами, который сейчас служит центральной штаб-квартирой [[Коммунистическая партия Китая|Коммунистической партии Китая]] и [[Государственный совет КНР|Государственного совета КНР]]. На северо-западе находится [[парк Бэйхай]] — популярный царский парк, также организованный вокруг озера, соединяющегося с двумя южными озёрами. Южнее Запретного города располагались два важных святилища: Императорское Святилище семьи, — или Императорский Храм предков ({{китайский||太庙|Tàimiào}}), — и Императорское Святилище государства ({{китайский||太社稷|Tàishèjì}}), в которых император поклонялся духам своих предков и духу нации, соответственно. Сегодня первый — это Зал культуры трудового народа Китая<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|url-status=dead|title=Working People's Cultural Palace|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11}}</ref>, а второй — парк Жонгшан, увековечивающий память [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|url-status=dead|title=Zhongshan Park|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19}}</ref>. К югу, вдоль главной оси, стоят двое почти идентичных ворот. Это Вертикальные ворота ({{китайский||端门|Duānmén}}) и более знаменитые Врата небесного спокойствия, украшенные портретом [[Мао Цзэдун]]а в центре и двумя плакатами слева и справа: «Да здравствует Китайская Народная Республика» и «Да здравствует великое единство народов мира». Врата Небесного Спокойствия соединяют территорию Запретного города с современным символическим центром китайского государства — площадью Тяньаньмэнь. Хотя в настоящее время строительные работы вблизи Запретного города жёстко контролируются, неконтролируемые и иногда политически мотивированные разрушения и реконструкции, осуществлявшиеся на протяжении всего прошлого столетия, изменили облик районов, окружающих Запретный город. С 2000 года муниципальное правительство Пекина работает над выселением правительственных и военных учреждений, занимающих некоторые исторические здания, а вокруг сохранившихся частей стен Имперского города разбит парк. В 2004 году был обновлён декрет, касающийся планировки и ограничения высоты зданий, с целью превратить территорию Имперского города и северный городской сектор в буферную зону Запретного города<ref>{{cite web|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|lang=zh |website=Xinhua Net|date=2005-07-16|access-date=2007-04-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07}}</ref>. В 2005 году Имперский город и [[парк Бэйхай|Бэйхай]] (как дополняющий объект [[Летний дворец (Пекин)|Летнего дворца]]) были включены в шорт-лист выбора следующего объекта Всемирного наследия в Пекине<ref>{{cite web|first=Yang|last=Li|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|lang=zh|url-status=dead |website=Xinhua Net|date=2005-06-04|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06}}</ref>. === Символизм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|thumb|Имперский декор крыши высочайшего статуса на коньке крыши Зала Верховной гармонии]] Дизайн Запретного города, начиная с его общей планировки и вплоть до мельчайших деталей, был тщательно разработан с тем, чтобы отражать [[китайская философия|философские]] и [[религия в Китае|религиозные]] принципы — а сверх того, символизировать величие императорской власти. К числу заметных примеров относятся: * Жёлтый — цвет императора. Поэтому почти все крыши в Запретном городе покрыты жёлтой глазурованной черепицей. Имеются лишь два исключения. Библиотека в Павильоне Литературной глубины ({{китайский||文渊阁}}) была покрыта чёрной черепицей, поскольку чёрный цвет ассоциировался с [[У-син|водой]], а следовательно, предотвращением пожара. Сходным образом, резиденции кронпринца покрыты зелёной черепицей, потому что зелёный цвет ассоциировался с [[У-син|деревом]], а значит, ростом<ref name="DPM Elements"/>. * Все главные залы Внешнего и Внутреннего дворцов организованы в группы по три — формат [[триграмма|триграммы Циань]], символизирующей Небо. С другой стороны, резиденции Внутреннего дворца организованы в группы по шесть — формат [[триграмма|триграммы Кун]], символизирующей Землю<ref name="CCTV2"/>. * Наклонные скаты крыш зданий декорированы рядом статуэток, возглавляемых человеком верхом на [[феникс]]е, за которыми следует [[китайский дракон|императорский дракон]]. Число статуэток символизирует статус здания. Незначительная постройка может иметь 3 или 5 статуэток; Зал верховной гармонии имеет 10 — единственное здание в стране, которому во времена империи было позволено такое. В результате его десятая статуэтка, именуемая «''Хангши''» («имеющая десятый ранг») ({{китайский||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, является уникальной также и для Запретного города<ref>{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. * Планировка зданий следует древним традициям, зафиксированным в [[Ли цзи]]. Так, храмы предков расположены перед дворцом; хранилища размещены в передней части дворцового комплекса, а жилые зоны — сзади<ref>{{статья|заглавие=Why were Chang'an and Beijing so different?|издание=The Journal of the Society of Architectural Historians|том=45|номер=4|страницы=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|язык=|автор=Steinhardt, Nancy Shatzman|месяц=12|год=1986}}</ref>. == Влияние == Запретный город — кульминация двухтысячелетнего развития классической китайской и восточно-азиатской архитектуры — оказывает влияние на последующее развитие архитектуры Китая, равно как и является источников вдохновения для многих произведений искусства. Вот несколько конкретных примеров: ;В искусстве и популярной культуре Запретный город служил сценой для многих художественных произведений. В последние годы он демонстрируется в фильмах и телевизионных сериалах. Вот несколько заметных примеров: * ''Запретный город'' (1918), художественный фильм о китайской принцессе и американце. * ''[[Последний император]]'' (1987), [[фильм-биография|биографический фильм]] о жизни Пу И — последнего царственного обитателя дворца — был первым в истории художественным фильмом, который правительство Китайской Народной Республики разрешило снять в Запретном городе. * ''Марко Поло'' — совместный [[мини-сериал]] [[NBC]] и [[RAI]], показанный в начале 1980-х годов, был снят в Запретном городе. Однако, нынешнего Запретного города не существовало в эпоху династии Юань, когда [[Поло, Марко|Марко Поло]] встречался с [[Хубилай|Хубилаем]]. * В Запретном городе проходили съёмки клипа группы [[30 Seconds to Mars]] на песню [[From Yesterday]]. * ''Запретный город'' — одно из чудес света в играх «[[Sid Meier’s Civilization V]]» и «[[Sid Meier’s Civilization VI]]» ;Сценическая площадка Запретный город служит также сценической площадкой. Однако его использование в этом качестве жёстко ограничено, в связи с тем, что оборудование и выступления оказывают значительное влияние на древние постройки. Почти все представления, о которых говорится, что они имеют место «в Запретном городе», проводятся вне дворцовых стен. * Опера [[Пуччини, Джакомо|Джакомо Пуччини]] ''[[Турандот (опера)|Турандот]]'' — история китайской принцессы — была исполнена в Императорском святилище непосредственно вблизи Запретного города в первый раз в 1998 году<ref>{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/ |title=Turandot at the Forbidden City, Beijing 1998 |access-date=2007-05-01 |website=TurandotOnSite.com |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020252/http://turandotonsite.com/ |archive-date=2006-12-05 }}. На официальном сайте утверждается, что площадка, Дворец культуры народа, была «Залом небесной чистоты».{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |title=The People's Cultural Palace and the Forbidden City of Beijing |lang=en |website=TurandotOnSite.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091838/http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }} На самом деле, Дворец культуры трудового народа ранее был Храмом императорских предков ([http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm China.org: Working People’s Cultural Palace] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm |date=20071011195047 }}).</ref>. * В 1997 году родившийся в Греции композитор и клавишник [[Хрисомаллис, Янни|Янни]] дал живой концерт перед Запретным городом. Концерт был записан и позже издан, как часть альбома ''Tribute''<ref>{{cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * В 2001 году [[Три тенора]] — испанские певцы [[Доминго, Пласидо|Пласидо Доминго]] и [[Каррерас, Хосе|Хосе Каррерас]] и итальянский певец [[Паваротти, Лучано|Лучано Паваротти]] — дали один из своих концертов перед главными воротами Запретного города. * В 2004 году французский музыкант [[Жарр, Жан-Мишель|Жан-Мишель Жарр]] дал живой концерт перед Запретным городом вместе с коллективом из 260 музыкантов; этот концерт явился одним из мероприятий «Года Франции в Китае»<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|access-date=2007-05-01|publisher=BBC|date=2004-10-11|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|url-status=live}}</ref>. ;Филателия 11 июля 2020 года почта [[Китай|Китая]] выпустила [[почтовый блок]] из четырёх марок с изображением элементов архитектурного ансамбля музея Гугун: моста через Реку Золотой Воды ({{китайский||金水桥}}), павильона Чжунхэдянь ({{китайский|中和殿}}), дворца Цяньцингун ({{китайский|乾清宫}}) и павильона Тысячи Осеней в Императорском саду ({{китайский||千秋亭}}). Выпущен также почтовый блок с картой музея Гугун на марке в нём. Выпуск был приурочен к 600-летию Гугуна<ref name=K>{{статья|заглавие=Марки к 600-летию Гугуна|издание=[[Китай (журнал)|Китай]]|номер=8|год=2020|issn=1005-5010|страницы=11}}</ref><ref>{{cite web|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|lang=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|url-status=live}}</ref>. == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * {{Книга|часть=Запретный город в Пекине|заглавие=Традиционная архитектура Китая|автор=Ли Цинси.|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|серия=Основные сведения о Китае|год=2002|страницы=21—49|isbn=7-80113-827-9|ссылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false}} * {{Книга|часть=Императорский дворец Гугун в Пекине|заглавие=Китайские памятники мирового наследия|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|год=2003|страницы=18—27|isbn=7508502272|ссылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false}} * {{книга |заглавие = Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом |ответственный = Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной. |издание = |место = М. |издательство = Наталис |год = 2007 |страниц = 176 |серия = Восточная коллекция |isbn = 978-5-8062-0249-0 |тираж = 2000}} == Ссылки == {{Навигация}} {{Всемирное наследие|439}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://beyondspaceandtime.org/ Виртуальный музей] * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] {{Внешние ссылки}} {{Культурное наследие в Китае}} {{Музеи Пекина}} [[Категория:Музеи Пекина]] [[Категория:Дворцы Китая]] [[Категория:Всемирное наследие в Китае]] [[Категория:Резиденции правителей]] [[Категория:Резиденции монархов]] rsr4e6jypd8st9tw5el0hlz5v94lebd 1293278 1293276 2026-04-13T09:44:28Z Akkashka 14326 1293278 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=11 апрель 2026}} {{Иҫтәлекле урын | Тип = Һарай ансамбле | Русское название = Запретный город | Оригинальное название = {{lang-zh|紫禁城}} | Изображение = 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Статус = дәүләт һаҡлауында {{ЮНЕСКО |Официальное название = Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang. The Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties in Beijing |Название = Пекинда һәм Шэньянда Мин һәм Цин император династиялары һарайҙары. |Тип = мәҙәни |Критерии = (i), (ii), (iii), (iv) |ID = 439-001 |Регион = Азия һәм Тымыҡ океан |Включение = 1987 }} | Страна = Ҡытай | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Пекин]] | Координаты = | CoordScale = | Позиционная карта = | Тип здания = | Архитектурный стиль = | Автор проекта = | Архитектор = | Скульптор = | Строитель = | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = 1420 | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Здания = | Приделы = | Известные обитатели = | Известные насельники = | Реликвии = | Настоятель = | Состояние = | Высота = | Материал = | Сайт = | План = | Подпись плана = | Ширина плана = }} [[Файл:景山公园 (19687188164) - panorama.jpg|thumb|420px|Пекин, Тыйым һалынған ҡала]] [[Файл:Xicheng, Beijing, China - panoramio - long10000 (4).jpg|thumb|300px| Тыйыу һалынған ҡаланың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө башняһы]] '''Тыйыу һалынған ҡала''' ({{Китайский||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзиньчэн|[[Пурпурный цвет|Ҡуйы ҡыҙыл төҫ]] тыйым һалынған ҡала}}; бөгөнгө көндә ғәҙәттә {{Китайский||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Элекке һарай}}<ref>Как нарицательное существительное, һүҙлектәр 故宫 (gùgōng) «элекке император династияһы һарайы» тип тәржемә ителә</ref>) — донъялағы иң мөһабәт һарай комплексы (961 x 753 метра, 720 мең м², 980 бина)<ref name="Rooms">{{cite web|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房 |subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|lang=zh|website=Singtao Net|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html |archive-date=2007-07-18|url-status=dead|access-date=2007-07-05}}</ref>. [[Пекин]] ҡалаһының үҙәгендә, төп [[Тяньаньмэнь майҙаны]]нан төньяҡҡа һәм [[Чжуннаньхай|күл кварталынан]] көнсығышҡа (илдең хәҙерге етәкселәрҙең резиденциялары) урынлашҡан. Ҡытай императорҙарының, Мин династияһынан алып Цин династияһының аҙағына тиклем, йәғни 1420 йылдан 1912 йылға тиклемге төп һарай комплексы; ошо ваҡыт дауамында императорҙарҙың һәм уларҙың ғаилә ағзаларының йәшәү урыны, шулай уҡ ҡытай хөкүмәтенең церемониаль һәм сәйәси үҙәге булып хеҙмәт иткән. Ошонан Мин һәм Цин династияларының 24 императоры Ҡытай дәүләте ([[Поднебесная]]) менән идара итә. 1406—1420 йылдарҙа Ҡытай императорҙарының Мин династияһы һарайы булараҡ төҙөлгән һарай комплексы шул ваҡыттан алып бик күп үҙгәрештәр кисерә<ref name="Rooms"/>. Традицион ҡытай һарай архитектураһы өлгөһө булараҡ<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref>, комплекс Көнсығыш Азияның да, башҡа төбәктәрҙең дә мәҙәни һәм архитектура үҫешенә йоғонто яһай. 1925 йылдан Тыйыу һалынған ҡала Һарай музейы ҡарамағында була, уның сәнғәт әҫәрҙәре һәм артефакттар коллекцияһы Мин һәм Цин династиялары император коллекциялары базаһында формалаша. Элекке музей коллекцияһының бер өлөшө хәҙер [[Тайбэй]]ҙағы [[Император һарайы музейы]]нда урынлашҡан; ике музей ҙа бер үк учреждениенан башлана, әммә [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]нан һуң айырыла. 1987 йылда Тыйыу һалынған ҡала ҡытай объекттарынан беренсе булып ЮНЕСКО тарафынан кешелектең [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә<ref name="UNESCO"/>. ЮНЕСКО уны донъяла һаҡланып ҡалған иң ҙур боронғо ағас ҡоролмалар йыйылмаһы иҫәбенә индергән. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|thumb|right|[[Черепахи в китайской мифологии|Тыйыу һалынған ҡалала гөбөргәйелдәр]] == Атамаһы == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|thumb|Бинаның ялтырауыҡлы биҙәүе (декор)]] «Тыйыу һалынған ҡала» тигән таралған атамаһы — ''Цзыцзиньчэн'' (Ҡуйы ҡыҙыл Тыйыу һалынған ҡала) ҡытай атамаһыныың тәржемәһе. Шундай уҡ сығанаҡлы икенсе атамаһы — «Тыйыу һалынған һарай»<ref>{{статья|заглавие=Perspective of urban land use in Beijing |издание={{Нп3|GeoJournal}} |том=20 |номер=4 |страницы=359—364 |doi=10.1007/bf00174975 |язык=en |автор=Gan, Guo-hui |месяц=4 |год=1990 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] }}</ref>. «''Цзыцзиньчэн''» атамаһы мәғәнәһе буйынса күп кимәлле: * ''Цзы'', йәки «Ҡуйы ҡыҙыл», боронғо Ҡытайҙа ''Цивей йондоҙо'' тип аталған [[поляриссима|Тимерғаҙыҡ йондоҙон]] күҙ уңында тота һәм традицион [[китайская астрология|ҡытай астрологияһында]] [[Юй-ди|Күк Императорыны]]ң күктәге төйәге, тип һаналған. Уның тирә-яғындағы күк өлкәһе — [[китайские созвездия|Өс ситән]] йондоҙлоғо ({{китайский||紫微垣|Zǐwēiyuán||Цивей һауыты}}) — Күк Императоры һәм уның ғаиләһе биләмәһе. Тыйыу һалынған ҡала, ер императоры резиденцияһы булараҡ, был өлкәнең ер эквиваленты була. * ''Цзинь'', йәки «''Тыйыу һалынған''», юғары рөхсәтһеҙ һарайға бер кем дә инә лә алмай, унан сығып та китә алмай тигәнде аңлата. Пекиндың үҙәгендә урынлашҡан Тыйыу һалынған ҡала уның башҡа өлөшөнән соҡорҙар һәм ҡуйы ҡыҙыл-ҡыҙыл диуарҙар менән айырылған; бында фәҡәт император һәм уның яҡындары ғына була алған, ә ябай халыҡ өсөн Пекиндың был өлөшө яҡын барырлыҡ булмаған. Бында хатта XIX быуатта ла сит ил кешеләре бер ҡасан да булмаған, шуға күрә 1900 йылда [[Ихэтуань ихтилалы]]н баҫтырыу ваҡытында Пекин алынғас, күп кенә европалылар һәм американдар, нисек итеп улар тәүге тапҡыр серле һарай комплексын барып күреүе тураһында яҙған. * Чэн «ҡала» тигәнде аңлата<ref name="Yu 18"/>. Бөгөн был объект, йышыраҡ, ''Гугун'' булараҡ билдәле, был ҡытай телендә «Элекке һарай» тигәнде аңлата<ref>В общем смысле, «гугун» обозначает также все бывшие дворцы; ещё одним выдающимся примером таковых являются бывший императорский ([[Мукденский дворец]]) в [[Шеньян]]е.</ref>. == Тарихы == === Ҡоролма һәм Мин династияһы === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡаланы төҙөргә Император [[Юнлэ]] бойорған]] Юань монгол династияһы дәүерендә Тыйыу һалынған ҡаланың урыны [[Ханбалыҡ]] йәки Империя ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Юань династияһы ҡолатылғандан һуң, Мин династияһы императоры Хунъу баш ҡаланы төньяҡ Пекиндан көньяҡтағы [[Нанкин]]ға күсерә, ә 1369 йылда Юань һарайҙарын ер менән тигеҙләргә ҡуша. Чжу Ди резиденцияһы Пекинда булған улы принцҡа Янь титулы уйлап табыла. 1402 йылда Чжу Ди тәхетте законһыҙ тартып ала (узурпировал) һәм «Юнлэ» девизы аҫтында император булып идара итә. Ул Пекинды Мин империяһының икенсе дәрәжәле баш ҡалаһы итә, һәм 1406 йылда уның күрһәтмәһе буйынса Тыйыу һалынған ҡала төҙөлә башлай<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Шул уҡ ваҡытта император масштабы буйынса сағыштырырлыҡ икенсе: Уданшань тауында унда бер ҡасан да булмаған даос ғибәҙәтханалары һәм монастырҙары комплексын төҙөү проектын йәйелдерә<ref>{{citation|first=Changjian|last=Guo|first2=Jianzhi|last2=Song|first3=Lingyu|last3=Feng|publisher=Wuzhou Chuanbo Chubanshe|year=2003|isbn=7508502264|title=World heritage sites in China|url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118|p=118}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |title=Источник |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919173908/https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |url-status=unfit }}</ref>. Бик күп архитекторҙар һәм зодчийҙар тарафынан Тыйыу һалынған ҡала планы эшләнә, ә һуңынан император Хеҙмәт министрлығы уны өйрәнә<ref name="journal"/>. Баш архитекторҙар һәм инженерҙар иҫәбенә Каи Синь<ref name="journal">{{cite web|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf |archive-date=2010-06-27|format=PDF|website=Asia-Pacific: Perspectives|publisher=University of San Francisco|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|lang=en|access-date=2015-11-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|url-status=live}}</ref>, вьетнам евнухы Нгуен Ан<ref>{{книга |автор=Tsai, Shih |заглавие=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle |ссылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover |издательство=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126 |isbn=978-0-295-98124-6 |язык=en |год=2002}}</ref>, Куаи сиань, Лу сиань һәм башҡалар инә<ref name="journal"/>. Төҙөлөш 15 йыл дауам итә, йөҙ мең оҫта һөнәрселәрҙең — таш, ағас һырлау оҫталарының, рәссамдарҙың һ.б. — һәм миллионға яҡын төҙөүсенең хеҙмәтен талап итә<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Иң мөһим залдарҙың колонналары көньяҡ-көнбайыш Ҡытай джунглиҙарында ғына осраған ҡиммәтле «ҡытай лавраһы (махила)»нан — ''{{нп3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{китайский||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — ''[[:en:Phoebe nanmu|Phoebe nanmu]]'' эшләнгән. Артабанғы йылдарҙа бындай ҡаҙанышҡа өлгәшә алмай: ҡарағайҙың төрлө тоҡомдарын файҙаланып, хәҙер күргән ҙур колонналар Цин династияһы осоронда яңынан төҙөлә<ref>Единственный сохранившийся зал большого размера, построенный из цельных брёвен ''наньму'', находится в гробнице Чжу Ди — одной из [[гробницы императоров династии Мин|гробниц Мин]] за пределами Пекина. Этот зал лишь немногим меньше Зала Верховной гармонии Запретного города ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm |date=20080129020952 }})</ref>. Ҙур террасалар һәм ҙур таш семәрле биҙәктәр Пекин янында сығарылған таштан эшләнгән. Иң ҙур фрагменттарҙы ғәҙәти саралар менән килтереү мөмкин түгел; бының өсөн маршрут буйлап ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, уларҙан алынған һыу ҡыш уртаһында юлға һибелә. Шулай итеп, таштарҙы барлыҡҡа килгән боҙ ҡатламы буйлап һөйрәтеп килтерәләр<ref name="CCTV">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "I. Building the Forbidden City" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ҙур залдарҙың иҙәндәренә Сучжоу һәм Сунцзян префектураларының ете өйәҙендә сығарылған яндырылған балсыҡтан эшләнгән «алтын кирбес» ({{китайский||金砖|jīnzhuān}}) түшәлгән<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Һәр партияны үртәү эше айҙар буйына дауам иткән; һөҙөмтәлә һуҡҡанда металл тауыш сығарған шыма кирбестәр алынған<ref name="Yang 15"/>. Бөгөнгө эске түшәмдең күп өлөшө алты быуат йәшендәге оригиналдарҙан ғибәрәт. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|thumb|Мин династияһы дәүерендә һүрәтләнгән [[Тыйыу һалынған ҡала]] күренеше]] [[Файл:The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg|thumb|left|Цзиньшань убаһынан Тыйыу һалынған ҡала күренеше.]] Соҡор ҡаҙғанда алынған тупраҡты һарайҙан төньяҡҡа табан өйөү һөҙөмтәһендә яһалма Цзиньшань убаһы барлыҡҡа килгән<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Чжу Ди Пекинға, «сәйәхәтсе Һәм һунарсы» (巡狩) ҡиәфәтендә, һарай төҙөлөп бөткәнгәсә килә: империяның административ үҙәге яйлап Нанкиндан Пекинға күсә. 1420 йылда һарай төҙөлөп бөткәндән һуң, Чжу Ди бында күсә, ә Пекин рәсми рәүештә империяның төп баш ҡалаһына әйләнә<ref name="CCTV"/>. Әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң туғыҙ ай ҙа үтмәй, өс төп зал, шул иҫәптән тәхет залы, янып бөтә. Уларҙы тергеҙеүгә 23 йыл ваҡыт үтә. Тыйыу һалынған ҡала үҙ заманы өсөн уникаль характеристикаларға эйә була. Һарай комплексында бер генә мейес торбаһы ла юҡ. Баштан уҡ, төҙөлгәндән һуң, торлаҡ йорттарҙың иҙәне аҫтынан йылытыу системаһы үткәрелә. Улар аша йылы һауа килгән ер аҫты торбалары үткәрелгән ҡоролмалар ситендә йылылыҡ сығанаҡтары урынлашҡан. Шулай уҡ Тыйыу һалынған ҡалала йәшәүселәр янғанда төтөнө һәм еҫе булмаған ағас күмере менән ҡулланыусы айырым ҡуҙ мейесен (мангал, жаровня) файҙаланған. Осраҡлы рәүештә ҡайнар күмер ташлантыһын сығарыуға юл ҡуймаған махсус ҡапҡас менән йыһазландырылған был усаҡтар. Ошо сәбәпле һарайҙа мейес торбаларына мохтажлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Нигеҙҙә ағастан төҙөлгән Тыйыу һалынған ҡалала бындай йылытыу системаһы экологик яҡтан файҙалы булған һәм янғынға ҡаршы хәүефһеҙлек булдырған. 1420—1644 йылдарҙа Тыйыу һалынған ҡала Мин династияһының резиденцияһы булған. 1644 йылдың апрелендә уны [[Ли Цзычэн]] етәкселегендәге баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре баҫып ала, һәм император [[Чунчжэнь]] — Мин династияһының һуңғы императоры — Цзиньшань убаһында аҫылына. Ли Цзычэн [[Хәрби бөйөклөк залы]]нда үҙен Шунь династияһы императоры тип иғлан итә<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Әммә тиҙҙән ул, элекке Мин генералы У Саньгуй һәм маньчжур армияларының берләшкән көстәренән шөрләп, Тыйыу һалынған ҡаланың бер өлөшөн яндырып, ҡасып китә<ref>p 3734, {{книга |заглавие=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Китайские исторические материалы в Анналах династии И) |год=1980 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |id=CN / D829.312 |язык=ru |автор={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Цин династияһы === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|Көньяҡҡа барып ҡайтҡандан һуң, император [[Канси]] Тыйыу һалынған ҡалаға ҡайта.]] 1644 йылдың октябренә Маньчжурҙар төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡҡа өлгәшә, һәм принц-регент [[Доргонь]] Цин династияһын Мин вариҫы булараҡ иғлан итә. Тыйыу һалынған ҡалала йәш Император [[Шуньчжи]]ны бөтә Ҡытайҙың хакимы тип иғлан итеү тантанаһы үтә<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref|zh}}</ref>. Цин хакимдары, ҡайһы бер төп биналарҙың исемдәрен иҫәпкә алмағанда, башлыса һарайҙың Мин структураһы яҡлы була. Мин династияһы биргән исемдәрҙә ''цзи'' ({{китайский|極|极}}), өҫтөнлөк («превосходство») йәки үҙенә бер төрлө («исключительность») тигәнде аңлата, шул уҡ ваҡытта яңы цин атамаларында «тыныслыҡ» һәм «гармония» тигәнде аңлатҡан терминдар өҫтөнлөк ала; мәҫәлән, ''Хуаньджидянь'', «Империя өҫтөнлөклөгө залы», ''Тайхэдянь'', «Юғары гармония залы» тип үҙгәртелә<ref name="CCTV２">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|thumb|left|Тыйыу һалынған ҡалала [[Турфан]] делегацияһы (1656 йыл)]] Бынан тыш, [[шильдик|күрһәткестәр һәм атамалар яҙылған табличкалар]] ике телдә ([[ҡытай теле]]ндә һәм [[маньчжур теле]]ндә) эшләнгән<ref>{{cite web|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|url-status=dead|website=People Net|date=2006-06-16|access-date=2007-07-12|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01}}</ref>, ә императрицаның рәсми йоҡо бүлмәһенең төп өлөшө, Ер тыныслығы залы, [[шаманизм]] ғибәҙәтханаһын хәтерләтә<ref>{{cite web|title=坤宁宫 |subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|url-status=dead|access-date=2007-07-12|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29}}</ref>. Шулай итеп, Тыйыу һалынған ҡала Цин династияһы власы үҙәгенә әйләнә. Әммә Цин династияһы осоронда күп кенә императорҙар, күпселек ваҡытын ҡаланан ситтә, Йәйге һарайҙа йәки Юаньминъюань һарайында үткәреп, Тыйыу һалынған ҡалаға формаль ҡабул итеүҙәр өсөн генә килгән. [[Файл:1756 Bellin View of the Grand Throne Room in the Forbidden City, Beijing, China - Geographicus - LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡалалағы Ҙур тәхет залы күренеше, Жак-Никола Беллин, 1756]] 1860 йылда, [[Икенсе опиум һуғышы]], ваҡытында инглиз-француз көстәре Тыйыу һалынған ҡаланы яулап ала һәм һуғыш аҙағына тиклем оккупациялай<ref name="CCTV11">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. 1900 йылда, Боксерҙар ихтилалы ваҡытында, киләһе йылға тиклем уны, һигеҙ держава килешеүе (альянс) ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында ҡалдырып, императрица [[Цыси]] Тыйыу һалынған ҡаланан ҡасып китә. Егерме дүрт — Мин династияһының ун дүрт һәм Цин династияһының ун императорына — йорт хеҙмәтен үтәгән, 1911—1912 йылдарҙағы Синьхай революцияһында Цин династияһы ҡолатылғандан һуң һәм 1912 йылда Ҡытайҙың һуңғы императоры [[Пу И]] тәхеттән баш тартҡандан һуң, Тыйыу һалынған ҡала илдең сәйәси үҙәге булыуҙан туҡтай. Әммә [[Айсин Гёро|Цин император йорто]] менән яңы [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Ҡытай Республикаһы]] хөкүмәте араһында төҙөлгән килешеү буйынса Пу Иға Тыйыу һалынған ҡала диуарҙары сиктәрендә йәшәргә рөхсәт ителә. Пу И һәм уның ғаиләһе Эске һарайҙы файҙаланыу хоҡуғын һаҡлап ҡала, Ә Тышҡы һарай республика властарына тапшырыла. 1914 йылда Тышҡы һарайҙа музейға нигеҙ һалына<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === Революциянан һуң === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|thumb|1917 йылдың 12 июлендә, генерал Чжан Сюнь империяны реставрациялауға ынтылыш яһағандан һуң, Республика ғәскәрҙәре Тыйыу һалынған ҡаланы кире ҡайтарыу маҡсатында һуғыш алып бара]] Ҡытай Республикаһының [[Бэйянское правительство|Бэйян хөкүмәте]] осоронда Пу И-ның һарайҙа ҡалыуына риза булмау үҫә<ref name="Yan4">{{книга |заглавие=正说清朝十二帝 (Правдивые истории двенадцати императоров Цин) |ссылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |isbn=7-101-04445-X |язык=zh |часть=国民—战犯—公民 (Подданный – Военный преступник – Гражданин) |автор={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html }}</ref> 1923 йылда Пу И-ҙың инглиз теле уҡытыусыһы Реджинальд Джонстон уға һөйләүенсә, евнухтар һарайҙан йәшерен рәүештә ҡиммәтле әйберҙәрҙе алып сығып, антиквар магазиндарында һата. Пу и һарай коллекцияларының аудитын заказ итә. Аудит башланыр алдынан янғын император [[Цяньлун]]дың сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһының ҙур өлөшө һаҡланған Ижад ителгән сәскә атыу һарайы баҡсаларын юҡ итә<ref name="Jianfu1">{{cite web|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |website=CRI Online|date=2007-02-15|access-date=2007-07-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |archive-date=2009-09-01|url-status=dead}}</ref>. Пу И үҙенең мемуарҙарында янғынды евнухтар үҙҙәренең тотоноуҙарын (растрата) йәшереү өсөн ойошторған тип раҫлай. Пу И-ның һарайҙы биләүенә риза булмаған йәмәғәтселектең асыуын был янғын тағы ла көсәйтә<ref>{{книга |автор=Aisin-Gioro, Puyi |заглавие=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi |ссылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0 |год=1964 |издательство=Foreign Language Press |место=Beijing |isbn=0-19-282099-0 |язык=en}}</ref>. Баҡсалар фәҡәт 2005 йылда ғына тергеҙелә году<ref name="Jianfu2">{{cite web|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|url-status=dead|lang=en|title=Jianfu Palace Garden|access-date=2007-07-20 |publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|thumb|left|upright|Тылсымлы бәшмәктәр менән биҙәлгән балдахин музейҙың йөҙҙәрсә мең экспонаттарының береһе генә]] 1924 йылда путч һөҙөмтәһендә генерал [[Фэн Юйсян]] Пекинға эйә була. Цин император йорто менән элекке килешеүҙе юҡҡа сығарып, Фэн Пу И-ҙы һарайҙан ҡыуып сығара<ref name="Yan4"/>. Мин һәм Цин императорҙары йыйған сәнғәт әйберҙәренең ҙур коллекцияһы республика ҡулына күсә. Улар нигеҙендә 1925 йылдың 10 октябрендә элекке император һарайында (Ике Тиҫтә Байрамя) музейы ({{Китайский||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Элекке император һарайы“ музейы}}) йыш ҡына башҡа телдәрҙә йыш ҡына «Гугун» музейы булараҡ билдәле<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |title=Музей Гугун |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |url-status=live }}</ref>. (Әммә Һарай биналарының береһендә — Хәрби дан залында («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Уиндянь) — 1914 йылда уҡ музейҙың күпкә бәләкәйерәк элгәргеһе була)<ref name=her>[http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 The Transition from Palace to Museum: The Palace Museum’s Prehistory and Republican Years] {{Wayback|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 |date=20161012151139 }} (От дворца к музею: предыстория Дворцового музея и Дворцовый музей в период [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской республики]])</ref>. Унда булған бик күп аҫылташтар һәм ҡыҙыҡлы артефакттар яйлап каталогҡа индерелә (1925 йылғы описҡа ярашлы, яҡынса 1,17 млн һаҡлау берәмеге) һәм халыҡ күҙәтеүенә ҡуйыла<ref>{{cite web|author=Cao Kun|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|website=Beijing Legal Evening|publisher=People Net|date=2005-10-06|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|url-status=dead}}</ref>. 1933 йылда Японияның Ҡытайға баҫып инеүе (1937—1945) был милли ҡомартҡыларҙың (111 549 һаҡлау берәмеге, шул иҫәптән мөһим артефакттар һәм император тәхеттәре) хәүефһеҙлеген ҡурҡыныс аҫтына ҡуя, һәм музей коллекцияһының байтаҡ өлөшө Тыйыу һалынған ҡаланан сығарыла. Башта улар Нанкинға, ә һуңынан Шанхайға ебәрелә. Әммә тиҙҙән япон ғәскәрҙәре Шанхайға янай башлай. Башҡарма Совет коллекцияларҙы алыҫ көнбайышҡа эвакуациялау тураһында ҡарар ҡабул итә. Артефакттар өс партияға бүленә. Береһе төньяҡ маршрут буйынса [[Шэньси]] яғына йүнәлә. Икенсеһе [[Янцзы]] буйлап илдең көньяҡ-көнбайышына, [[Сычуань]] һәм [[Гуйчжоу]] йүнәлешендә ебәрелә. Һуңғы партия көньяҡҡа, [[Гуанси]] яғына күсерелә. Япон һөжүменең тиҙлеге, бомбаға тотоуҙан һәм баҫып алыуҙан ҡасыу өсөн, артефакттарҙы тиҙ күсерергә мәжбүр итә, йыш ҡына ҡарарҙар ебәреүгә бер сәғәт ҡалғас ҡына ҡабул ителә. Ахырҙа, өс коллекция һуғыш аҙағыына тикем Сычуанда сағыштырмаса хәүефһеҙлектә була<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{cite web|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|lang=en |url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|access-date=2007-05-01|publisher=National Palace Museum|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта япон армияһы Пекиндағы Тыйыу һалынған ҡаланы баҫып ала. Музейҙың күп кенә хеҙмәткәрҙәре Пекинда һуғыш дауамында ҡала, һәм йә уларҙың булыуы, йә япон властарының Пу И-ға (Япон яҡлы Маньчжоу-го дәүләте императоры булып киткән) хөрмәт күрһәтеүе арҡаһында, коллекцияның Пекинда һуғыш ваҡытында ҡалған өлөшө лә һаҡланып ҡала<ref name=her/>. Япон армияһы бер нисә ҙур бронза көршәк һәм пушка фрагменттарын ғына алып сыға. Был трофейҙарҙың күп өлөшө һуғыштан Һуң [[Тяньцзинь]] ҡалаһында табыла<ref name="CCTV11"/>. 1945 йылда, Японияны еңгәндән һәм граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, артефакттар кире Нанкинға һәм Пекинға күсерелә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, уларҙың береһе лә зыян да күрмәгән, юғалмаған да<ref>{{cite web|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|access-date=2007-05-01 |lang=en|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Пекиндың Тыйыу һалынған ҡалаһындағы музей коллекциялары илдең башҡа музейҙарынан һәм башҡа сығанаҡтарҙан экспонаттар тапшырыу иҫәбенә киңәйә. === Тайванда Һарай музейы === В конце 1940-х годов, после того как [[гоминьдан]] проиграл гражданскую войну в Китае, [[Чан Кайши]] приказал перевезти артефакты музея «Гугун» из Запретного города и Национального музея в Нанкине на [[Тайвань]]. По мере развития событий, никакие артефакты из Пекина отправлены не были; однако многие из лучших коллекций, хранившихся в Нанкине (2972 ящика из {{Num|13427|}}), были переправлены на Тайвань, где они стали ядром [[Музей Императорского Дворца|Музея Императорского Дворца]] в [[Тайбэй|Тайбэе]]<ref name=her/><ref>{{Cite web |url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |title=Музей «Гугун» в Тайбэе |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Three">{{cite web|title=三大院长南京说文物 |subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|url-status=dead|website=Jiangnan Times|publisher=People Net|date=2003-10-19|access-date=2007-07-05 |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01}}</ref>. В результате улучшения отношений между КНР и Тайванем в XXI веке стало возможным и развитие контактов между пекинским и тайбэйскими музеями «Гугун». Начиная с 2009 года в Тайбэе были проведены ряд важных совместных экспозиций с предметами из обеих (пекинской и тайбэйской) коллекций. Однако из Тайбэя в Пекин для выставок пока лишь посылаются фотографии и видеозаписи, но не оригиналы экспонатов, ввиду неурегулированности их правового статуса: тайваньская сторона не уверена в том, разрешат ли власти КНР вернуть на Тайвань посланные в Пекин экспонаты<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=20161018193258 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === При Китайской Народной Республике === В 1949 году у [[Врата Небесного Спокойствия|Врат небесного спокойствия]], прямо напротив Запретного города, была провозглашена Китайская Народная Республика. На протяжении следующих двух десятилетий были внесены различные предложения — сровнять с землёй или реконструировать Запретный город, чтобы разбить общественный парк, построить транспортную развязку или «развлекательные объекты»<ref>{{cite web|author=Wang, Jun|title= Forbidden City reconstruction plans|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm |url-status=dead|publisher=Guangming Daily|date=2006-09-01|access-date= 2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. В этот период Запретный город претерпел некоторый ущерб, включая разборку трона в Зале центральной (полной) гармонии, снятие табличек с названиями с нескольких зданий и садов, и разрушение некоторых небольших ворот и построек<ref>{{cite web|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|first=Jie|last=Chen|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|website=Yangcheng Evening News|publisher=Eastday|date=2006-02-04|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|url-status=live}}</ref>. Пик ущерба пришёлся на период [[Культурная революция в Китае|Культурной революции]]. В 1966 году был модифицирован Зал Поклонения предкам и разрушены некоторые артефакты — ради выставки революционных грязевых скульптур. Однако дальнейшее разрушение было предотвращено, благодаря вмешательству Премьера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], пославшего армейский батальон охранять город. Эти войска также предотвратили разграбление дворца [[хунвейбины|Красной гвардией]], устремившейся на штурм и разрушение «[[Четыре пережитка|Четырёх пережитков]]». С 1966 по 1971 годы все ворота в Запретный город были запечатаны, дабы спасти его от дальнейшего разрушения<ref>{{cite web|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|title="文化大革命"中谁保护了故宫 |subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|url-status= dead|website=CPC Documents|publisher=People Net|date=2006-11-07|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-url= https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19}}</ref>. В 1987 году [[ЮНЕСКО]] объявила Запретный город объектом Всемирного наследия под наименованием «Императорский дворец династий Мин и Цин»<ref>Запретный город был включён в перечень, как «[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties] {{Wayback|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf |date=20090326110017 }}» (UNESCO World Heritage Official Document). В 2004 году к этому комплексу, в качестве дополняющего объекта, был добавлен Мукденский дворец в Шэньяне, после чего комплекс стал именоваться «Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шэньяне»: {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang|lang=en|website=[[UNESCO]]|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref> — в связи с его важной ролью в развитии [[архитектура Китая|китайской архитектуры]] и культуры. [[Файл:Food Court at the Forbidden City.jpg|right|thumb|[[Ресторанный дворик]] на территории Шести Западных Дворцов]] Несмотря на усилия, прилагаемые для предотвращения коммерциализации дворца, существует некоторое количество коммерческих предприятий — таких, как сувенирные магазины и фотокиоски. Эти коммерческие предприятия часто становились предметом разногласий. Кофейня [[Starbucks]]<ref>{{cite web|title=Starbucks Store Locator – Store detail |url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|access-date=2007-05-01|lang=en|website=Starbucks|archive-url= https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date= 2007-06-12}}</ref>, открывшаяся в 2000 году<ref>{{cite web|author=Mellissa Allison|title=Starbucks closes Forbidden City store|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|publisher=The Seattle Times|date=2007-07-13|access-date=2007-07-14|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|url-status=live}}</ref>, спровоцировала возражения<ref>{{cite web|author=Reuters|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|publisher=[[CNN]]|date=2000-12-11|access-date=2007-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02}}</ref> и в конечном счёте 13 июля 2007 года была закрыта. Китайские СМИ отметили также пару сувенирных магазинов, в 2006 году отказавшихся принять граждан Китая<ref>{{cite web|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|url-status=dead|publisher=Xinhua Net|date=2006-08-23|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13}}</ref>. Согласно сообщениям, целью являлось сохранение атмосферы, в которой иностранцы могли становиться жертвами вздувания цен. Впоследствии некоторые комментаторы, например, влиятельный ведущий Phoenix TV Лукиу Лювей, подвергли сомнению саму практику сдачи в аренду участков в Запретном городе в качестве мест розничной торговли<ref>{{cite web|title=闾丘露薇：星巴克怎么进的故宫？Лукиу Лювей: Как Starbucks попал в запретный город|url=http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|publisher=People Net|date=2007-01-16|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143818/http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|url-status=dead}}; см. также оригинальный пост в блоге [http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 здесь] {{Wayback|url=http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 |date=20070207111046 }} (на китайском).</ref>. В 2005 году [[IBM]] и Дворцовый музей анонсировали совместный проект создания на базе Интернета виртуальной модели Запретного города и ассоциированных с ним объектов в Пекине<ref name=IBM>{{cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|title=Forbidden City|url-status=dead|publisher=IBM.com|date=2005-06-16|access-date=2008-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml |archive-date=2008-06-26}}</ref>. В 2008 году этот сетевой проект культурного наследия был выпущен в свет под названием «Запретный город: Вне пространства и времени». Он реализован на [[английский язык|английском]] и китайском языках. Виртуальный Запретный город включает в себя около 800 зданий и представляет интерактивные [[трёхмерная графика|трёхмерные]] модели построек Запретного города и культурных артефактов<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|thumb|Туристы в Дворцовом музее]] В наши дни дворцовый комплекс является одной из главных туристических достопримечательностей Пекина. Запретный город ежегодно посещают около 7 миллионов человек; в летний период, число туристов достигает 77 тысяч в день<ref name=bruno>Debra Bruno. [http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog 7 Million People Can Be Wrong: Forbidden City Struggles to Appeal] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog |date=20161018193303 }}. WSJ Blog, 2014-09-04</ref>. Ответственность за сохранение и реставрацию Запретного города возложена на Дворцовый музей. Ограничена высота зданий, расположенных вокруг него. В 2005 году начался рассчитанный на шестнадцать лет проект по ремонту и реставрации всех зданий Запретного города, с целью их возвращения к состоянию до 1912 года. Эта реставрация — крупнейшая из всех предпринятых за два века; она предполагает поочерёдное закрытие участков Запретного города для проведения оценки, ремонта и реставрации<ref>{{cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|access-date=2007-05-03|author=Palace Museum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21}}</ref>. Некоторые заброшенные или разрушенные участки перестраиваются, что также является составляющей проекта. Сады Дворца созидаемого процветания, разрушенные пожаром в 1923 году, были восстановлены в 2005 году, однако остаются закрытыми для публики<ref name="Jianfu2"/>. Кроме того, в ином стиле был спроектирован интерьер, а здания используются для проведения визитов [[VIP|государственных деятелей]]<ref name="Jianfu1"/>. == Описание == === Планировка === [[Файл:Forbidden city map bg.jpg|thumb|right|300px|План Запретного города. ---- Красным пунктиром проведена приблизительная разграничительная линия между Внутренним дворцом (север) и Внешним дворцом (юг) Запретного города. ---- {{col-begin}} {{col-2}} A. Ворота Умэнь.<br> Б. Ворота Шэньумэнь.<br> В. Ворота Сихуамэнь.<br> Г. Ворота Дунхуамэнь.<br> Д. Сторожевые башни.<br> Е. Ворота Тайхэмэнь.<br> Ж. Павильон Тайхэдянь.<br> З. Павильон Чжунхэдянь.<br> И. Павильон Баохэдянь.<br> К. Флигель Уиндянь.<br> {{col-2}} Л. Флигель Вэньхуадянь.<br> М. Сад Цынин.<br> Н. Наньсаньсо.<br> О. Дворец Цяньцингун.<br> П. Дворец Цзяотайдянь.<br> Р. Дворец Куньнингун.<br> С. Императорский сад.<br> Т. Павильон Янсиньдянь.<br> У. Дворец Ниншоугун.<br> {{col-end}}]] Запретный город представляет собой прямоугольник с длинами сторон 961 метр (с севера на юг) на 753 метра (с востока на запад). Он состоит из 980 сохранившихся зданий с 8886 «бухтами» комнат<ref name=Oakland/><ref>Поскольку в традиционной китайской архитектуре более крупные здания регулярно и с лёгкостью подразделяются на разнообразные планировки, число комнат в Запретном городе традиционно подсчитывается исходя из количества «бухт», при том что каждая «бухта» представляет собой пространство, определяемое четырьмя структурообразующими колоннами.</ref> (хотя в это число могут не входить различные вестибюли)<ref name=Oakland>{{cite web|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead|title=Amazing Facts About the Forbidden City|lang=en|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14}}</ref>. Ещё одной часто встречающейся оценкой является 9999 комнат, включая вестибюли<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|access-date=2017-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>; хотя эта цифра часто цитируется, она не поддерживается данными изысканий и, скорее всего, представляет собой устную традицию<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|url-status=dead|title=Numbers Inside the Forbidden City |lang=en|website=China.org.cn|date=2007-07-20|access-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm |archive-date=2015-09-24}}</ref>. В целом, у Запретного города три вертикальные оси; важнейшие здания расположены на центральной оси «север-юг»<ref name="Yu 25"/>. Запретный город был спроектирован так, чтобы являться центром древнего Пекина. Он заключён внутри большей, обнесённой стенами, области, именуемой Имперский город. Имперский город, в свою очередь, заключён внутри Внутреннего города; к югу от последнего находится Внешний город. Запретный город продолжает играть важную роль в городской схеме Пекина. Центральный вектор «север-юг» остаётся центральной осью города; эта ось продолжается на юг через Врата Небесного Спокойствия до площади Тяньаньмэнь, церемониального центра Китайской Народной Республики, и далее до Юндимэнь. К северу она продолжается через холм Цзиньшань до Колокольной и Барабанной башен<ref>{{cite web|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|website=People Net|date=2006-05-30|access-date=2007-07-05|lang=zh|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|url-status=live}}</ref>. Эта ось не ориентирована строго с севера на юг, но смещена — чуть более чем на два градуса. В настоящее время исследователи считают, что ось была спроектирована в эпоху династии Юань таким образом, дабы она была расположена на одной линии с [[Шанду]] — другой столицей их империи<ref>{{cite web|first=Feng|last=Pan|title=探秘北京中轴线 |subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |website=Science Times|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |archive-date=2007-12-11|url-status=dead|access-date=2007-10-19|date=2005-03-02}}</ref>. Запретный город традиционно разделяется на две части. Внешний дворец ({{lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), или Передний дворец ({{lang-zh2|前朝}}), включает в себя южные участки, и использовался для церемониальных целей. Внутренний дворец ({{lang-zh2|内廷}}, Нэйтин), или Задний дворец ({{lang-zh2|后宫}}), включает северные участки, являлся резиденцией императора и его семьи и был предназначен для занятия повседневными государственными делами. === Стены и ворота === [[Файл:MeridianGate.jpg|thumb|left|Меридианные (Полуденные) ворота — центральный вход в Запретный город — с двумя выступающими крыльями]] Запретный город окружают стена длиной 3400 метров и высотой 7,9 метров<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, и [[ров]] глубиной 6 метров и шириной 52 метра. Ширина стен у основания составляет 8,62 метра, к вершине они сходятся до 6,66 метров<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Эти стены служили в качестве как [[городские стены|защитных]], так и поддерживающих стен дворца. Они были построены из [[землебитные строения|утрамбованной земли]] в качестве основы и с обеих сторон покрыты тремя слоями специально обожжённых кирпичей, промежутки между которыми были заполнены известковым раствором<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:The Northwest Corner Tower with Double Rainbow.jpg|thumb|right|Башня северо-западного угла Запретного города с двойной радугой]] [[Файл:Gate of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Ворота Верховной гармонии]] На четырёх углах стены размещены башни («Д» на схеме), замысловатые крыши которых украшены 72 рёбрами (воспроизводя Павильон принца Тенга и Павильон жёлтого журавля, как они запечатлены на картинах эпохи [[империя Сун|династии Сун]])<ref name="Yu 32"/>. Для простолюдинов, обитающих вне стен, эти башни являются самыми заметными компонентами дворца, и с ними связано много народных преданий. Согласно легенде, мастерам не удалось снова собрать угловую башню после того, как она была разобрана для ремонта в ранний период династии Цин, и она была восстановлена лишь после вмешательства бессмертного плотника [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2"/>. [[Файл:Forbidden City Beijing Shenwumen Gate.JPG|thumb|Ворота Божественной мощи (северные ворота). Нижняя табличка гласит: «Дворцовый музей» ({{китайский||故宫博物院}})]] [[Файл:Forbiddencity notopen06.JPG|thumb|left|Восточные Ворота славы во время ремонтных работ, в период 16-летнего реставрационного процесса]] Стены с каждой стороны снабжены воротами. В южной стене находятся главные, Меридианные (Полуденные) ворота («А» на схеме) ({{lang-zh|午門}}, Умэнь). (С площади Тяньаньмэнь в Запретный город ведут Врата небесного спокойствия, однако в техническом смысле они не являются его частью; это — ворота Имперского города.) От Меридианных ворот отходят два выступающих крыла, которые вместе с самими воротами формируют три стороны расположенной перед ними площади (площадь Умэнь, или Меридианных ворот)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Ворота снабжены пятью проходами. Центральный проход является частью Императорского пути — вымощенной камнем дороги, которая формирует центральную ось Запретного города и всего древнего Пекина, и ведёт от Врат Китая на юге сквозь Запретный город, и вплоть до холма [[Цзиншань (парк)|Цзиньшань]] на севере, сложенного из земли, вынутой при раскопке окружающего Запретный город рва. По Императорскому пути может ходить или ездить только император (а также императрица — по случаю своего бракосочетания — и студенты, успешно сдавшие [[кэцзюй|Императорский экзамен]]<ref name="Yu 25"/>. На севере расположены Ворота Божественной Мощи (или Военной Доблести) («Б») ({{lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), выходящие на [[Цзиншань (парк)|парк Цзиншань]]. Восточные и западные ворота называются «Восточные Ворота Славы» («В») ({{lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) и «Западные Ворота Славы» («Г») ({{lang-zh|西华门}}, Сихуамэнь). Все ворота Запретного города декорированы девятью рядами по девять золотых гвоздей — за исключением Восточных Ворот Славы, которые украшены лишь восемью рядами<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Внешний дворец, или Южный сектор === [[Файл:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg|thumb|Зал Верховной гармонии]] Пройдя через Меридианные (Полуденные) ворота, посетитель попадает на большую площадь, пронизанную извивистой Внутренней Рекой Золотой Воды, через которую перекинуто пять мостов. За площадью возвышаются Врата Верховной гармонии («Е») ({{lang-zh|太和门}}, Тайхэмэнь). За ними находится площадь Зала Верховной гармонии<ref name="Yu 49"/> (буквой на карте не отмечена). От этой площади поднимается высокая трёхъярусная терраса из белого мрамора. На вершине этой террасы расположены три зала — средоточие внешнего дворцового комплекса. Это — в направлении с юга на север — Зал Верховной гармонии («Ж») ({{lang-zh|太和殿}}, Тайхэдянь), Зал Центральной (Полной) гармонии («З») ({{lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдянь) и Зал Сохранения гармонии («И») ({{lang-zh|保和殿}}, Баохэдянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Это основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции. [[Файл:Sign of the Hall of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Указатель Зала Верховной гармонии]] Зал Верховной гармонии является самым большим, и возвышается примерно на 30 метров над уровнем окружающей площади. Это — церемониальный центр имперской власти, и крупнейшая сохранившаяся деревянная структура в Китае. Он составляет девять «бухт» в ширину и пять в глубину — числа 9 и 5 символически связаны с величием императора<ref name="DPM Elements">{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. В потолок в центре зала вмонтирован замысловатый [[Кессон (архитектура)|кессон]], декорированный извивающимся драконом, изо рта которого исторгается группа металлических шаров в форме канделябра, именуемый «Зеркало [[Хуан-ди|Суаньянь]]»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. В эпоху династии Мин император собирал здесь двор для обсуждения государственных дел. В период династии Цин, поскольку император собирал двор гораздо чаще, вместо Зала Верховной гармонии использовалось менее чопорное помещение, а этот зал был предназначен только для церемониальных ситуаций, таких как [[коронация|коронации]], [[инвеститура|инвеституры]] и императорские свадьбы<ref name="DPM Taihedian">{{cite web|lang=zh|title=太和殿 |url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|access-date=2007-07-25|website=The Palace Museum|url-status=dead|archive-date=2007-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm}}</ref>. [[Файл:Forbidden city 05.jpg|thumb|Зал Центральной (Полной) гармонии на фоне Зала Сохранения гармонии]] Зал центральной (полной) гармонии — меньше, квадратной формы, использовался императором для подготовки и отдыха до и во время церемоний<ref name="DPM Zhonghedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|url-status=dead|title=中和殿 |subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30}}</ref>. Находящийся позади него Зал сохранения гармонии использовался для репетиций церемоний, а также являлся местом проведения финального этапа императорского экзамена<ref name="DPM Baohedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|url-status=dead|title=保和殿 |subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. Во всех трёх залах представлены императорские троны, самый большой и тщательно оформленный из которых — трон в Зале Верховной гармонии<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|thumb|left|Трон в Зале Сохранения гармонии]] В центральной части скатов, ведущих вверх к террасам с северной и южной сторон, находятся церемониальные пандусы — часть Императорского пути — оформленные искусной [[барельеф]]ной резьбой, несущей символический смысл. Северный скат, находящийся за Залом Сохранения гармонии, вырезан из цельного куска камня длиной 16,57 метров, шириной 3,07 метра и толщиной 1,7 метра. Он весит около 200 тонн и является самым большим резным орнаментом такого рода в Китае<ref name="Yang 15"/>. Южный скат, расположенный перед Залом Верховной гармонии — ещё длиннее, однако сделан из двух соединённых между собой каменных плит; стык был искусно скрыт с помощью наложенных один на другой резных барельефов, и был обнаружен лишь после того, как в XX веке эрозия увеличила промежуток<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На юго-западе Внешнего двора находится зал Военного величия (или Военачальника) («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Ундянь). Он использовался императором в различных ситуациях для приёма министров и проведения совещаний двора. На юго-востоке Внешнего двора находится зал Литературной славы («Л») ({{lang-zh|文华殿}}, Вэньхуадянь). В нём размещалась собственная дворцовая типография, также он использовался для церемониальных лекций высокочтимых конфуцианских учёных, а позже стал офисом Большого Секретариата. Здесь хранился экземпляр ''[[Сыку цюаньшу]]''. На северо-востоке Внешнего двора расположена резиденция кронпринца Три Южных Обители («Н») ({{lang-zh|南三所}}, Наньсаньсо)<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Внутренний дворец, или Северный сектор === [[Файл:Gugong.jpg|thumb|Дворец Небесной чистоты]] Внутренний дворец отделён от Внешнего продолговатой площадкой, расположенной [[ортогональность|ортогонально]] главной оси города. Он служил домом императору и его семье. В период династии Цин император жил и работал почти исключительно во Внутреннем дворце, а Внешний дворец использовался только для церемониальных целей<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden City August 2012 28.JPG|thumb|left|Трон во Дворце Небесной чистоты]] Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия (зелёная область севернее дворца Ниншоугун на схеме) ({{lang-zh|宁寿宫花园}}, Ниншоугун), Доброты и Спокойствия («М») ({{lang-zh|慈宁花园}}, Цынин), и Императорский сад («С») ({{lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). В центре Внутреннего дворца находятся основные помещения этой части Запретного города — ещё одна группа из трёх залов. Это, считая с юга: Зал Небесной чистоты («О») ({{lang-zh|乾清宫}}, Цяньцингун), Зал Объединения и мира («П») ({{lang-zh|交泰殿}}, Цзяотайдянь) и Зал Земного спокойствия («Р») ({{lang-zh|坤宁宫}}, Куньнингун). Меньшие по сравнению с залами Внешнего дворца, три зала Внутреннего дворца были официальными резиденциями императора и императрицы. Император, воплощающий [[инь и ян|ян]] и Небо, занимал Дворец Небесной чистоты; императрица, воплощая [[инь и ян|инь]] и Землю, — Дворец Земного спокойствия. Между ними находился Зал Объединения и Мира, в котором [[инь и ян]] смешивались, чтобы породить гармонию<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Water Spouts in the Forbidden City.jpg|thumb|Желоба для воды между уровнями Внутреннего дворца предотвращают залив верхних уровней водой.]] Дворец Небесной чистоты представляет собой здание с двумя карнизами и помещён на одноуровневой платформе из белого мрамора. Он связан с Воротами Небесной чистоты, расположенными к югу от него, приподнятым проходом. В период династии Мин он был резиденцией императора. Однако, начиная с императора [[Юнчжэн]] династии Цин, императоры жили не в этом дворце, а в меньшем Зале Умственного развития дальше к западу — из уважения к памяти императора [[Канси]]<ref name="CCTV2"/>; Дворец же Небесной Чистоты стал императорским залом аудиенций<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На крыше установлен кессон, украшенный извивающимся драконом. Над троном висит доска, на которой написано «Правосудие и Честь»({{китайский||正大光明|zhèngdàguāngmíng}}).<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Дворец Земного спокойствия — здание с двумя карнизами, 9 «бухт» в ширину и 3 в глубину. При династии Мин он был резиденцией императрицы. В эпоху династии Цин большие части Дворца были трансформированы новыми маньчжурскими правителями под нужды шаманистских ритуалов. Начиная с периода правления императора Юнчжэн, императрица перестала проживать во дворце; однако, две комнаты во Дворце земного спокойствия были сохранены, для использования в брачную ночь императора<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Между этими двумя дворцами расположен Зал Объединения и Мира, квадратной формы, с пирамидальной крышей. Здесь хранятся 25 императорских [[инкан|печатей]] династии Цин, равно как и другие церемониальные принадлежности<ref name="CCTV3"/>. Позади этих трёх залов находится Императорский сад. Относительно маленький и компактный по дизайну, сад, тем не менее, включает в себя несколько искусных ландшафтных компонентов<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. К северу от сада расположены Ворота божественной мощи. [[Файл:NineDragons01.jpg|thumb|Экран Девяти драконов перед Дворцом Безмятежного долголетия]] [[Файл:Forbidden City Imperial Guardian Lions.jpg|thumb|left|Позолоченный [[китайский лев|лев]] перед Дворцом Безмятежного долголетия]] Непосредственно к западу расположен Зал Умственного развития. Незначительный вначале дворец, начиная с периода императора Юнчжэн он стал ''de facto'' резиденцией и офисом императора. В последние десятилетия династии Цин вдовствующие императрицы — включая Цыси — проводили совещания двора в восточной части этого зала. Вокруг Зала Умственного развития находятся офисы Большого Совета и других ключевых государственных органов<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Северо-восточный сектор Внутреннего дворца занят Дворцом безмятежного долголетия ({{китайский||寧壽宮}}) — комплекс, построенный императором [[Цяньлун]] в ожидании своего ухода на покой. Он зеркально копирует планировку самого Запретного города и включает в себя «внешний дворец», «внутренний дворец», сады и храмы. Вход во Дворец Безмятежного долголетия отмечен Экраном девяти драконов из глазурованной черепицы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Этот сектор Запретного города реставрируется в партнёрстве между Дворцовым музеем и Фондом мировых памятников — долгосрочный проект, завершение которого ожидается в 2017 году<ref>{{cite web|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|lang=en|website=World Monuments Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. === Религия === Религия составляла важную часть жизни императорского дворца. При династии Цин Дворец Земного Спокойствия стал местом проведения [[шаманизм|шаманистских]] церемоний маньчжуров. В то же время, исконная китайская религия — [[даосизм]] — продолжала играть важную роль на всём протяжении династий Мин и Цин. Существовало два даоистских святилища, одно в императорском саду и другое в центральной зоне Внутреннего дворца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Ещё одной превалирующей формой религии во дворце периода династии Цин был [[буддизм]]. По всему Внутреннему дворцу было разбросано большое число храмов и святилищ — включая таковые [[тибетский буддизм|тибетского буддизма]], или ламаизма. Буддистская иконография была также обильно представлена в оформлении интерьеров многих построек<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Одной из важнейших среди них является Павильон Цветочного Дождя. В нём располагалось большое число буддистских статуй, икон и [[мандала|мандал]], собранных в ритуалистические паттерны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Окружающая территория === [[Файл:Beijing city wall map ru.svg|thumb|Местоположение Запретного города в историческом центре Пекина]] Запретный город с трёх сторон окружён императорскими садами. К северу от него находится парк Цзиншань, известный также под названием «Панорамный холм» — искусственный холм, насыпанный из почвы, вынутой при сооружении рва и из близлежащих озёр<ref name="Yu 20" />. К западу расположен [[Чжуннаньхай]] — бывший царский парк, вписанный между двумя соединяющимися озёрами, который сейчас служит центральной штаб-квартирой [[Коммунистическая партия Китая|Коммунистической партии Китая]] и [[Государственный совет КНР|Государственного совета КНР]]. На северо-западе находится [[парк Бэйхай]] — популярный царский парк, также организованный вокруг озера, соединяющегося с двумя южными озёрами. Южнее Запретного города располагались два важных святилища: Императорское Святилище семьи, — или Императорский Храм предков ({{китайский||太庙|Tàimiào}}), — и Императорское Святилище государства ({{китайский||太社稷|Tàishèjì}}), в которых император поклонялся духам своих предков и духу нации, соответственно. Сегодня первый — это Зал культуры трудового народа Китая<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|url-status=dead|title=Working People's Cultural Palace|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11}}</ref>, а второй — парк Жонгшан, увековечивающий память [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|url-status=dead|title=Zhongshan Park|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19}}</ref>. К югу, вдоль главной оси, стоят двое почти идентичных ворот. Это Вертикальные ворота ({{китайский||端门|Duānmén}}) и более знаменитые Врата небесного спокойствия, украшенные портретом [[Мао Цзэдун]]а в центре и двумя плакатами слева и справа: «Да здравствует Китайская Народная Республика» и «Да здравствует великое единство народов мира». Врата Небесного Спокойствия соединяют территорию Запретного города с современным символическим центром китайского государства — площадью Тяньаньмэнь. Хотя в настоящее время строительные работы вблизи Запретного города жёстко контролируются, неконтролируемые и иногда политически мотивированные разрушения и реконструкции, осуществлявшиеся на протяжении всего прошлого столетия, изменили облик районов, окружающих Запретный город. С 2000 года муниципальное правительство Пекина работает над выселением правительственных и военных учреждений, занимающих некоторые исторические здания, а вокруг сохранившихся частей стен Имперского города разбит парк. В 2004 году был обновлён декрет, касающийся планировки и ограничения высоты зданий, с целью превратить территорию Имперского города и северный городской сектор в буферную зону Запретного города<ref>{{cite web|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|lang=zh |website=Xinhua Net|date=2005-07-16|access-date=2007-04-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07}}</ref>. В 2005 году Имперский город и [[парк Бэйхай|Бэйхай]] (как дополняющий объект [[Летний дворец (Пекин)|Летнего дворца]]) были включены в шорт-лист выбора следующего объекта Всемирного наследия в Пекине<ref>{{cite web|first=Yang|last=Li|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|lang=zh|url-status=dead |website=Xinhua Net|date=2005-06-04|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06}}</ref>. === Символизм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|thumb|Имперский декор крыши высочайшего статуса на коньке крыши Зала Верховной гармонии]] Дизайн Запретного города, начиная с его общей планировки и вплоть до мельчайших деталей, был тщательно разработан с тем, чтобы отражать [[китайская философия|философские]] и [[религия в Китае|религиозные]] принципы — а сверх того, символизировать величие императорской власти. К числу заметных примеров относятся: * Жёлтый — цвет императора. Поэтому почти все крыши в Запретном городе покрыты жёлтой глазурованной черепицей. Имеются лишь два исключения. Библиотека в Павильоне Литературной глубины ({{китайский||文渊阁}}) была покрыта чёрной черепицей, поскольку чёрный цвет ассоциировался с [[У-син|водой]], а следовательно, предотвращением пожара. Сходным образом, резиденции кронпринца покрыты зелёной черепицей, потому что зелёный цвет ассоциировался с [[У-син|деревом]], а значит, ростом<ref name="DPM Elements"/>. * Все главные залы Внешнего и Внутреннего дворцов организованы в группы по три — формат [[триграмма|триграммы Циань]], символизирующей Небо. С другой стороны, резиденции Внутреннего дворца организованы в группы по шесть — формат [[триграмма|триграммы Кун]], символизирующей Землю<ref name="CCTV2"/>. * Наклонные скаты крыш зданий декорированы рядом статуэток, возглавляемых человеком верхом на [[феникс]]е, за которыми следует [[китайский дракон|императорский дракон]]. Число статуэток символизирует статус здания. Незначительная постройка может иметь 3 или 5 статуэток; Зал верховной гармонии имеет 10 — единственное здание в стране, которому во времена империи было позволено такое. В результате его десятая статуэтка, именуемая «''Хангши''» («имеющая десятый ранг») ({{китайский||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, является уникальной также и для Запретного города<ref>{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. * Планировка зданий следует древним традициям, зафиксированным в [[Ли цзи]]. Так, храмы предков расположены перед дворцом; хранилища размещены в передней части дворцового комплекса, а жилые зоны — сзади<ref>{{статья|заглавие=Why were Chang'an and Beijing so different?|издание=The Journal of the Society of Architectural Historians|том=45|номер=4|страницы=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|язык=|автор=Steinhardt, Nancy Shatzman|месяц=12|год=1986}}</ref>. == Влияние == Запретный город — кульминация двухтысячелетнего развития классической китайской и восточно-азиатской архитектуры — оказывает влияние на последующее развитие архитектуры Китая, равно как и является источников вдохновения для многих произведений искусства. Вот несколько конкретных примеров: ;В искусстве и популярной культуре Запретный город служил сценой для многих художественных произведений. В последние годы он демонстрируется в фильмах и телевизионных сериалах. Вот несколько заметных примеров: * ''Запретный город'' (1918), художественный фильм о китайской принцессе и американце. * ''[[Последний император]]'' (1987), [[фильм-биография|биографический фильм]] о жизни Пу И — последнего царственного обитателя дворца — был первым в истории художественным фильмом, который правительство Китайской Народной Республики разрешило снять в Запретном городе. * ''Марко Поло'' — совместный [[мини-сериал]] [[NBC]] и [[RAI]], показанный в начале 1980-х годов, был снят в Запретном городе. Однако, нынешнего Запретного города не существовало в эпоху династии Юань, когда [[Поло, Марко|Марко Поло]] встречался с [[Хубилай|Хубилаем]]. * В Запретном городе проходили съёмки клипа группы [[30 Seconds to Mars]] на песню [[From Yesterday]]. * ''Запретный город'' — одно из чудес света в играх «[[Sid Meier’s Civilization V]]» и «[[Sid Meier’s Civilization VI]]» ;Сценическая площадка Запретный город служит также сценической площадкой. Однако его использование в этом качестве жёстко ограничено, в связи с тем, что оборудование и выступления оказывают значительное влияние на древние постройки. Почти все представления, о которых говорится, что они имеют место «в Запретном городе», проводятся вне дворцовых стен. * Опера [[Пуччини, Джакомо|Джакомо Пуччини]] ''[[Турандот (опера)|Турандот]]'' — история китайской принцессы — была исполнена в Императорском святилище непосредственно вблизи Запретного города в первый раз в 1998 году<ref>{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/ |title=Turandot at the Forbidden City, Beijing 1998 |access-date=2007-05-01 |website=TurandotOnSite.com |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020252/http://turandotonsite.com/ |archive-date=2006-12-05 }}. На официальном сайте утверждается, что площадка, Дворец культуры народа, была «Залом небесной чистоты».{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |title=The People's Cultural Palace and the Forbidden City of Beijing |lang=en |website=TurandotOnSite.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091838/http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }} На самом деле, Дворец культуры трудового народа ранее был Храмом императорских предков ([http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm China.org: Working People’s Cultural Palace] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm |date=20071011195047 }}).</ref>. * В 1997 году родившийся в Греции композитор и клавишник [[Хрисомаллис, Янни|Янни]] дал живой концерт перед Запретным городом. Концерт был записан и позже издан, как часть альбома ''Tribute''<ref>{{cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * В 2001 году [[Три тенора]] — испанские певцы [[Доминго, Пласидо|Пласидо Доминго]] и [[Каррерас, Хосе|Хосе Каррерас]] и итальянский певец [[Паваротти, Лучано|Лучано Паваротти]] — дали один из своих концертов перед главными воротами Запретного города. * В 2004 году французский музыкант [[Жарр, Жан-Мишель|Жан-Мишель Жарр]] дал живой концерт перед Запретным городом вместе с коллективом из 260 музыкантов; этот концерт явился одним из мероприятий «Года Франции в Китае»<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|access-date=2007-05-01|publisher=BBC|date=2004-10-11|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|url-status=live}}</ref>. ;Филателия 11 июля 2020 года почта [[Китай|Китая]] выпустила [[почтовый блок]] из четырёх марок с изображением элементов архитектурного ансамбля музея Гугун: моста через Реку Золотой Воды ({{китайский||金水桥}}), павильона Чжунхэдянь ({{китайский|中和殿}}), дворца Цяньцингун ({{китайский|乾清宫}}) и павильона Тысячи Осеней в Императорском саду ({{китайский||千秋亭}}). Выпущен также почтовый блок с картой музея Гугун на марке в нём. Выпуск был приурочен к 600-летию Гугуна<ref name=K>{{статья|заглавие=Марки к 600-летию Гугуна|издание=[[Китай (журнал)|Китай]]|номер=8|год=2020|issn=1005-5010|страницы=11}}</ref><ref>{{cite web|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|lang=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|url-status=live}}</ref>. == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * {{Книга|часть=Запретный город в Пекине|заглавие=Традиционная архитектура Китая|автор=Ли Цинси.|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|серия=Основные сведения о Китае|год=2002|страницы=21—49|isbn=7-80113-827-9|ссылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false}} * {{Книга|часть=Императорский дворец Гугун в Пекине|заглавие=Китайские памятники мирового наследия|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|год=2003|страницы=18—27|isbn=7508502272|ссылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false}} * {{книга |заглавие = Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом |ответственный = Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной. |издание = |место = М. |издательство = Наталис |год = 2007 |страниц = 176 |серия = Восточная коллекция |isbn = 978-5-8062-0249-0 |тираж = 2000}} == Ссылки == {{Навигация}} {{Всемирное наследие|439}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://beyondspaceandtime.org/ Виртуальный музей] * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] {{Внешние ссылки}} {{Культурное наследие в Китае}} {{Музеи Пекина}} [[Категория:Музеи Пекина]] [[Категория:Дворцы Китая]] [[Категория:Всемирное наследие в Китае]] [[Категория:Резиденции правителей]] [[Категория:Резиденции монархов]] m2837hbhg7911cthyifmcrcy0xptx1p 1293280 1293278 2026-04-13T09:48:15Z Akkashka 14326 1293280 wikitext text/x-wiki {{Иҫтәлекле урын | Тип = Һарай ансамбле | Русское название = Запретный город | Оригинальное название = {{lang-zh|紫禁城}} | Изображение = 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Статус = дәүләт һаҡлауында {{ЮНЕСКО |Официальное название = Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang. The Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties in Beijing |Название = Пекинда һәм Шэньянда Мин һәм Цин император династиялары һарайҙары. |Тип = мәҙәни |Критерии = (i), (ii), (iii), (iv) |ID = 439-001 |Регион = Азия һәм Тымыҡ океан |Включение = 1987 }} | Страна = Ҡытай | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Пекин]] | Координаты = | CoordScale = | Позиционная карта = | Тип здания = | Архитектурный стиль = | Автор проекта = | Архитектор = | Скульптор = | Строитель = | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = 1420 | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Здания = | Приделы = | Известные обитатели = | Известные насельники = | Реликвии = | Настоятель = | Состояние = | Высота = | Материал = | Сайт = | План = | Подпись плана = | Ширина плана = }} [[Файл:景山公园 (19687188164) - panorama.jpg|thumb|420px|Пекин, Тыйым һалынған ҡала]] [[Файл:Xicheng, Beijing, China - panoramio - long10000 (4).jpg|thumb|300px| Тыйыу һалынған ҡаланың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө башняһы]] '''Тыйыу һалынған ҡала''' ({{Китайский||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзиньчэн|[[Пурпурный цвет|Ҡуйы ҡыҙыл төҫ]] тыйым һалынған ҡала}}; бөгөнгө көндә ғәҙәттә {{Китайский||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Элекке һарай}}<ref>Как нарицательное существительное, һүҙлектәр 故宫 (gùgōng) «элекке император династияһы һарайы» тип тәржемә ителә</ref>) — донъялағы иң мөһабәт һарай комплексы (961 x 753 метра, 720 мең м², 980 бина)<ref name="Rooms">{{cite web|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房 |subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|lang=zh|website=Singtao Net|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html |archive-date=2007-07-18|url-status=dead|access-date=2007-07-05}}</ref>. [[Пекин]] ҡалаһының үҙәгендә, төп [[Тяньаньмэнь майҙаны]]нан төньяҡҡа һәм [[Чжуннаньхай|күл кварталынан]] көнсығышҡа (илдең хәҙерге етәкселәрҙең резиденциялары) урынлашҡан. Ҡытай императорҙарының, Мин династияһынан алып Цин династияһының аҙағына тиклем, йәғни 1420 йылдан 1912 йылға тиклемге төп һарай комплексы; ошо ваҡыт дауамында императорҙарҙың һәм уларҙың ғаилә ағзаларының йәшәү урыны, шулай уҡ ҡытай хөкүмәтенең церемониаль һәм сәйәси үҙәге булып хеҙмәт иткән. Ошонан Мин һәм Цин династияларының 24 императоры Ҡытай дәүләте ([[Поднебесная]]) менән идара итә. 1406—1420 йылдарҙа Ҡытай императорҙарының Мин династияһы һарайы булараҡ төҙөлгән һарай комплексы шул ваҡыттан алып бик күп үҙгәрештәр кисерә<ref name="Rooms"/>. Традицион ҡытай һарай архитектураһы өлгөһө булараҡ<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref>, комплекс Көнсығыш Азияның да, башҡа төбәктәрҙең дә мәҙәни һәм архитектура үҫешенә йоғонто яһай. 1925 йылдан Тыйыу һалынған ҡала Һарай музейы ҡарамағында була, уның сәнғәт әҫәрҙәре һәм артефакттар коллекцияһы Мин һәм Цин династиялары император коллекциялары базаһында формалаша. Элекке музей коллекцияһының бер өлөшө хәҙер [[Тайбэй]]ҙағы [[Император һарайы музейы]]нда урынлашҡан; ике музей ҙа бер үк учреждениенан башлана, әммә [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]нан һуң айырыла. 1987 йылда Тыйыу һалынған ҡала ҡытай объекттарынан беренсе булып ЮНЕСКО тарафынан кешелектең [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә<ref name="UNESCO"/>. ЮНЕСКО уны донъяла һаҡланып ҡалған иң ҙур боронғо ағас ҡоролмалар йыйылмаһы иҫәбенә индергән. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|thumb|right|[[Черепахи в китайской мифологии|Тыйыу һалынған ҡалала гөбөргәйелдәр]] == Атамаһы == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|thumb|Бинаның ялтырауыҡлы биҙәүе (декор)]] «Тыйыу һалынған ҡала» тигән таралған атамаһы — ''Цзыцзиньчэн'' (Ҡуйы ҡыҙыл Тыйыу һалынған ҡала) ҡытай атамаһыныың тәржемәһе. Шундай уҡ сығанаҡлы икенсе атамаһы — «Тыйыу һалынған һарай»<ref>{{статья|заглавие=Perspective of urban land use in Beijing |издание={{Нп3|GeoJournal}} |том=20 |номер=4 |страницы=359—364 |doi=10.1007/bf00174975 |язык=en |автор=Gan, Guo-hui |месяц=4 |год=1990 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] }}</ref>. «''Цзыцзиньчэн''» атамаһы мәғәнәһе буйынса күп кимәлле: * ''Цзы'', йәки «Ҡуйы ҡыҙыл», боронғо Ҡытайҙа ''Цивей йондоҙо'' тип аталған [[поляриссима|Тимерғаҙыҡ йондоҙон]] күҙ уңында тота һәм традицион [[китайская астрология|ҡытай астрологияһында]] [[Юй-ди|Күк Императорыны]]ң күктәге төйәге, тип һаналған. Уның тирә-яғындағы күк өлкәһе — [[китайские созвездия|Өс ситән]] йондоҙлоғо ({{китайский||紫微垣|Zǐwēiyuán||Цивей һауыты}}) — Күк Императоры һәм уның ғаиләһе биләмәһе. Тыйыу һалынған ҡала, ер императоры резиденцияһы булараҡ, был өлкәнең ер эквиваленты була. * ''Цзинь'', йәки «''Тыйыу һалынған''», юғары рөхсәтһеҙ һарайға бер кем дә инә лә алмай, унан сығып та китә алмай тигәнде аңлата. Пекиндың үҙәгендә урынлашҡан Тыйыу һалынған ҡала уның башҡа өлөшөнән соҡорҙар һәм ҡуйы ҡыҙыл-ҡыҙыл диуарҙар менән айырылған; бында фәҡәт император һәм уның яҡындары ғына була алған, ә ябай халыҡ өсөн Пекиндың был өлөшө яҡын барырлыҡ булмаған. Бында хатта XIX быуатта ла сит ил кешеләре бер ҡасан да булмаған, шуға күрә 1900 йылда [[Ихэтуань ихтилалы]]н баҫтырыу ваҡытында Пекин алынғас, күп кенә европалылар һәм американдар, нисек итеп улар тәүге тапҡыр серле һарай комплексын барып күреүе тураһында яҙған. * Чэн «ҡала» тигәнде аңлата<ref name="Yu 18"/>. Бөгөн был объект, йышыраҡ, ''Гугун'' булараҡ билдәле, был ҡытай телендә «Элекке һарай» тигәнде аңлата<ref>В общем смысле, «гугун» обозначает также все бывшие дворцы; ещё одним выдающимся примером таковых являются бывший императорский ([[Мукденский дворец]]) в [[Шеньян]]е.</ref>. == Тарихы == === Ҡоролма һәм Мин династияһы === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡаланы төҙөргә Император [[Юнлэ]] бойорған]] Юань монгол династияһы дәүерендә Тыйыу һалынған ҡаланың урыны [[Ханбалыҡ]] йәки Империя ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Юань династияһы ҡолатылғандан һуң, Мин династияһы императоры Хунъу баш ҡаланы төньяҡ Пекиндан көньяҡтағы [[Нанкин]]ға күсерә, ә 1369 йылда Юань һарайҙарын ер менән тигеҙләргә ҡуша. Чжу Ди резиденцияһы Пекинда булған улы принцҡа Янь титулы уйлап табыла. 1402 йылда Чжу Ди тәхетте законһыҙ тартып ала (узурпировал) һәм «Юнлэ» девизы аҫтында император булып идара итә. Ул Пекинды Мин империяһының икенсе дәрәжәле баш ҡалаһы итә, һәм 1406 йылда уның күрһәтмәһе буйынса Тыйыу һалынған ҡала төҙөлә башлай<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Шул уҡ ваҡытта император масштабы буйынса сағыштырырлыҡ икенсе: Уданшань тауында унда бер ҡасан да булмаған даос ғибәҙәтханалары һәм монастырҙары комплексын төҙөү проектын йәйелдерә<ref>{{citation|first=Changjian|last=Guo|first2=Jianzhi|last2=Song|first3=Lingyu|last3=Feng|publisher=Wuzhou Chuanbo Chubanshe|year=2003|isbn=7508502264|title=World heritage sites in China|url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118|p=118}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |title=Источник |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919173908/https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |url-status=unfit }}</ref>. Бик күп архитекторҙар һәм зодчийҙар тарафынан Тыйыу һалынған ҡала планы эшләнә, ә һуңынан император Хеҙмәт министрлығы уны өйрәнә<ref name="journal"/>. Баш архитекторҙар һәм инженерҙар иҫәбенә Каи Синь<ref name="journal">{{cite web|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf |archive-date=2010-06-27|format=PDF|website=Asia-Pacific: Perspectives|publisher=University of San Francisco|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|lang=en|access-date=2015-11-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|url-status=live}}</ref>, вьетнам евнухы Нгуен Ан<ref>{{книга |автор=Tsai, Shih |заглавие=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle |ссылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover |издательство=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126 |isbn=978-0-295-98124-6 |язык=en |год=2002}}</ref>, Куаи сиань, Лу сиань һәм башҡалар инә<ref name="journal"/>. Төҙөлөш 15 йыл дауам итә, йөҙ мең оҫта һөнәрселәрҙең — таш, ағас һырлау оҫталарының, рәссамдарҙың һ.б. — һәм миллионға яҡын төҙөүсенең хеҙмәтен талап итә<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Иң мөһим залдарҙың колонналары көньяҡ-көнбайыш Ҡытай джунглиҙарында ғына осраған ҡиммәтле "ҡытай лавраһы (махила)"нан — ''{{нп3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{китайский||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — ''[[:en:Phoebe nanmu|Phoebe nanmu]]'' эшләнгән. Артабанғы йылдарҙа бындай ҡаҙанышҡа өлгәшә алмай: ҡарағайҙың төрлө тоҡомдарын файҙаланып, хәҙер күргән ҙур колонналар Цин династияһы осоронда яңынан төҙөлә<ref>Единственный сохранившийся зал большого размера, построенный из цельных брёвен ''наньму'', находится в гробнице Чжу Ди — одной из [[гробницы императоров династии Мин|гробниц Мин]] за пределами Пекина. Этот зал лишь немногим меньше Зала Верховной гармонии Запретного города ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm |date=20080129020952 }})</ref>. Ҙур террасалар һәм ҙур таш семәрле биҙәктәр Пекин янында сығарылған таштан эшләнгән. Иң ҙур фрагменттарҙы ғәҙәти саралар менән килтереү мөмкин түгел; бының өсөн маршрут буйлап ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, уларҙан алынған һыу ҡыш уртаһында юлға һибелә. Шулай итеп, таштарҙы барлыҡҡа килгән боҙ ҡатламы буйлап һөйрәтеп килтерәләр<ref name="CCTV">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "I. Building the Forbidden City" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ҙур залдарҙың иҙәндәренә Сучжоу һәм Сунцзян префектураларының ете өйәҙендә сығарылған яндырылған балсыҡтан эшләнгән «алтын кирбес» ({{китайский||金砖|jīnzhuān}}) түшәлгән<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Һәр партияны үртәү эше айҙар буйына дауам иткән; һөҙөмтәлә һуҡҡанда металл тауыш сығарған шыма кирбестәр алынған<ref name="Yang 15"/>. Бөгөнгө эске түшәмдең күп өлөшө алты быуат йәшендәге оригиналдарҙан ғибәрәт. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|thumb|Мин династияһы дәүерендә һүрәтләнгән [[Тыйыу һалынған ҡала]] күренеше]] [[Файл:The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg|thumb|left|Цзиньшань убаһынан Тыйыу һалынған ҡала күренеше.]] Соҡор ҡаҙғанда алынған тупраҡты һарайҙан төньяҡҡа табан өйөү һөҙөмтәһендә яһалма Цзиньшань убаһы барлыҡҡа килгән<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Чжу Ди Пекинға, «сәйәхәтсе Һәм һунарсы» (巡狩) ҡиәфәтендә, һарай төҙөлөп бөткәнгәсә килә: империяның административ үҙәге яйлап Нанкиндан Пекинға күсә. 1420 йылда һарай төҙөлөп бөткәндән һуң, Чжу Ди бында күсә, ә Пекин рәсми рәүештә империяның төп баш ҡалаһына әйләнә<ref name="CCTV"/>. Әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң туғыҙ ай ҙа үтмәй, өс төп зал, шул иҫәптән тәхет залы, янып бөтә. Уларҙы тергеҙеүгә 23 йыл ваҡыт үтә. Тыйыу һалынған ҡала үҙ заманы өсөн уникаль характеристикаларға эйә була. Һарай комплексында бер генә мейес торбаһы ла юҡ. Баштан уҡ, төҙөлгәндән һуң, торлаҡ йорттарҙың иҙәне аҫтынан йылытыу системаһы үткәрелә. Улар аша йылы һауа килгән ер аҫты торбалары үткәрелгән ҡоролмалар ситендә йылылыҡ сығанаҡтары урынлашҡан. Шулай уҡ Тыйыу һалынған ҡалала йәшәүселәр янғанда төтөнө һәм еҫе булмаған ағас күмере менән ҡулланыусы айырым ҡуҙ мейесен (мангал, жаровня) файҙаланған. Осраҡлы рәүештә ҡайнар күмер ташлантыһын сығарыуға юл ҡуймаған махсус ҡапҡас менән йыһазландырылған был усаҡтар. Ошо сәбәпле һарайҙа мейес торбаларына мохтажлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Нигеҙҙә ағастан төҙөлгән Тыйыу һалынған ҡалала бындай йылытыу системаһы экологик яҡтан файҙалы булған һәм янғынға ҡаршы хәүефһеҙлек булдырған. 1420—1644 йылдарҙа Тыйыу һалынған ҡала Мин династияһының резиденцияһы булған. 1644 йылдың апрелендә уны [[Ли Цзычэн]] етәкселегендәге баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре баҫып ала, һәм император [[Чунчжэнь]] — Мин династияһының һуңғы императоры — Цзиньшань убаһында аҫылына. Ли Цзычэн [[Хәрби бөйөклөк залы]]нда үҙен Шунь династияһы императоры тип иғлан итә<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Әммә тиҙҙән ул, элекке Мин генералы У Саньгуй һәм маньчжур армияларының берләшкән көстәренән шөрләп, Тыйыу һалынған ҡаланың бер өлөшөн яндырып, ҡасып китә<ref>p 3734, {{книга |заглавие=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Китайские исторические материалы в Анналах династии И) |год=1980 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |id=CN / D829.312 |язык=ru |автор={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Цин династияһы === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|Көньяҡҡа барып ҡайтҡандан һуң, император [[Канси]] Тыйыу һалынған ҡалаға ҡайта.]] 1644 йылдың октябренә Маньчжурҙар төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡҡа өлгәшә, һәм принц-регент [[Доргонь]] Цин династияһын Мин вариҫы булараҡ иғлан итә. Тыйыу һалынған ҡалала йәш Император [[Шуньчжи]]ны бөтә Ҡытайҙың хакимы тип иғлан итеү тантанаһы үтә<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref|zh}}</ref>. Цин хакимдары, ҡайһы бер төп биналарҙың исемдәрен иҫәпкә алмағанда, башлыса һарайҙың Мин структураһы яҡлы була. Мин династияһы биргән исемдәрҙә ''цзи'' ({{китайский|極|极}}), өҫтөнлөк («превосходство») йәки үҙенә бер төрлө («исключительность») тигәнде аңлата, шул уҡ ваҡытта яңы цин атамаларында «тыныслыҡ» һәм «гармония» тигәнде аңлатҡан терминдар өҫтөнлөк ала; мәҫәлән, ''Хуаньджидянь'', «Империя өҫтөнлөклөгө залы», ''Тайхэдянь'', «Юғары гармония залы» тип үҙгәртелә<ref name="CCTV２">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|thumb|left|Тыйыу һалынған ҡалала [[Турфан]] делегацияһы (1656 йыл)]] Бынан тыш, [[шильдик|күрһәткестәр һәм атамалар яҙылған табличкалар]] ике телдә ([[ҡытай теле]]ндә һәм [[маньчжур теле]]ндә) эшләнгән<ref>{{cite web|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|url-status=dead|website=People Net|date=2006-06-16|access-date=2007-07-12|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01}}</ref>, ә императрицаның рәсми йоҡо бүлмәһенең төп өлөшө, Ер тыныслығы залы, [[шаманизм]] ғибәҙәтханаһын хәтерләтә<ref>{{cite web|title=坤宁宫 |subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|url-status=dead|access-date=2007-07-12|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29}}</ref>. Шулай итеп, Тыйыу һалынған ҡала Цин династияһы власы үҙәгенә әйләнә. Әммә Цин династияһы осоронда күп кенә императорҙар, күпселек ваҡытын ҡаланан ситтә, Йәйге һарайҙа йәки Юаньминъюань һарайында үткәреп, Тыйыу һалынған ҡалаға формаль ҡабул итеүҙәр өсөн генә килгән. [[Файл:1756 Bellin View of the Grand Throne Room in the Forbidden City, Beijing, China - Geographicus - LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡалалағы Ҙур тәхет залы күренеше, Жак-Никола Беллин, 1756]] 1860 йылда, [[Икенсе опиум һуғышы]], ваҡытында инглиз-француз көстәре Тыйыу һалынған ҡаланы яулап ала һәм һуғыш аҙағына тиклем оккупациялай<ref name="CCTV11">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. 1900 йылда, Боксерҙар ихтилалы ваҡытында, киләһе йылға тиклем уны, һигеҙ держава килешеүе (альянс) ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында ҡалдырып, императрица [[Цыси]] Тыйыу һалынған ҡаланан ҡасып китә. Егерме дүрт — Мин династияһының ун дүрт һәм Цин династияһының ун императорына — йорт хеҙмәтен үтәгән, 1911—1912 йылдарҙағы Синьхай революцияһында Цин династияһы ҡолатылғандан һуң һәм 1912 йылда Ҡытайҙың һуңғы императоры [[Пу И]] тәхеттән баш тартҡандан һуң, Тыйыу һалынған ҡала илдең сәйәси үҙәге булыуҙан туҡтай. Әммә [[Айсин Гёро|Цин император йорто]] менән яңы [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Ҡытай Республикаһы]] хөкүмәте араһында төҙөлгән килешеү буйынса Пу Иға Тыйыу һалынған ҡала диуарҙары сиктәрендә йәшәргә рөхсәт ителә. Пу И һәм уның ғаиләһе Эске һарайҙы файҙаланыу хоҡуғын һаҡлап ҡала, Ә Тышҡы һарай республика властарына тапшырыла. 1914 йылда Тышҡы һарайҙа музейға нигеҙ һалына<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === Революциянан һуң === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|thumb|1917 йылдың 12 июлендә, генерал Чжан Сюнь империяны реставрациялауға ынтылыш яһағандан һуң, Республика ғәскәрҙәре Тыйыу һалынған ҡаланы кире ҡайтарыу маҡсатында һуғыш алып бара]] Ҡытай Республикаһының [[Бэйянское правительство|Бэйян хөкүмәте]] осоронда Пу И-ның һарайҙа ҡалыуына риза булмау үҫә<ref name="Yan4">{{книга |заглавие=正说清朝十二帝 (Правдивые истории двенадцати императоров Цин) |ссылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |isbn=7-101-04445-X |язык=zh |часть=国民—战犯—公民 (Подданный – Военный преступник – Гражданин) |автор={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html }}</ref> 1923 йылда Пу И-ҙың инглиз теле уҡытыусыһы Реджинальд Джонстон уға һөйләүенсә, евнухтар һарайҙан йәшерен рәүештә ҡиммәтле әйберҙәрҙе алып сығып, антиквар магазиндарында һата. Пу и һарай коллекцияларының аудитын заказ итә. Аудит башланыр алдынан янғын император [[Цяньлун]]дың сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһының ҙур өлөшө һаҡланған Ижад ителгән сәскә атыу һарайы баҡсаларын юҡ итә<ref name="Jianfu1">{{cite web|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |website=CRI Online|date=2007-02-15|access-date=2007-07-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |archive-date=2009-09-01|url-status=dead}}</ref>. Пу И үҙенең мемуарҙарында янғынды евнухтар үҙҙәренең тотоноуҙарын (растрата) йәшереү өсөн ойошторған тип раҫлай. Пу И-ның һарайҙы биләүенә риза булмаған йәмәғәтселектең асыуын был янғын тағы ла көсәйтә<ref>{{книга |автор=Aisin-Gioro, Puyi |заглавие=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi |ссылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0 |год=1964 |издательство=Foreign Language Press |место=Beijing |isbn=0-19-282099-0 |язык=en}}</ref>. Баҡсалар фәҡәт 2005 йылда ғына тергеҙелә году<ref name="Jianfu2">{{cite web|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|url-status=dead|lang=en|title=Jianfu Palace Garden|access-date=2007-07-20 |publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|thumb|left|upright|Тылсымлы бәшмәктәр менән биҙәлгән балдахин музейҙың йөҙҙәрсә мең экспонаттарының береһе генә]] 1924 йылда путч һөҙөмтәһендә генерал [[Фэн Юйсян]] Пекинға эйә була. Цин император йорто менән элекке килешеүҙе юҡҡа сығарып, Фэн Пу И-ҙы һарайҙан ҡыуып сығара<ref name="Yan4"/>. Мин һәм Цин императорҙары йыйған сәнғәт әйберҙәренең ҙур коллекцияһы республика ҡулына күсә. Улар нигеҙендә 1925 йылдың 10 октябрендә элекке император һарайында (Ике Тиҫтә Байрамя) музейы ({{Китайский||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Элекке император һарайы“ музейы}}) йыш ҡына башҡа телдәрҙә йыш ҡына «Гугун» музейы булараҡ билдәле<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |title=Музей Гугун |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |url-status=live }}</ref>. (Әммә Һарай биналарының береһендә — Хәрби дан залында («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Уиндянь) — 1914 йылда уҡ музейҙың күпкә бәләкәйерәк элгәргеһе була)<ref name=her>[http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 The Transition from Palace to Museum: The Palace Museum’s Prehistory and Republican Years] {{Wayback|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 |date=20161012151139 }} (От дворца к музею: предыстория Дворцового музея и Дворцовый музей в период [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской республики]])</ref>. Унда булған бик күп аҫылташтар һәм ҡыҙыҡлы артефакттар яйлап каталогҡа индерелә (1925 йылғы описҡа ярашлы, яҡынса 1,17 млн һаҡлау берәмеге) һәм халыҡ күҙәтеүенә ҡуйыла<ref>{{cite web|author=Cao Kun|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|website=Beijing Legal Evening|publisher=People Net|date=2005-10-06|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|url-status=dead}}</ref>. 1933 йылда Японияның Ҡытайға баҫып инеүе (1937—1945) был милли ҡомартҡыларҙың (111 549 һаҡлау берәмеге, шул иҫәптән мөһим артефакттар һәм император тәхеттәре) хәүефһеҙлеген ҡурҡыныс аҫтына ҡуя, һәм музей коллекцияһының байтаҡ өлөшө Тыйыу һалынған ҡаланан сығарыла. Башта улар Нанкинға, ә һуңынан Шанхайға ебәрелә. Әммә тиҙҙән япон ғәскәрҙәре Шанхайға янай башлай. Башҡарма Совет коллекцияларҙы алыҫ көнбайышҡа эвакуациялау тураһында ҡарар ҡабул итә. Артефакттар өс партияға бүленә. Береһе төньяҡ маршрут буйынса [[Шэньси]] яғына йүнәлә. Икенсеһе [[Янцзы]] буйлап илдең көньяҡ-көнбайышына, [[Сычуань]] һәм [[Гуйчжоу]] йүнәлешендә ебәрелә. Һуңғы партия көньяҡҡа, [[Гуанси]] яғына күсерелә. Япон һөжүменең тиҙлеге, бомбаға тотоуҙан һәм баҫып алыуҙан ҡасыу өсөн, артефакттарҙы тиҙ күсерергә мәжбүр итә, йыш ҡына ҡарарҙар ебәреүгә бер сәғәт ҡалғас ҡына ҡабул ителә. Ахырҙа, өс коллекция һуғыш аҙағыына тикем Сычуанда сағыштырмаса хәүефһеҙлектә була<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{cite web|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|lang=en |url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|access-date=2007-05-01|publisher=National Palace Museum|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта япон армияһы Пекиндағы Тыйыу һалынған ҡаланы баҫып ала. Музейҙың күп кенә хеҙмәткәрҙәре Пекинда һуғыш дауамында ҡала, һәм йә уларҙың булыуы, йә япон властарының Пу И-ға (Япон яҡлы Маньчжоу-го дәүләте императоры булып киткән) хөрмәт күрһәтеүе арҡаһында, коллекцияның Пекинда һуғыш ваҡытында ҡалған өлөшө лә һаҡланып ҡала<ref name=her/>. Япон армияһы бер нисә ҙур бронза көршәк һәм пушка фрагменттарын ғына алып сыға. Был трофейҙарҙың күп өлөшө һуғыштан Һуң [[Тяньцзинь]] ҡалаһында табыла<ref name="CCTV11"/>. 1945 йылда, Японияны еңгәндән һәм граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, артефакттар кире Нанкинға һәм Пекинға күсерелә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, уларҙың береһе лә зыян да күрмәгән, юғалмаған да<ref>{{cite web|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|access-date=2007-05-01 |lang=en|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Пекиндың Тыйыу һалынған ҡалаһындағы музей коллекциялары илдең башҡа музейҙарынан һәм башҡа сығанаҡтарҙан экспонаттар тапшырыу иҫәбенә киңәйә. === Тайванда Һарай музейы === В конце 1940-х годов, после того как [[гоминьдан]] проиграл гражданскую войну в Китае, [[Чан Кайши]] приказал перевезти артефакты музея «Гугун» из Запретного города и Национального музея в Нанкине на [[Тайвань]]. По мере развития событий, никакие артефакты из Пекина отправлены не были; однако многие из лучших коллекций, хранившихся в Нанкине (2972 ящика из {{Num|13427|}}), были переправлены на Тайвань, где они стали ядром [[Музей Императорского Дворца|Музея Императорского Дворца]] в [[Тайбэй|Тайбэе]]<ref name=her/><ref>{{Cite web |url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |title=Музей «Гугун» в Тайбэе |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Three">{{cite web|title=三大院长南京说文物 |subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|url-status=dead|website=Jiangnan Times|publisher=People Net|date=2003-10-19|access-date=2007-07-05 |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01}}</ref>. В результате улучшения отношений между КНР и Тайванем в XXI веке стало возможным и развитие контактов между пекинским и тайбэйскими музеями «Гугун». Начиная с 2009 года в Тайбэе были проведены ряд важных совместных экспозиций с предметами из обеих (пекинской и тайбэйской) коллекций. Однако из Тайбэя в Пекин для выставок пока лишь посылаются фотографии и видеозаписи, но не оригиналы экспонатов, ввиду неурегулированности их правового статуса: тайваньская сторона не уверена в том, разрешат ли власти КНР вернуть на Тайвань посланные в Пекин экспонаты<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=20161018193258 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === При Китайской Народной Республике === В 1949 году у [[Врата Небесного Спокойствия|Врат небесного спокойствия]], прямо напротив Запретного города, была провозглашена Китайская Народная Республика. На протяжении следующих двух десятилетий были внесены различные предложения — сровнять с землёй или реконструировать Запретный город, чтобы разбить общественный парк, построить транспортную развязку или «развлекательные объекты»<ref>{{cite web|author=Wang, Jun|title= Forbidden City reconstruction plans|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm |url-status=dead|publisher=Guangming Daily|date=2006-09-01|access-date= 2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. В этот период Запретный город претерпел некоторый ущерб, включая разборку трона в Зале центральной (полной) гармонии, снятие табличек с названиями с нескольких зданий и садов, и разрушение некоторых небольших ворот и построек<ref>{{cite web|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|first=Jie|last=Chen|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|website=Yangcheng Evening News|publisher=Eastday|date=2006-02-04|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|url-status=live}}</ref>. Пик ущерба пришёлся на период [[Культурная революция в Китае|Культурной революции]]. В 1966 году был модифицирован Зал Поклонения предкам и разрушены некоторые артефакты — ради выставки революционных грязевых скульптур. Однако дальнейшее разрушение было предотвращено, благодаря вмешательству Премьера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], пославшего армейский батальон охранять город. Эти войска также предотвратили разграбление дворца [[хунвейбины|Красной гвардией]], устремившейся на штурм и разрушение «[[Четыре пережитка|Четырёх пережитков]]». С 1966 по 1971 годы все ворота в Запретный город были запечатаны, дабы спасти его от дальнейшего разрушения<ref>{{cite web|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|title="文化大革命"中谁保护了故宫 |subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|url-status= dead|website=CPC Documents|publisher=People Net|date=2006-11-07|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-url= https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19}}</ref>. В 1987 году [[ЮНЕСКО]] объявила Запретный город объектом Всемирного наследия под наименованием «Императорский дворец династий Мин и Цин»<ref>Запретный город был включён в перечень, как «[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties] {{Wayback|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf |date=20090326110017 }}» (UNESCO World Heritage Official Document). В 2004 году к этому комплексу, в качестве дополняющего объекта, был добавлен Мукденский дворец в Шэньяне, после чего комплекс стал именоваться «Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шэньяне»: {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang|lang=en|website=[[UNESCO]]|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref> — в связи с его важной ролью в развитии [[архитектура Китая|китайской архитектуры]] и культуры. [[Файл:Food Court at the Forbidden City.jpg|right|thumb|[[Ресторанный дворик]] на территории Шести Западных Дворцов]] Несмотря на усилия, прилагаемые для предотвращения коммерциализации дворца, существует некоторое количество коммерческих предприятий — таких, как сувенирные магазины и фотокиоски. Эти коммерческие предприятия часто становились предметом разногласий. Кофейня [[Starbucks]]<ref>{{cite web|title=Starbucks Store Locator – Store detail |url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|access-date=2007-05-01|lang=en|website=Starbucks|archive-url= https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date= 2007-06-12}}</ref>, открывшаяся в 2000 году<ref>{{cite web|author=Mellissa Allison|title=Starbucks closes Forbidden City store|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|publisher=The Seattle Times|date=2007-07-13|access-date=2007-07-14|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|url-status=live}}</ref>, спровоцировала возражения<ref>{{cite web|author=Reuters|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|publisher=[[CNN]]|date=2000-12-11|access-date=2007-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02}}</ref> и в конечном счёте 13 июля 2007 года была закрыта. Китайские СМИ отметили также пару сувенирных магазинов, в 2006 году отказавшихся принять граждан Китая<ref>{{cite web|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|url-status=dead|publisher=Xinhua Net|date=2006-08-23|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13}}</ref>. Согласно сообщениям, целью являлось сохранение атмосферы, в которой иностранцы могли становиться жертвами вздувания цен. Впоследствии некоторые комментаторы, например, влиятельный ведущий Phoenix TV Лукиу Лювей, подвергли сомнению саму практику сдачи в аренду участков в Запретном городе в качестве мест розничной торговли<ref>{{cite web|title=闾丘露薇：星巴克怎么进的故宫？Лукиу Лювей: Как Starbucks попал в запретный город|url=http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|publisher=People Net|date=2007-01-16|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143818/http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|url-status=dead}}; см. также оригинальный пост в блоге [http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 здесь] {{Wayback|url=http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 |date=20070207111046 }} (на китайском).</ref>. В 2005 году [[IBM]] и Дворцовый музей анонсировали совместный проект создания на базе Интернета виртуальной модели Запретного города и ассоциированных с ним объектов в Пекине<ref name=IBM>{{cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|title=Forbidden City|url-status=dead|publisher=IBM.com|date=2005-06-16|access-date=2008-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml |archive-date=2008-06-26}}</ref>. В 2008 году этот сетевой проект культурного наследия был выпущен в свет под названием «Запретный город: Вне пространства и времени». Он реализован на [[английский язык|английском]] и китайском языках. Виртуальный Запретный город включает в себя около 800 зданий и представляет интерактивные [[трёхмерная графика|трёхмерные]] модели построек Запретного города и культурных артефактов<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|thumb|Туристы в Дворцовом музее]] В наши дни дворцовый комплекс является одной из главных туристических достопримечательностей Пекина. Запретный город ежегодно посещают около 7 миллионов человек; в летний период, число туристов достигает 77 тысяч в день<ref name=bruno>Debra Bruno. [http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog 7 Million People Can Be Wrong: Forbidden City Struggles to Appeal] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog |date=20161018193303 }}. WSJ Blog, 2014-09-04</ref>. Ответственность за сохранение и реставрацию Запретного города возложена на Дворцовый музей. Ограничена высота зданий, расположенных вокруг него. В 2005 году начался рассчитанный на шестнадцать лет проект по ремонту и реставрации всех зданий Запретного города, с целью их возвращения к состоянию до 1912 года. Эта реставрация — крупнейшая из всех предпринятых за два века; она предполагает поочерёдное закрытие участков Запретного города для проведения оценки, ремонта и реставрации<ref>{{cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|access-date=2007-05-03|author=Palace Museum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21}}</ref>. Некоторые заброшенные или разрушенные участки перестраиваются, что также является составляющей проекта. Сады Дворца созидаемого процветания, разрушенные пожаром в 1923 году, были восстановлены в 2005 году, однако остаются закрытыми для публики<ref name="Jianfu2"/>. Кроме того, в ином стиле был спроектирован интерьер, а здания используются для проведения визитов [[VIP|государственных деятелей]]<ref name="Jianfu1"/>. == Описание == === Планировка === [[Файл:Forbidden city map bg.jpg|thumb|right|300px|План Запретного города. ---- Красным пунктиром проведена приблизительная разграничительная линия между Внутренним дворцом (север) и Внешним дворцом (юг) Запретного города. ---- {{col-begin}} {{col-2}} A. Ворота Умэнь.<br> Б. Ворота Шэньумэнь.<br> В. Ворота Сихуамэнь.<br> Г. Ворота Дунхуамэнь.<br> Д. Сторожевые башни.<br> Е. Ворота Тайхэмэнь.<br> Ж. Павильон Тайхэдянь.<br> З. Павильон Чжунхэдянь.<br> И. Павильон Баохэдянь.<br> К. Флигель Уиндянь.<br> {{col-2}} Л. Флигель Вэньхуадянь.<br> М. Сад Цынин.<br> Н. Наньсаньсо.<br> О. Дворец Цяньцингун.<br> П. Дворец Цзяотайдянь.<br> Р. Дворец Куньнингун.<br> С. Императорский сад.<br> Т. Павильон Янсиньдянь.<br> У. Дворец Ниншоугун.<br> {{col-end}}]] Запретный город представляет собой прямоугольник с длинами сторон 961 метр (с севера на юг) на 753 метра (с востока на запад). Он состоит из 980 сохранившихся зданий с 8886 «бухтами» комнат<ref name=Oakland/><ref>Поскольку в традиционной китайской архитектуре более крупные здания регулярно и с лёгкостью подразделяются на разнообразные планировки, число комнат в Запретном городе традиционно подсчитывается исходя из количества «бухт», при том что каждая «бухта» представляет собой пространство, определяемое четырьмя структурообразующими колоннами.</ref> (хотя в это число могут не входить различные вестибюли)<ref name=Oakland>{{cite web|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead|title=Amazing Facts About the Forbidden City|lang=en|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14}}</ref>. Ещё одной часто встречающейся оценкой является 9999 комнат, включая вестибюли<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|access-date=2017-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>; хотя эта цифра часто цитируется, она не поддерживается данными изысканий и, скорее всего, представляет собой устную традицию<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|url-status=dead|title=Numbers Inside the Forbidden City |lang=en|website=China.org.cn|date=2007-07-20|access-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm |archive-date=2015-09-24}}</ref>. В целом, у Запретного города три вертикальные оси; важнейшие здания расположены на центральной оси «север-юг»<ref name="Yu 25"/>. Запретный город был спроектирован так, чтобы являться центром древнего Пекина. Он заключён внутри большей, обнесённой стенами, области, именуемой Имперский город. Имперский город, в свою очередь, заключён внутри Внутреннего города; к югу от последнего находится Внешний город. Запретный город продолжает играть важную роль в городской схеме Пекина. Центральный вектор «север-юг» остаётся центральной осью города; эта ось продолжается на юг через Врата Небесного Спокойствия до площади Тяньаньмэнь, церемониального центра Китайской Народной Республики, и далее до Юндимэнь. К северу она продолжается через холм Цзиньшань до Колокольной и Барабанной башен<ref>{{cite web|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|website=People Net|date=2006-05-30|access-date=2007-07-05|lang=zh|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|url-status=live}}</ref>. Эта ось не ориентирована строго с севера на юг, но смещена — чуть более чем на два градуса. В настоящее время исследователи считают, что ось была спроектирована в эпоху династии Юань таким образом, дабы она была расположена на одной линии с [[Шанду]] — другой столицей их империи<ref>{{cite web|first=Feng|last=Pan|title=探秘北京中轴线 |subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |website=Science Times|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |archive-date=2007-12-11|url-status=dead|access-date=2007-10-19|date=2005-03-02}}</ref>. Запретный город традиционно разделяется на две части. Внешний дворец ({{lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), или Передний дворец ({{lang-zh2|前朝}}), включает в себя южные участки, и использовался для церемониальных целей. Внутренний дворец ({{lang-zh2|内廷}}, Нэйтин), или Задний дворец ({{lang-zh2|后宫}}), включает северные участки, являлся резиденцией императора и его семьи и был предназначен для занятия повседневными государственными делами. === Стены и ворота === [[Файл:MeridianGate.jpg|thumb|left|Меридианные (Полуденные) ворота — центральный вход в Запретный город — с двумя выступающими крыльями]] Запретный город окружают стена длиной 3400 метров и высотой 7,9 метров<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, и [[ров]] глубиной 6 метров и шириной 52 метра. Ширина стен у основания составляет 8,62 метра, к вершине они сходятся до 6,66 метров<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Эти стены служили в качестве как [[городские стены|защитных]], так и поддерживающих стен дворца. Они были построены из [[землебитные строения|утрамбованной земли]] в качестве основы и с обеих сторон покрыты тремя слоями специально обожжённых кирпичей, промежутки между которыми были заполнены известковым раствором<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:The Northwest Corner Tower with Double Rainbow.jpg|thumb|right|Башня северо-западного угла Запретного города с двойной радугой]] [[Файл:Gate of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Ворота Верховной гармонии]] На четырёх углах стены размещены башни («Д» на схеме), замысловатые крыши которых украшены 72 рёбрами (воспроизводя Павильон принца Тенга и Павильон жёлтого журавля, как они запечатлены на картинах эпохи [[империя Сун|династии Сун]])<ref name="Yu 32"/>. Для простолюдинов, обитающих вне стен, эти башни являются самыми заметными компонентами дворца, и с ними связано много народных преданий. Согласно легенде, мастерам не удалось снова собрать угловую башню после того, как она была разобрана для ремонта в ранний период династии Цин, и она была восстановлена лишь после вмешательства бессмертного плотника [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2"/>. [[Файл:Forbidden City Beijing Shenwumen Gate.JPG|thumb|Ворота Божественной мощи (северные ворота). Нижняя табличка гласит: «Дворцовый музей» ({{китайский||故宫博物院}})]] [[Файл:Forbiddencity notopen06.JPG|thumb|left|Восточные Ворота славы во время ремонтных работ, в период 16-летнего реставрационного процесса]] Стены с каждой стороны снабжены воротами. В южной стене находятся главные, Меридианные (Полуденные) ворота («А» на схеме) ({{lang-zh|午門}}, Умэнь). (С площади Тяньаньмэнь в Запретный город ведут Врата небесного спокойствия, однако в техническом смысле они не являются его частью; это — ворота Имперского города.) От Меридианных ворот отходят два выступающих крыла, которые вместе с самими воротами формируют три стороны расположенной перед ними площади (площадь Умэнь, или Меридианных ворот)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Ворота снабжены пятью проходами. Центральный проход является частью Императорского пути — вымощенной камнем дороги, которая формирует центральную ось Запретного города и всего древнего Пекина, и ведёт от Врат Китая на юге сквозь Запретный город, и вплоть до холма [[Цзиншань (парк)|Цзиньшань]] на севере, сложенного из земли, вынутой при раскопке окружающего Запретный город рва. По Императорскому пути может ходить или ездить только император (а также императрица — по случаю своего бракосочетания — и студенты, успешно сдавшие [[кэцзюй|Императорский экзамен]]<ref name="Yu 25"/>. На севере расположены Ворота Божественной Мощи (или Военной Доблести) («Б») ({{lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), выходящие на [[Цзиншань (парк)|парк Цзиншань]]. Восточные и западные ворота называются «Восточные Ворота Славы» («В») ({{lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) и «Западные Ворота Славы» («Г») ({{lang-zh|西华门}}, Сихуамэнь). Все ворота Запретного города декорированы девятью рядами по девять золотых гвоздей — за исключением Восточных Ворот Славы, которые украшены лишь восемью рядами<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Внешний дворец, или Южный сектор === [[Файл:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg|thumb|Зал Верховной гармонии]] Пройдя через Меридианные (Полуденные) ворота, посетитель попадает на большую площадь, пронизанную извивистой Внутренней Рекой Золотой Воды, через которую перекинуто пять мостов. За площадью возвышаются Врата Верховной гармонии («Е») ({{lang-zh|太和门}}, Тайхэмэнь). За ними находится площадь Зала Верховной гармонии<ref name="Yu 49"/> (буквой на карте не отмечена). От этой площади поднимается высокая трёхъярусная терраса из белого мрамора. На вершине этой террасы расположены три зала — средоточие внешнего дворцового комплекса. Это — в направлении с юга на север — Зал Верховной гармонии («Ж») ({{lang-zh|太和殿}}, Тайхэдянь), Зал Центральной (Полной) гармонии («З») ({{lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдянь) и Зал Сохранения гармонии («И») ({{lang-zh|保和殿}}, Баохэдянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Это основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции. [[Файл:Sign of the Hall of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Указатель Зала Верховной гармонии]] Зал Верховной гармонии является самым большим, и возвышается примерно на 30 метров над уровнем окружающей площади. Это — церемониальный центр имперской власти, и крупнейшая сохранившаяся деревянная структура в Китае. Он составляет девять «бухт» в ширину и пять в глубину — числа 9 и 5 символически связаны с величием императора<ref name="DPM Elements">{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. В потолок в центре зала вмонтирован замысловатый [[Кессон (архитектура)|кессон]], декорированный извивающимся драконом, изо рта которого исторгается группа металлических шаров в форме канделябра, именуемый «Зеркало [[Хуан-ди|Суаньянь]]»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. В эпоху династии Мин император собирал здесь двор для обсуждения государственных дел. В период династии Цин, поскольку император собирал двор гораздо чаще, вместо Зала Верховной гармонии использовалось менее чопорное помещение, а этот зал был предназначен только для церемониальных ситуаций, таких как [[коронация|коронации]], [[инвеститура|инвеституры]] и императорские свадьбы<ref name="DPM Taihedian">{{cite web|lang=zh|title=太和殿 |url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|access-date=2007-07-25|website=The Palace Museum|url-status=dead|archive-date=2007-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm}}</ref>. [[Файл:Forbidden city 05.jpg|thumb|Зал Центральной (Полной) гармонии на фоне Зала Сохранения гармонии]] Зал центральной (полной) гармонии — меньше, квадратной формы, использовался императором для подготовки и отдыха до и во время церемоний<ref name="DPM Zhonghedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|url-status=dead|title=中和殿 |subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30}}</ref>. Находящийся позади него Зал сохранения гармонии использовался для репетиций церемоний, а также являлся местом проведения финального этапа императорского экзамена<ref name="DPM Baohedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|url-status=dead|title=保和殿 |subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. Во всех трёх залах представлены императорские троны, самый большой и тщательно оформленный из которых — трон в Зале Верховной гармонии<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|thumb|left|Трон в Зале Сохранения гармонии]] В центральной части скатов, ведущих вверх к террасам с северной и южной сторон, находятся церемониальные пандусы — часть Императорского пути — оформленные искусной [[барельеф]]ной резьбой, несущей символический смысл. Северный скат, находящийся за Залом Сохранения гармонии, вырезан из цельного куска камня длиной 16,57 метров, шириной 3,07 метра и толщиной 1,7 метра. Он весит около 200 тонн и является самым большим резным орнаментом такого рода в Китае<ref name="Yang 15"/>. Южный скат, расположенный перед Залом Верховной гармонии — ещё длиннее, однако сделан из двух соединённых между собой каменных плит; стык был искусно скрыт с помощью наложенных один на другой резных барельефов, и был обнаружен лишь после того, как в XX веке эрозия увеличила промежуток<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На юго-западе Внешнего двора находится зал Военного величия (или Военачальника) («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Ундянь). Он использовался императором в различных ситуациях для приёма министров и проведения совещаний двора. На юго-востоке Внешнего двора находится зал Литературной славы («Л») ({{lang-zh|文华殿}}, Вэньхуадянь). В нём размещалась собственная дворцовая типография, также он использовался для церемониальных лекций высокочтимых конфуцианских учёных, а позже стал офисом Большого Секретариата. Здесь хранился экземпляр ''[[Сыку цюаньшу]]''. На северо-востоке Внешнего двора расположена резиденция кронпринца Три Южных Обители («Н») ({{lang-zh|南三所}}, Наньсаньсо)<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Внутренний дворец, или Северный сектор === [[Файл:Gugong.jpg|thumb|Дворец Небесной чистоты]] Внутренний дворец отделён от Внешнего продолговатой площадкой, расположенной [[ортогональность|ортогонально]] главной оси города. Он служил домом императору и его семье. В период династии Цин император жил и работал почти исключительно во Внутреннем дворце, а Внешний дворец использовался только для церемониальных целей<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden City August 2012 28.JPG|thumb|left|Трон во Дворце Небесной чистоты]] Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия (зелёная область севернее дворца Ниншоугун на схеме) ({{lang-zh|宁寿宫花园}}, Ниншоугун), Доброты и Спокойствия («М») ({{lang-zh|慈宁花园}}, Цынин), и Императорский сад («С») ({{lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). В центре Внутреннего дворца находятся основные помещения этой части Запретного города — ещё одна группа из трёх залов. Это, считая с юга: Зал Небесной чистоты («О») ({{lang-zh|乾清宫}}, Цяньцингун), Зал Объединения и мира («П») ({{lang-zh|交泰殿}}, Цзяотайдянь) и Зал Земного спокойствия («Р») ({{lang-zh|坤宁宫}}, Куньнингун). Меньшие по сравнению с залами Внешнего дворца, три зала Внутреннего дворца были официальными резиденциями императора и императрицы. Император, воплощающий [[инь и ян|ян]] и Небо, занимал Дворец Небесной чистоты; императрица, воплощая [[инь и ян|инь]] и Землю, — Дворец Земного спокойствия. Между ними находился Зал Объединения и Мира, в котором [[инь и ян]] смешивались, чтобы породить гармонию<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Water Spouts in the Forbidden City.jpg|thumb|Желоба для воды между уровнями Внутреннего дворца предотвращают залив верхних уровней водой.]] Дворец Небесной чистоты представляет собой здание с двумя карнизами и помещён на одноуровневой платформе из белого мрамора. Он связан с Воротами Небесной чистоты, расположенными к югу от него, приподнятым проходом. В период династии Мин он был резиденцией императора. Однако, начиная с императора [[Юнчжэн]] династии Цин, императоры жили не в этом дворце, а в меньшем Зале Умственного развития дальше к западу — из уважения к памяти императора [[Канси]]<ref name="CCTV2"/>; Дворец же Небесной Чистоты стал императорским залом аудиенций<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На крыше установлен кессон, украшенный извивающимся драконом. Над троном висит доска, на которой написано «Правосудие и Честь»({{китайский||正大光明|zhèngdàguāngmíng}}).<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Дворец Земного спокойствия — здание с двумя карнизами, 9 «бухт» в ширину и 3 в глубину. При династии Мин он был резиденцией императрицы. В эпоху династии Цин большие части Дворца были трансформированы новыми маньчжурскими правителями под нужды шаманистских ритуалов. Начиная с периода правления императора Юнчжэн, императрица перестала проживать во дворце; однако, две комнаты во Дворце земного спокойствия были сохранены, для использования в брачную ночь императора<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Между этими двумя дворцами расположен Зал Объединения и Мира, квадратной формы, с пирамидальной крышей. Здесь хранятся 25 императорских [[инкан|печатей]] династии Цин, равно как и другие церемониальные принадлежности<ref name="CCTV3"/>. Позади этих трёх залов находится Императорский сад. Относительно маленький и компактный по дизайну, сад, тем не менее, включает в себя несколько искусных ландшафтных компонентов<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. К северу от сада расположены Ворота божественной мощи. [[Файл:NineDragons01.jpg|thumb|Экран Девяти драконов перед Дворцом Безмятежного долголетия]] [[Файл:Forbidden City Imperial Guardian Lions.jpg|thumb|left|Позолоченный [[китайский лев|лев]] перед Дворцом Безмятежного долголетия]] Непосредственно к западу расположен Зал Умственного развития. Незначительный вначале дворец, начиная с периода императора Юнчжэн он стал ''de facto'' резиденцией и офисом императора. В последние десятилетия династии Цин вдовствующие императрицы — включая Цыси — проводили совещания двора в восточной части этого зала. Вокруг Зала Умственного развития находятся офисы Большого Совета и других ключевых государственных органов<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Северо-восточный сектор Внутреннего дворца занят Дворцом безмятежного долголетия ({{китайский||寧壽宮}}) — комплекс, построенный императором [[Цяньлун]] в ожидании своего ухода на покой. Он зеркально копирует планировку самого Запретного города и включает в себя «внешний дворец», «внутренний дворец», сады и храмы. Вход во Дворец Безмятежного долголетия отмечен Экраном девяти драконов из глазурованной черепицы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Этот сектор Запретного города реставрируется в партнёрстве между Дворцовым музеем и Фондом мировых памятников — долгосрочный проект, завершение которого ожидается в 2017 году<ref>{{cite web|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|lang=en|website=World Monuments Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. === Религия === Религия составляла важную часть жизни императорского дворца. При династии Цин Дворец Земного Спокойствия стал местом проведения [[шаманизм|шаманистских]] церемоний маньчжуров. В то же время, исконная китайская религия — [[даосизм]] — продолжала играть важную роль на всём протяжении династий Мин и Цин. Существовало два даоистских святилища, одно в императорском саду и другое в центральной зоне Внутреннего дворца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Ещё одной превалирующей формой религии во дворце периода династии Цин был [[буддизм]]. По всему Внутреннему дворцу было разбросано большое число храмов и святилищ — включая таковые [[тибетский буддизм|тибетского буддизма]], или ламаизма. Буддистская иконография была также обильно представлена в оформлении интерьеров многих построек<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Одной из важнейших среди них является Павильон Цветочного Дождя. В нём располагалось большое число буддистских статуй, икон и [[мандала|мандал]], собранных в ритуалистические паттерны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Окружающая территория === [[Файл:Beijing city wall map ru.svg|thumb|Местоположение Запретного города в историческом центре Пекина]] Запретный город с трёх сторон окружён императорскими садами. К северу от него находится парк Цзиншань, известный также под названием «Панорамный холм» — искусственный холм, насыпанный из почвы, вынутой при сооружении рва и из близлежащих озёр<ref name="Yu 20" />. К западу расположен [[Чжуннаньхай]] — бывший царский парк, вписанный между двумя соединяющимися озёрами, который сейчас служит центральной штаб-квартирой [[Коммунистическая партия Китая|Коммунистической партии Китая]] и [[Государственный совет КНР|Государственного совета КНР]]. На северо-западе находится [[парк Бэйхай]] — популярный царский парк, также организованный вокруг озера, соединяющегося с двумя южными озёрами. Южнее Запретного города располагались два важных святилища: Императорское Святилище семьи, — или Императорский Храм предков ({{китайский||太庙|Tàimiào}}), — и Императорское Святилище государства ({{китайский||太社稷|Tàishèjì}}), в которых император поклонялся духам своих предков и духу нации, соответственно. Сегодня первый — это Зал культуры трудового народа Китая<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|url-status=dead|title=Working People's Cultural Palace|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11}}</ref>, а второй — парк Жонгшан, увековечивающий память [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|url-status=dead|title=Zhongshan Park|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19}}</ref>. К югу, вдоль главной оси, стоят двое почти идентичных ворот. Это Вертикальные ворота ({{китайский||端门|Duānmén}}) и более знаменитые Врата небесного спокойствия, украшенные портретом [[Мао Цзэдун]]а в центре и двумя плакатами слева и справа: «Да здравствует Китайская Народная Республика» и «Да здравствует великое единство народов мира». Врата Небесного Спокойствия соединяют территорию Запретного города с современным символическим центром китайского государства — площадью Тяньаньмэнь. Хотя в настоящее время строительные работы вблизи Запретного города жёстко контролируются, неконтролируемые и иногда политически мотивированные разрушения и реконструкции, осуществлявшиеся на протяжении всего прошлого столетия, изменили облик районов, окружающих Запретный город. С 2000 года муниципальное правительство Пекина работает над выселением правительственных и военных учреждений, занимающих некоторые исторические здания, а вокруг сохранившихся частей стен Имперского города разбит парк. В 2004 году был обновлён декрет, касающийся планировки и ограничения высоты зданий, с целью превратить территорию Имперского города и северный городской сектор в буферную зону Запретного города<ref>{{cite web|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|lang=zh |website=Xinhua Net|date=2005-07-16|access-date=2007-04-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07}}</ref>. В 2005 году Имперский город и [[парк Бэйхай|Бэйхай]] (как дополняющий объект [[Летний дворец (Пекин)|Летнего дворца]]) были включены в шорт-лист выбора следующего объекта Всемирного наследия в Пекине<ref>{{cite web|first=Yang|last=Li|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|lang=zh|url-status=dead |website=Xinhua Net|date=2005-06-04|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06}}</ref>. === Символизм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|thumb|Имперский декор крыши высочайшего статуса на коньке крыши Зала Верховной гармонии]] Дизайн Запретного города, начиная с его общей планировки и вплоть до мельчайших деталей, был тщательно разработан с тем, чтобы отражать [[китайская философия|философские]] и [[религия в Китае|религиозные]] принципы — а сверх того, символизировать величие императорской власти. К числу заметных примеров относятся: * Жёлтый — цвет императора. Поэтому почти все крыши в Запретном городе покрыты жёлтой глазурованной черепицей. Имеются лишь два исключения. Библиотека в Павильоне Литературной глубины ({{китайский||文渊阁}}) была покрыта чёрной черепицей, поскольку чёрный цвет ассоциировался с [[У-син|водой]], а следовательно, предотвращением пожара. Сходным образом, резиденции кронпринца покрыты зелёной черепицей, потому что зелёный цвет ассоциировался с [[У-син|деревом]], а значит, ростом<ref name="DPM Elements"/>. * Все главные залы Внешнего и Внутреннего дворцов организованы в группы по три — формат [[триграмма|триграммы Циань]], символизирующей Небо. С другой стороны, резиденции Внутреннего дворца организованы в группы по шесть — формат [[триграмма|триграммы Кун]], символизирующей Землю<ref name="CCTV2"/>. * Наклонные скаты крыш зданий декорированы рядом статуэток, возглавляемых человеком верхом на [[феникс]]е, за которыми следует [[китайский дракон|императорский дракон]]. Число статуэток символизирует статус здания. Незначительная постройка может иметь 3 или 5 статуэток; Зал верховной гармонии имеет 10 — единственное здание в стране, которому во времена империи было позволено такое. В результате его десятая статуэтка, именуемая «''Хангши''» («имеющая десятый ранг») ({{китайский||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, является уникальной также и для Запретного города<ref>{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. * Планировка зданий следует древним традициям, зафиксированным в [[Ли цзи]]. Так, храмы предков расположены перед дворцом; хранилища размещены в передней части дворцового комплекса, а жилые зоны — сзади<ref>{{статья|заглавие=Why were Chang'an and Beijing so different?|издание=The Journal of the Society of Architectural Historians|том=45|номер=4|страницы=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|язык=|автор=Steinhardt, Nancy Shatzman|месяц=12|год=1986}}</ref>. == Влияние == Запретный город — кульминация двухтысячелетнего развития классической китайской и восточно-азиатской архитектуры — оказывает влияние на последующее развитие архитектуры Китая, равно как и является источников вдохновения для многих произведений искусства. Вот несколько конкретных примеров: ;В искусстве и популярной культуре Запретный город служил сценой для многих художественных произведений. В последние годы он демонстрируется в фильмах и телевизионных сериалах. Вот несколько заметных примеров: * ''Запретный город'' (1918), художественный фильм о китайской принцессе и американце. * ''[[Последний император]]'' (1987), [[фильм-биография|биографический фильм]] о жизни Пу И — последнего царственного обитателя дворца — был первым в истории художественным фильмом, который правительство Китайской Народной Республики разрешило снять в Запретном городе. * ''Марко Поло'' — совместный [[мини-сериал]] [[NBC]] и [[RAI]], показанный в начале 1980-х годов, был снят в Запретном городе. Однако, нынешнего Запретного города не существовало в эпоху династии Юань, когда [[Поло, Марко|Марко Поло]] встречался с [[Хубилай|Хубилаем]]. * В Запретном городе проходили съёмки клипа группы [[30 Seconds to Mars]] на песню [[From Yesterday]]. * ''Запретный город'' — одно из чудес света в играх «[[Sid Meier’s Civilization V]]» и «[[Sid Meier’s Civilization VI]]» ;Сценическая площадка Запретный город служит также сценической площадкой. Однако его использование в этом качестве жёстко ограничено, в связи с тем, что оборудование и выступления оказывают значительное влияние на древние постройки. Почти все представления, о которых говорится, что они имеют место «в Запретном городе», проводятся вне дворцовых стен. * Опера [[Пуччини, Джакомо|Джакомо Пуччини]] ''[[Турандот (опера)|Турандот]]'' — история китайской принцессы — была исполнена в Императорском святилище непосредственно вблизи Запретного города в первый раз в 1998 году<ref>{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/ |title=Turandot at the Forbidden City, Beijing 1998 |access-date=2007-05-01 |website=TurandotOnSite.com |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020252/http://turandotonsite.com/ |archive-date=2006-12-05 }}. На официальном сайте утверждается, что площадка, Дворец культуры народа, была «Залом небесной чистоты».{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |title=The People's Cultural Palace and the Forbidden City of Beijing |lang=en |website=TurandotOnSite.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091838/http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }} На самом деле, Дворец культуры трудового народа ранее был Храмом императорских предков ([http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm China.org: Working People’s Cultural Palace] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm |date=20071011195047 }}).</ref>. * В 1997 году родившийся в Греции композитор и клавишник [[Хрисомаллис, Янни|Янни]] дал живой концерт перед Запретным городом. Концерт был записан и позже издан, как часть альбома ''Tribute''<ref>{{cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * В 2001 году [[Три тенора]] — испанские певцы [[Доминго, Пласидо|Пласидо Доминго]] и [[Каррерас, Хосе|Хосе Каррерас]] и итальянский певец [[Паваротти, Лучано|Лучано Паваротти]] — дали один из своих концертов перед главными воротами Запретного города. * В 2004 году французский музыкант [[Жарр, Жан-Мишель|Жан-Мишель Жарр]] дал живой концерт перед Запретным городом вместе с коллективом из 260 музыкантов; этот концерт явился одним из мероприятий «Года Франции в Китае»<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|access-date=2007-05-01|publisher=BBC|date=2004-10-11|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|url-status=live}}</ref>. ;Филателия 11 июля 2020 года почта [[Китай|Китая]] выпустила [[почтовый блок]] из четырёх марок с изображением элементов архитектурного ансамбля музея Гугун: моста через Реку Золотой Воды ({{китайский||金水桥}}), павильона Чжунхэдянь ({{китайский|中和殿}}), дворца Цяньцингун ({{китайский|乾清宫}}) и павильона Тысячи Осеней в Императорском саду ({{китайский||千秋亭}}). Выпущен также почтовый блок с картой музея Гугун на марке в нём. Выпуск был приурочен к 600-летию Гугуна<ref name=K>{{статья|заглавие=Марки к 600-летию Гугуна|издание=[[Китай (журнал)|Китай]]|номер=8|год=2020|issn=1005-5010|страницы=11}}</ref><ref>{{cite web|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|lang=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|url-status=live}}</ref>. == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * {{Книга|часть=Запретный город в Пекине|заглавие=Традиционная архитектура Китая|автор=Ли Цинси.|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|серия=Основные сведения о Китае|год=2002|страницы=21—49|isbn=7-80113-827-9|ссылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false}} * {{Книга|часть=Императорский дворец Гугун в Пекине|заглавие=Китайские памятники мирового наследия|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|год=2003|страницы=18—27|isbn=7508502272|ссылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false}} * {{книга |заглавие = Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом |ответственный = Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной. |издание = |место = М. |издательство = Наталис |год = 2007 |страниц = 176 |серия = Восточная коллекция |isbn = 978-5-8062-0249-0 |тираж = 2000}} == Ссылки == {{Навигация}} {{Всемирное наследие|439}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://beyondspaceandtime.org/ Виртуальный музей] * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] {{Внешние ссылки}} {{Культурное наследие в Китае}} {{Музеи Пекина}} [[Категория:Музеи Пекина]] [[Категория:Дворцы Китая]] [[Категория:Всемирное наследие в Китае]] [[Категория:Резиденции правителей]] [[Категория:Резиденции монархов]] fm5ye3lvkzh5x1ew82959ndyvophfro 1293284 1293280 2026-04-13T10:28:04Z Akkashka 14326 1293284 wikitext text/x-wiki {{Иҫтәлекле урын | Тип = Һарай ансамбле | Русское название = Запретный город | Оригинальное название = {{lang-zh|紫禁城}} | Изображение = 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Статус = дәүләт һаҡлауында {{ЮНЕСКО |Официальное название = Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang. The Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties in Beijing |Название = Пекинда һәм Шэньянда Мин һәм Цин император династиялары һарайҙары. |Тип = мәҙәни |Критерии = (i), (ii), (iii), (iv) |ID = 439-001 |Регион = Азия һәм Тымыҡ океан |Включение = 1987 }} | Страна = Ҡытай | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Пекин]] | Координаты = | CoordScale = | Позиционная карта = | Тип здания = | Архитектурный стиль = | Автор проекта = | Архитектор = | Скульптор = | Строитель = | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = 1420 | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Здания = | Приделы = | Известные обитатели = | Известные насельники = | Реликвии = | Настоятель = | Состояние = | Высота = | Материал = | Сайт = | План = | Подпись плана = | Ширина плана = }} [[Файл:景山公园 (19687188164) - panorama.jpg|thumb|420px|Пекин, Тыйым һалынған ҡала]] [[Файл:Xicheng, Beijing, China - panoramio - long10000 (4).jpg|thumb|300px| Тыйыу һалынған ҡаланың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө башняһы]] '''Тыйыу һалынған ҡала''' ({{Китайский||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзиньчэн|[[Пурпурный цвет|Ҡуйы ҡыҙыл төҫ]] тыйым һалынған ҡала}}; бөгөнгө көндә ғәҙәттә {{Китайский||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Элекке һарай}}<ref>Как нарицательное существительное, һүҙлектәр 故宫 (gùgōng) «элекке император династияһы һарайы» тип тәржемә ителә</ref>) — донъялағы иң мөһабәт һарай комплексы (961 x 753 метра, 720 мең м², 980 бина)<ref name="Rooms">{{cite web|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房 |subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|lang=zh|website=Singtao Net|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html |archive-date=2007-07-18|url-status=dead|access-date=2007-07-05}}</ref>. [[Пекин]] ҡалаһының үҙәгендә, төп [[Тяньаньмэнь майҙаны]]нан төньяҡҡа һәм [[Чжуннаньхай|күл кварталынан]] көнсығышҡа (илдең хәҙерге етәкселәрҙең резиденциялары) урынлашҡан. Ҡытай императорҙарының, Мин династияһынан алып Цин династияһының аҙағына тиклем, йәғни 1420 йылдан 1912 йылға тиклемге төп һарай комплексы; ошо ваҡыт дауамында императорҙарҙың һәм уларҙың ғаилә ағзаларының йәшәү урыны, шулай уҡ ҡытай хөкүмәтенең церемониаль һәм сәйәси үҙәге булып хеҙмәт иткән. Ошонан Мин һәм Цин династияларының 24 императоры Ҡытай дәүләте ([[Поднебесная]]) менән идара итә. 1406—1420 йылдарҙа Ҡытай императорҙарының Мин династияһы һарайы булараҡ төҙөлгән һарай комплексы шул ваҡыттан алып бик күп үҙгәрештәр кисерә<ref name="Rooms"/>. Традицион ҡытай һарай архитектураһы өлгөһө булараҡ<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref>, комплекс Көнсығыш Азияның да, башҡа төбәктәрҙең дә мәҙәни һәм архитектура үҫешенә йоғонто яһай. 1925 йылдан Тыйыу һалынған ҡала Һарай музейы ҡарамағында була, уның сәнғәт әҫәрҙәре һәм артефакттар коллекцияһы Мин һәм Цин династиялары император коллекциялары базаһында формалаша. Элекке музей коллекцияһының бер өлөшө хәҙер [[Тайбэй]]ҙағы [[Император һарайы музейы]]нда урынлашҡан; ике музей ҙа бер үк учреждениенан башлана, әммә [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]нан һуң айырыла. 1987 йылда Тыйыу һалынған ҡала ҡытай объекттарынан беренсе булып ЮНЕСКО тарафынан кешелектең [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә<ref name="UNESCO"/>. ЮНЕСКО уны донъяла һаҡланып ҡалған иң ҙур боронғо ағас ҡоролмалар йыйылмаһы иҫәбенә индергән. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|thumb|right|[[Черепахи в китайской мифологии|Тыйыу һалынған ҡалала гөбөргәйелдәр]] == Атамаһы == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|thumb|Бинаның ялтырауыҡлы биҙәүе (декор)]] «Тыйыу һалынған ҡала» тигән таралған атамаһы — ''Цзыцзиньчэн'' (Ҡуйы ҡыҙыл Тыйыу һалынған ҡала) ҡытай атамаһыныың тәржемәһе. Шундай уҡ сығанаҡлы икенсе атамаһы — «Тыйыу һалынған һарай»<ref>{{статья|заглавие=Perspective of urban land use in Beijing |издание={{Нп3|GeoJournal}} |том=20 |номер=4 |страницы=359—364 |doi=10.1007/bf00174975 |язык=en |автор=Gan, Guo-hui |месяц=4 |год=1990 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] }}</ref>. «''Цзыцзиньчэн''» атамаһы мәғәнәһе буйынса күп кимәлле: * ''Цзы'', йәки «Ҡуйы ҡыҙыл», боронғо Ҡытайҙа ''Цивей йондоҙо'' тип аталған [[поляриссима|Тимерғаҙыҡ йондоҙон]] күҙ уңында тота һәм традицион [[китайская астрология|ҡытай астрологияһында]] [[Юй-ди|Күк Императорыны]]ң күктәге төйәге, тип һаналған. Уның тирә-яғындағы күк өлкәһе — [[китайские созвездия|Өс ситән]] йондоҙлоғо ({{китайский||紫微垣|Zǐwēiyuán||Цивей һауыты}}) — Күк Императоры һәм уның ғаиләһе биләмәһе. Тыйыу һалынған ҡала, ер императоры резиденцияһы булараҡ, был өлкәнең ер эквиваленты була. * ''Цзинь'', йәки «''Тыйыу һалынған''», юғары рөхсәтһеҙ һарайға бер кем дә инә лә алмай, унан сығып та китә алмай тигәнде аңлата. Пекиндың үҙәгендә урынлашҡан Тыйыу һалынған ҡала уның башҡа өлөшөнән соҡорҙар һәм ҡуйы ҡыҙыл-ҡыҙыл диуарҙар менән айырылған; бында фәҡәт император һәм уның яҡындары ғына була алған, ә ябай халыҡ өсөн Пекиндың был өлөшө яҡын барырлыҡ булмаған. Бында хатта XIX быуатта ла сит ил кешеләре бер ҡасан да булмаған, шуға күрә 1900 йылда [[Ихэтуань ихтилалы]]н баҫтырыу ваҡытында Пекин алынғас, күп кенә европалылар һәм американдар, нисек итеп улар тәүге тапҡыр серле һарай комплексын барып күреүе тураһында яҙған. * Чэн «ҡала» тигәнде аңлата<ref name="Yu 18"/>. Бөгөн был объект, йышыраҡ, ''Гугун'' булараҡ билдәле, был ҡытай телендә «Элекке һарай» тигәнде аңлата<ref>В общем смысле, «гугун» обозначает также все бывшие дворцы; ещё одним выдающимся примером таковых являются бывший императорский ([[Мукденский дворец]]) в [[Шеньян]]е.</ref>. == Тарихы == === Ҡоролма һәм Мин династияһы === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡаланы төҙөргә Император [[Юнлэ]] бойорған]] Юань монгол династияһы дәүерендә Тыйыу һалынған ҡаланың урыны [[Ханбалыҡ]] йәки Империя ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Юань династияһы ҡолатылғандан һуң, Мин династияһы императоры Хунъу баш ҡаланы төньяҡ Пекиндан көньяҡтағы [[Нанкин]]ға күсерә, ә 1369 йылда Юань һарайҙарын ер менән тигеҙләргә ҡуша. Чжу Ди резиденцияһы Пекинда булған улы принцҡа Янь титулы уйлап табыла. 1402 йылда Чжу Ди тәхетте законһыҙ тартып ала (узурпировал) һәм «Юнлэ» девизы аҫтында император булып идара итә. Ул Пекинды Мин империяһының икенсе дәрәжәле баш ҡалаһы итә, һәм 1406 йылда уның күрһәтмәһе буйынса Тыйыу һалынған ҡала төҙөлә башлай<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Шул уҡ ваҡытта император масштабы буйынса сағыштырырлыҡ икенсе: Уданшань тауында унда бер ҡасан да булмаған даос ғибәҙәтханалары һәм монастырҙары комплексын төҙөү проектын йәйелдерә<ref>{{citation|first=Changjian|last=Guo|first2=Jianzhi|last2=Song|first3=Lingyu|last3=Feng|publisher=Wuzhou Chuanbo Chubanshe|year=2003|isbn=7508502264|title=World heritage sites in China|url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118|p=118}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |title=Источник |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919173908/https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |url-status=unfit }}</ref>. Бик күп архитекторҙар һәм зодчийҙар тарафынан Тыйыу һалынған ҡала планы эшләнә, ә һуңынан император Хеҙмәт министрлығы уны өйрәнә<ref name="journal"/>. Баш архитекторҙар һәм инженерҙар иҫәбенә Каи Синь<ref name="journal">{{cite web|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf |archive-date=2010-06-27|format=PDF|website=Asia-Pacific: Perspectives|publisher=University of San Francisco|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|lang=en|access-date=2015-11-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|url-status=live}}</ref>, вьетнам евнухы Нгуен Ан<ref>{{книга |автор=Tsai, Shih |заглавие=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle |ссылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover |издательство=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126 |isbn=978-0-295-98124-6 |язык=en |год=2002}}</ref>, Куаи сиань, Лу сиань һәм башҡалар инә<ref name="journal"/>. Төҙөлөш 15 йыл дауам итә, йөҙ мең оҫта һөнәрселәрҙең — таш, ағас һырлау оҫталарының, рәссамдарҙың һ.б. — һәм миллионға яҡын төҙөүсенең хеҙмәтен талап итә<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Иң мөһим залдарҙың колонналары көньяҡ-көнбайыш Ҡытай джунглиҙарында ғына осраған ҡиммәтле "ҡытай лавраһы (махила)"нан — ''{{нп3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{китайский||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — ''[[:en:Phoebe nanmu|Phoebe nanmu]]'' эшләнгән. Артабанғы йылдарҙа бындай ҡаҙанышҡа өлгәшә алмай: ҡарағайҙың төрлө тоҡомдарын файҙаланып, хәҙер күргән ҙур колонналар Цин династияһы осоронда яңынан төҙөлә<ref>Единственный сохранившийся зал большого размера, построенный из цельных брёвен ''наньму'', находится в гробнице Чжу Ди — одной из [[гробницы императоров династии Мин|гробниц Мин]] за пределами Пекина. Этот зал лишь немногим меньше Зала Верховной гармонии Запретного города ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm |date=20080129020952 }})</ref>. Ҙур террасалар һәм ҙур таш семәрле биҙәктәр Пекин янында сығарылған таштан эшләнгән. Иң ҙур фрагменттарҙы ғәҙәти саралар менән килтереү мөмкин түгел; бының өсөн маршрут буйлап ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, уларҙан алынған һыу ҡыш уртаһында юлға һибелә. Шулай итеп, таштарҙы барлыҡҡа килгән боҙ ҡатламы буйлап һөйрәтеп килтерәләр<ref name="CCTV">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "I. Building the Forbidden City" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ҙур залдарҙың иҙәндәренә Сучжоу һәм Сунцзян префектураларының ете өйәҙендә сығарылған яндырылған балсыҡтан эшләнгән «алтын кирбес» ({{китайский||金砖|jīnzhuān}}) түшәлгән<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Һәр партияны үртәү эше айҙар буйына дауам иткән; һөҙөмтәлә һуҡҡанда металл тауыш сығарған шыма кирбестәр алынған<ref name="Yang 15"/>. Бөгөнгө эске түшәмдең күп өлөшө алты быуат йәшендәге оригиналдарҙан ғибәрәт. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|thumb|Мин династияһы дәүерендә һүрәтләнгән [[Тыйыу һалынған ҡала]] күренеше]] [[Файл:The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg|thumb|left|Цзиньшань убаһынан Тыйыу һалынған ҡала күренеше.]] Соҡор ҡаҙғанда алынған тупраҡты һарайҙан төньяҡҡа табан өйөү һөҙөмтәһендә яһалма Цзиньшань убаһы барлыҡҡа килгән<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Чжу Ди Пекинға, «сәйәхәтсе Һәм һунарсы» (巡狩) ҡиәфәтендә, һарай төҙөлөп бөткәнгәсә килә: империяның административ үҙәге яйлап Нанкиндан Пекинға күсә. 1420 йылда һарай төҙөлөп бөткәндән һуң, Чжу Ди бында күсә, ә Пекин рәсми рәүештә империяның төп баш ҡалаһына әйләнә<ref name="CCTV"/>. Әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң туғыҙ ай ҙа үтмәй, өс төп зал, шул иҫәптән тәхет залы, янып бөтә. Уларҙы тергеҙеүгә 23 йыл ваҡыт үтә. Тыйыу һалынған ҡала үҙ заманы өсөн уникаль характеристикаларға эйә була. Һарай комплексында бер генә мейес торбаһы ла юҡ. Баштан уҡ, төҙөлгәндән һуң, торлаҡ йорттарҙың иҙәне аҫтынан йылытыу системаһы үткәрелә. Улар аша йылы һауа килгән ер аҫты торбалары үткәрелгән ҡоролмалар ситендә йылылыҡ сығанаҡтары урынлашҡан. Шулай уҡ Тыйыу һалынған ҡалала йәшәүселәр янғанда төтөнө һәм еҫе булмаған ағас күмере менән ҡулланыусы айырым ҡуҙ мейесен (мангал, жаровня) файҙаланған. Осраҡлы рәүештә ҡайнар күмер ташлантыһын сығарыуға юл ҡуймаған махсус ҡапҡас менән йыһазландырылған был усаҡтар. Ошо сәбәпле һарайҙа мейес торбаларына мохтажлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Нигеҙҙә ағастан төҙөлгән Тыйыу һалынған ҡалала бындай йылытыу системаһы экологик яҡтан файҙалы булған һәм янғынға ҡаршы хәүефһеҙлек булдырған. 1420—1644 йылдарҙа Тыйыу һалынған ҡала Мин династияһының резиденцияһы булған. 1644 йылдың апрелендә уны [[Ли Цзычэн]] етәкселегендәге баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре баҫып ала, һәм император [[Чунчжэнь]] — Мин династияһының һуңғы императоры — Цзиньшань убаһында аҫылына. Ли Цзычэн [[Хәрби бөйөклөк залы]]нда үҙен Шунь династияһы императоры тип иғлан итә<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Әммә тиҙҙән ул, элекке Мин генералы У Саньгуй һәм маньчжур армияларының берләшкән көстәренән шөрләп, Тыйыу һалынған ҡаланың бер өлөшөн яндырып, ҡасып китә<ref>p 3734, {{книга |заглавие=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Китайские исторические материалы в Анналах династии И) |год=1980 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |id=CN / D829.312 |язык=ru |автор={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Цин династияһы === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|Көньяҡҡа барып ҡайтҡандан һуң, император [[Канси]] Тыйыу һалынған ҡалаға ҡайта.]] 1644 йылдың октябренә Маньчжурҙар төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡҡа өлгәшә, һәм принц-регент [[Доргонь]] Цин династияһын Мин вариҫы булараҡ иғлан итә. Тыйыу һалынған ҡалала йәш Император [[Шуньчжи]]ны бөтә Ҡытайҙың хакимы тип иғлан итеү тантанаһы үтә<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref|zh}}</ref>. Цин хакимдары, ҡайһы бер төп биналарҙың исемдәрен иҫәпкә алмағанда, башлыса һарайҙың Мин структураһы яҡлы була. Мин династияһы биргән исемдәрҙә ''цзи'' ({{китайский|極|极}}), өҫтөнлөк («превосходство») йәки үҙенә бер төрлө («исключительность») тигәнде аңлата, шул уҡ ваҡытта яңы цин атамаларында «тыныслыҡ» һәм «гармония» тигәнде аңлатҡан терминдар өҫтөнлөк ала; мәҫәлән, ''Хуаньджидянь'', «Империя өҫтөнлөклөгө залы», ''Тайхэдянь'', «Юғары гармония залы» тип үҙгәртелә<ref name="CCTV２">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|thumb|left|Тыйыу һалынған ҡалала [[Турфан]] делегацияһы (1656 йыл)]] Бынан тыш, [[шильдик|күрһәткестәр һәм атамалар яҙылған табличкалар]] ике телдә ([[ҡытай теле]]ндә һәм [[маньчжур теле]]ндә) эшләнгән<ref>{{cite web|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|url-status=dead|website=People Net|date=2006-06-16|access-date=2007-07-12|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01}}</ref>, ә императрицаның рәсми йоҡо бүлмәһенең төп өлөшө, Ер тыныслығы залы, [[шаманизм]] ғибәҙәтханаһын хәтерләтә<ref>{{cite web|title=坤宁宫 |subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|url-status=dead|access-date=2007-07-12|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29}}</ref>. Шулай итеп, Тыйыу һалынған ҡала Цин династияһы власы үҙәгенә әйләнә. Әммә Цин династияһы осоронда күп кенә императорҙар, күпселек ваҡытын ҡаланан ситтә, Йәйге һарайҙа йәки Юаньминъюань һарайында үткәреп, Тыйыу һалынған ҡалаға формаль ҡабул итеүҙәр өсөн генә килгән. [[Файл:1756 Bellin View of the Grand Throne Room in the Forbidden City, Beijing, China - Geographicus - LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡалалағы Ҙур тәхет залы күренеше, Жак-Никола Беллин, 1756]] 1860 йылда, [[Икенсе опиум һуғышы]], ваҡытында инглиз-француз көстәре Тыйыу һалынған ҡаланы яулап ала һәм һуғыш аҙағына тиклем оккупациялай<ref name="CCTV11">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. 1900 йылда, Боксерҙар ихтилалы ваҡытында, киләһе йылға тиклем уны, һигеҙ держава килешеүе (альянс) ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында ҡалдырып, императрица [[Цыси]] Тыйыу һалынған ҡаланан ҡасып китә. Егерме дүрт — Мин династияһының ун дүрт һәм Цин династияһының ун императорына — йорт хеҙмәтен үтәгән, 1911—1912 йылдарҙағы Синьхай революцияһында Цин династияһы ҡолатылғандан һуң һәм 1912 йылда Ҡытайҙың һуңғы императоры [[Пу И]] тәхеттән баш тартҡандан һуң, Тыйыу һалынған ҡала илдең сәйәси үҙәге булыуҙан туҡтай. Әммә [[Айсин Гёро|Цин император йорто]] менән яңы [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Ҡытай Республикаһы]] хөкүмәте араһында төҙөлгән килешеү буйынса Пу Иға Тыйыу һалынған ҡала диуарҙары сиктәрендә йәшәргә рөхсәт ителә. Пу И һәм уның ғаиләһе Эске һарайҙы файҙаланыу хоҡуғын һаҡлап ҡала, Ә Тышҡы һарай республика властарына тапшырыла. 1914 йылда Тышҡы һарайҙа музейға нигеҙ һалына<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === Революциянан һуң === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|thumb|1917 йылдың 12 июлендә, генерал Чжан Сюнь империяны реставрациялауға ынтылыш яһағандан һуң, Республика ғәскәрҙәре Тыйыу һалынған ҡаланы кире ҡайтарыу маҡсатында һуғыш алып бара]] Ҡытай Республикаһының [[Бэйянское правительство|Бэйян хөкүмәте]] осоронда Пу И-ның һарайҙа ҡалыуына риза булмау үҫә<ref name="Yan4">{{книга |заглавие=正说清朝十二帝 (Правдивые истории двенадцати императоров Цин) |ссылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |isbn=7-101-04445-X |язык=zh |часть=国民—战犯—公民 (Подданный – Военный преступник – Гражданин) |автор={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html }}</ref> 1923 йылда Пу И-ҙың инглиз теле уҡытыусыһы Реджинальд Джонстон уға һөйләүенсә, евнухтар һарайҙан йәшерен рәүештә ҡиммәтле әйберҙәрҙе алып сығып, антиквар магазиндарында һата. Пу и һарай коллекцияларының аудитын заказ итә. Аудит башланыр алдынан янғын император [[Цяньлун]]дың сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһының ҙур өлөшө һаҡланған Ижад ителгән сәскә атыу һарайы баҡсаларын юҡ итә<ref name="Jianfu1">{{cite web|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |website=CRI Online|date=2007-02-15|access-date=2007-07-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |archive-date=2009-09-01|url-status=dead}}</ref>. Пу И үҙенең мемуарҙарында янғынды евнухтар үҙҙәренең тотоноуҙарын (растрата) йәшереү өсөн ойошторған тип раҫлай. Пу И-ның һарайҙы биләүенә риза булмаған йәмәғәтселектең асыуын был янғын тағы ла көсәйтә<ref>{{книга |автор=Aisin-Gioro, Puyi |заглавие=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi |ссылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0 |год=1964 |издательство=Foreign Language Press |место=Beijing |isbn=0-19-282099-0 |язык=en}}</ref>. Баҡсалар фәҡәт 2005 йылда ғына тергеҙелә году<ref name="Jianfu2">{{cite web|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|url-status=dead|lang=en|title=Jianfu Palace Garden|access-date=2007-07-20 |publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|thumb|left|upright|Тылсымлы бәшмәктәр менән биҙәлгән балдахин музейҙың йөҙҙәрсә мең экспонаттарының береһе генә]] 1924 йылда путч һөҙөмтәһендә генерал [[Фэн Юйсян]] Пекинға эйә була. Цин император йорто менән элекке килешеүҙе юҡҡа сығарып, Фэн Пу И-ҙы һарайҙан ҡыуып сығара<ref name="Yan4"/>. Мин һәм Цин императорҙары йыйған сәнғәт әйберҙәренең ҙур коллекцияһы республика ҡулына күсә. Улар нигеҙендә 1925 йылдың 10 октябрендә элекке император һарайында (Ике Тиҫтә Байрамя) музейы ({{Китайский||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Элекке император һарайы“ музейы}}) йыш ҡына башҡа телдәрҙә йыш ҡына «Гугун» музейы булараҡ билдәле<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |title=Музей Гугун |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |url-status=live }}</ref>. (Әммә Һарай биналарының береһендә — Хәрби дан залында («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Уиндянь) — 1914 йылда уҡ музейҙың күпкә бәләкәйерәк элгәргеһе була)<ref name=her>[http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 The Transition from Palace to Museum: The Palace Museum’s Prehistory and Republican Years] {{Wayback|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 |date=20161012151139 }} (От дворца к музею: предыстория Дворцового музея и Дворцовый музей в период [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской республики]])</ref>. Унда булған бик күп аҫылташтар һәм ҡыҙыҡлы артефакттар яйлап каталогҡа индерелә (1925 йылғы описҡа ярашлы, яҡынса 1,17 млн һаҡлау берәмеге) һәм халыҡ күҙәтеүенә ҡуйыла<ref>{{cite web|author=Cao Kun|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|website=Beijing Legal Evening|publisher=People Net|date=2005-10-06|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|url-status=dead}}</ref>. 1933 йылда Японияның Ҡытайға баҫып инеүе (1937—1945) был милли ҡомартҡыларҙың (111 549 һаҡлау берәмеге, шул иҫәптән мөһим артефакттар һәм император тәхеттәре) хәүефһеҙлеген ҡурҡыныс аҫтына ҡуя, һәм музей коллекцияһының байтаҡ өлөшө Тыйыу һалынған ҡаланан сығарыла. Башта улар Нанкинға, ә һуңынан Шанхайға ебәрелә. Әммә тиҙҙән япон ғәскәрҙәре Шанхайға янай башлай. Башҡарма Совет коллекцияларҙы алыҫ көнбайышҡа эвакуациялау тураһында ҡарар ҡабул итә. Артефакттар өс партияға бүленә. Береһе төньяҡ маршрут буйынса [[Шэньси]] яғына йүнәлә. Икенсеһе [[Янцзы]] буйлап илдең көньяҡ-көнбайышына, [[Сычуань]] һәм [[Гуйчжоу]] йүнәлешендә ебәрелә. Һуңғы партия көньяҡҡа, [[Гуанси]] яғына күсерелә. Япон һөжүменең тиҙлеге, бомбаға тотоуҙан һәм баҫып алыуҙан ҡасыу өсөн, артефакттарҙы тиҙ күсерергә мәжбүр итә, йыш ҡына ҡарарҙар ебәреүгә бер сәғәт ҡалғас ҡына ҡабул ителә. Ахырҙа, өс коллекция һуғыш аҙағыына тикем Сычуанда сағыштырмаса хәүефһеҙлектә була<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{cite web|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|lang=en |url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|access-date=2007-05-01|publisher=National Palace Museum|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта япон армияһы Пекиндағы Тыйыу һалынған ҡаланы баҫып ала. Музейҙың күп кенә хеҙмәткәрҙәре Пекинда һуғыш дауамында ҡала, һәм йә уларҙың булыуы, йә япон властарының Пу И-ға (Япон яҡлы Маньчжоу-го дәүләте императоры булып киткән) хөрмәт күрһәтеүе арҡаһында, коллекцияның Пекинда һуғыш ваҡытында ҡалған өлөшө лә һаҡланып ҡала<ref name=her/>. Япон армияһы бер нисә ҙур бронза көршәк һәм пушка фрагменттарын ғына алып сыға. Был трофейҙарҙың күп өлөшө һуғыштан Һуң [[Тяньцзинь]] ҡалаһында табыла<ref name="CCTV11"/>. 1945 йылда, Японияны еңгәндән һәм граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, артефакттар кире Нанкинға һәм Пекинға күсерелә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, уларҙың береһе лә зыян да күрмәгән, юғалмаған да<ref>{{cite web|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|access-date=2007-05-01 |lang=en|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Пекиндың Тыйыу һалынған ҡалаһындағы музей коллекциялары илдең башҡа музейҙарынан һәм башҡа сығанаҡтарҙан экспонаттар тапшырыу иҫәбенә киңәйә. === Тайванда Һарай музейы === 1940 йылдар аҙағында, [[Гоминьдан|гоминьдан]] ҡытайҙа граждандар һуғышында еңелеп бөткәс, [[Чан Кайши]] Тыйыу һалынған ҡаланан Һәм Нанкиндағы Милли музейҙан (2972 йәшник {{Num|13427|}}) «Гугун» музейы артефакттарын [[Тайвань]]ға күсерергә ҡуша. һәм улар Тайбэйҙағы Император Һарайы Музейының төп өлөөшөн тәшкил итә. Ваҡиғалар барған һайын Пекиндан бер ниндәй ҙә артефакттар ебәрелмәй; әммә Нанкинда һаҡланған иң яҡшы коллекцияларҙың күбеһе (13 427-нән 2972 йәшник) Тайваньға оҙатыла, унда Улар [[Тайбэй]]ҙағы Император Һарайы Музейының үҙәге була <ref name=her/><ref>{{Cite web |url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |title=Музей «Гугун» в Тайбэе |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Three">{{cite web|title=三大院长南京说文物 |subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|url-status=dead|website=Jiangnan Times|publisher=People Net|date=2003-10-19|access-date=2007-07-05 |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01}}</ref>. XXI быуатта Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән Тайвань араһындағы мөнәсәбәттәрҙең яҡшырыуы һөҙөмтәһендә Пекин һәм Тайбэй «Гугун» музейҙары араһында бәйләнештәрҙең үҫеше лә мөмкин була. 2009 йылдан башлап Тайбэйҙа ике коллекциянан (Пекин һәм Тайбэй) коллекциялары менән берлектә бер нисә мөһим экспозиция ойошторола. Әммә, уларҙың хоҡуҡи статусы көйләнмәгәнлектән, Тайбэйҙан Пекинға күргәҙмәләр өсөн, экспонаттарҙың төп нөсхәһе түгел, фотоһүрәттәр һәм видеояҙмалар ғына ебәрелә: Тайвань яғы Ҡытай Халыҡ Республикаһы властарының Пекинға ебәрелгәндәрҙе Тайваньға ҡайтарырға рөхсәт итәсәгенә ышанмай<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=20161018193258 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === Ҡытай Халыҡ Республикаһы осоронда === В 1949 году у [[Врата Небесного Спокойствия|Врат небесного спокойствия]], прямо напротив Запретного города, была провозглашена Китайская Народная Республика. На протяжении следующих двух десятилетий были внесены различные предложения — сровнять с землёй или реконструировать Запретный город, чтобы разбить общественный парк, построить транспортную развязку или «развлекательные объекты»<ref>{{cite web|author=Wang, Jun|title= Forbidden City reconstruction plans|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm |url-status=dead|publisher=Guangming Daily|date=2006-09-01|access-date= 2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. В этот период Запретный город претерпел некоторый ущерб, включая разборку трона в Зале центральной (полной) гармонии, снятие табличек с названиями с нескольких зданий и садов, и разрушение некоторых небольших ворот и построек<ref>{{cite web|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|first=Jie|last=Chen|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|website=Yangcheng Evening News|publisher=Eastday|date=2006-02-04|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|url-status=live}}</ref>. Пик ущерба пришёлся на период [[Культурная революция в Китае|Культурной революции]]. В 1966 году был модифицирован Зал Поклонения предкам и разрушены некоторые артефакты — ради выставки революционных грязевых скульптур. Однако дальнейшее разрушение было предотвращено, благодаря вмешательству Премьера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], пославшего армейский батальон охранять город. Эти войска также предотвратили разграбление дворца [[хунвейбины|Красной гвардией]], устремившейся на штурм и разрушение «[[Четыре пережитка|Четырёх пережитков]]». С 1966 по 1971 годы все ворота в Запретный город были запечатаны, дабы спасти его от дальнейшего разрушения<ref>{{cite web|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|title="文化大革命"中谁保护了故宫 |subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|url-status= dead|website=CPC Documents|publisher=People Net|date=2006-11-07|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-url= https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19}}</ref>. В 1987 году [[ЮНЕСКО]] объявила Запретный город объектом Всемирного наследия под наименованием «Императорский дворец династий Мин и Цин»<ref>Запретный город был включён в перечень, как «[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties] {{Wayback|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf |date=20090326110017 }}» (UNESCO World Heritage Official Document). В 2004 году к этому комплексу, в качестве дополняющего объекта, был добавлен Мукденский дворец в Шэньяне, после чего комплекс стал именоваться «Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шэньяне»: {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang|lang=en|website=[[UNESCO]]|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref> — в связи с его важной ролью в развитии [[архитектура Китая|китайской архитектуры]] и культуры. [[Файл:Food Court at the Forbidden City.jpg|right|thumb|[[Ресторанный дворик]] на территории Шести Западных Дворцов]] Несмотря на усилия, прилагаемые для предотвращения коммерциализации дворца, существует некоторое количество коммерческих предприятий — таких, как сувенирные магазины и фотокиоски. Эти коммерческие предприятия часто становились предметом разногласий. Кофейня [[Starbucks]]<ref>{{cite web|title=Starbucks Store Locator – Store detail |url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|access-date=2007-05-01|lang=en|website=Starbucks|archive-url= https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date= 2007-06-12}}</ref>, открывшаяся в 2000 году<ref>{{cite web|author=Mellissa Allison|title=Starbucks closes Forbidden City store|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|publisher=The Seattle Times|date=2007-07-13|access-date=2007-07-14|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|url-status=live}}</ref>, спровоцировала возражения<ref>{{cite web|author=Reuters|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|publisher=[[CNN]]|date=2000-12-11|access-date=2007-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02}}</ref> и в конечном счёте 13 июля 2007 года была закрыта. Китайские СМИ отметили также пару сувенирных магазинов, в 2006 году отказавшихся принять граждан Китая<ref>{{cite web|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|url-status=dead|publisher=Xinhua Net|date=2006-08-23|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13}}</ref>. Согласно сообщениям, целью являлось сохранение атмосферы, в которой иностранцы могли становиться жертвами вздувания цен. Впоследствии некоторые комментаторы, например, влиятельный ведущий Phoenix TV Лукиу Лювей, подвергли сомнению саму практику сдачи в аренду участков в Запретном городе в качестве мест розничной торговли<ref>{{cite web|title=闾丘露薇：星巴克怎么进的故宫？Лукиу Лювей: Как Starbucks попал в запретный город|url=http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|publisher=People Net|date=2007-01-16|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143818/http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|url-status=dead}}; см. также оригинальный пост в блоге [http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 здесь] {{Wayback|url=http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 |date=20070207111046 }} (на китайском).</ref>. В 2005 году [[IBM]] и Дворцовый музей анонсировали совместный проект создания на базе Интернета виртуальной модели Запретного города и ассоциированных с ним объектов в Пекине<ref name=IBM>{{cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|title=Forbidden City|url-status=dead|publisher=IBM.com|date=2005-06-16|access-date=2008-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml |archive-date=2008-06-26}}</ref>. В 2008 году этот сетевой проект культурного наследия был выпущен в свет под названием «Запретный город: Вне пространства и времени». Он реализован на [[английский язык|английском]] и китайском языках. Виртуальный Запретный город включает в себя около 800 зданий и представляет интерактивные [[трёхмерная графика|трёхмерные]] модели построек Запретного города и культурных артефактов<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|thumb|Туристы в Дворцовом музее]] В наши дни дворцовый комплекс является одной из главных туристических достопримечательностей Пекина. Запретный город ежегодно посещают около 7 миллионов человек; в летний период, число туристов достигает 77 тысяч в день<ref name=bruno>Debra Bruno. [http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog 7 Million People Can Be Wrong: Forbidden City Struggles to Appeal] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog |date=20161018193303 }}. WSJ Blog, 2014-09-04</ref>. Ответственность за сохранение и реставрацию Запретного города возложена на Дворцовый музей. Ограничена высота зданий, расположенных вокруг него. В 2005 году начался рассчитанный на шестнадцать лет проект по ремонту и реставрации всех зданий Запретного города, с целью их возвращения к состоянию до 1912 года. Эта реставрация — крупнейшая из всех предпринятых за два века; она предполагает поочерёдное закрытие участков Запретного города для проведения оценки, ремонта и реставрации<ref>{{cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|access-date=2007-05-03|author=Palace Museum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21}}</ref>. Некоторые заброшенные или разрушенные участки перестраиваются, что также является составляющей проекта. Сады Дворца созидаемого процветания, разрушенные пожаром в 1923 году, были восстановлены в 2005 году, однако остаются закрытыми для публики<ref name="Jianfu2"/>. Кроме того, в ином стиле был спроектирован интерьер, а здания используются для проведения визитов [[VIP|государственных деятелей]]<ref name="Jianfu1"/>. <!-- == Описание == === Планировка === [[Файл:Forbidden city map bg.jpg|thumb|right|300px|План Запретного города. ---- Красным пунктиром проведена приблизительная разграничительная линия между Внутренним дворцом (север) и Внешним дворцом (юг) Запретного города. ---- {{col-begin}} {{col-2}} A. Ворота Умэнь.<br> Б. Ворота Шэньумэнь.<br> В. Ворота Сихуамэнь.<br> Г. Ворота Дунхуамэнь.<br> Д. Сторожевые башни.<br> Е. Ворота Тайхэмэнь.<br> Ж. Павильон Тайхэдянь.<br> З. Павильон Чжунхэдянь.<br> И. Павильон Баохэдянь.<br> К. Флигель Уиндянь.<br> {{col-2}} Л. Флигель Вэньхуадянь.<br> М. Сад Цынин.<br> Н. Наньсаньсо.<br> О. Дворец Цяньцингун.<br> П. Дворец Цзяотайдянь.<br> Р. Дворец Куньнингун.<br> С. Императорский сад.<br> Т. Павильон Янсиньдянь.<br> У. Дворец Ниншоугун.<br> {{col-end}}]] Запретный город представляет собой прямоугольник с длинами сторон 961 метр (с севера на юг) на 753 метра (с востока на запад). Он состоит из 980 сохранившихся зданий с 8886 «бухтами» комнат<ref name=Oakland/><ref>Поскольку в традиционной китайской архитектуре более крупные здания регулярно и с лёгкостью подразделяются на разнообразные планировки, число комнат в Запретном городе традиционно подсчитывается исходя из количества «бухт», при том что каждая «бухта» представляет собой пространство, определяемое четырьмя структурообразующими колоннами.</ref> (хотя в это число могут не входить различные вестибюли)<ref name=Oakland>{{cite web|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead|title=Amazing Facts About the Forbidden City|lang=en|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14}}</ref>. Ещё одной часто встречающейся оценкой является 9999 комнат, включая вестибюли<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|access-date=2017-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>; хотя эта цифра часто цитируется, она не поддерживается данными изысканий и, скорее всего, представляет собой устную традицию<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|url-status=dead|title=Numbers Inside the Forbidden City |lang=en|website=China.org.cn|date=2007-07-20|access-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm |archive-date=2015-09-24}}</ref>. В целом, у Запретного города три вертикальные оси; важнейшие здания расположены на центральной оси «север-юг»<ref name="Yu 25"/>. Запретный город был спроектирован так, чтобы являться центром древнего Пекина. Он заключён внутри большей, обнесённой стенами, области, именуемой Имперский город. Имперский город, в свою очередь, заключён внутри Внутреннего города; к югу от последнего находится Внешний город. Запретный город продолжает играть важную роль в городской схеме Пекина. Центральный вектор «север-юг» остаётся центральной осью города; эта ось продолжается на юг через Врата Небесного Спокойствия до площади Тяньаньмэнь, церемониального центра Китайской Народной Республики, и далее до Юндимэнь. К северу она продолжается через холм Цзиньшань до Колокольной и Барабанной башен<ref>{{cite web|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|website=People Net|date=2006-05-30|access-date=2007-07-05|lang=zh|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|url-status=live}}</ref>. Эта ось не ориентирована строго с севера на юг, но смещена — чуть более чем на два градуса. В настоящее время исследователи считают, что ось была спроектирована в эпоху династии Юань таким образом, дабы она была расположена на одной линии с [[Шанду]] — другой столицей их империи<ref>{{cite web|first=Feng|last=Pan|title=探秘北京中轴线 |subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |website=Science Times|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |archive-date=2007-12-11|url-status=dead|access-date=2007-10-19|date=2005-03-02}}</ref>. Запретный город традиционно разделяется на две части. Внешний дворец ({{lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), или Передний дворец ({{lang-zh2|前朝}}), включает в себя южные участки, и использовался для церемониальных целей. Внутренний дворец ({{lang-zh2|内廷}}, Нэйтин), или Задний дворец ({{lang-zh2|后宫}}), включает северные участки, являлся резиденцией императора и его семьи и был предназначен для занятия повседневными государственными делами. === Стены и ворота === [[Файл:MeridianGate.jpg|thumb|left|Меридианные (Полуденные) ворота — центральный вход в Запретный город — с двумя выступающими крыльями]] Запретный город окружают стена длиной 3400 метров и высотой 7,9 метров<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, и [[ров]] глубиной 6 метров и шириной 52 метра. Ширина стен у основания составляет 8,62 метра, к вершине они сходятся до 6,66 метров<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Эти стены служили в качестве как [[городские стены|защитных]], так и поддерживающих стен дворца. Они были построены из [[землебитные строения|утрамбованной земли]] в качестве основы и с обеих сторон покрыты тремя слоями специально обожжённых кирпичей, промежутки между которыми были заполнены известковым раствором<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:The Northwest Corner Tower with Double Rainbow.jpg|thumb|right|Башня северо-западного угла Запретного города с двойной радугой]] [[Файл:Gate of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Ворота Верховной гармонии]] На четырёх углах стены размещены башни («Д» на схеме), замысловатые крыши которых украшены 72 рёбрами (воспроизводя Павильон принца Тенга и Павильон жёлтого журавля, как они запечатлены на картинах эпохи [[империя Сун|династии Сун]])<ref name="Yu 32"/>. Для простолюдинов, обитающих вне стен, эти башни являются самыми заметными компонентами дворца, и с ними связано много народных преданий. Согласно легенде, мастерам не удалось снова собрать угловую башню после того, как она была разобрана для ремонта в ранний период династии Цин, и она была восстановлена лишь после вмешательства бессмертного плотника [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2"/>. [[Файл:Forbidden City Beijing Shenwumen Gate.JPG|thumb|Ворота Божественной мощи (северные ворота). Нижняя табличка гласит: «Дворцовый музей» ({{китайский||故宫博物院}})]] [[Файл:Forbiddencity notopen06.JPG|thumb|left|Восточные Ворота славы во время ремонтных работ, в период 16-летнего реставрационного процесса]] Стены с каждой стороны снабжены воротами. В южной стене находятся главные, Меридианные (Полуденные) ворота («А» на схеме) ({{lang-zh|午門}}, Умэнь). (С площади Тяньаньмэнь в Запретный город ведут Врата небесного спокойствия, однако в техническом смысле они не являются его частью; это — ворота Имперского города.) От Меридианных ворот отходят два выступающих крыла, которые вместе с самими воротами формируют три стороны расположенной перед ними площади (площадь Умэнь, или Меридианных ворот)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Ворота снабжены пятью проходами. Центральный проход является частью Императорского пути — вымощенной камнем дороги, которая формирует центральную ось Запретного города и всего древнего Пекина, и ведёт от Врат Китая на юге сквозь Запретный город, и вплоть до холма [[Цзиншань (парк)|Цзиньшань]] на севере, сложенного из земли, вынутой при раскопке окружающего Запретный город рва. По Императорскому пути может ходить или ездить только император (а также императрица — по случаю своего бракосочетания — и студенты, успешно сдавшие [[кэцзюй|Императорский экзамен]]<ref name="Yu 25"/>. На севере расположены Ворота Божественной Мощи (или Военной Доблести) («Б») ({{lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), выходящие на [[Цзиншань (парк)|парк Цзиншань]]. Восточные и западные ворота называются «Восточные Ворота Славы» («В») ({{lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) и «Западные Ворота Славы» («Г») ({{lang-zh|西华门}}, Сихуамэнь). Все ворота Запретного города декорированы девятью рядами по девять золотых гвоздей — за исключением Восточных Ворот Славы, которые украшены лишь восемью рядами<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Внешний дворец, или Южный сектор === [[Файл:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg|thumb|Зал Верховной гармонии]] Пройдя через Меридианные (Полуденные) ворота, посетитель попадает на большую площадь, пронизанную извивистой Внутренней Рекой Золотой Воды, через которую перекинуто пять мостов. За площадью возвышаются Врата Верховной гармонии («Е») ({{lang-zh|太和门}}, Тайхэмэнь). За ними находится площадь Зала Верховной гармонии<ref name="Yu 49"/> (буквой на карте не отмечена). От этой площади поднимается высокая трёхъярусная терраса из белого мрамора. На вершине этой террасы расположены три зала — средоточие внешнего дворцового комплекса. Это — в направлении с юга на север — Зал Верховной гармонии («Ж») ({{lang-zh|太和殿}}, Тайхэдянь), Зал Центральной (Полной) гармонии («З») ({{lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдянь) и Зал Сохранения гармонии («И») ({{lang-zh|保和殿}}, Баохэдянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Это основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции. [[Файл:Sign of the Hall of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Указатель Зала Верховной гармонии]] Зал Верховной гармонии является самым большим, и возвышается примерно на 30 метров над уровнем окружающей площади. Это — церемониальный центр имперской власти, и крупнейшая сохранившаяся деревянная структура в Китае. Он составляет девять «бухт» в ширину и пять в глубину — числа 9 и 5 символически связаны с величием императора<ref name="DPM Elements">{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. В потолок в центре зала вмонтирован замысловатый [[Кессон (архитектура)|кессон]], декорированный извивающимся драконом, изо рта которого исторгается группа металлических шаров в форме канделябра, именуемый «Зеркало [[Хуан-ди|Суаньянь]]»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. В эпоху династии Мин император собирал здесь двор для обсуждения государственных дел. В период династии Цин, поскольку император собирал двор гораздо чаще, вместо Зала Верховной гармонии использовалось менее чопорное помещение, а этот зал был предназначен только для церемониальных ситуаций, таких как [[коронация|коронации]], [[инвеститура|инвеституры]] и императорские свадьбы<ref name="DPM Taihedian">{{cite web|lang=zh|title=太和殿 |url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|access-date=2007-07-25|website=The Palace Museum|url-status=dead|archive-date=2007-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm}}</ref>. [[Файл:Forbidden city 05.jpg|thumb|Зал Центральной (Полной) гармонии на фоне Зала Сохранения гармонии]] Зал центральной (полной) гармонии — меньше, квадратной формы, использовался императором для подготовки и отдыха до и во время церемоний<ref name="DPM Zhonghedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|url-status=dead|title=中和殿 |subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30}}</ref>. Находящийся позади него Зал сохранения гармонии использовался для репетиций церемоний, а также являлся местом проведения финального этапа императорского экзамена<ref name="DPM Baohedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|url-status=dead|title=保和殿 |subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. Во всех трёх залах представлены императорские троны, самый большой и тщательно оформленный из которых — трон в Зале Верховной гармонии<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|thumb|left|Трон в Зале Сохранения гармонии]] В центральной части скатов, ведущих вверх к террасам с северной и южной сторон, находятся церемониальные пандусы — часть Императорского пути — оформленные искусной [[барельеф]]ной резьбой, несущей символический смысл. Северный скат, находящийся за Залом Сохранения гармонии, вырезан из цельного куска камня длиной 16,57 метров, шириной 3,07 метра и толщиной 1,7 метра. Он весит около 200 тонн и является самым большим резным орнаментом такого рода в Китае<ref name="Yang 15"/>. Южный скат, расположенный перед Залом Верховной гармонии — ещё длиннее, однако сделан из двух соединённых между собой каменных плит; стык был искусно скрыт с помощью наложенных один на другой резных барельефов, и был обнаружен лишь после того, как в XX веке эрозия увеличила промежуток<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На юго-западе Внешнего двора находится зал Военного величия (или Военачальника) («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Ундянь). Он использовался императором в различных ситуациях для приёма министров и проведения совещаний двора. На юго-востоке Внешнего двора находится зал Литературной славы («Л») ({{lang-zh|文华殿}}, Вэньхуадянь). В нём размещалась собственная дворцовая типография, также он использовался для церемониальных лекций высокочтимых конфуцианских учёных, а позже стал офисом Большого Секретариата. Здесь хранился экземпляр ''[[Сыку цюаньшу]]''. На северо-востоке Внешнего двора расположена резиденция кронпринца Три Южных Обители («Н») ({{lang-zh|南三所}}, Наньсаньсо)<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Внутренний дворец, или Северный сектор === [[Файл:Gugong.jpg|thumb|Дворец Небесной чистоты]] Внутренний дворец отделён от Внешнего продолговатой площадкой, расположенной [[ортогональность|ортогонально]] главной оси города. Он служил домом императору и его семье. В период династии Цин император жил и работал почти исключительно во Внутреннем дворце, а Внешний дворец использовался только для церемониальных целей<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden City August 2012 28.JPG|thumb|left|Трон во Дворце Небесной чистоты]] Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия (зелёная область севернее дворца Ниншоугун на схеме) ({{lang-zh|宁寿宫花园}}, Ниншоугун), Доброты и Спокойствия («М») ({{lang-zh|慈宁花园}}, Цынин), и Императорский сад («С») ({{lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). В центре Внутреннего дворца находятся основные помещения этой части Запретного города — ещё одна группа из трёх залов. Это, считая с юга: Зал Небесной чистоты («О») ({{lang-zh|乾清宫}}, Цяньцингун), Зал Объединения и мира («П») ({{lang-zh|交泰殿}}, Цзяотайдянь) и Зал Земного спокойствия («Р») ({{lang-zh|坤宁宫}}, Куньнингун). Меньшие по сравнению с залами Внешнего дворца, три зала Внутреннего дворца были официальными резиденциями императора и императрицы. Император, воплощающий [[инь и ян|ян]] и Небо, занимал Дворец Небесной чистоты; императрица, воплощая [[инь и ян|инь]] и Землю, — Дворец Земного спокойствия. Между ними находился Зал Объединения и Мира, в котором [[инь и ян]] смешивались, чтобы породить гармонию<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Water Spouts in the Forbidden City.jpg|thumb|Желоба для воды между уровнями Внутреннего дворца предотвращают залив верхних уровней водой.]] Дворец Небесной чистоты представляет собой здание с двумя карнизами и помещён на одноуровневой платформе из белого мрамора. Он связан с Воротами Небесной чистоты, расположенными к югу от него, приподнятым проходом. В период династии Мин он был резиденцией императора. Однако, начиная с императора [[Юнчжэн]] династии Цин, императоры жили не в этом дворце, а в меньшем Зале Умственного развития дальше к западу — из уважения к памяти императора [[Канси]]<ref name="CCTV2"/>; Дворец же Небесной Чистоты стал императорским залом аудиенций<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На крыше установлен кессон, украшенный извивающимся драконом. Над троном висит доска, на которой написано «Правосудие и Честь»({{китайский||正大光明|zhèngdàguāngmíng}}).<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Дворец Земного спокойствия — здание с двумя карнизами, 9 «бухт» в ширину и 3 в глубину. При династии Мин он был резиденцией императрицы. В эпоху династии Цин большие части Дворца были трансформированы новыми маньчжурскими правителями под нужды шаманистских ритуалов. Начиная с периода правления императора Юнчжэн, императрица перестала проживать во дворце; однако, две комнаты во Дворце земного спокойствия были сохранены, для использования в брачную ночь императора<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Между этими двумя дворцами расположен Зал Объединения и Мира, квадратной формы, с пирамидальной крышей. Здесь хранятся 25 императорских [[инкан|печатей]] династии Цин, равно как и другие церемониальные принадлежности<ref name="CCTV3"/>. Позади этих трёх залов находится Императорский сад. Относительно маленький и компактный по дизайну, сад, тем не менее, включает в себя несколько искусных ландшафтных компонентов<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. К северу от сада расположены Ворота божественной мощи. [[Файл:NineDragons01.jpg|thumb|Экран Девяти драконов перед Дворцом Безмятежного долголетия]] [[Файл:Forbidden City Imperial Guardian Lions.jpg|thumb|left|Позолоченный [[китайский лев|лев]] перед Дворцом Безмятежного долголетия]] Непосредственно к западу расположен Зал Умственного развития. Незначительный вначале дворец, начиная с периода императора Юнчжэн он стал ''de facto'' резиденцией и офисом императора. В последние десятилетия династии Цин вдовствующие императрицы — включая Цыси — проводили совещания двора в восточной части этого зала. Вокруг Зала Умственного развития находятся офисы Большого Совета и других ключевых государственных органов<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Северо-восточный сектор Внутреннего дворца занят Дворцом безмятежного долголетия ({{китайский||寧壽宮}}) — комплекс, построенный императором [[Цяньлун]] в ожидании своего ухода на покой. Он зеркально копирует планировку самого Запретного города и включает в себя «внешний дворец», «внутренний дворец», сады и храмы. Вход во Дворец Безмятежного долголетия отмечен Экраном девяти драконов из глазурованной черепицы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Этот сектор Запретного города реставрируется в партнёрстве между Дворцовым музеем и Фондом мировых памятников — долгосрочный проект, завершение которого ожидается в 2017 году<ref>{{cite web|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|lang=en|website=World Monuments Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. --> <!-- === Религия === Религия составляла важную часть жизни императорского дворца. При династии Цин Дворец Земного Спокойствия стал местом проведения [[шаманизм|шаманистских]] церемоний маньчжуров. В то же время, исконная китайская религия — [[даосизм]] — продолжала играть важную роль на всём протяжении династий Мин и Цин. Существовало два даоистских святилища, одно в императорском саду и другое в центральной зоне Внутреннего дворца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Ещё одной превалирующей формой религии во дворце периода династии Цин был [[буддизм]]. По всему Внутреннему дворцу было разбросано большое число храмов и святилищ — включая таковые [[тибетский буддизм|тибетского буддизма]], или ламаизма. Буддистская иконография была также обильно представлена в оформлении интерьеров многих построек<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Одной из важнейших среди них является Павильон Цветочного Дождя. В нём располагалось большое число буддистских статуй, икон и [[мандала|мандал]], собранных в ритуалистические паттерны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Окружающая территория === [[Файл:Beijing city wall map ru.svg|thumb|Местоположение Запретного города в историческом центре Пекина]] Запретный город с трёх сторон окружён императорскими садами. К северу от него находится парк Цзиншань, известный также под названием «Панорамный холм» — искусственный холм, насыпанный из почвы, вынутой при сооружении рва и из близлежащих озёр<ref name="Yu 20" />. К западу расположен [[Чжуннаньхай]] — бывший царский парк, вписанный между двумя соединяющимися озёрами, который сейчас служит центральной штаб-квартирой [[Коммунистическая партия Китая|Коммунистической партии Китая]] и [[Государственный совет КНР|Государственного совета КНР]]. На северо-западе находится [[парк Бэйхай]] — популярный царский парк, также организованный вокруг озера, соединяющегося с двумя южными озёрами. Южнее Запретного города располагались два важных святилища: Императорское Святилище семьи, — или Императорский Храм предков ({{китайский||太庙|Tàimiào}}), — и Императорское Святилище государства ({{китайский||太社稷|Tàishèjì}}), в которых император поклонялся духам своих предков и духу нации, соответственно. Сегодня первый — это Зал культуры трудового народа Китая<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|url-status=dead|title=Working People's Cultural Palace|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11}}</ref>, а второй — парк Жонгшан, увековечивающий память [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|url-status=dead|title=Zhongshan Park|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19}}</ref>. К югу, вдоль главной оси, стоят двое почти идентичных ворот. Это Вертикальные ворота ({{китайский||端门|Duānmén}}) и более знаменитые Врата небесного спокойствия, украшенные портретом [[Мао Цзэдун]]а в центре и двумя плакатами слева и справа: «Да здравствует Китайская Народная Республика» и «Да здравствует великое единство народов мира». Врата Небесного Спокойствия соединяют территорию Запретного города с современным символическим центром китайского государства — площадью Тяньаньмэнь. Хотя в настоящее время строительные работы вблизи Запретного города жёстко контролируются, неконтролируемые и иногда политически мотивированные разрушения и реконструкции, осуществлявшиеся на протяжении всего прошлого столетия, изменили облик районов, окружающих Запретный город. С 2000 года муниципальное правительство Пекина работает над выселением правительственных и военных учреждений, занимающих некоторые исторические здания, а вокруг сохранившихся частей стен Имперского города разбит парк. В 2004 году был обновлён декрет, касающийся планировки и ограничения высоты зданий, с целью превратить территорию Имперского города и северный городской сектор в буферную зону Запретного города<ref>{{cite web|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|lang=zh |website=Xinhua Net|date=2005-07-16|access-date=2007-04-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07}}</ref>. В 2005 году Имперский город и [[парк Бэйхай|Бэйхай]] (как дополняющий объект [[Летний дворец (Пекин)|Летнего дворца]]) были включены в шорт-лист выбора следующего объекта Всемирного наследия в Пекине<ref>{{cite web|first=Yang|last=Li|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|lang=zh|url-status=dead |website=Xinhua Net|date=2005-06-04|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06}}</ref>. === Символизм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|thumb|Имперский декор крыши высочайшего статуса на коньке крыши Зала Верховной гармонии]] Дизайн Запретного города, начиная с его общей планировки и вплоть до мельчайших деталей, был тщательно разработан с тем, чтобы отражать [[китайская философия|философские]] и [[религия в Китае|религиозные]] принципы — а сверх того, символизировать величие императорской власти. К числу заметных примеров относятся: * Жёлтый — цвет императора. Поэтому почти все крыши в Запретном городе покрыты жёлтой глазурованной черепицей. Имеются лишь два исключения. Библиотека в Павильоне Литературной глубины ({{китайский||文渊阁}}) была покрыта чёрной черепицей, поскольку чёрный цвет ассоциировался с [[У-син|водой]], а следовательно, предотвращением пожара. Сходным образом, резиденции кронпринца покрыты зелёной черепицей, потому что зелёный цвет ассоциировался с [[У-син|деревом]], а значит, ростом<ref name="DPM Elements"/>. * Все главные залы Внешнего и Внутреннего дворцов организованы в группы по три — формат [[триграмма|триграммы Циань]], символизирующей Небо. С другой стороны, резиденции Внутреннего дворца организованы в группы по шесть — формат [[триграмма|триграммы Кун]], символизирующей Землю<ref name="CCTV2"/>. * Наклонные скаты крыш зданий декорированы рядом статуэток, возглавляемых человеком верхом на [[феникс]]е, за которыми следует [[китайский дракон|императорский дракон]]. Число статуэток символизирует статус здания. Незначительная постройка может иметь 3 или 5 статуэток; Зал верховной гармонии имеет 10 — единственное здание в стране, которому во времена империи было позволено такое. В результате его десятая статуэтка, именуемая «''Хангши''» («имеющая десятый ранг») ({{китайский||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, является уникальной также и для Запретного города<ref>{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. * Планировка зданий следует древним традициям, зафиксированным в [[Ли цзи]]. Так, храмы предков расположены перед дворцом; хранилища размещены в передней части дворцового комплекса, а жилые зоны — сзади<ref>{{статья|заглавие=Why were Chang'an and Beijing so different?|издание=The Journal of the Society of Architectural Historians|том=45|номер=4|страницы=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|язык=|автор=Steinhardt, Nancy Shatzman|месяц=12|год=1986}}</ref>. == Влияние == Запретный город — кульминация двухтысячелетнего развития классической китайской и восточно-азиатской архитектуры — оказывает влияние на последующее развитие архитектуры Китая, равно как и является источников вдохновения для многих произведений искусства. Вот несколько конкретных примеров: ;В искусстве и популярной культуре Запретный город служил сценой для многих художественных произведений. В последние годы он демонстрируется в фильмах и телевизионных сериалах. Вот несколько заметных примеров: * ''Запретный город'' (1918), художественный фильм о китайской принцессе и американце. * ''[[Последний император]]'' (1987), [[фильм-биография|биографический фильм]] о жизни Пу И — последнего царственного обитателя дворца — был первым в истории художественным фильмом, который правительство Китайской Народной Республики разрешило снять в Запретном городе. * ''Марко Поло'' — совместный [[мини-сериал]] [[NBC]] и [[RAI]], показанный в начале 1980-х годов, был снят в Запретном городе. Однако, нынешнего Запретного города не существовало в эпоху династии Юань, когда [[Поло, Марко|Марко Поло]] встречался с [[Хубилай|Хубилаем]]. * В Запретном городе проходили съёмки клипа группы [[30 Seconds to Mars]] на песню [[From Yesterday]]. * ''Запретный город'' — одно из чудес света в играх «[[Sid Meier’s Civilization V]]» и «[[Sid Meier’s Civilization VI]]» ;Сценическая площадка Запретный город служит также сценической площадкой. Однако его использование в этом качестве жёстко ограничено, в связи с тем, что оборудование и выступления оказывают значительное влияние на древние постройки. Почти все представления, о которых говорится, что они имеют место «в Запретном городе», проводятся вне дворцовых стен. * Опера [[Пуччини, Джакомо|Джакомо Пуччини]] ''[[Турандот (опера)|Турандот]]'' — история китайской принцессы — была исполнена в Императорском святилище непосредственно вблизи Запретного города в первый раз в 1998 году<ref>{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/ |title=Turandot at the Forbidden City, Beijing 1998 |access-date=2007-05-01 |website=TurandotOnSite.com |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020252/http://turandotonsite.com/ |archive-date=2006-12-05 }}. На официальном сайте утверждается, что площадка, Дворец культуры народа, была «Залом небесной чистоты».{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |title=The People's Cultural Palace and the Forbidden City of Beijing |lang=en |website=TurandotOnSite.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091838/http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }} На самом деле, Дворец культуры трудового народа ранее был Храмом императорских предков ([http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm China.org: Working People’s Cultural Palace] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm |date=20071011195047 }}).</ref>. * В 1997 году родившийся в Греции композитор и клавишник [[Хрисомаллис, Янни|Янни]] дал живой концерт перед Запретным городом. Концерт был записан и позже издан, как часть альбома ''Tribute''<ref>{{cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * В 2001 году [[Три тенора]] — испанские певцы [[Доминго, Пласидо|Пласидо Доминго]] и [[Каррерас, Хосе|Хосе Каррерас]] и итальянский певец [[Паваротти, Лучано|Лучано Паваротти]] — дали один из своих концертов перед главными воротами Запретного города. * В 2004 году французский музыкант [[Жарр, Жан-Мишель|Жан-Мишель Жарр]] дал живой концерт перед Запретным городом вместе с коллективом из 260 музыкантов; этот концерт явился одним из мероприятий «Года Франции в Китае»<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|access-date=2007-05-01|publisher=BBC|date=2004-10-11|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|url-status=live}}</ref>. ;Филателия 11 июля 2020 года почта [[Китай|Китая]] выпустила [[почтовый блок]] из четырёх марок с изображением элементов архитектурного ансамбля музея Гугун: моста через Реку Золотой Воды ({{китайский||金水桥}}), павильона Чжунхэдянь ({{китайский|中和殿}}), дворца Цяньцингун ({{китайский|乾清宫}}) и павильона Тысячи Осеней в Императорском саду ({{китайский||千秋亭}}). Выпущен также почтовый блок с картой музея Гугун на марке в нём. Выпуск был приурочен к 600-летию Гугуна<ref name=K>{{статья|заглавие=Марки к 600-летию Гугуна|издание=[[Китай (журнал)|Китай]]|номер=8|год=2020|issn=1005-5010|страницы=11}}</ref><ref>{{cite web|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|lang=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|url-status=live}}</ref>. --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|часть=Запретный город в Пекине|заглавие=Традиционная архитектура Китая|автор=Ли Цинси.|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|серия=Основные сведения о Китае|год=2002|страницы=21—49|isbn=7-80113-827-9|ссылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false}} * {{Книга|часть=Императорский дворец Гугун в Пекине|заглавие=Китайские памятники мирового наследия|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|год=2003|страницы=18—27|isbn=7508502272|ссылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false}} * {{книга |заглавие = Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом |ответственный = Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной. |издание = |место = М. |издательство = Наталис |год = 2007 |страниц = 176 |серия = Восточная коллекция |isbn = 978-5-8062-0249-0 |тираж = 2000}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{Всемирное наследие|439}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://beyondspaceandtime.org/ Виртуальный музей] * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] {{Внешние ссылки}} {{Культурное наследие в Китае}} {{Музеи Пекина}} [[Категория:Пекин музейҙары]] [[Категория:Ҡытай һарайҙары]] [[Категория:Ҡытайҙа Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Монархтар резиденциялары]] ckn3fej7onx24gx8ik6bsax9f6tzr1j 1293285 1293284 2026-04-13T10:32:49Z Akkashka 14326 1293285 wikitext text/x-wiki {{Иҫтәлекле урын | Тип = Һарай ансамбле | Русское название = Запретный город | Оригинальное название = {{lang-zh|紫禁城}} | Изображение = 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Статус = дәүләт һаҡлауында {{ЮНЕСКО |Официальное название = Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang. The Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties in Beijing |Название = Пекинда һәм Шэньянда Мин һәм Цин император династиялары һарайҙары. |Тип = мәҙәни |Критерии = (i), (ii), (iii), (iv) |ID = 439-001 |Регион = Азия һәм Тымыҡ океан |Включение = 1987 }} | Страна = Ҡытай | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Пекин]] | Координаты = | CoordScale = | Позиционная карта = | Тип здания = | Архитектурный стиль = | Автор проекта = | Архитектор = | Скульптор = | Строитель = | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = 1420 | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Здания = | Приделы = | Известные обитатели = | Известные насельники = | Реликвии = | Настоятель = | Состояние = | Высота = | Материал = | Сайт = | План = | Подпись плана = | Ширина плана = }} [[Файл:景山公园 (19687188164) - panorama.jpg|thumb|420px|Пекин, Тыйым һалынған ҡала]] [[Файл:Xicheng, Beijing, China - panoramio - long10000 (4).jpg|thumb|300px| Тыйыу һалынған ҡаланың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө башняһы]] '''Тыйыу һалынған ҡала''' ({{Китайский||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзиньчэн|[[Пурпурный цвет|Ҡуйы ҡыҙыл төҫ]] тыйым һалынған ҡала}}; бөгөнгө көндә ғәҙәттә {{Китайский||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Элекке һарай}}<ref>Как нарицательное существительное, һүҙлектәр 故宫 (gùgōng) «элекке император династияһы һарайы» тип тәржемә ителә</ref>) — донъялағы иң мөһабәт һарай комплексы (961 x 753 метра, 720 мең м², 980 бина)<ref name="Rooms">{{cite web|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房 |subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|lang=zh|website=Singtao Net|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html |archive-date=2007-07-18|url-status=dead|access-date=2007-07-05}}</ref>. [[Пекин]] ҡалаһының үҙәгендә, төп [[Тяньаньмэнь майҙаны]]нан төньяҡҡа һәм [[Чжуннаньхай|күл кварталынан]] көнсығышҡа (илдең хәҙерге етәкселәрҙең резиденциялары) урынлашҡан. Ҡытай императорҙарының, Мин династияһынан алып Цин династияһының аҙағына тиклем, йәғни 1420 йылдан 1912 йылға тиклемге төп һарай комплексы; ошо ваҡыт дауамында императорҙарҙың һәм уларҙың ғаилә ағзаларының йәшәү урыны, шулай уҡ ҡытай хөкүмәтенең церемониаль һәм сәйәси үҙәге булып хеҙмәт иткән. Ошонан Мин һәм Цин династияларының 24 императоры Ҡытай дәүләте ([[Поднебесная]]) менән идара итә. 1406—1420 йылдарҙа Ҡытай императорҙарының Мин династияһы һарайы булараҡ төҙөлгән һарай комплексы шул ваҡыттан алып бик күп үҙгәрештәр кисерә<ref name="Rooms"/>. Традицион ҡытай һарай архитектураһы өлгөһө булараҡ<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref>, комплекс Көнсығыш Азияның да, башҡа төбәктәрҙең дә мәҙәни һәм архитектура үҫешенә йоғонто яһай. 1925 йылдан Тыйыу һалынған ҡала Һарай музейы ҡарамағында була, уның сәнғәт әҫәрҙәре һәм артефакттар коллекцияһы Мин һәм Цин династиялары император коллекциялары базаһында формалаша. Элекке музей коллекцияһының бер өлөшө хәҙер [[Тайбэй]]ҙағы [[Император һарайы музейы]]нда урынлашҡан; ике музей ҙа бер үк учреждениенан башлана, әммә [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]нан һуң айырыла. 1987 йылда Тыйыу һалынған ҡала ҡытай объекттарынан беренсе булып ЮНЕСКО тарафынан кешелектең [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә<ref name="UNESCO"/>. ЮНЕСКО уны донъяла һаҡланып ҡалған иң ҙур боронғо ағас ҡоролмалар йыйылмаһы иҫәбенә индергән. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|thumb|right|[[Черепахи в китайской мифологии|Тыйыу һалынған ҡалала гөбөргәйелдәр]] == Атамаһы == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|thumb|Бинаның ялтырауыҡлы биҙәүе (декор)]] «Тыйыу һалынған ҡала» тигән таралған атамаһы — ''Цзыцзиньчэн'' (Ҡуйы ҡыҙыл Тыйыу һалынған ҡала) ҡытай атамаһыныың тәржемәһе. Шундай уҡ сығанаҡлы икенсе атамаһы — «Тыйыу һалынған һарай»<ref>{{статья|заглавие=Perspective of urban land use in Beijing |издание={{Нп3|GeoJournal}} |том=20 |номер=4 |страницы=359—364 |doi=10.1007/bf00174975 |язык=en |автор=Gan, Guo-hui |месяц=4 |год=1990 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] }}</ref>. «''Цзыцзиньчэн''» атамаһы мәғәнәһе буйынса күп кимәлле: * ''Цзы'', йәки «Ҡуйы ҡыҙыл», боронғо Ҡытайҙа ''Цивей йондоҙо'' тип аталған [[поляриссима|Тимерғаҙыҡ йондоҙон]] күҙ уңында тота һәм традицион [[китайская астрология|ҡытай астрологияһында]] [[Юй-ди|Күк Императорыны]]ң күктәге төйәге, тип һаналған. Уның тирә-яғындағы күк өлкәһе — [[китайские созвездия|Өс ситән]] йондоҙлоғо ({{китайский||紫微垣|Zǐwēiyuán||Цивей һауыты}}) — Күк Императоры һәм уның ғаиләһе биләмәһе. Тыйыу һалынған ҡала, ер императоры резиденцияһы булараҡ, был өлкәнең ер эквиваленты була. * ''Цзинь'', йәки «''Тыйыу һалынған''», юғары рөхсәтһеҙ һарайға бер кем дә инә лә алмай, унан сығып та китә алмай тигәнде аңлата. Пекиндың үҙәгендә урынлашҡан Тыйыу һалынған ҡала уның башҡа өлөшөнән соҡорҙар һәм ҡуйы ҡыҙыл-ҡыҙыл диуарҙар менән айырылған; бында фәҡәт император һәм уның яҡындары ғына була алған, ә ябай халыҡ өсөн Пекиндың был өлөшө яҡын барырлыҡ булмаған. Бында хатта XIX быуатта ла сит ил кешеләре бер ҡасан да булмаған, шуға күрә 1900 йылда [[Ихэтуань ихтилалы]]н баҫтырыу ваҡытында Пекин алынғас, күп кенә европалылар һәм американдар, нисек итеп улар тәүге тапҡыр серле һарай комплексын барып күреүе тураһында яҙған. * Чэн «ҡала» тигәнде аңлата<ref name="Yu 18"/>. Бөгөн был объект, йышыраҡ, ''Гугун'' булараҡ билдәле, был ҡытай телендә «Элекке һарай» тигәнде аңлата<ref>В общем смысле, «гугун» обозначает также все бывшие дворцы; ещё одним выдающимся примером таковых являются бывший императорский ([[Мукденский дворец]]) в [[Шеньян]]е.</ref>. == Тарихы == === Ҡоролма һәм Мин династияһы === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡаланы төҙөргә Император [[Юнлэ]] бойорған]] Юань монгол династияһы дәүерендә Тыйыу һалынған ҡаланың урыны [[Ханбалыҡ]] йәки Империя ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Юань династияһы ҡолатылғандан һуң, Мин династияһы императоры Хунъу баш ҡаланы төньяҡ Пекиндан көньяҡтағы [[Нанкин]]ға күсерә, ә 1369 йылда Юань һарайҙарын ер менән тигеҙләргә ҡуша. Чжу Ди резиденцияһы Пекинда булған улы принцҡа Янь титулы уйлап табыла. 1402 йылда Чжу Ди тәхетте законһыҙ тартып ала (узурпировал) һәм «Юнлэ» девизы аҫтында император булып идара итә. Ул Пекинды Мин империяһының икенсе дәрәжәле баш ҡалаһы итә, һәм 1406 йылда уның күрһәтмәһе буйынса Тыйыу һалынған ҡала төҙөлә башлай<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Шул уҡ ваҡытта император масштабы буйынса сағыштырырлыҡ икенсе: Уданшань тауында унда бер ҡасан да булмаған даос ғибәҙәтханалары һәм монастырҙары комплексын төҙөү проектын йәйелдерә<ref>{{citation|first=Changjian|last=Guo|first2=Jianzhi|last2=Song|first3=Lingyu|last3=Feng|publisher=Wuzhou Chuanbo Chubanshe|year=2003|isbn=7508502264|title=World heritage sites in China|url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118|p=118}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |title=Источник |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919173908/https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |url-status=unfit }}</ref>. Бик күп архитекторҙар һәм зодчийҙар тарафынан Тыйыу һалынған ҡала планы эшләнә, ә һуңынан император Хеҙмәт министрлығы уны өйрәнә<ref name="journal"/>. Баш архитекторҙар һәм инженерҙар иҫәбенә Каи Синь<ref name="journal">{{cite web|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf |archive-date=2010-06-27|format=PDF|website=Asia-Pacific: Perspectives|publisher=University of San Francisco|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|lang=en|access-date=2015-11-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|url-status=live}}</ref>, вьетнам евнухы Нгуен Ан<ref>{{книга |автор=Tsai, Shih |заглавие=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle |ссылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover |издательство=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126 |isbn=978-0-295-98124-6 |язык=en |год=2002}}</ref>, Куаи сиань, Лу сиань һәм башҡалар инә<ref name="journal"/>. Төҙөлөш 15 йыл дауам итә, йөҙ мең оҫта һөнәрселәрҙең — таш, ағас һырлау оҫталарының, рәссамдарҙың һ.б. — һәм миллионға яҡын төҙөүсенең хеҙмәтен талап итә<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Иң мөһим залдарҙың колонналары көньяҡ-көнбайыш Ҡытай джунглиҙарында ғына осраған ҡиммәтле "ҡытай лавраһы (махила)"нан — ''{{нп3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{китайский||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — ''[[:en:Phoebe nanmu|Phoebe nanmu]]'' эшләнгән. Артабанғы йылдарҙа бындай ҡаҙанышҡа өлгәшә алмай: ҡарағайҙың төрлө тоҡомдарын файҙаланып, хәҙер күргән ҙур колонналар Цин династияһы осоронда яңынан төҙөлә<ref>Единственный сохранившийся зал большого размера, построенный из цельных брёвен ''наньму'', находится в гробнице Чжу Ди — одной из [[гробницы императоров династии Мин|гробниц Мин]] за пределами Пекина. Этот зал лишь немногим меньше Зала Верховной гармонии Запретного города ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm |date=20080129020952 }})</ref>. Ҙур террасалар һәм ҙур таш семәрле биҙәктәр Пекин янында сығарылған таштан эшләнгән. Иң ҙур фрагменттарҙы ғәҙәти саралар менән килтереү мөмкин түгел; бының өсөн маршрут буйлап ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, уларҙан алынған һыу ҡыш уртаһында юлға һибелә. Шулай итеп, таштарҙы барлыҡҡа килгән боҙ ҡатламы буйлап һөйрәтеп килтерәләр<ref name="CCTV">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "I. Building the Forbidden City" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ҙур залдарҙың иҙәндәренә Сучжоу һәм Сунцзян префектураларының ете өйәҙендә сығарылған яндырылған балсыҡтан эшләнгән «алтын кирбес» ({{китайский||金砖|jīnzhuān}}) түшәлгән<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Һәр партияны үртәү эше айҙар буйына дауам иткән; һөҙөмтәлә һуҡҡанда металл тауыш сығарған шыма кирбестәр алынған<ref name="Yang 15"/>. Бөгөнгө эске түшәмдең күп өлөшө алты быуат йәшендәге оригиналдарҙан ғибәрәт. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|thumb|Мин династияһы дәүерендә һүрәтләнгән [[Тыйыу һалынған ҡала]] күренеше]] [[Файл:The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg|thumb|left|Цзиньшань убаһынан Тыйыу һалынған ҡала күренеше.]] Соҡор ҡаҙғанда алынған тупраҡты һарайҙан төньяҡҡа табан өйөү һөҙөмтәһендә яһалма Цзиньшань убаһы барлыҡҡа килгән<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Чжу Ди Пекинға, «сәйәхәтсе Һәм һунарсы» (巡狩) ҡиәфәтендә, һарай төҙөлөп бөткәнгәсә килә: империяның административ үҙәге яйлап Нанкиндан Пекинға күсә. 1420 йылда һарай төҙөлөп бөткәндән һуң, Чжу Ди бында күсә, ә Пекин рәсми рәүештә империяның төп баш ҡалаһына әйләнә<ref name="CCTV"/>. Әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң туғыҙ ай ҙа үтмәй, өс төп зал, шул иҫәптән тәхет залы, янып бөтә. Уларҙы тергеҙеүгә 23 йыл ваҡыт үтә. Тыйыу һалынған ҡала үҙ заманы өсөн уникаль характеристикаларға эйә була. Һарай комплексында бер генә мейес торбаһы ла юҡ. Баштан уҡ, төҙөлгәндән һуң, торлаҡ йорттарҙың иҙәне аҫтынан йылытыу системаһы үткәрелә. Улар аша йылы һауа килгән ер аҫты торбалары үткәрелгән ҡоролмалар ситендә йылылыҡ сығанаҡтары урынлашҡан. Шулай уҡ Тыйыу һалынған ҡалала йәшәүселәр янғанда төтөнө һәм еҫе булмаған ағас күмере менән ҡулланыусы айырым ҡуҙ мейесен (мангал, жаровня) файҙаланған. Осраҡлы рәүештә ҡайнар күмер ташлантыһын сығарыуға юл ҡуймаған махсус ҡапҡас менән йыһазландырылған был усаҡтар. Ошо сәбәпле һарайҙа мейес торбаларына мохтажлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Нигеҙҙә ағастан төҙөлгән Тыйыу һалынған ҡалала бындай йылытыу системаһы экологик яҡтан файҙалы булған һәм янғынға ҡаршы хәүефһеҙлек булдырған. 1420—1644 йылдарҙа Тыйыу һалынған ҡала Мин династияһының резиденцияһы булған. 1644 йылдың апрелендә уны [[Ли Цзычэн]] етәкселегендәге баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре баҫып ала, һәм император [[Чунчжэнь]] — Мин династияһының һуңғы императоры — Цзиньшань убаһында аҫылына. Ли Цзычэн [[Хәрби бөйөклөк залы]]нда үҙен Шунь династияһы императоры тип иғлан итә<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Әммә тиҙҙән ул, элекке Мин генералы У Саньгуй һәм маньчжур армияларының берләшкән көстәренән шөрләп, Тыйыу һалынған ҡаланың бер өлөшөн яндырып, ҡасып китә<ref>p 3734, {{книга |заглавие=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Китайские исторические материалы в Анналах династии И) |год=1980 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |id=CN / D829.312 |язык=ru |автор={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Цин династияһы === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|Көньяҡҡа барып ҡайтҡандан һуң, император [[Канси]] Тыйыу һалынған ҡалаға ҡайта.]] 1644 йылдың октябренә Маньчжурҙар төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡҡа өлгәшә, һәм принц-регент [[Доргонь]] Цин династияһын Мин вариҫы булараҡ иғлан итә. Тыйыу һалынған ҡалала йәш Император [[Шуньчжи]]ны бөтә Ҡытайҙың хакимы тип иғлан итеү тантанаһы үтә<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref|zh}}</ref>. Цин хакимдары, ҡайһы бер төп биналарҙың исемдәрен иҫәпкә алмағанда, башлыса һарайҙың Мин структураһы яҡлы була. Мин династияһы биргән исемдәрҙә ''цзи'' ({{китайский|極|极}}), өҫтөнлөк («превосходство») йәки үҙенә бер төрлө («исключительность») тигәнде аңлата, шул уҡ ваҡытта яңы цин атамаларында «тыныслыҡ» һәм «гармония» тигәнде аңлатҡан терминдар өҫтөнлөк ала; мәҫәлән, ''Хуаньджидянь'', «Империя өҫтөнлөклөгө залы», ''Тайхэдянь'', «Юғары гармония залы» тип үҙгәртелә<ref name="CCTV２">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|thumb|left|Тыйыу һалынған ҡалала [[Турфан]] делегацияһы (1656 йыл)]] Бынан тыш, [[шильдик|күрһәткестәр һәм атамалар яҙылған табличкалар]] ике телдә ([[ҡытай теле]]ндә һәм [[маньчжур теле]]ндә) эшләнгән<ref>{{cite web|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|url-status=dead|website=People Net|date=2006-06-16|access-date=2007-07-12|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01}}</ref>, ә императрицаның рәсми йоҡо бүлмәһенең төп өлөшө, Ер тыныслығы залы, [[шаманизм]] ғибәҙәтханаһын хәтерләтә<ref>{{cite web|title=坤宁宫 |subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|url-status=dead|access-date=2007-07-12|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29}}</ref>. Шулай итеп, Тыйыу һалынған ҡала Цин династияһы власы үҙәгенә әйләнә. Әммә Цин династияһы осоронда күп кенә императорҙар, күпселек ваҡытын ҡаланан ситтә, Йәйге һарайҙа йәки Юаньминъюань һарайында үткәреп, Тыйыу һалынған ҡалаға формаль ҡабул итеүҙәр өсөн генә килгән. [[Файл:1756 Bellin View of the Grand Throne Room in the Forbidden City, Beijing, China - Geographicus - LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡалалағы Ҙур тәхет залы күренеше, Жак-Никола Беллин, 1756]] 1860 йылда, [[Икенсе опиум һуғышы]], ваҡытында инглиз-француз көстәре Тыйыу һалынған ҡаланы яулап ала һәм һуғыш аҙағына тиклем оккупациялай<ref name="CCTV11">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. 1900 йылда, Боксерҙар ихтилалы ваҡытында, киләһе йылға тиклем уны, һигеҙ держава килешеүе (альянс) ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында ҡалдырып, императрица [[Цыси]] Тыйыу һалынған ҡаланан ҡасып китә. Егерме дүрт — Мин династияһының ун дүрт һәм Цин династияһының ун императорына — йорт хеҙмәтен үтәгән, 1911—1912 йылдарҙағы Синьхай революцияһында Цин династияһы ҡолатылғандан һуң һәм 1912 йылда Ҡытайҙың һуңғы императоры [[Пу И]] тәхеттән баш тартҡандан һуң, Тыйыу һалынған ҡала илдең сәйәси үҙәге булыуҙан туҡтай. Әммә [[Айсин Гёро|Цин император йорто]] менән яңы [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Ҡытай Республикаһы]] хөкүмәте араһында төҙөлгән килешеү буйынса Пу Иға Тыйыу һалынған ҡала диуарҙары сиктәрендә йәшәргә рөхсәт ителә. Пу И һәм уның ғаиләһе Эске һарайҙы файҙаланыу хоҡуғын һаҡлап ҡала, Ә Тышҡы һарай республика властарына тапшырыла. 1914 йылда Тышҡы һарайҙа музейға нигеҙ һалына<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === Революциянан һуң === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|thumb|1917 йылдың 12 июлендә, генерал Чжан Сюнь империяны реставрациялауға ынтылыш яһағандан һуң, Республика ғәскәрҙәре Тыйыу һалынған ҡаланы кире ҡайтарыу маҡсатында һуғыш алып бара]] Ҡытай Республикаһының [[Бэйянское правительство|Бэйян хөкүмәте]] осоронда Пу И-ның һарайҙа ҡалыуына риза булмау үҫә<ref name="Yan4">{{книга |заглавие=正说清朝十二帝 (Правдивые истории двенадцати императоров Цин) |ссылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |isbn=7-101-04445-X |язык=zh |часть=国民—战犯—公民 (Подданный – Военный преступник – Гражданин) |автор={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html }}</ref> 1923 йылда Пу И-ҙың инглиз теле уҡытыусыһы Реджинальд Джонстон уға һөйләүенсә, евнухтар һарайҙан йәшерен рәүештә ҡиммәтле әйберҙәрҙе алып сығып, антиквар магазиндарында һата. Пу и һарай коллекцияларының аудитын заказ итә. Аудит башланыр алдынан янғын император [[Цяньлун]]дың сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһының ҙур өлөшө һаҡланған Ижад ителгән сәскә атыу һарайы баҡсаларын юҡ итә<ref name="Jianfu1">{{cite web|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |website=CRI Online|date=2007-02-15|access-date=2007-07-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |archive-date=2009-09-01|url-status=dead}}</ref>. Пу И үҙенең мемуарҙарында янғынды евнухтар үҙҙәренең тотоноуҙарын (растрата) йәшереү өсөн ойошторған тип раҫлай. Пу И-ның һарайҙы биләүенә риза булмаған йәмәғәтселектең асыуын был янғын тағы ла көсәйтә<ref>{{книга |автор=Aisin-Gioro, Puyi |заглавие=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi |ссылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0 |год=1964 |издательство=Foreign Language Press |место=Beijing |isbn=0-19-282099-0 |язык=en}}</ref>. Баҡсалар фәҡәт 2005 йылда ғына тергеҙелә году<ref name="Jianfu2">{{cite web|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|url-status=dead|lang=en|title=Jianfu Palace Garden|access-date=2007-07-20 |publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|thumb|left|upright|Тылсымлы бәшмәктәр менән биҙәлгән балдахин музейҙың йөҙҙәрсә мең экспонаттарының береһе генә]] 1924 йылда путч һөҙөмтәһендә генерал [[Фэн Юйсян]] Пекинға эйә була. Цин император йорто менән элекке килешеүҙе юҡҡа сығарып, Фэн Пу И-ҙы һарайҙан ҡыуып сығара<ref name="Yan4"/>. Мин һәм Цин императорҙары йыйған сәнғәт әйберҙәренең ҙур коллекцияһы республика ҡулына күсә. Улар нигеҙендә 1925 йылдың 10 октябрендә элекке император һарайында (Ике Тиҫтә Байрамя) музейы ({{Китайский||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Элекке император һарайы“ музейы}}) йыш ҡына башҡа телдәрҙә йыш ҡына «Гугун» музейы булараҡ билдәле<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |title=Музей Гугун |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |url-status=live }}</ref>. (Әммә Һарай биналарының береһендә — Хәрби дан залында («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Уиндянь) — 1914 йылда уҡ музейҙың күпкә бәләкәйерәк элгәргеһе була)<ref name=her>[http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 The Transition from Palace to Museum: The Palace Museum’s Prehistory and Republican Years] {{Wayback|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 |date=20161012151139 }} (От дворца к музею: предыстория Дворцового музея и Дворцовый музей в период [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской республики]])</ref>. Унда булған бик күп аҫылташтар һәм ҡыҙыҡлы артефакттар яйлап каталогҡа индерелә (1925 йылғы описҡа ярашлы, яҡынса 1,17 млн һаҡлау берәмеге) һәм халыҡ күҙәтеүенә ҡуйыла<ref>{{cite web|author=Cao Kun|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|website=Beijing Legal Evening|publisher=People Net|date=2005-10-06|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|url-status=dead}}</ref>. 1933 йылда Японияның Ҡытайға баҫып инеүе (1937—1945) был милли ҡомартҡыларҙың (111 549 һаҡлау берәмеге, шул иҫәптән мөһим артефакттар һәм император тәхеттәре) хәүефһеҙлеген ҡурҡыныс аҫтына ҡуя, һәм музей коллекцияһының байтаҡ өлөшө Тыйыу һалынған ҡаланан сығарыла. Башта улар Нанкинға, ә һуңынан Шанхайға ебәрелә. Әммә тиҙҙән япон ғәскәрҙәре Шанхайға янай башлай. Башҡарма Совет коллекцияларҙы алыҫ көнбайышҡа эвакуациялау тураһында ҡарар ҡабул итә. Артефакттар өс партияға бүленә. Береһе төньяҡ маршрут буйынса [[Шэньси]] яғына йүнәлә. Икенсеһе [[Янцзы]] буйлап илдең көньяҡ-көнбайышына, [[Сычуань]] һәм [[Гуйчжоу]] йүнәлешендә ебәрелә. Һуңғы партия көньяҡҡа, [[Гуанси]] яғына күсерелә. Япон һөжүменең тиҙлеге, бомбаға тотоуҙан һәм баҫып алыуҙан ҡасыу өсөн, артефакттарҙы тиҙ күсерергә мәжбүр итә, йыш ҡына ҡарарҙар ебәреүгә бер сәғәт ҡалғас ҡына ҡабул ителә. Ахырҙа, өс коллекция һуғыш аҙағыына тикем Сычуанда сағыштырмаса хәүефһеҙлектә була<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{cite web|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|lang=en |url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|access-date=2007-05-01|publisher=National Palace Museum|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта япон армияһы Пекиндағы Тыйыу һалынған ҡаланы баҫып ала. Музейҙың күп кенә хеҙмәткәрҙәре Пекинда һуғыш дауамында ҡала, һәм йә уларҙың булыуы, йә япон властарының Пу И-ға (Япон яҡлы Маньчжоу-го дәүләте императоры булып киткән) хөрмәт күрһәтеүе арҡаһында, коллекцияның Пекинда һуғыш ваҡытында ҡалған өлөшө лә һаҡланып ҡала<ref name=her/>. Япон армияһы бер нисә ҙур бронза көршәк һәм пушка фрагменттарын ғына алып сыға. Был трофейҙарҙың күп өлөшө һуғыштан Һуң [[Тяньцзинь]] ҡалаһында табыла<ref name="CCTV11"/>. 1945 йылда, Японияны еңгәндән һәм граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, артефакттар кире Нанкинға һәм Пекинға күсерелә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, уларҙың береһе лә зыян да күрмәгән, юғалмаған да<ref>{{cite web|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|access-date=2007-05-01 |lang=en|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Пекиндың Тыйыу һалынған ҡалаһындағы музей коллекциялары илдең башҡа музейҙарынан һәм башҡа сығанаҡтарҙан экспонаттар тапшырыу иҫәбенә киңәйә. === Тайванда Һарай музейы === 1940 йылдар аҙағында, [[гоминьдан]] ҡытайҙа граждандар һуғышында еңелеп бөткәс, [[Чан Кайши]] Тыйыу һалынған ҡаланан Һәм Нанкиндағы Милли музейҙан (2972 йәшник {{Num|13427|}}) «Гугун» музейы артефакттарын [[Тайвань]]ға күсерергә ҡуша. һәм улар Тайбэйҙағы Император Һарайы Музейының төп өлөөшөн тәшкил итә. Ваҡиғалар барған һайын Пекиндан бер ниндәй ҙә артефакттар ебәрелмәй; әммә Нанкинда һаҡланған иң яҡшы коллекцияларҙың күбеһе (13 427-нән 2972 йәшник) Тайваньға оҙатыла, унда Улар [[Тайбэй]]ҙағы Император Һарайы Музейының үҙәге була<ref name=her/><ref>{{Cite web |url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |title=Музей «Гугун» в Тайбэе |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Three">{{cite web|title=三大院长南京说文物 |subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|url-status=dead|website=Jiangnan Times|publisher=People Net|date=2003-10-19|access-date=2007-07-05 |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01}}</ref>. XXI быуатта Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән Тайвань араһындағы мөнәсәбәттәрҙең яҡшырыуы һөҙөмтәһендә Пекин һәм Тайбэй «Гугун» музейҙары араһында бәйләнештәрҙең үҫеше лә мөмкин була. 2009 йылдан башлап Тайбэйҙа ике коллекциянан (Пекин һәм Тайбэй) коллекциялары менән берлектә бер нисә мөһим экспозиция ойошторола. Әммә, уларҙың хоҡуҡи статусы көйләнмәгәнлектән, Тайбэйҙан Пекинға күргәҙмәләр өсөн, экспонаттарҙың төп нөсхәһе түгел, фотоһүрәттәр һәм видеояҙмалар ғына ебәрелә: Тайвань яғы Ҡытай Халыҡ Республикаһы властарының Пекинға ебәрелгәндәрҙе Тайваньға ҡайтарырға рөхсәт итәсәгенә ышанмай<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=20161018193258 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === Ҡытай Халыҡ Республикаһы осоронда === В 1949 году у [[Врата Небесного Спокойствия|Врат небесного спокойствия]], прямо напротив Запретного города, была провозглашена Китайская Народная Республика. На протяжении следующих двух десятилетий были внесены различные предложения — сровнять с землёй или реконструировать Запретный город, чтобы разбить общественный парк, построить транспортную развязку или «развлекательные объекты»<ref>{{cite web|author=Wang, Jun|title= Forbidden City reconstruction plans|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm |url-status=dead|publisher=Guangming Daily|date=2006-09-01|access-date= 2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. В этот период Запретный город претерпел некоторый ущерб, включая разборку трона в Зале центральной (полной) гармонии, снятие табличек с названиями с нескольких зданий и садов, и разрушение некоторых небольших ворот и построек<ref>{{cite web|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|first=Jie|last=Chen|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|website=Yangcheng Evening News|publisher=Eastday|date=2006-02-04|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|url-status=live}}</ref>. Пик ущерба пришёлся на период [[Культурная революция в Китае|Культурной революции]]. В 1966 году был модифицирован Зал Поклонения предкам и разрушены некоторые артефакты — ради выставки революционных грязевых скульптур. Однако дальнейшее разрушение было предотвращено, благодаря вмешательству Премьера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], пославшего армейский батальон охранять город. Эти войска также предотвратили разграбление дворца [[хунвейбины|Красной гвардией]], устремившейся на штурм и разрушение «[[Четыре пережитка|Четырёх пережитков]]». С 1966 по 1971 годы все ворота в Запретный город были запечатаны, дабы спасти его от дальнейшего разрушения<ref>{{cite web|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|title="文化大革命"中谁保护了故宫 |subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|url-status= dead|website=CPC Documents|publisher=People Net|date=2006-11-07|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-url= https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19}}</ref>. В 1987 году [[ЮНЕСКО]] объявила Запретный город объектом Всемирного наследия под наименованием «Императорский дворец династий Мин и Цин»<ref>Запретный город был включён в перечень, как «[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties] {{Wayback|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf |date=20090326110017 }}» (UNESCO World Heritage Official Document). В 2004 году к этому комплексу, в качестве дополняющего объекта, был добавлен Мукденский дворец в Шэньяне, после чего комплекс стал именоваться «Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шэньяне»: {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang|lang=en|website=[[UNESCO]]|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref> — в связи с его важной ролью в развитии [[архитектура Китая|китайской архитектуры]] и культуры. [[Файл:Food Court at the Forbidden City.jpg|right|thumb|[[Ресторанный дворик]] на территории Шести Западных Дворцов]] Несмотря на усилия, прилагаемые для предотвращения коммерциализации дворца, существует некоторое количество коммерческих предприятий — таких, как сувенирные магазины и фотокиоски. Эти коммерческие предприятия часто становились предметом разногласий. Кофейня [[Starbucks]]<ref>{{cite web|title=Starbucks Store Locator – Store detail |url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|access-date=2007-05-01|lang=en|website=Starbucks|archive-url= https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date= 2007-06-12}}</ref>, открывшаяся в 2000 году<ref>{{cite web|author=Mellissa Allison|title=Starbucks closes Forbidden City store|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|publisher=The Seattle Times|date=2007-07-13|access-date=2007-07-14|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|url-status=live}}</ref>, спровоцировала возражения<ref>{{cite web|author=Reuters|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|publisher=[[CNN]]|date=2000-12-11|access-date=2007-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02}}</ref> и в конечном счёте 13 июля 2007 года была закрыта. Китайские СМИ отметили также пару сувенирных магазинов, в 2006 году отказавшихся принять граждан Китая<ref>{{cite web|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|url-status=dead|publisher=Xinhua Net|date=2006-08-23|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13}}</ref>. Согласно сообщениям, целью являлось сохранение атмосферы, в которой иностранцы могли становиться жертвами вздувания цен. Впоследствии некоторые комментаторы, например, влиятельный ведущий Phoenix TV Лукиу Лювей, подвергли сомнению саму практику сдачи в аренду участков в Запретном городе в качестве мест розничной торговли<ref>{{cite web|title=闾丘露薇：星巴克怎么进的故宫？Лукиу Лювей: Как Starbucks попал в запретный город|url=http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|publisher=People Net|date=2007-01-16|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143818/http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|url-status=dead}}; см. также оригинальный пост в блоге [http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 здесь] {{Wayback|url=http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 |date=20070207111046 }} (на китайском).</ref>. В 2005 году [[IBM]] и Дворцовый музей анонсировали совместный проект создания на базе Интернета виртуальной модели Запретного города и ассоциированных с ним объектов в Пекине<ref name=IBM>{{cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|title=Forbidden City|url-status=dead|publisher=IBM.com|date=2005-06-16|access-date=2008-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml |archive-date=2008-06-26}}</ref>. В 2008 году этот сетевой проект культурного наследия был выпущен в свет под названием «Запретный город: Вне пространства и времени». Он реализован на [[английский язык|английском]] и китайском языках. Виртуальный Запретный город включает в себя около 800 зданий и представляет интерактивные [[трёхмерная графика|трёхмерные]] модели построек Запретного города и культурных артефактов<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|thumb|Туристы в Дворцовом музее]] В наши дни дворцовый комплекс является одной из главных туристических достопримечательностей Пекина. Запретный город ежегодно посещают около 7 миллионов человек; в летний период, число туристов достигает 77 тысяч в день<ref name=bruno>Debra Bruno. [http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog 7 Million People Can Be Wrong: Forbidden City Struggles to Appeal] {{Wayback|url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog |date=20161018193303 }}. WSJ Blog, 2014-09-04</ref>. Ответственность за сохранение и реставрацию Запретного города возложена на Дворцовый музей. Ограничена высота зданий, расположенных вокруг него. В 2005 году начался рассчитанный на шестнадцать лет проект по ремонту и реставрации всех зданий Запретного города, с целью их возвращения к состоянию до 1912 года. Эта реставрация — крупнейшая из всех предпринятых за два века; она предполагает поочерёдное закрытие участков Запретного города для проведения оценки, ремонта и реставрации<ref>{{cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|access-date=2007-05-03|author=Palace Museum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21}}</ref>. Некоторые заброшенные или разрушенные участки перестраиваются, что также является составляющей проекта. Сады Дворца созидаемого процветания, разрушенные пожаром в 1923 году, были восстановлены в 2005 году, однако остаются закрытыми для публики<ref name="Jianfu2"/>. Кроме того, в ином стиле был спроектирован интерьер, а здания используются для проведения визитов [[VIP|государственных деятелей]]<ref name="Jianfu1"/>. <!-- == Описание == === Планировка === [[Файл:Forbidden city map bg.jpg|thumb|right|300px|План Запретного города. ---- Красным пунктиром проведена приблизительная разграничительная линия между Внутренним дворцом (север) и Внешним дворцом (юг) Запретного города. ---- {{col-begin}} {{col-2}} A. Ворота Умэнь.<br> Б. Ворота Шэньумэнь.<br> В. Ворота Сихуамэнь.<br> Г. Ворота Дунхуамэнь.<br> Д. Сторожевые башни.<br> Е. Ворота Тайхэмэнь.<br> Ж. Павильон Тайхэдянь.<br> З. Павильон Чжунхэдянь.<br> И. Павильон Баохэдянь.<br> К. Флигель Уиндянь.<br> {{col-2}} Л. Флигель Вэньхуадянь.<br> М. Сад Цынин.<br> Н. Наньсаньсо.<br> О. Дворец Цяньцингун.<br> П. Дворец Цзяотайдянь.<br> Р. Дворец Куньнингун.<br> С. Императорский сад.<br> Т. Павильон Янсиньдянь.<br> У. Дворец Ниншоугун.<br> {{col-end}}]] Запретный город представляет собой прямоугольник с длинами сторон 961 метр (с севера на юг) на 753 метра (с востока на запад). Он состоит из 980 сохранившихся зданий с 8886 «бухтами» комнат<ref name=Oakland/><ref>Поскольку в традиционной китайской архитектуре более крупные здания регулярно и с лёгкостью подразделяются на разнообразные планировки, число комнат в Запретном городе традиционно подсчитывается исходя из количества «бухт», при том что каждая «бухта» представляет собой пространство, определяемое четырьмя структурообразующими колоннами.</ref> (хотя в это число могут не входить различные вестибюли)<ref name=Oakland>{{cite web|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead|title=Amazing Facts About the Forbidden City|lang=en|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14}}</ref>. Ещё одной часто встречающейся оценкой является 9999 комнат, включая вестибюли<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|access-date=2017-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>; хотя эта цифра часто цитируется, она не поддерживается данными изысканий и, скорее всего, представляет собой устную традицию<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|url-status=dead|title=Numbers Inside the Forbidden City |lang=en|website=China.org.cn|date=2007-07-20|access-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm |archive-date=2015-09-24}}</ref>. В целом, у Запретного города три вертикальные оси; важнейшие здания расположены на центральной оси «север-юг»<ref name="Yu 25"/>. Запретный город был спроектирован так, чтобы являться центром древнего Пекина. Он заключён внутри большей, обнесённой стенами, области, именуемой Имперский город. Имперский город, в свою очередь, заключён внутри Внутреннего города; к югу от последнего находится Внешний город. Запретный город продолжает играть важную роль в городской схеме Пекина. Центральный вектор «север-юг» остаётся центральной осью города; эта ось продолжается на юг через Врата Небесного Спокойствия до площади Тяньаньмэнь, церемониального центра Китайской Народной Республики, и далее до Юндимэнь. К северу она продолжается через холм Цзиньшань до Колокольной и Барабанной башен<ref>{{cite web|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|website=People Net|date=2006-05-30|access-date=2007-07-05|lang=zh|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|url-status=live}}</ref>. Эта ось не ориентирована строго с севера на юг, но смещена — чуть более чем на два градуса. В настоящее время исследователи считают, что ось была спроектирована в эпоху династии Юань таким образом, дабы она была расположена на одной линии с [[Шанду]] — другой столицей их империи<ref>{{cite web|first=Feng|last=Pan|title=探秘北京中轴线 |subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |website=Science Times|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |archive-date=2007-12-11|url-status=dead|access-date=2007-10-19|date=2005-03-02}}</ref>. Запретный город традиционно разделяется на две части. Внешний дворец ({{lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), или Передний дворец ({{lang-zh2|前朝}}), включает в себя южные участки, и использовался для церемониальных целей. Внутренний дворец ({{lang-zh2|内廷}}, Нэйтин), или Задний дворец ({{lang-zh2|后宫}}), включает северные участки, являлся резиденцией императора и его семьи и был предназначен для занятия повседневными государственными делами. === Стены и ворота === [[Файл:MeridianGate.jpg|thumb|left|Меридианные (Полуденные) ворота — центральный вход в Запретный город — с двумя выступающими крыльями]] Запретный город окружают стена длиной 3400 метров и высотой 7,9 метров<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, и [[ров]] глубиной 6 метров и шириной 52 метра. Ширина стен у основания составляет 8,62 метра, к вершине они сходятся до 6,66 метров<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Эти стены служили в качестве как [[городские стены|защитных]], так и поддерживающих стен дворца. Они были построены из [[землебитные строения|утрамбованной земли]] в качестве основы и с обеих сторон покрыты тремя слоями специально обожжённых кирпичей, промежутки между которыми были заполнены известковым раствором<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:The Northwest Corner Tower with Double Rainbow.jpg|thumb|right|Башня северо-западного угла Запретного города с двойной радугой]] [[Файл:Gate of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Ворота Верховной гармонии]] На четырёх углах стены размещены башни («Д» на схеме), замысловатые крыши которых украшены 72 рёбрами (воспроизводя Павильон принца Тенга и Павильон жёлтого журавля, как они запечатлены на картинах эпохи [[империя Сун|династии Сун]])<ref name="Yu 32"/>. Для простолюдинов, обитающих вне стен, эти башни являются самыми заметными компонентами дворца, и с ними связано много народных преданий. Согласно легенде, мастерам не удалось снова собрать угловую башню после того, как она была разобрана для ремонта в ранний период династии Цин, и она была восстановлена лишь после вмешательства бессмертного плотника [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2"/>. [[Файл:Forbidden City Beijing Shenwumen Gate.JPG|thumb|Ворота Божественной мощи (северные ворота). Нижняя табличка гласит: «Дворцовый музей» ({{китайский||故宫博物院}})]] [[Файл:Forbiddencity notopen06.JPG|thumb|left|Восточные Ворота славы во время ремонтных работ, в период 16-летнего реставрационного процесса]] Стены с каждой стороны снабжены воротами. В южной стене находятся главные, Меридианные (Полуденные) ворота («А» на схеме) ({{lang-zh|午門}}, Умэнь). (С площади Тяньаньмэнь в Запретный город ведут Врата небесного спокойствия, однако в техническом смысле они не являются его частью; это — ворота Имперского города.) От Меридианных ворот отходят два выступающих крыла, которые вместе с самими воротами формируют три стороны расположенной перед ними площади (площадь Умэнь, или Меридианных ворот)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Ворота снабжены пятью проходами. Центральный проход является частью Императорского пути — вымощенной камнем дороги, которая формирует центральную ось Запретного города и всего древнего Пекина, и ведёт от Врат Китая на юге сквозь Запретный город, и вплоть до холма [[Цзиншань (парк)|Цзиньшань]] на севере, сложенного из земли, вынутой при раскопке окружающего Запретный город рва. По Императорскому пути может ходить или ездить только император (а также императрица — по случаю своего бракосочетания — и студенты, успешно сдавшие [[кэцзюй|Императорский экзамен]]<ref name="Yu 25"/>. На севере расположены Ворота Божественной Мощи (или Военной Доблести) («Б») ({{lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), выходящие на [[Цзиншань (парк)|парк Цзиншань]]. Восточные и западные ворота называются «Восточные Ворота Славы» («В») ({{lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) и «Западные Ворота Славы» («Г») ({{lang-zh|西华门}}, Сихуамэнь). Все ворота Запретного города декорированы девятью рядами по девять золотых гвоздей — за исключением Восточных Ворот Славы, которые украшены лишь восемью рядами<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Внешний дворец, или Южный сектор === [[Файл:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg|thumb|Зал Верховной гармонии]] Пройдя через Меридианные (Полуденные) ворота, посетитель попадает на большую площадь, пронизанную извивистой Внутренней Рекой Золотой Воды, через которую перекинуто пять мостов. За площадью возвышаются Врата Верховной гармонии («Е») ({{lang-zh|太和门}}, Тайхэмэнь). За ними находится площадь Зала Верховной гармонии<ref name="Yu 49"/> (буквой на карте не отмечена). От этой площади поднимается высокая трёхъярусная терраса из белого мрамора. На вершине этой террасы расположены три зала — средоточие внешнего дворцового комплекса. Это — в направлении с юга на север — Зал Верховной гармонии («Ж») ({{lang-zh|太和殿}}, Тайхэдянь), Зал Центральной (Полной) гармонии («З») ({{lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдянь) и Зал Сохранения гармонии («И») ({{lang-zh|保和殿}}, Баохэдянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Это основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции. [[Файл:Sign of the Hall of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Указатель Зала Верховной гармонии]] Зал Верховной гармонии является самым большим, и возвышается примерно на 30 метров над уровнем окружающей площади. Это — церемониальный центр имперской власти, и крупнейшая сохранившаяся деревянная структура в Китае. Он составляет девять «бухт» в ширину и пять в глубину — числа 9 и 5 символически связаны с величием императора<ref name="DPM Elements">{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. В потолок в центре зала вмонтирован замысловатый [[Кессон (архитектура)|кессон]], декорированный извивающимся драконом, изо рта которого исторгается группа металлических шаров в форме канделябра, именуемый «Зеркало [[Хуан-ди|Суаньянь]]»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. В эпоху династии Мин император собирал здесь двор для обсуждения государственных дел. В период династии Цин, поскольку император собирал двор гораздо чаще, вместо Зала Верховной гармонии использовалось менее чопорное помещение, а этот зал был предназначен только для церемониальных ситуаций, таких как [[коронация|коронации]], [[инвеститура|инвеституры]] и императорские свадьбы<ref name="DPM Taihedian">{{cite web|lang=zh|title=太和殿 |url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|access-date=2007-07-25|website=The Palace Museum|url-status=dead|archive-date=2007-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm}}</ref>. [[Файл:Forbidden city 05.jpg|thumb|Зал Центральной (Полной) гармонии на фоне Зала Сохранения гармонии]] Зал центральной (полной) гармонии — меньше, квадратной формы, использовался императором для подготовки и отдыха до и во время церемоний<ref name="DPM Zhonghedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|url-status=dead|title=中和殿 |subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30}}</ref>. Находящийся позади него Зал сохранения гармонии использовался для репетиций церемоний, а также являлся местом проведения финального этапа императорского экзамена<ref name="DPM Baohedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|url-status=dead|title=保和殿 |subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. Во всех трёх залах представлены императорские троны, самый большой и тщательно оформленный из которых — трон в Зале Верховной гармонии<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|thumb|left|Трон в Зале Сохранения гармонии]] В центральной части скатов, ведущих вверх к террасам с северной и южной сторон, находятся церемониальные пандусы — часть Императорского пути — оформленные искусной [[барельеф]]ной резьбой, несущей символический смысл. Северный скат, находящийся за Залом Сохранения гармонии, вырезан из цельного куска камня длиной 16,57 метров, шириной 3,07 метра и толщиной 1,7 метра. Он весит около 200 тонн и является самым большим резным орнаментом такого рода в Китае<ref name="Yang 15"/>. Южный скат, расположенный перед Залом Верховной гармонии — ещё длиннее, однако сделан из двух соединённых между собой каменных плит; стык был искусно скрыт с помощью наложенных один на другой резных барельефов, и был обнаружен лишь после того, как в XX веке эрозия увеличила промежуток<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На юго-западе Внешнего двора находится зал Военного величия (или Военачальника) («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Ундянь). Он использовался императором в различных ситуациях для приёма министров и проведения совещаний двора. На юго-востоке Внешнего двора находится зал Литературной славы («Л») ({{lang-zh|文华殿}}, Вэньхуадянь). В нём размещалась собственная дворцовая типография, также он использовался для церемониальных лекций высокочтимых конфуцианских учёных, а позже стал офисом Большого Секретариата. Здесь хранился экземпляр ''[[Сыку цюаньшу]]''. На северо-востоке Внешнего двора расположена резиденция кронпринца Три Южных Обители («Н») ({{lang-zh|南三所}}, Наньсаньсо)<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Внутренний дворец, или Северный сектор === [[Файл:Gugong.jpg|thumb|Дворец Небесной чистоты]] Внутренний дворец отделён от Внешнего продолговатой площадкой, расположенной [[ортогональность|ортогонально]] главной оси города. Он служил домом императору и его семье. В период династии Цин император жил и работал почти исключительно во Внутреннем дворце, а Внешний дворец использовался только для церемониальных целей<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden City August 2012 28.JPG|thumb|left|Трон во Дворце Небесной чистоты]] Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия (зелёная область севернее дворца Ниншоугун на схеме) ({{lang-zh|宁寿宫花园}}, Ниншоугун), Доброты и Спокойствия («М») ({{lang-zh|慈宁花园}}, Цынин), и Императорский сад («С») ({{lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). В центре Внутреннего дворца находятся основные помещения этой части Запретного города — ещё одна группа из трёх залов. Это, считая с юга: Зал Небесной чистоты («О») ({{lang-zh|乾清宫}}, Цяньцингун), Зал Объединения и мира («П») ({{lang-zh|交泰殿}}, Цзяотайдянь) и Зал Земного спокойствия («Р») ({{lang-zh|坤宁宫}}, Куньнингун). Меньшие по сравнению с залами Внешнего дворца, три зала Внутреннего дворца были официальными резиденциями императора и императрицы. Император, воплощающий [[инь и ян|ян]] и Небо, занимал Дворец Небесной чистоты; императрица, воплощая [[инь и ян|инь]] и Землю, — Дворец Земного спокойствия. Между ними находился Зал Объединения и Мира, в котором [[инь и ян]] смешивались, чтобы породить гармонию<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Water Spouts in the Forbidden City.jpg|thumb|Желоба для воды между уровнями Внутреннего дворца предотвращают залив верхних уровней водой.]] Дворец Небесной чистоты представляет собой здание с двумя карнизами и помещён на одноуровневой платформе из белого мрамора. Он связан с Воротами Небесной чистоты, расположенными к югу от него, приподнятым проходом. В период династии Мин он был резиденцией императора. Однако, начиная с императора [[Юнчжэн]] династии Цин, императоры жили не в этом дворце, а в меньшем Зале Умственного развития дальше к западу — из уважения к памяти императора [[Канси]]<ref name="CCTV2"/>; Дворец же Небесной Чистоты стал императорским залом аудиенций<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На крыше установлен кессон, украшенный извивающимся драконом. Над троном висит доска, на которой написано «Правосудие и Честь»({{китайский||正大光明|zhèngdàguāngmíng}}).<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Дворец Земного спокойствия — здание с двумя карнизами, 9 «бухт» в ширину и 3 в глубину. При династии Мин он был резиденцией императрицы. В эпоху династии Цин большие части Дворца были трансформированы новыми маньчжурскими правителями под нужды шаманистских ритуалов. Начиная с периода правления императора Юнчжэн, императрица перестала проживать во дворце; однако, две комнаты во Дворце земного спокойствия были сохранены, для использования в брачную ночь императора<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Между этими двумя дворцами расположен Зал Объединения и Мира, квадратной формы, с пирамидальной крышей. Здесь хранятся 25 императорских [[инкан|печатей]] династии Цин, равно как и другие церемониальные принадлежности<ref name="CCTV3"/>. Позади этих трёх залов находится Императорский сад. Относительно маленький и компактный по дизайну, сад, тем не менее, включает в себя несколько искусных ландшафтных компонентов<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. К северу от сада расположены Ворота божественной мощи. [[Файл:NineDragons01.jpg|thumb|Экран Девяти драконов перед Дворцом Безмятежного долголетия]] [[Файл:Forbidden City Imperial Guardian Lions.jpg|thumb|left|Позолоченный [[китайский лев|лев]] перед Дворцом Безмятежного долголетия]] Непосредственно к западу расположен Зал Умственного развития. Незначительный вначале дворец, начиная с периода императора Юнчжэн он стал ''de facto'' резиденцией и офисом императора. В последние десятилетия династии Цин вдовствующие императрицы — включая Цыси — проводили совещания двора в восточной части этого зала. Вокруг Зала Умственного развития находятся офисы Большого Совета и других ключевых государственных органов<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Северо-восточный сектор Внутреннего дворца занят Дворцом безмятежного долголетия ({{китайский||寧壽宮}}) — комплекс, построенный императором [[Цяньлун]] в ожидании своего ухода на покой. Он зеркально копирует планировку самого Запретного города и включает в себя «внешний дворец», «внутренний дворец», сады и храмы. Вход во Дворец Безмятежного долголетия отмечен Экраном девяти драконов из глазурованной черепицы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Этот сектор Запретного города реставрируется в партнёрстве между Дворцовым музеем и Фондом мировых памятников — долгосрочный проект, завершение которого ожидается в 2017 году<ref>{{cite web|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|lang=en|website=World Monuments Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. --> <!-- === Религия === Религия составляла важную часть жизни императорского дворца. При династии Цин Дворец Земного Спокойствия стал местом проведения [[шаманизм|шаманистских]] церемоний маньчжуров. В то же время, исконная китайская религия — [[даосизм]] — продолжала играть важную роль на всём протяжении династий Мин и Цин. Существовало два даоистских святилища, одно в императорском саду и другое в центральной зоне Внутреннего дворца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Ещё одной превалирующей формой религии во дворце периода династии Цин был [[буддизм]]. По всему Внутреннему дворцу было разбросано большое число храмов и святилищ — включая таковые [[тибетский буддизм|тибетского буддизма]], или ламаизма. Буддистская иконография была также обильно представлена в оформлении интерьеров многих построек<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Одной из важнейших среди них является Павильон Цветочного Дождя. В нём располагалось большое число буддистских статуй, икон и [[мандала|мандал]], собранных в ритуалистические паттерны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Окружающая территория === [[Файл:Beijing city wall map ru.svg|thumb|Местоположение Запретного города в историческом центре Пекина]] Запретный город с трёх сторон окружён императорскими садами. К северу от него находится парк Цзиншань, известный также под названием «Панорамный холм» — искусственный холм, насыпанный из почвы, вынутой при сооружении рва и из близлежащих озёр<ref name="Yu 20" />. К западу расположен [[Чжуннаньхай]] — бывший царский парк, вписанный между двумя соединяющимися озёрами, который сейчас служит центральной штаб-квартирой [[Коммунистическая партия Китая|Коммунистической партии Китая]] и [[Государственный совет КНР|Государственного совета КНР]]. На северо-западе находится [[парк Бэйхай]] — популярный царский парк, также организованный вокруг озера, соединяющегося с двумя южными озёрами. Южнее Запретного города располагались два важных святилища: Императорское Святилище семьи, — или Императорский Храм предков ({{китайский||太庙|Tàimiào}}), — и Императорское Святилище государства ({{китайский||太社稷|Tàishèjì}}), в которых император поклонялся духам своих предков и духу нации, соответственно. Сегодня первый — это Зал культуры трудового народа Китая<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|url-status=dead|title=Working People's Cultural Palace|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11}}</ref>, а второй — парк Жонгшан, увековечивающий память [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|url-status=dead|title=Zhongshan Park|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19}}</ref>. К югу, вдоль главной оси, стоят двое почти идентичных ворот. Это Вертикальные ворота ({{китайский||端门|Duānmén}}) и более знаменитые Врата небесного спокойствия, украшенные портретом [[Мао Цзэдун]]а в центре и двумя плакатами слева и справа: «Да здравствует Китайская Народная Республика» и «Да здравствует великое единство народов мира». Врата Небесного Спокойствия соединяют территорию Запретного города с современным символическим центром китайского государства — площадью Тяньаньмэнь. Хотя в настоящее время строительные работы вблизи Запретного города жёстко контролируются, неконтролируемые и иногда политически мотивированные разрушения и реконструкции, осуществлявшиеся на протяжении всего прошлого столетия, изменили облик районов, окружающих Запретный город. С 2000 года муниципальное правительство Пекина работает над выселением правительственных и военных учреждений, занимающих некоторые исторические здания, а вокруг сохранившихся частей стен Имперского города разбит парк. В 2004 году был обновлён декрет, касающийся планировки и ограничения высоты зданий, с целью превратить территорию Имперского города и северный городской сектор в буферную зону Запретного города<ref>{{cite web|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|lang=zh |website=Xinhua Net|date=2005-07-16|access-date=2007-04-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07}}</ref>. В 2005 году Имперский город и [[парк Бэйхай|Бэйхай]] (как дополняющий объект [[Летний дворец (Пекин)|Летнего дворца]]) были включены в шорт-лист выбора следующего объекта Всемирного наследия в Пекине<ref>{{cite web|first=Yang|last=Li|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|lang=zh|url-status=dead |website=Xinhua Net|date=2005-06-04|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06}}</ref>. === Символизм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|thumb|Имперский декор крыши высочайшего статуса на коньке крыши Зала Верховной гармонии]] Дизайн Запретного города, начиная с его общей планировки и вплоть до мельчайших деталей, был тщательно разработан с тем, чтобы отражать [[китайская философия|философские]] и [[религия в Китае|религиозные]] принципы — а сверх того, символизировать величие императорской власти. К числу заметных примеров относятся: * Жёлтый — цвет императора. Поэтому почти все крыши в Запретном городе покрыты жёлтой глазурованной черепицей. Имеются лишь два исключения. Библиотека в Павильоне Литературной глубины ({{китайский||文渊阁}}) была покрыта чёрной черепицей, поскольку чёрный цвет ассоциировался с [[У-син|водой]], а следовательно, предотвращением пожара. Сходным образом, резиденции кронпринца покрыты зелёной черепицей, потому что зелёный цвет ассоциировался с [[У-син|деревом]], а значит, ростом<ref name="DPM Elements"/>. * Все главные залы Внешнего и Внутреннего дворцов организованы в группы по три — формат [[триграмма|триграммы Циань]], символизирующей Небо. С другой стороны, резиденции Внутреннего дворца организованы в группы по шесть — формат [[триграмма|триграммы Кун]], символизирующей Землю<ref name="CCTV2"/>. * Наклонные скаты крыш зданий декорированы рядом статуэток, возглавляемых человеком верхом на [[феникс]]е, за которыми следует [[китайский дракон|императорский дракон]]. Число статуэток символизирует статус здания. Незначительная постройка может иметь 3 или 5 статуэток; Зал верховной гармонии имеет 10 — единственное здание в стране, которому во времена империи было позволено такое. В результате его десятая статуэтка, именуемая «''Хангши''» («имеющая десятый ранг») ({{китайский||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, является уникальной также и для Запретного города<ref>{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. * Планировка зданий следует древним традициям, зафиксированным в [[Ли цзи]]. Так, храмы предков расположены перед дворцом; хранилища размещены в передней части дворцового комплекса, а жилые зоны — сзади<ref>{{статья|заглавие=Why were Chang'an and Beijing so different?|издание=The Journal of the Society of Architectural Historians|том=45|номер=4|страницы=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|язык=|автор=Steinhardt, Nancy Shatzman|месяц=12|год=1986}}</ref>. == Влияние == Запретный город — кульминация двухтысячелетнего развития классической китайской и восточно-азиатской архитектуры — оказывает влияние на последующее развитие архитектуры Китая, равно как и является источников вдохновения для многих произведений искусства. Вот несколько конкретных примеров: ;В искусстве и популярной культуре Запретный город служил сценой для многих художественных произведений. В последние годы он демонстрируется в фильмах и телевизионных сериалах. Вот несколько заметных примеров: * ''Запретный город'' (1918), художественный фильм о китайской принцессе и американце. * ''[[Последний император]]'' (1987), [[фильм-биография|биографический фильм]] о жизни Пу И — последнего царственного обитателя дворца — был первым в истории художественным фильмом, который правительство Китайской Народной Республики разрешило снять в Запретном городе. * ''Марко Поло'' — совместный [[мини-сериал]] [[NBC]] и [[RAI]], показанный в начале 1980-х годов, был снят в Запретном городе. Однако, нынешнего Запретного города не существовало в эпоху династии Юань, когда [[Поло, Марко|Марко Поло]] встречался с [[Хубилай|Хубилаем]]. * В Запретном городе проходили съёмки клипа группы [[30 Seconds to Mars]] на песню [[From Yesterday]]. * ''Запретный город'' — одно из чудес света в играх «[[Sid Meier’s Civilization V]]» и «[[Sid Meier’s Civilization VI]]» ;Сценическая площадка Запретный город служит также сценической площадкой. Однако его использование в этом качестве жёстко ограничено, в связи с тем, что оборудование и выступления оказывают значительное влияние на древние постройки. Почти все представления, о которых говорится, что они имеют место «в Запретном городе», проводятся вне дворцовых стен. * Опера [[Пуччини, Джакомо|Джакомо Пуччини]] ''[[Турандот (опера)|Турандот]]'' — история китайской принцессы — была исполнена в Императорском святилище непосредственно вблизи Запретного города в первый раз в 1998 году<ref>{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/ |title=Turandot at the Forbidden City, Beijing 1998 |access-date=2007-05-01 |website=TurandotOnSite.com |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020252/http://turandotonsite.com/ |archive-date=2006-12-05 }}. На официальном сайте утверждается, что площадка, Дворец культуры народа, была «Залом небесной чистоты».{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |title=The People's Cultural Palace and the Forbidden City of Beijing |lang=en |website=TurandotOnSite.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091838/http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }} На самом деле, Дворец культуры трудового народа ранее был Храмом императорских предков ([http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm China.org: Working People’s Cultural Palace] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm |date=20071011195047 }}).</ref>. * В 1997 году родившийся в Греции композитор и клавишник [[Хрисомаллис, Янни|Янни]] дал живой концерт перед Запретным городом. Концерт был записан и позже издан, как часть альбома ''Tribute''<ref>{{cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * В 2001 году [[Три тенора]] — испанские певцы [[Доминго, Пласидо|Пласидо Доминго]] и [[Каррерас, Хосе|Хосе Каррерас]] и итальянский певец [[Паваротти, Лучано|Лучано Паваротти]] — дали один из своих концертов перед главными воротами Запретного города. * В 2004 году французский музыкант [[Жарр, Жан-Мишель|Жан-Мишель Жарр]] дал живой концерт перед Запретным городом вместе с коллективом из 260 музыкантов; этот концерт явился одним из мероприятий «Года Франции в Китае»<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|access-date=2007-05-01|publisher=BBC|date=2004-10-11|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|url-status=live}}</ref>. ;Филателия 11 июля 2020 года почта [[Китай|Китая]] выпустила [[почтовый блок]] из четырёх марок с изображением элементов архитектурного ансамбля музея Гугун: моста через Реку Золотой Воды ({{китайский||金水桥}}), павильона Чжунхэдянь ({{китайский|中和殿}}), дворца Цяньцингун ({{китайский|乾清宫}}) и павильона Тысячи Осеней в Императорском саду ({{китайский||千秋亭}}). Выпущен также почтовый блок с картой музея Гугун на марке в нём. Выпуск был приурочен к 600-летию Гугуна<ref name=K>{{статья|заглавие=Марки к 600-летию Гугуна|издание=[[Китай (журнал)|Китай]]|номер=8|год=2020|issn=1005-5010|страницы=11}}</ref><ref>{{cite web|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|lang=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|url-status=live}}</ref>. --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|часть=Запретный город в Пекине|заглавие=Традиционная архитектура Китая|автор=Ли Цинси.|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|серия=Основные сведения о Китае|год=2002|страницы=21—49|isbn=7-80113-827-9|ссылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false}} * {{Книга|часть=Императорский дворец Гугун в Пекине|заглавие=Китайские памятники мирового наследия|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|год=2003|страницы=18—27|isbn=7508502272|ссылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false}} * {{книга |заглавие = Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом |ответственный = Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной. |издание = |место = М. |издательство = Наталис |год = 2007 |страниц = 176 |серия = Восточная коллекция |isbn = 978-5-8062-0249-0 |тираж = 2000}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{Всемирное наследие|439}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://beyondspaceandtime.org/ Виртуальный музей] * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] {{Внешние ссылки}} {{Культурное наследие в Китае}} {{Музеи Пекина}} [[Категория:Пекин музейҙары]] [[Категория:Ҡытай һарайҙары]] [[Категория:Ҡытайҙа Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Монархтар резиденциялары]] djwnbsh6ramc9hfslajzsq6bn5qajjv Оазис 0 200148 1293255 1293204 2026-04-12T14:49:57Z Вәхит 24644 1293255 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктик оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] aeugtfzod577me3aldo00afnbu31bey 1293256 1293255 2026-04-12T15:08:53Z Вәхит 24644 /* Тасуирлама */ 1293256 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктик оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] dfvtd7m7y1f1a3nei7g03mmzyfxpzob 1293257 1293256 2026-04-12T15:09:57Z Вәхит 24644 /* Тасуирлама */ 1293257 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктик оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] lgpwfzduxub6q9ym4t5fspkt5sjn0vf 1293259 1293257 2026-04-12T16:23:16Z Вәхит 24644 /* Биологик әһәмиәте */ 1293259 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерәref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары еартаһы]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктик оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] ezf2oh3p52fg1k0g10mndjtuianykgf 1293260 1293259 2026-04-12T16:30:41Z Вәхит 24644 /* Үҫемлектәр */ 1293260 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерәref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шулай итеп, күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. ===Мысыр оазистары === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктик оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] d6u6y0rffrvpvyhv07yhkvd98uzymul 1293261 1293260 2026-04-12T16:32:17Z Вәхит 24644 /* Үҫемлектәр */ 1293261 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерәref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шуға ла күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. ===Мысыр оазистары === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктик оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] 2edf4aebayzwe6dv5gdk25ct93prv6y 1293262 1293261 2026-04-12T16:44:48Z Вәхит 24644 /* Шулай уҡ ҡарағыҙ */ 1293262 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерәref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шуға ла күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. ===Мысыр оазистары === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктика оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] nog24ehgi4yggg8ppe0145lq100g7jw 1293264 1293262 2026-04-12T16:52:00Z Вәхит 24644 /* Биологик әһәмиәте */ 1293264 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шуға ла күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. ===Мысыр оазистары === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктика оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] i9ftqds82csgnsmyi6wf8cmgq4sh2s0 1293265 1293264 2026-04-12T16:55:09Z Вәхит 24644 /* Мысыр оазистары */ 1293265 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шуға ла күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. === Мысыр оазистары === Боронғо Мысыр осоронда оазистарҙың әһәмиәте шул тиклем ҙур була, уларға ҙур ҡалаларға бүленгән иғтибар талап ителә, сөнки улар сауҙагәрҙәрҙең каруан юлдарын тәьмин итеү һәм ял итеү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә. Оазистарҙың торошоноң насарайыуы [[сауҙа]]ға ҙур зыян килтерә. === Сахара — Алжир оазистары === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктика оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] th5v7dzlwlk2werl9hpkpdz2o7d46je 1293267 1293265 2026-04-12T17:09:31Z Вәхит 24644 /* Сахара — Алжир оазистары */ 1293267 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шуға ла күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. === Мысыр оазистары === Боронғо Мысыр осоронда оазистарҙың әһәмиәте шул тиклем ҙур була, уларға ҙур ҡалаларға бүленгән иғтибар талап ителә, сөнки улар сауҙагәрҙәрҙең каруан юлдарын тәьмин итеү һәм ял итеү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә. Оазистарҙың торошоноң насарайыуы [[сауҙа]]ға ҙур зыян килтерә. === Сахара — Алжир оазистары === ''Ghout'' — Алжир Сахараһының төньяҡ-көнсығышында таралған оазис төрө. Уларҙың [[һыу]]ы финик пальмаларын һуғарыу өсөн ҡулланыла. Был агротехнологияның үҙенсәлеге шунда: үҫемлектәрҙе һыу менән тәьмин итеү өсөн, [[ҡом]]да, тәрәнлеген һыу ҡатламы ятҡылығына тап килтереп, диаметры 80—200 сантиметр булған соҡор ҡаҙыла, соҡорҙо 1 метрға тиклем тәрәнәйтәләр. Шулай итеп, оҙонлоғо бер метрҙан самаһы финик пальмаһының тамырҙары даими рәүештә һыуҙа була, һәм бындай һуғарыу ысулын ҡулланғанда өҫтән һыу һибеү кәрәкмәй, һыуҙы әҙ тотонола һәм тупраҡтың тоҙланмай. Өҫтән һыу һипкәндә (классик схема буйынса), йыл дауамында тирә-яҡ мөхит температураһын иҫәпкә алһаң, һыу күп ҡулланылыр ине<ref>«Sistemas reconocidos en el mundo». ''Sistemas Importantes del Patrimonio Agrícola Mundial (SIPAM)''. FAO. Consultado el 14 de enero de 2017. http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ {{Wayback|url=http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ |date=20180808174019 }}</ref>. === Марокко — Атлас оазистары === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктика оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] tj9gwy04s6dhx743aji6az5mploda1q 1293268 1293267 2026-04-12T17:23:40Z Вәхит 24644 /* Марокко — Атлас оазистары */ 1293268 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шуға ла күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. === Мысыр оазистары === Боронғо Мысыр осоронда оазистарҙың әһәмиәте шул тиклем ҙур була, уларға ҙур ҡалаларға бүленгән иғтибар талап ителә, сөнки улар сауҙагәрҙәрҙең каруан юлдарын тәьмин итеү һәм ял итеү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә. Оазистарҙың торошоноң насарайыуы [[сауҙа]]ға ҙур зыян килтерә. === Сахара — Алжир оазистары === ''Ghout'' — Алжир Сахараһының төньяҡ-көнсығышында таралған оазис төрө. Уларҙың [[һыу]]ы финик пальмаларын һуғарыу өсөн ҡулланыла. Был агротехнологияның үҙенсәлеге шунда: үҫемлектәрҙе һыу менән тәьмин итеү өсөн, [[ҡом]]да, тәрәнлеген һыу ҡатламы ятҡылығына тап килтереп, диаметры 80—200 сантиметр булған соҡор ҡаҙыла, соҡорҙо 1 метрға тиклем тәрәнәйтәләр. Шулай итеп, оҙонлоғо бер метрҙан самаһы финик пальмаһының тамырҙары даими рәүештә һыуҙа була, һәм бындай һуғарыу ысулын ҡулланғанда өҫтән һыу һибеү кәрәкмәй, һыуҙы әҙ тотонола һәм тупраҡтың тоҙланмай. Өҫтән һыу һипкәндә (классик схема буйынса), йыл дауамында тирә-яҡ мөхит температураһын иҫәпкә алһаң, һыу күп ҡулланылыр ине<ref>«Sistemas reconocidos en el mundo». ''Sistemas Importantes del Patrimonio Agrícola Mundial (SIPAM)''. FAO. Consultado el 14 de enero de 2017. http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ {{Wayback|url=http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ |date=20180808174019 }}</ref>. === Марокко — Атлас оазистары === Мароккола, Атлас тауҙарында, [[Берберҙар|бербер]] ҡәбиләләре быуаттар дауамында оазистар янында йәшәй. Улар йәшелсә, иген һәм емеш-еләк үҫтерә, мал үрсетә. Шул уҡ ваҡытта, оазистарҙағы һыу кимәленең яйлап кәмеүен иҫәпкә алып, берберҙәр оазистарҙы һаҡлау ысулдарын үҙләштерә. Улар үҫтерелгән культураларҙы алмаштырып тора, өҫтәп ағас ултырта. Шулай уҡ берберҙәр уникаль ысулын ([[Бербер телдәре|бербер теле]]ндә ''khettar'' тип атала) — һыулы горизонттарҙан һыу алыуҙы үҙләштерә. Бының өсөн махсус тоннелдәр төҙөлә, һәм ауырлыҡ көсө тәьҫирендә һыу кәрәкле урындарҙа йыйыла. [[Бәҙәүиҙәр]]ҙең ошондай юл менән хужалыҡ иткән майҙаны — 300 мең гектар, халҡы 35 мең кеше. === Перу оазистары === Уакачина — был илдә урынлашҡан иң матур оазис. Халҡы — 200 кеше. Туристик, иҫтәлекле урын булып тора. Шулай уҡ оазис күсмә ҡоштарҙың [[Ҡоштарҙың миграцияһы|миграция]] юлында һәм мөһим биологик фактор булып тора. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктика оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] bacuy3l5ewiewn92caepebu5xdtxml8 1293269 1293268 2026-04-12T17:26:09Z Вәхит 24644 /* Перу оазистары */ 1293269 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шуға ла күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. === Мысыр оазистары === Боронғо Мысыр осоронда оазистарҙың әһәмиәте шул тиклем ҙур була, уларға ҙур ҡалаларға бүленгән иғтибар талап ителә, сөнки улар сауҙагәрҙәрҙең каруан юлдарын тәьмин итеү һәм ял итеү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә. Оазистарҙың торошоноң насарайыуы [[сауҙа]]ға ҙур зыян килтерә. === Сахара — Алжир оазистары === ''Ghout'' — Алжир Сахараһының төньяҡ-көнсығышында таралған оазис төрө. Уларҙың [[һыу]]ы финик пальмаларын һуғарыу өсөн ҡулланыла. Был агротехнологияның үҙенсәлеге шунда: үҫемлектәрҙе һыу менән тәьмин итеү өсөн, [[ҡом]]да, тәрәнлеген һыу ҡатламы ятҡылығына тап килтереп, диаметры 80—200 сантиметр булған соҡор ҡаҙыла, соҡорҙо 1 метрға тиклем тәрәнәйтәләр. Шулай итеп, оҙонлоғо бер метрҙан самаһы финик пальмаһының тамырҙары даими рәүештә һыуҙа була, һәм бындай һуғарыу ысулын ҡулланғанда өҫтән һыу һибеү кәрәкмәй, һыуҙы әҙ тотонола һәм тупраҡтың тоҙланмай. Өҫтән һыу һипкәндә (классик схема буйынса), йыл дауамында тирә-яҡ мөхит температураһын иҫәпкә алһаң, һыу күп ҡулланылыр ине<ref>«Sistemas reconocidos en el mundo». ''Sistemas Importantes del Patrimonio Agrícola Mundial (SIPAM)''. FAO. Consultado el 14 de enero de 2017. http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ {{Wayback|url=http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ |date=20180808174019 }}</ref>. === Марокко — Атлас оазистары === Мароккола, Атлас тауҙарында, [[Берберҙар|бербер]] ҡәбиләләре быуаттар дауамында оазистар янында йәшәй. Улар йәшелсә, иген һәм емеш-еләк үҫтерә, мал үрсетә. Шул уҡ ваҡытта, оазистарҙағы һыу кимәленең яйлап кәмеүен иҫәпкә алып, берберҙәр оазистарҙы һаҡлау ысулдарын үҙләштерә. Улар үҫтерелгән культураларҙы алмаштырып тора, өҫтәп ағас ултырта. Шулай уҡ берберҙәр уникаль ысулын ([[Бербер телдәре|бербер теле]]ндә ''khettar'' тип атала) — һыулы горизонттарҙан һыу алыуҙы үҙләштерә. Бының өсөн махсус тоннелдәр төҙөлә, һәм ауырлыҡ көсө тәьҫирендә һыу кәрәкле урындарҙа йыйыла. [[Бәҙәүиҙәр]]ҙең ошондай юл менән хужалыҡ иткән майҙаны — 300 мең гектар, халҡы 35 мең кеше. === Перу оазистары === Уакачина — был илдә урынлашҡан иң матур оазис. Халҡы — 200 кеше. Туристик, иҫтәлекле урын булып тора. Шулай уҡ оазис күсмә [[ҡоштарҙың миграцияһы]] юлында урынлашҡан һәм мөһим биологик фактор булып тора. {{Навигация |Тема = Оазис |Портал = |Викисловарь = оазис |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Метавики = |Проект = }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктика оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] 4o45ey0guhdi5m69r2uxoqznd02tzbz 1293270 1293269 2026-04-12T17:26:47Z Вәхит 24644 /* Марокко — Атлас оазистары */ 1293270 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Wayback|url=https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=20210604000618 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Wayback|url=https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=20180501004932 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Wayback|url=https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=20180616155810 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шуға ла күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. === Мысыр оазистары === Боронғо Мысыр осоронда оазистарҙың әһәмиәте шул тиклем ҙур була, уларға ҙур ҡалаларға бүленгән иғтибар талап ителә, сөнки улар сауҙагәрҙәрҙең каруан юлдарын тәьмин итеү һәм ял итеү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә. Оазистарҙың торошоноң насарайыуы [[сауҙа]]ға ҙур зыян килтерә. === Сахара — Алжир оазистары === ''Ghout'' — Алжир Сахараһының төньяҡ-көнсығышында таралған оазис төрө. Уларҙың [[һыу]]ы финик пальмаларын һуғарыу өсөн ҡулланыла. Был агротехнологияның үҙенсәлеге шунда: үҫемлектәрҙе һыу менән тәьмин итеү өсөн, [[ҡом]]да, тәрәнлеген һыу ҡатламы ятҡылығына тап килтереп, диаметры 80—200 сантиметр булған соҡор ҡаҙыла, соҡорҙо 1 метрға тиклем тәрәнәйтәләр. Шулай итеп, оҙонлоғо бер метрҙан самаһы финик пальмаһының тамырҙары даими рәүештә һыуҙа була, һәм бындай һуғарыу ысулын ҡулланғанда өҫтән һыу һибеү кәрәкмәй, һыуҙы әҙ тотонола һәм тупраҡтың тоҙланмай. Өҫтән һыу һипкәндә (классик схема буйынса), йыл дауамында тирә-яҡ мөхит температураһын иҫәпкә алһаң, һыу күп ҡулланылыр ине<ref>«Sistemas reconocidos en el mundo». ''Sistemas Importantes del Patrimonio Agrícola Mundial (SIPAM)''. FAO. Consultado el 14 de enero de 2017. http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ {{Wayback|url=http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ |date=20180808174019 }}</ref>. === Марокко — Атлас оазистары === Мароккола, Атлас тауҙарында, [[Берберҙар|бербер]] ҡәбиләләре быуаттар дауамында оазистар янында йәшәй. Улар йәшелсә, иген һәм емеш-еләк үҫтерә, мал үрсетә. Шул уҡ ваҡытта, оазистарҙағы һыу кимәленең яйлап кәмеүен иҫәпкә алып, берберҙәр оазистарҙы һаҡлау ысулдарын үҙләштерә. Улар үҫтерелгән культураларҙы алмаштырып тора, өҫтәп ағас ултырта. Шулай уҡ берберҙәр уникаль ысулын ([[Бербер телдәре|бербер теле]]ндә ''khettar'' тип атала) — һыулы горизонттарҙан һыу алыуҙы үҙләштерә. Бының өсөн махсус тоннелдәр төҙөлә, һәм ауырлыҡ көсө тәьҫирендә һыу кәрәкле урындарҙа йыйыла. [[Бәҙәүиҙәр]]ҙең ошондай юл менән хужалыҡ иткән майҙаны — 300 мең гектар, халҡы — 35 мең кеше<ref>«Oases System in Atlas Mountains». ''Sistemas Importantes del Patrimonio Agrícola Mundial (SIPAM)''. FAO. Consultado el 22 de enero de 2017. http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/near-east-and-north-africa/oases-system-in-atlas-mountains/es/ {{Wayback|url=http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/near-east-and-north-africa/oases-system-in-atlas-mountains/es/ |date=20180809040841 }}</ref>. === Перу оазистары === Уакачина — был илдә урынлашҡан иң матур оазис. Халҡы — 200 кеше. Туристик, иҫтәлекле урын булып тора. Шулай уҡ оазис күсмә [[ҡоштарҙың миграцияһы]] юлында урынлашҡан һәм мөһим биологик фактор булып тора. {{Навигация |Тема = Оазис |Портал = |Викисловарь = оазис |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Метавики = |Проект = }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктика оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] j3zaikkc9xzdvzaeqa05chfg163gpa0 Фотометрия (астрономия) 0 200150 1293227 1293224 2026-04-12T12:34:21Z Таңһылыу 14946 1293227 wikitext text/x-wiki {{See|Фотометрия}} '''Фотометрия''' ( {{Lang-grc|φωτός}} — яҡтылыҡ һәм μετρέω — үлсәйем) — [[Астрономия|астрономияның]] күк есемдәренән килгән [[Электромагнит нурланыш|электромагнит нурланышының]] ағымдарын һәм интенсивлығын үлсәү, шулай уҡ бының өсөн ысулдар һәм алымдар эшләү менән шөғөлләнгән тармағы<ref name="Sterken">[http://books.google.com.ua/books?id=ojzepXhy9DIC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Sterken, Christiaan; Manfroid, J. (1992), Astronomical photometry: a guide, Astrophysics and space science library 175, Springer, pp. 1–6,] ISBN 0-7923-1653-3 {{ref|en}}</ref>. Нурланыш миҡдарын ғына үлсәп ҡалмайынса, уның тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын да билдәләгән осраҡтарҙа спектроскопия термины ҡулланыла. == Методика == Фотометрияны башҡарыу өсөн ҡулланылған ысулдар үлсәүҙәр үткәрелгән тулҡындар оҙонлоғо диапазонына бәйле. Иң ябай осрағында фотометрия нурланышты [[Телескоп|телескопҡа]] йыйыу юлы менән башҡарыла. Йәки алынған электромагнит нурланышын махсуслаштырылған оптик фильтрҙар аша үткәрергә, унан һуң яҡтылыҡҡа һиҙгер приборҙар ярҙамында яҡтылыҡ энергияһын тотоп алырға һәм теркәргә мөмкин. Һыҙаттар тупланмаһы (фильтрҙар) үлсәү системаһы төшөнсәһенә инә Тарихҡа күҙ һалғанда, спектрҙағы яҡын инфраҡыҙыл һәм оҙон тулҡынлы ультрафиолет өлкәләрендә фотометрия фотометр — фотоэлектрик прибор ярҙамында башҡарылған. Ул бер генә есемдең яҡтылыҡ нурын, уны яҡтылыҡҡа һиҙгер элементҡа йүнәлтеп, уның интенсивлығын үлсәү өсөн тәғәйенләнгән. Артабан был фотометрҙарҙың күпселеге ПЗС камералары нигеҙендә эшләгән ҡоролмаларға алмаштырыла<ref>[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html Flux Photometry] {{Wayback|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html |date=20150923175654 }} - Lecture 7: "Starlight, Starbright". Stellar Brightness, Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies, & the Universe, Prof. Richard Pogge</ref>, улар бер юлы бер нисә объекттың һүрәтен теркәй ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, юғары асыҡлыҡ талап ителмәгән осраҡтарҙа, элеккесә фотоэлектрик фотометрҙар ҡулланылалар. 1896—1898 йылдарҙа Шварцшильд [[Вена|Венала]] {{Тәржемәһеҙ|обсерватория Куффнера|обсерватории Куффнера||Kuffner Observatory}} ассистент булып эшләй <ref name="MacTutor">{{Cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|accessdate=2015-11-17}} </ref>. Ул унда астрономик фотометрия өсөн экспозиция ваҡытын билдәләү формулаһын эшләй һәм фотографияла үҙ-ара бәйләнешһеҙлек күренешен аса. Был күренеш һуңыраҡ уның исеме менән ([[:ru:Эффект_Шварцшильда|эффект Шварцшильда]])<ref name="MacTutor" /> атала. [[1899 йыл|1899]] йылда Мюнхен [[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|университетына]] ҡайта, унда йондоҙҙар яҡтылығын үлсәүҙәр буйынса хабилитация диссертацияһын яҡлай һәм [[:ru:Приват-доцент|приват-доцент]] вазифаһы ала<ref name="MacTutor" />. 1901—1909 йылдарҙа Шварцшильд [[Гёттинген университеты|Гёттинген университетының]] штат буйынса ҡаралған, йәғни тулы хоҡуҡлы профессоры һәм бер үк ваҡытта {{Тәржемәһеҙ|Гёттингенская обсерватория|обсерватории||Göttingen Observatory}} директоры булып китә<ref name="MacTutor">{{Cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|accessdate=2015-11-17}} </ref> . Был ваҡытта Шварцшильд геометрик оптика менән шөғөлләнә, фотографик йондоҙ дәүмәлдәре буйынса '''күләмле күҙәтеү башҡара''' һәм фотографик һәм визуаль йондоҙ дәүмәлдәре араһында айырма булыуын асыҡлай. == Ҡулланылышы == * Спектроскопия ярҙамында есемдең температураһы йәки химик составы кеүек физик үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкин. Ғәҙәттә, бер нисә объекттың спектроскопик үлсәүҙәре ике фильтр ярҙамында һәм төҫ-дәүмәл диаграммаһын төҙөү юлы менән алына. * Фотометрия шулай уҡ яҡтылыҡ вариацияһын, мәҫәлән, үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың, бәләкәй планеталарҙың, галактикаларҙың һәм үтә яңы йондоҙҙарҙың әүҙем ядролары тикшереү өсөн, йәки [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһынан]] ситтә урынлашҡан планеталарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла . Был үҙгәрештәрҙе үлсәүҙәр, мәҫәлән, тотолған икеләтә йондоҙ системаһы ағзаларының әйләнеү периодын һәм радиустарын, ваҡ планеталарҙың йәки йондоҙҙарҙың әйләнеү периодын йәки үтә яңы йондоҙ энергияһының берләшкән шартлауын билдәләү өсөн ҡулланыла ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Оптик астрономия . * Инфраҡыҙыл астрономия * Ультрафиолет астрономия * Радиоастрономия * Рентген астрономияһы * Гамма нурҙары астрономияһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|subtitle=2019-05-08}} 07br9jcpvvr6ryeboer0jt0a3aitgm4 1293229 1293227 2026-04-12T12:47:01Z Таңһылыу 14946 1293229 wikitext text/x-wiki {{See|Фотометрия}} '''Фотометрия''' ( {{Lang-grc|φωτός}} — яҡтылыҡ һәм μετρέω — үлсәйем) — [[Астрономия|астрономияның]] күк есемдәренән килгән [[Электромагнит нурланыш|электромагнит нурланышының]] ағымдарын һәм интенсивлығын үлсәү, шулай уҡ бының өсөн ысулдар һәм алымдар эшләү менән шөғөлләнгән тармағы<ref name="Sterken">[http://books.google.com.ua/books?id=ojzepXhy9DIC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Sterken, Christiaan; Manfroid, J. (1992), Astronomical photometry: a guide, Astrophysics and space science library 175, Springer, pp. 1–6,] ISBN 0-7923-1653-3 {{ref|en}}</ref>. Нурланыш миҡдарын ғына үлсәп ҡалмайынса, уның тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын да билдәләгән осраҡтарҙа спектроскопия термины ҡулланыла. == Методика == Фотометрияны башҡарыу өсөн ҡулланылған ысулдар үлсәүҙәр үткәрелгән тулҡындар оҙонлоғо диапазонына бәйле. Иң ябай осрағында фотометрия нурланышты [[Телескоп|телескопҡа]] йыйыу юлы менән башҡарыла. Йәки алынған электромагнит нурланышын махсуслаштырылған оптик фильтрҙар аша үткәрергә, унан һуң яҡтылыҡҡа һиҙгер приборҙар ярҙамында яҡтылыҡ энергияһын тотоп алырға һәм теркәргә мөмкин. Һыҙаттар тупланмаһы (фильтрҙар) үлсәү системаһы төшөнсәһенә инә Тарихҡа күҙ һалғанда, спектрҙағы яҡын инфраҡыҙыл һәм оҙон тулҡынлы ультрафиолет өлкәләрендә фотометрия фотометр — фотоэлектрик прибор ярҙамында башҡарылған. Ул бер генә есемдең яҡтылыҡ нурын, уны яҡтылыҡҡа һиҙгер элементҡа йүнәлтеп, уның интенсивлығын үлсәү өсөн тәғәйенләнгән. Артабан был фотометрҙарҙың күпселеге ПЗС камералары нигеҙендә эшләгән ҡоролмаларға алмаштырыла<ref>[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html Flux Photometry] {{Wayback|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html |date=20150923175654 }} - Lecture 7: "Starlight, Starbright". Stellar Brightness, Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies, & the Universe, Prof. Richard Pogge</ref>, улар бер юлы бер нисә объекттың һүрәтен теркәй ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, юғары асыҡлыҡ талап ителмәгән осраҡтарҙа, элеккесә фотоэлектрик фотометрҙар ҡулланылалар. 1896—1898 йылдарҙа Шварцшильд [[Вена|Венала]] Куффнер обсерваторияһында ассистент булып эшләй<ref name="MacTutor">{{cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|title=Karl Schwarzschild|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117032234/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|archive-date=2015-11-17}}</ref> Ул унда астрономик фотометрия өсөн экспозиция ваҡытын билдәләү формулаһын эшләй һәм фотографияла үҙ-ара бәйләнешһеҙлек күренешен аса. Был күренеш һуңыраҡ уның исеме менән ([[:ru:эффект Шварцшильда|Шварцшильд эффекты]])<ref name="MacTutor" /> атала. [[1899 йыл|1899]] йылда Мюнхен [[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|университетына]] ҡайта, унда йондоҙҙар яҡтылығын үлсәүҙәр буйынса хабилитация диссертацияһын яҡлай һәм [[:ru:Приват-доцент|приват-доцент]] вазифаһы ала<ref name="MacTutor" />. 1901—1909 йылдарҙа Шварцшильд [[Гёттинген университеты|Гёттинген университетының]] штат буйынса ҡаралған, йәғни тулы хоҡуҡлы профессоры һәм бер үк ваҡытта {{Тәржемәһеҙ|Гёттингенская обсерватория|обсерватории||Göttingen Observatory}} директоры булып китә<ref name="MacTutor" />. Был ваҡытта Шварцшильд геометрик оптика менән шөғөлләнә, фотографик йондоҙ дәүмәлдәре буйынса күләмле күҙәтеү башҡара һәм фотографик һәм визуаль йондоҙ дәүмәлдәре араһында айырма булыуын асыҡлай. == Ҡулланылышы == * Спектроскопия ярҙамында есемдең температураһы йәки химик составы кеүек физик үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкин. Ғәҙәттә, бер нисә объекттың спектроскопик үлсәүҙәре ике фильтр ярҙамында һәм төҫ-дәүмәл диаграммаһын төҙөү юлы менән алына. * Фотометрия шулай уҡ яҡтылыҡ вариацияһын, мәҫәлән, үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың, бәләкәй планеталарҙың, галактикаларҙың һәм үтә яңы йондоҙҙарҙың әүҙем ядролары тикшереү өсөн, йәки [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһынан]] ситтә урынлашҡан планеталарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла . Был үҙгәрештәрҙе үлсәүҙәр, мәҫәлән, тотолған икеләтә йондоҙ системаһы ағзаларының әйләнеү периодын һәм радиустарын, ваҡ планеталарҙың йәки йондоҙҙарҙың әйләнеү периодын йәки үтә яңы йондоҙ энергияһының берләшкән шартлауын билдәләү өсөн ҡулланыла ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Оптик астрономия . * Инфраҡыҙыл астрономия * Ультрафиолет астрономия * Радиоастрономия * Рентген астрономияһы * Гамма нурҙары астрономияһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|subtitle=2019-05-08}} t3fqbb6pkkmaarpdqyvicpl25dt4lpr 1293230 1293229 2026-04-12T12:48:04Z Таңһылыу 14946 /* Методика */ 1293230 wikitext text/x-wiki {{See|Фотометрия}} '''Фотометрия''' ( {{Lang-grc|φωτός}} — яҡтылыҡ һәм μετρέω — үлсәйем) — [[Астрономия|астрономияның]] күк есемдәренән килгән [[Электромагнит нурланыш|электромагнит нурланышының]] ағымдарын һәм интенсивлығын үлсәү, шулай уҡ бының өсөн ысулдар һәм алымдар эшләү менән шөғөлләнгән тармағы<ref name="Sterken">[http://books.google.com.ua/books?id=ojzepXhy9DIC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Sterken, Christiaan; Manfroid, J. (1992), Astronomical photometry: a guide, Astrophysics and space science library 175, Springer, pp. 1–6,] ISBN 0-7923-1653-3 {{ref|en}}</ref>. Нурланыш миҡдарын ғына үлсәп ҡалмайынса, уның тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын да билдәләгән осраҡтарҙа спектроскопия термины ҡулланыла. == Методика == Фотометрияны башҡарыу өсөн ҡулланылған ысулдар үлсәүҙәр үткәрелгән тулҡындар оҙонлоғо диапазонына бәйле. Иң ябай осрағында фотометрия нурланышты [[Телескоп|телескопҡа]] йыйыу юлы менән башҡарыла. Йәки алынған электромагнит нурланышын махсуслаштырылған оптик фильтрҙар аша үткәрергә, унан һуң яҡтылыҡҡа һиҙгер приборҙар ярҙамында яҡтылыҡ энергияһын тотоп алырға һәм теркәргә мөмкин. Һыҙаттар тупланмаһы (фильтрҙар) үлсәү системаһы төшөнсәһенә инә Тарихҡа күҙ һалғанда, спектрҙағы яҡын инфраҡыҙыл һәм оҙон тулҡынлы ультрафиолет өлкәләрендә фотометрия фотометр — фотоэлектрик прибор ярҙамында башҡарылған. Ул бер генә есемдең яҡтылыҡ нурын, уны яҡтылыҡҡа һиҙгер элементҡа йүнәлтеп, уның интенсивлығын үлсәү өсөн тәғәйенләнгән. Артабан был фотометрҙарҙың күпселеге ПЗС камералары нигеҙендә эшләгән ҡоролмаларға алмаштырыла<ref>[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html Flux Photometry] {{Wayback|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html |date=20150923175654 }} - Lecture 7: "Starlight, Starbright". Stellar Brightness, Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies, & the Universe, Prof. Richard Pogge</ref>, улар бер юлы бер нисә объекттың һүрәтен теркәй ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, юғары асыҡлыҡ талап ителмәгән осраҡтарҙа, элеккесә фотоэлектрик фотометрҙар ҡулланылалар. 1896—1898 йылдарҙа Шварцшильд [[Вена|Венала]] Куффнер обсерваторияһында ассистент булып эшләй<ref name="MacTutor">{{cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|title=Karl Schwarzschild|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117032234/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|archive-date=2015-11-17}}</ref> Ул унда астрономик фотометрия өсөн экспозиция ваҡытын билдәләү формулаһын эшләй һәм фотографияла үҙ-ара бәйләнешһеҙлек күренешен аса. Был күренеш һуңыраҡ уның исеме менән ([[:ru:эффект Шварцшильда|Шварцшильд эффекты]])<ref name="MacTutor" /> атала. [[1899 йыл|1899]] йылда Мюнхен [[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|университетына]] ҡайта, унда йондоҙҙар яҡтылығын үлсәүҙәр буйынса хабилитация диссертацияһын яҡлай һәм [[:ru:Приват-доцент|приват-доцент]] вазифаһы ала<ref name="MacTutor" />. 1901—1909 йылдарҙа Шварцшильд [[Гёттинген университеты|Гёттинген университетының]] штат буйынса ҡаралған, йәғни тулы хоҡуҡлы профессоры һәм бер үк ваҡытта Гёттинген обсерваторияһы директоры булып китә<ref name="MacTutor" />. Был ваҡытта Шварцшильд геометрик оптика менән шөғөлләнә, фотографик йондоҙ дәүмәлдәре буйынса күләмле күҙәтеү башҡара һәм фотографик һәм визуаль йондоҙ дәүмәлдәре араһында айырма булыуын асыҡлай. == Ҡулланылышы == * Спектроскопия ярҙамында есемдең температураһы йәки химик составы кеүек физик үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкин. Ғәҙәттә, бер нисә объекттың спектроскопик үлсәүҙәре ике фильтр ярҙамында һәм төҫ-дәүмәл диаграммаһын төҙөү юлы менән алына. * Фотометрия шулай уҡ яҡтылыҡ вариацияһын, мәҫәлән, үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың, бәләкәй планеталарҙың, галактикаларҙың һәм үтә яңы йондоҙҙарҙың әүҙем ядролары тикшереү өсөн, йәки [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһынан]] ситтә урынлашҡан планеталарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла . Был үҙгәрештәрҙе үлсәүҙәр, мәҫәлән, тотолған икеләтә йондоҙ системаһы ағзаларының әйләнеү периодын һәм радиустарын, ваҡ планеталарҙың йәки йондоҙҙарҙың әйләнеү периодын йәки үтә яңы йондоҙ энергияһының берләшкән шартлауын билдәләү өсөн ҡулланыла ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Оптик астрономия . * Инфраҡыҙыл астрономия * Ультрафиолет астрономия * Радиоастрономия * Рентген астрономияһы * Гамма нурҙары астрономияһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|subtitle=2019-05-08}} nst7h8lqa67mw8ry7w4pxoh28v52ll7 1293231 1293230 2026-04-12T12:50:15Z Таңһылыу 14946 /* Ҡулланылышы */ 1293231 wikitext text/x-wiki {{See|Фотометрия}} '''Фотометрия''' ( {{Lang-grc|φωτός}} — яҡтылыҡ һәм μετρέω — үлсәйем) — [[Астрономия|астрономияның]] күк есемдәренән килгән [[Электромагнит нурланыш|электромагнит нурланышының]] ағымдарын һәм интенсивлығын үлсәү, шулай уҡ бының өсөн ысулдар һәм алымдар эшләү менән шөғөлләнгән тармағы<ref name="Sterken">[http://books.google.com.ua/books?id=ojzepXhy9DIC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Sterken, Christiaan; Manfroid, J. (1992), Astronomical photometry: a guide, Astrophysics and space science library 175, Springer, pp. 1–6,] ISBN 0-7923-1653-3 {{ref|en}}</ref>. Нурланыш миҡдарын ғына үлсәп ҡалмайынса, уның тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын да билдәләгән осраҡтарҙа спектроскопия термины ҡулланыла. == Методика == Фотометрияны башҡарыу өсөн ҡулланылған ысулдар үлсәүҙәр үткәрелгән тулҡындар оҙонлоғо диапазонына бәйле. Иң ябай осрағында фотометрия нурланышты [[Телескоп|телескопҡа]] йыйыу юлы менән башҡарыла. Йәки алынған электромагнит нурланышын махсуслаштырылған оптик фильтрҙар аша үткәрергә, унан һуң яҡтылыҡҡа һиҙгер приборҙар ярҙамында яҡтылыҡ энергияһын тотоп алырға һәм теркәргә мөмкин. Һыҙаттар тупланмаһы (фильтрҙар) үлсәү системаһы төшөнсәһенә инә Тарихҡа күҙ һалғанда, спектрҙағы яҡын инфраҡыҙыл һәм оҙон тулҡынлы ультрафиолет өлкәләрендә фотометрия фотометр — фотоэлектрик прибор ярҙамында башҡарылған. Ул бер генә есемдең яҡтылыҡ нурын, уны яҡтылыҡҡа һиҙгер элементҡа йүнәлтеп, уның интенсивлығын үлсәү өсөн тәғәйенләнгән. Артабан был фотометрҙарҙың күпселеге ПЗС камералары нигеҙендә эшләгән ҡоролмаларға алмаштырыла<ref>[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html Flux Photometry] {{Wayback|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html |date=20150923175654 }} - Lecture 7: "Starlight, Starbright". Stellar Brightness, Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies, & the Universe, Prof. Richard Pogge</ref>, улар бер юлы бер нисә объекттың һүрәтен теркәй ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, юғары асыҡлыҡ талап ителмәгән осраҡтарҙа, элеккесә фотоэлектрик фотометрҙар ҡулланылалар. 1896—1898 йылдарҙа Шварцшильд [[Вена|Венала]] Куффнер обсерваторияһында ассистент булып эшләй<ref name="MacTutor">{{cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|title=Karl Schwarzschild|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117032234/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|archive-date=2015-11-17}}</ref> Ул унда астрономик фотометрия өсөн экспозиция ваҡытын билдәләү формулаһын эшләй һәм фотографияла үҙ-ара бәйләнешһеҙлек күренешен аса. Был күренеш һуңыраҡ уның исеме менән ([[:ru:эффект Шварцшильда|Шварцшильд эффекты]])<ref name="MacTutor" /> атала. [[1899 йыл|1899]] йылда Мюнхен [[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|университетына]] ҡайта, унда йондоҙҙар яҡтылығын үлсәүҙәр буйынса хабилитация диссертацияһын яҡлай һәм [[:ru:Приват-доцент|приват-доцент]] вазифаһы ала<ref name="MacTutor" />. 1901—1909 йылдарҙа Шварцшильд [[Гёттинген университеты|Гёттинген университетының]] штат буйынса ҡаралған, йәғни тулы хоҡуҡлы профессоры һәм бер үк ваҡытта Гёттинген обсерваторияһы директоры булып китә<ref name="MacTutor" />. Был ваҡытта Шварцшильд геометрик оптика менән шөғөлләнә, фотографик йондоҙ дәүмәлдәре буйынса күләмле күҙәтеү башҡара һәм фотографик һәм визуаль йондоҙ дәүмәлдәре араһында айырма булыуын асыҡлай. == Ҡулланылышы == * Спектроскопия ярҙамында есемдең температураһы йәки химик составы кеүек физик үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкин. Ғәҙәттә, бер нисә объекттың спектроскопик үлсәүҙәре ике фильтр ярҙамында һәм төҫ-дәүмәл диаграммаһын төҙөү юлы менән алына. * Фотометрия шулай уҡ яҡтылыҡ вариацияһын, мәҫәлән, үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың, бәләкәй планеталарҙың, галактикаларҙың һәм үтә яңы йондоҙҙарҙың әүҙем ядроларын тикшереү өсөн, йәки [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһынан]] ситтә урынлашҡан планеталарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла. Был үҙгәрештәрҙе үлсәүҙәр, мәҫәлән, тотолған икеләтә йондоҙ системаһы ағзаларының әйләнеү периодын һәм радиустарын, ваҡ планеталарҙың йәки йондоҙҙарҙың әйләнеү периодын йәки үтә яңы йондоҙ энергияһының берләшкән шартлауын билдәләү өсөн ҡулланыла ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Оптик астрономия . * Инфраҡыҙыл астрономия * Ультрафиолет астрономия * Радиоастрономия * Рентген астрономияһы * Гамма нурҙары астрономияһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|subtitle=2019-05-08}} flra7gj6ykthuoqfnsiprgbvmqjm5sd 1293232 1293231 2026-04-12T12:51:14Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1293232 wikitext text/x-wiki {{See|Фотометрия}} '''Фотометрия''' ( {{Lang-grc|φωτός}} — яҡтылыҡ һәм μετρέω — үлсәйем) — [[Астрономия|астрономияның]] күк есемдәренән килгән [[Электромагнит нурланыш|электромагнит нурланышының]] ағымдарын һәм интенсивлығын үлсәү, шулай уҡ бының өсөн ысулдар һәм алымдар эшләү менән шөғөлләнгән тармағы<ref name="Sterken">[http://books.google.com.ua/books?id=ojzepXhy9DIC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Sterken, Christiaan; Manfroid, J. (1992), Astronomical photometry: a guide, Astrophysics and space science library 175, Springer, pp. 1–6,] ISBN 0-7923-1653-3 {{ref|en}}</ref>. Нурланыш миҡдарын ғына үлсәп ҡалмайынса, уның тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын да билдәләгән осраҡтарҙа спектроскопия термины ҡулланыла. == Методика == Фотометрияны башҡарыу өсөн ҡулланылған ысулдар үлсәүҙәр үткәрелгән тулҡындар оҙонлоғо диапазонына бәйле. Иң ябай осрағында фотометрия нурланышты [[Телескоп|телескопҡа]] йыйыу юлы менән башҡарыла. Йәки алынған электромагнит нурланышын махсуслаштырылған оптик фильтрҙар аша үткәрергә, унан һуң яҡтылыҡҡа һиҙгер приборҙар ярҙамында яҡтылыҡ энергияһын тотоп алырға һәм теркәргә мөмкин. Һыҙаттар тупланмаһы (фильтрҙар) үлсәү системаһы төшөнсәһенә инә Тарихҡа күҙ һалғанда, спектрҙағы яҡын инфраҡыҙыл һәм оҙон тулҡынлы ультрафиолет өлкәләрендә фотометрия фотометр — фотоэлектрик прибор ярҙамында башҡарылған. Ул бер генә есемдең яҡтылыҡ нурын, уны яҡтылыҡҡа һиҙгер элементҡа йүнәлтеп, уның интенсивлығын үлсәү өсөн тәғәйенләнгән. Артабан был фотометрҙарҙың күпселеге ПЗС камералары нигеҙендә эшләгән ҡоролмаларға алмаштырыла<ref>[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html Flux Photometry] {{Wayback|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html |date=20150923175654 }} - Lecture 7: "Starlight, Starbright". Stellar Brightness, Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies, & the Universe, Prof. Richard Pogge</ref>, улар бер юлы бер нисә объекттың һүрәтен теркәй ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, юғары асыҡлыҡ талап ителмәгән осраҡтарҙа, элеккесә фотоэлектрик фотометрҙар ҡулланылалар. 1896—1898 йылдарҙа Шварцшильд [[Вена|Венала]] Куффнер обсерваторияһында ассистент булып эшләй<ref name="MacTutor">{{cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|title=Karl Schwarzschild|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117032234/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|archive-date=2015-11-17}}</ref> Ул унда астрономик фотометрия өсөн экспозиция ваҡытын билдәләү формулаһын эшләй һәм фотографияла үҙ-ара бәйләнешһеҙлек күренешен аса. Был күренеш һуңыраҡ уның исеме менән ([[:ru:эффект Шварцшильда|Шварцшильд эффекты]])<ref name="MacTutor" /> атала. [[1899 йыл|1899]] йылда Мюнхен [[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|университетына]] ҡайта, унда йондоҙҙар яҡтылығын үлсәүҙәр буйынса хабилитация диссертацияһын яҡлай һәм [[:ru:Приват-доцент|приват-доцент]] вазифаһы ала<ref name="MacTutor" />. 1901—1909 йылдарҙа Шварцшильд [[Гёттинген университеты|Гёттинген университетының]] штат буйынса ҡаралған, йәғни тулы хоҡуҡлы профессоры һәм бер үк ваҡытта Гёттинген обсерваторияһы директоры булып китә<ref name="MacTutor" />. Был ваҡытта Шварцшильд геометрик оптика менән шөғөлләнә, фотографик йондоҙ дәүмәлдәре буйынса күләмле күҙәтеү башҡара һәм фотографик һәм визуаль йондоҙ дәүмәлдәре араһында айырма булыуын асыҡлай. == Ҡулланылышы == * Спектроскопия ярҙамында есемдең температураһы йәки химик составы кеүек физик үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкин. Ғәҙәттә, бер нисә объекттың спектроскопик үлсәүҙәре ике фильтр ярҙамында һәм төҫ-дәүмәл диаграммаһын төҙөү юлы менән алына. * Фотометрия шулай уҡ яҡтылыҡ вариацияһын, мәҫәлән, үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың, бәләкәй планеталарҙың, галактикаларҙың һәм үтә яңы йондоҙҙарҙың әүҙем ядроларын тикшереү өсөн, йәки [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһынан]] ситтә урынлашҡан планеталарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла. Был үҙгәрештәрҙе үлсәүҙәр, мәҫәлән, тотолған икеләтә йондоҙ системаһы ағзаларының әйләнеү периодын һәм радиустарын, ваҡ планеталарҙың йәки йондоҙҙарҙың әйләнеү периодын йәки үтә яңы йондоҙ энергияһының берләшкән шартлауын билдәләү өсөн ҡулланыла ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Оптик астрономия . * Инфраҡыҙыл астрономия * Ультрафиолет астрономия * Радиоастрономия * Рентген астрономияһы * Гамма нурҙары астрономияһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url=https://www.atnf.csiro.au/outreach//education/senior/astrophysics/photometry_links.html |title=Photometry Links |website=CSIRO : Australian Telescope National Facility |date=2019-05-08 }} frnhdm82j49zrbychlar5ltio5p1g8x 1293233 1293232 2026-04-12T12:52:34Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1293233 wikitext text/x-wiki {{See|Фотометрия}} '''Фотометрия''' ( {{Lang-grc|φωτός}} — яҡтылыҡ һәм μετρέω — үлсәйем) — [[Астрономия|астрономияның]] күк есемдәренән килгән [[Электромагнит нурланыш|электромагнит нурланышының]] ағымдарын һәм интенсивлығын үлсәү, шулай уҡ бының өсөн ысулдар һәм алымдар эшләү менән шөғөлләнгән тармағы<ref name="Sterken">[http://books.google.com.ua/books?id=ojzepXhy9DIC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Sterken, Christiaan; Manfroid, J. (1992), Astronomical photometry: a guide, Astrophysics and space science library 175, Springer, pp. 1–6,] ISBN 0-7923-1653-3 {{ref|en}}</ref>. Нурланыш миҡдарын ғына үлсәп ҡалмайынса, уның тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын да билдәләгән осраҡтарҙа спектроскопия термины ҡулланыла. == Методика == Фотометрияны башҡарыу өсөн ҡулланылған ысулдар үлсәүҙәр үткәрелгән тулҡындар оҙонлоғо диапазонына бәйле. Иң ябай осрағында фотометрия нурланышты [[Телескоп|телескопҡа]] йыйыу юлы менән башҡарыла. Йәки алынған электромагнит нурланышын махсуслаштырылған оптик фильтрҙар аша үткәрергә, унан һуң яҡтылыҡҡа һиҙгер приборҙар ярҙамында яҡтылыҡ энергияһын тотоп алырға һәм теркәргә мөмкин. Һыҙаттар тупланмаһы (фильтрҙар) үлсәү системаһы төшөнсәһенә инә Тарихҡа күҙ һалғанда, спектрҙағы яҡын инфраҡыҙыл һәм оҙон тулҡынлы ультрафиолет өлкәләрендә фотометрия фотометр — фотоэлектрик прибор ярҙамында башҡарылған. Ул бер генә есемдең яҡтылыҡ нурын, уны яҡтылыҡҡа һиҙгер элементҡа йүнәлтеп, уның интенсивлығын үлсәү өсөн тәғәйенләнгән. Артабан был фотометрҙарҙың күпселеге ПЗС камералары нигеҙендә эшләгән ҡоролмаларға алмаштырыла<ref>[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html Flux Photometry] {{Wayback|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html |date=20150923175654 }} - Lecture 7: "Starlight, Starbright". Stellar Brightness, Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies, & the Universe, Prof. Richard Pogge</ref>, улар бер юлы бер нисә объекттың һүрәтен теркәй ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, юғары асыҡлыҡ талап ителмәгән осраҡтарҙа, элеккесә фотоэлектрик фотометрҙар ҡулланылалар. 1896—1898 йылдарҙа Шварцшильд [[Вена|Венала]] Куффнер обсерваторияһында ассистент булып эшләй<ref name="MacTutor">{{cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|title=Karl Schwarzschild|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117032234/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|archive-date=2015-11-17}}</ref> Ул унда астрономик фотометрия өсөн экспозиция ваҡытын билдәләү формулаһын эшләй һәм фотографияла үҙ-ара бәйләнешһеҙлек күренешен аса. Был күренеш һуңыраҡ уның исеме менән ([[:ru:эффект Шварцшильда|Шварцшильд эффекты]])<ref name="MacTutor" /> атала. [[1899 йыл|1899]] йылда Мюнхен [[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|университетына]] ҡайта, унда йондоҙҙар яҡтылығын үлсәүҙәр буйынса хабилитация диссертацияһын яҡлай һәм [[:ru:Приват-доцент|приват-доцент]] вазифаһы ала<ref name="MacTutor" />. 1901—1909 йылдарҙа Шварцшильд [[Гёттинген университеты|Гёттинген университетының]] штат буйынса ҡаралған, йәғни тулы хоҡуҡлы профессоры һәм бер үк ваҡытта Гёттинген обсерваторияһы директоры булып китә<ref name="MacTutor" />. Был ваҡытта Шварцшильд геометрик оптика менән шөғөлләнә, фотографик йондоҙ дәүмәлдәре буйынса күләмле күҙәтеү башҡара һәм фотографик һәм визуаль йондоҙ дәүмәлдәре араһында айырма булыуын асыҡлай. == Ҡулланылышы == * Спектроскопия ярҙамында есемдең температураһы йәки химик составы кеүек физик үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкин. Ғәҙәттә, бер нисә объекттың спектроскопик үлсәүҙәре ике фильтр ярҙамында һәм төҫ-дәүмәл диаграммаһын төҙөү юлы менән алына. * Фотометрия шулай уҡ яҡтылыҡ вариацияһын, мәҫәлән, үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың, бәләкәй планеталарҙың, галактикаларҙың һәм үтә яңы йондоҙҙарҙың әүҙем ядроларын тикшереү өсөн, йәки [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһынан]] ситтә урынлашҡан планеталарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла. Был үҙгәрештәрҙе үлсәүҙәр, мәҫәлән, тотолған икеләтә йондоҙ системаһы ағзаларының әйләнеү периодын һәм радиустарын, ваҡ планеталарҙың йәки йондоҙҙарҙың әйләнеү периодын йәки үтә яңы йондоҙ энергияһының берләшкән шартлауын билдәләү өсөн ҡулланыла ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Оптик астрономия . * Инфраҡыҙыл астрономия * Ультрафиолет астрономия * Радиоастрономия * Рентген астрономияһы * Гамма нурҙары астрономияһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url=https://www.atnf.csiro.au/outreach//education/senior/astrophysics/photometry_links.html |title=Photometry Links |website=CSIRO : Australian Telescope National Facility |date=2019-05-08 }} [[Категория:Астрономия бүлектәре]] [[Категория:Фотометрия]] [[Категория:Радиометрия]] l9mwiwvynvddlkxzmnstm97ookn69ys 1293238 1293233 2026-04-12T13:06:13Z Таңһылыу 14946 1293238 wikitext text/x-wiki {{See|Фотометрия}} '''Фотометрия''' ({{lang-grc|φωτός}} — яҡтылыҡ һәм μετρέω — үлсәйем) — [[Астрономия|астрономияның]] күк есемдәренән килгән [[Электромагнит нурланыш|электромагнит нурланышының]] ағымдарын һәм интенсивлығын үлсәү, шулай уҡ бының өсөн ысулдар һәм алымдар эшләү менән шөғөлләнгән тармағы<ref name="Sterken">[http://books.google.com.ua/books?id=ojzepXhy9DIC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Sterken, Christiaan; Manfroid, J. (1992), Astronomical photometry: a guide, Astrophysics and space science library 175, Springer, pp. 1–6,] ISBN 0-7923-1653-3 {{ref|en}}</ref>. Нурланыш миҡдарын ғына үлсәп ҡалмайынса, уның тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын да билдәләгән осраҡтарҙа спектроскопия термины ҡулланыла. == Методика == Фотометрияны башҡарыу өсөн ҡулланылған ысулдар үлсәүҙәр үткәрелгән тулҡындар оҙонлоғо диапазонына бәйле. Иң ябай осрағында фотометрия нурланышты [[Телескоп|телескопҡа]] йыйыу юлы менән башҡарыла. Йәки алынған электромагнит нурланышын махсуслаштырылған оптик фильтрҙар аша үткәрергә, унан һуң яҡтылыҡҡа һиҙгер приборҙар ярҙамында яҡтылыҡ энергияһын тотоп алырға һәм теркәргә мөмкин. Һыҙаттар тупланмаһы (фильтрҙар) үлсәү системаһы төшөнсәһенә инә Тарихҡа күҙ һалғанда, спектрҙағы яҡын инфраҡыҙыл һәм оҙон тулҡынлы ультрафиолет өлкәләрендә фотометрия фотометр — фотоэлектрик прибор ярҙамында башҡарылған. Ул бер генә есемдең яҡтылыҡ нурын, уны яҡтылыҡҡа һиҙгер элементҡа йүнәлтеп, уның интенсивлығын үлсәү өсөн тәғәйенләнгән. Артабан был фотометрҙарҙың күпселеге ПЗС камералары нигеҙендә эшләгән ҡоролмаларға алмаштырыла<ref>[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html Flux Photometry] {{Wayback|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html |date=20150923175654 }} - Lecture 7: "Starlight, Starbright". Stellar Brightness, Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies, & the Universe, Prof. Richard Pogge</ref>, улар бер юлы бер нисә объекттың һүрәтен теркәй ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, юғары асыҡлыҡ талап ителмәгән осраҡтарҙа, элеккесә фотоэлектрик фотометрҙар ҡулланылалар. 1896—1898 йылдарҙа Шварцшильд [[Вена|Венала]] Куффнер обсерваторияһында ассистент булып эшләй<ref name="MacTutor">{{cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|title=Karl Schwarzschild|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117032234/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|archive-date=2015-11-17}}</ref> Ул унда астрономик фотометрия өсөн экспозиция ваҡытын билдәләү формулаһын эшләй һәм фотографияла үҙ-ара бәйләнешһеҙлек күренешен аса. Был күренеш һуңыраҡ уның исеме менән ([[:ru:эффект Шварцшильда|Шварцшильд эффекты]])<ref name="MacTutor" /> атала. [[1899 йыл|1899]] йылда Мюнхен [[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|университетына]] ҡайта, унда йондоҙҙар яҡтылығын үлсәүҙәр буйынса хабилитация диссертацияһын яҡлай һәм [[:ru:Приват-доцент|приват-доцент]] вазифаһы ала<ref name="MacTutor" />. 1901—1909 йылдарҙа Шварцшильд [[Гёттинген университеты|Гёттинген университетының]] штат буйынса ҡаралған, йәғни тулы хоҡуҡлы профессоры һәм бер үк ваҡытта Гёттинген обсерваторияһы директоры булып китә<ref name="MacTutor" />. Был ваҡытта Шварцшильд геометрик оптика менән шөғөлләнә, фотографик йондоҙ дәүмәлдәре буйынса күләмле күҙәтеү башҡара һәм фотографик һәм визуаль йондоҙ дәүмәлдәре араһында айырма булыуын асыҡлай. == Ҡулланылышы == * Спектроскопия ярҙамында есемдең температураһы йәки химик составы кеүек физик үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкин. Ғәҙәттә, бер нисә объекттың спектроскопик үлсәүҙәре ике фильтр ярҙамында һәм төҫ-дәүмәл диаграммаһын төҙөү юлы менән алына. * Фотометрия шулай уҡ яҡтылыҡ вариацияһын, мәҫәлән, үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың, бәләкәй планеталарҙың, галактикаларҙың һәм үтә яңы йондоҙҙарҙың әүҙем ядроларын тикшереү өсөн, йәки [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһынан]] ситтә урынлашҡан планеталарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла. Был үҙгәрештәрҙе үлсәүҙәр, мәҫәлән, тотолған икеләтә йондоҙ системаһы ағзаларының әйләнеү периодын һәм радиустарын, ваҡ планеталарҙың йәки йондоҙҙарҙың әйләнеү периодын йәки үтә яңы йондоҙ энергияһының берләшкән шартлауын билдәләү өсөн ҡулланыла ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Оптик астрономия . * Инфраҡыҙыл астрономия * Ультрафиолет астрономия * Радиоастрономия * Рентген астрономияһы * Гамма нурҙары астрономияһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url=https://www.atnf.csiro.au/outreach//education/senior/astrophysics/photometry_links.html |title=Photometry Links |website=CSIRO : Australian Telescope National Facility |date=2019-05-08 }} [[Категория:Астрономия бүлектәре]] [[Категория:Фотометрия]] [[Категория:Радиометрия]] omms175lxffm8ra5u0w9dvxfmuuue1i 1293239 1293238 2026-04-12T13:06:44Z Таңһылыу 14946 1293239 wikitext text/x-wiki {{See|Фотометрия}} '''Фотометрия''' (φωτός — яҡтылыҡ һәм μετρέω — үлсәйем) — [[Астрономия|астрономияның]] күк есемдәренән килгән [[Электромагнит нурланыш|электромагнит нурланышының]] ағымдарын һәм интенсивлығын үлсәү, шулай уҡ бының өсөн ысулдар һәм алымдар эшләү менән шөғөлләнгән тармағы<ref name="Sterken">[http://books.google.com.ua/books?id=ojzepXhy9DIC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Sterken, Christiaan; Manfroid, J. (1992), Astronomical photometry: a guide, Astrophysics and space science library 175, Springer, pp. 1–6,] ISBN 0-7923-1653-3 {{ref|en}}</ref>. Нурланыш миҡдарын ғына үлсәп ҡалмайынса, уның тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын да билдәләгән осраҡтарҙа спектроскопия термины ҡулланыла. == Методика == Фотометрияны башҡарыу өсөн ҡулланылған ысулдар үлсәүҙәр үткәрелгән тулҡындар оҙонлоғо диапазонына бәйле. Иң ябай осрағында фотометрия нурланышты [[Телескоп|телескопҡа]] йыйыу юлы менән башҡарыла. Йәки алынған электромагнит нурланышын махсуслаштырылған оптик фильтрҙар аша үткәрергә, унан һуң яҡтылыҡҡа һиҙгер приборҙар ярҙамында яҡтылыҡ энергияһын тотоп алырға һәм теркәргә мөмкин. Һыҙаттар тупланмаһы (фильтрҙар) үлсәү системаһы төшөнсәһенә инә Тарихҡа күҙ һалғанда, спектрҙағы яҡын инфраҡыҙыл һәм оҙон тулҡынлы ультрафиолет өлкәләрендә фотометрия фотометр — фотоэлектрик прибор ярҙамында башҡарылған. Ул бер генә есемдең яҡтылыҡ нурын, уны яҡтылыҡҡа һиҙгер элементҡа йүнәлтеп, уның интенсивлығын үлсәү өсөн тәғәйенләнгән. Артабан был фотометрҙарҙың күпселеге ПЗС камералары нигеҙендә эшләгән ҡоролмаларға алмаштырыла<ref>[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html Flux Photometry] {{Wayback|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html |date=20150923175654 }} - Lecture 7: "Starlight, Starbright". Stellar Brightness, Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies, & the Universe, Prof. Richard Pogge</ref>, улар бер юлы бер нисә объекттың һүрәтен теркәй ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, юғары асыҡлыҡ талап ителмәгән осраҡтарҙа, элеккесә фотоэлектрик фотометрҙар ҡулланылалар. 1896—1898 йылдарҙа Шварцшильд [[Вена|Венала]] Куффнер обсерваторияһында ассистент булып эшләй<ref name="MacTutor">{{cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|title=Karl Schwarzschild|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117032234/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|archive-date=2015-11-17}}</ref> Ул унда астрономик фотометрия өсөн экспозиция ваҡытын билдәләү формулаһын эшләй һәм фотографияла үҙ-ара бәйләнешһеҙлек күренешен аса. Был күренеш һуңыраҡ уның исеме менән ([[:ru:эффект Шварцшильда|Шварцшильд эффекты]])<ref name="MacTutor" /> атала. [[1899 йыл|1899]] йылда Мюнхен [[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|университетына]] ҡайта, унда йондоҙҙар яҡтылығын үлсәүҙәр буйынса хабилитация диссертацияһын яҡлай һәм [[:ru:Приват-доцент|приват-доцент]] вазифаһы ала<ref name="MacTutor" />. 1901—1909 йылдарҙа Шварцшильд [[Гёттинген университеты|Гёттинген университетының]] штат буйынса ҡаралған, йәғни тулы хоҡуҡлы профессоры һәм бер үк ваҡытта Гёттинген обсерваторияһы директоры булып китә<ref name="MacTutor" />. Был ваҡытта Шварцшильд геометрик оптика менән шөғөлләнә, фотографик йондоҙ дәүмәлдәре буйынса күләмле күҙәтеү башҡара һәм фотографик һәм визуаль йондоҙ дәүмәлдәре араһында айырма булыуын асыҡлай. == Ҡулланылышы == * Спектроскопия ярҙамында есемдең температураһы йәки химик составы кеүек физик үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкин. Ғәҙәттә, бер нисә объекттың спектроскопик үлсәүҙәре ике фильтр ярҙамында һәм төҫ-дәүмәл диаграммаһын төҙөү юлы менән алына. * Фотометрия шулай уҡ яҡтылыҡ вариацияһын, мәҫәлән, үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың, бәләкәй планеталарҙың, галактикаларҙың һәм үтә яңы йондоҙҙарҙың әүҙем ядроларын тикшереү өсөн, йәки [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһынан]] ситтә урынлашҡан планеталарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла. Был үҙгәрештәрҙе үлсәүҙәр, мәҫәлән, тотолған икеләтә йондоҙ системаһы ағзаларының әйләнеү периодын һәм радиустарын, ваҡ планеталарҙың йәки йондоҙҙарҙың әйләнеү периодын йәки үтә яңы йондоҙ энергияһының берләшкән шартлауын билдәләү өсөн ҡулланыла ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Оптик астрономия . * Инфраҡыҙыл астрономия * Ультрафиолет астрономия * Радиоастрономия * Рентген астрономияһы * Гамма нурҙары астрономияһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url=https://www.atnf.csiro.au/outreach//education/senior/astrophysics/photometry_links.html |title=Photometry Links |website=CSIRO : Australian Telescope National Facility |date=2019-05-08 }} [[Категория:Астрономия бүлектәре]] [[Категория:Фотометрия]] [[Категория:Радиометрия]] p5rz3d957qnljboai7s3hmw0b8o7s2u Категория:Астрономия бүлектәре 14 200151 1293234 2026-04-12T12:54:30Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Астрономия|+]] [[Категория:Фән бүлектәре|Астро]] 1293234 wikitext text/x-wiki [[Категория:Астрономия|+]] [[Категория:Фән бүлектәре|Астро]] kuh8q0nel4mbvy4oops283si7vjlntd Категория:Фән бүлектәре 14 200152 1293235 2026-04-12T12:56:27Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Фәнни дисциплиналар| ]] [[Категория:Уҡыу дисциплиналары| ]] [[Категория:Тематика буйынса категориялар]] 1293235 wikitext text/x-wiki [[Категория:Фәнни дисциплиналар| ]] [[Категория:Уҡыу дисциплиналары| ]] [[Категория:Тематика буйынса категориялар]] 5rbga1vabg7zsiv2z3og0yb370le3mo 1293236 1293235 2026-04-12T12:59:12Z Таңһылыу 14946 1293236 wikitext text/x-wiki [[Категория:Төркөмдәр буйынса фәндәр| ]] [[Категория:Уҡыу дисциплиналары| ]] [[Категория:Тематика буйынса категориялар]] eb6007o3g7gb0w4nuvv9g9bx7mr0o58 Категория:Уҡыу дисциплиналары 14 200153 1293237 2026-04-12T13:03:26Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Фән һәм мәғариф]] 1293237 wikitext text/x-wiki [[Категория:Фән һәм мәғариф]] b1t7u3dta7x8thyrlxt0wvolbc6d2pg Категория:Фотометрия 14 200154 1293240 2026-04-12T13:08:53Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Оптика]] [[Категория:Эксперименталь физика ысулдары]] 1293240 wikitext text/x-wiki [[Категория:Оптика]] [[Категория:Эксперименталь физика ысулдары]] gl4lbljp5gko54gsf5qrd5nu26ckzqb Категория:Эксперименталь физика ысулдары 14 200155 1293241 2026-04-12T13:11:46Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Эксперименталь физика]] [[Категория:Тикшеренеү ысулдары]] 1293241 wikitext text/x-wiki [[Категория:Эксперименталь физика]] [[Категория:Тикшеренеү ысулдары]] 41xi5c9u8lq7lubr1oepqrzg8ddpxad Категория:Радиометрия 14 200156 1293242 2026-04-12T13:18:33Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Физикала үлсәү]] [[Категория:Электромагнит нурланыш]] [[Категория:Күҙәтеү астрономияһы]] 1293242 wikitext text/x-wiki [[Категория:Физикала үлсәү]] [[Категория:Электромагнит нурланыш]] [[Категория:Күҙәтеү астрономияһы]] aki4a34p4s2l9vs1letmnyttr51j5gm Категория:Күҙәтеү астрономияһы 14 200157 1293243 2026-04-12T13:19:51Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Астрономия бүлектәре]] [[Категория:Күҙәтеү]] 1293243 wikitext text/x-wiki [[Категория:Астрономия бүлектәре]] [[Категория:Күҙәтеү]] 0roitcmemdpqho21a84hafo9o1qk1dh Категория:Күҙәтеү 14 200158 1293245 2026-04-12T13:35:25Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: [[Категория:Эмпирик фәнни ысул]] 1293245 wikitext text/x-wiki [[Категория:Эмпирик фәнни ысул]] 2tyjct6eetcslpw6saicuh4knusm1iu Фекерләшеү:Фотометрия (астрономия) 1 200159 1293247 2026-04-12T13:38:47Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Фотометрия (астрономия)|12 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3= Рәсәй|ил=|ил2= |ил3= }} 1293247 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Фотометрия (астрономия)|12 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3= Рәсәй|ил=|ил2= |ил3= }} p4c8z3mmfhpgxx2yt4pb37hvgyvffjb Категория:Оазистар 14 200160 1293251 2026-04-12T14:35:32Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Родственные проекты}} {{Основная статья по теме категории}} [[Категория:Рельеф формалары]] [[Категория:Сүлдәр]] 1293251 wikitext text/x-wiki {{Родственные проекты}} {{Основная статья по теме категории}} [[Категория:Рельеф формалары]] [[Категория:Сүлдәр]] nv4ntwpov5esomnlw7q6mx23kuxg0bt 1293252 1293251 2026-04-12T14:36:25Z Вәхит 24644 1293252 wikitext text/x-wiki {{Родственные проекты}} {{Основная статья по теме категории|Оазис}} [[Категория:Рельеф формалары]] [[Категория:Сүлдәр]] fx39lpdxtmwsnhxnf8ifkoiudk271bj Көтөүлек 0 200161 1293271 2026-04-12T17:51:15Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Файл:Mallnitz Tauerntal 20220825.jpg|мини]] '''Көтөүлек''' — үлән үҫкән, үлән ашаусы хайуандарҙы көтөү өсөн ҡулланылған ауыл хужалығы ерҙәре. 1293271 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mallnitz Tauerntal 20220825.jpg|мини]] '''Көтөүлек''' — үлән үҫкән, үлән ашаусы хайуандарҙы көтөү өсөн ҡулланылған ауыл хужалығы ерҙәре. 66n1gkob4m3jbr1jphnfk383o9orgzh Фекерләшеү:Көтөүлек 1 200162 1293273 2026-04-12T17:53:29Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Пастбище|12 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ауыл хужалығы |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }} 1293273 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Пастбище|12 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ауыл хужалығы |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }} 2jis80oyoe22mioro73v5utir78dn3n Тыйым һалынған ҡала 0 200163 1293277 2026-04-13T07:57:33Z Akkashka 14326 [[Тыйым һалынған ҡала]] битенең исемен [[Тыйыу һалынған ҡала]] тип Akkashka алыштырҙы 1293277 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Тыйыу һалынған ҡала]] 2wljk4uumervtdc1365dbhjz4p54585 Фекерләшеү:Тыйыу һалынған ҡала 1 200164 1293281 2026-04-13T09:50:18Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=тарих |тема2= |тема3= |ил=Ҡытай |ил2= |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ~~~~ 1293281 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=тарих |тема2= |тема3= |ил=Ҡытай |ил2= |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 09:50, 13 апрель 2026 (UTC) 68gzf22mgp1cx0hdanftmi9g59nqp1u 1293282 1293281 2026-04-13T09:59:00Z Akkashka 14326 1293282 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=тарих |тема2= |тема3= |ил=Ҡытай |ил2= |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 09:58, 13 апрель 2026 (UTC) afmvn50m2so1s52f5vexuplzygoj67x 1293283 1293282 2026-04-13T09:59:22Z Akkashka 14326 1293283 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=тарих |тема2= |тема3= |ил=Ҡытай |ил2= |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 09:58, 13 апрель 2026 (UTC) n7s388egjb3k1rmvl9fl4mbnw9vd31i Лейхтер Кете 0 200165 1293286 2026-04-13T11:48:26Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{ФИО}} {{Шәхес | оригинал имени = {{lang-de|Käthe Leichter}} }} '''Марианна Катарина «Кете» Лейхтер''' (урождённая '''Марианна Катарина Пик''';({{lang-de|Käthe Leichter}}; [[20 август]] [[1895]], [[Вена]], [[Австро-Венгрия]] — [[февраль]] [[1942]], [[Равенсбрюк]]) — австрий [[сәйәсмәне]], {{иҡтисадсы|Австри... 1293286 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=13 апрель 2026}} {{ФИО}} {{Шәхес | оригинал имени = {{lang-de|Käthe Leichter}} }} '''Марианна Катарина «Кете» Лейхтер''' (урождённая '''Марианна Катарина Пик''';({{lang-de|Käthe Leichter}}; [[20 август]] [[1895]], [[Вена]], [[Австро-Венгрия]] — [[февраль]] [[1942]], [[Равенсбрюк]]) — австрий [[сәйәсмәне]], {{иҡтисадсы|Австрии}}, {{социолог|Австрии}}, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшсе, {{журналист|Австрии}}. Член [[Социал-демократическая партия Австрии|Австрия Социал-демократик партияһы]] һәм Вена хеҙмәт палатаһы ағзаһы. == Биографияһы == Йәһүд ғаиләһендәә тыуған. Изучала [[политолог]]ию в [[Венский университет|Венском университете]] . Поскольку в то время австрийским женщинам не разрешалось получать высшее образование, в 1917 году перевелась в немецкий [[Гейдельбергский университет]]<ref name="dbio">{{Cite web |url=https://www.deutsche-biographie.de/sfz49958.html |title=Leichter, Käthe, geborene Pick |lang=de |publisher=Deutsche Biographie |access-date=2024-03-30 |archive-date=2024-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330202510/https://www.deutsche-biographie.de/sfz49958.html |url-status=live }}</ref>; в июле 1918 года закончила учёбу, затем вернулась в Вену, чтобы пройти ещё два семестра в университете. В студенческие годы стала участником радикальной левой организации ''Wiener Jugendbewegung'' (Венского молодёжного движения), позже была членом Ассоциации партийных работников Карла Маркса (''Parteischüler -Bildungsverein Karl Marx''), марксистской группы членов [[Социал-демократическая партия Австрии|Социал-демократической партии Австрии]] (SDAPÖ), выступавших против войны. В 1918 году была основана [[Австрийская Республика]], и как одна из первых австрийских женщин-выпускниц политических наук, получивших специализацию по экономике. Присоединилась к Женскому отделению {{iw|Палата рабочих и служащих|Венской рабочей палаты||Chamber for Workers and Employees}} в 1925 году и руководила им до 1934 года. Публиковала статьи и отчёты, основанные на собранных ею статистических данных о работе женщин в Австрии, читала лекции, школьные курсы, вела радиопередачи, защищая [[права женщин]], выступала за равную оплату труда, наём большего числа женщин в социальную администрацию и возможности трудоустройства для женщин с высшим образованием. В 1921 году вышла замуж за [[Отто Лейхтер]]а, коллегу-социалиста и журналиста. В феврале 1934 года когда SDAPÖ была запрещена в Австрии, Лейхтер вступила в подпольную социалистическую организацию «Революционные социалисты»({{lang-de|Revolutionäre Sozialisten}}). Эмигрировала в [[Цюрих]], провела в изгнании шесть месяцев, после избрания руководителем организации революционных социалистов вернулась в Вену. После [[Аншлюс]]а попыталась бежать из Австрии, но была арестована [[гестапо]] в Вене 30 мая 1938 года и впоследствии заключена в тюрьму. В 1940 году была отправлена в концентрационный лагерь [[Равенсбрюк]], а в начале 1942 года была убита в газовой камере. == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * {{DNB-Portal|119334429}} * [https://www.dor-film.com/filme/kathe-leichter-eine-frau-wie-diese ''Käthe Leichter. Eine Frau wie diese.''], фильм Хелены Майман * [https://www.doew.at/suche?query=Euthanasie-Opfer&newsearch=10 Österreichische Euthanasieopfer.] Dokumentationsarchiv des Österreichischen Widerstandes {{Внешние ссылки}} [[Категория:Женщины-учёные в области общественных наук]] [[Категория:Члены Социал-демократической партии Австрии]] [[Категория:Погибшие в Холокосте]] [[Категория:Умершие в концлагере Равенсбрюк]] [[Категория:Персоналии:Холокост в Австрии]] c3opi5172f2az27jn9mp0ugou5yj70m