Баш бит

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Баш бит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1</id>
    <revision>
      <id>1293965</id>
      <parentid>1293725</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5132" sha1="q8n2tok03qq8h0pd5b9baqcurmbqftb" xml:space="preserve">{| style=&quot;width:100%; background:#FCFCFC; margin:1.2em 0 6px 0; border:1px solid #C8D8FF; border-radius:7px;&quot; 
| class=&quot;bookbg&quot; style=&quot;width:53%; margin-bottom:8px; background-repeat:no-repeat; background-position:+15px -28px; vertical-align:top; &quot;|
{| style=&quot;border:none; background:none; margin-left:15px;&quot;
| style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap; color:#000;&quot; |&lt;div id=&quot;mf-intro&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:162%; color:#000;&quot;&gt;Башҡорт [[Википедия]]һына [[Википедия:Рәхим итегеҙ|рәхим итегеҙ!]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;top:+0.2em; font-size:100%;&quot;&gt;300-ләп телдәге [[Асыҡ контент|ирекле]] интернет [[энциклопедия]]ның&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;top:+0.2em; font-size:100%;&quot;&gt;[[башҡорт теле|башҡортса]] бүлегендә [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] мәҡәлә бар.&lt;/div&gt;
----
&lt;div style=&quot;top:+0.2em; font-size:100%;&quot;&gt; Уны төҙөүҙә '''һәр кем''' ҡатнаша ала. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;top:+0.2em; font-size:100%;&quot;&gt; Һеҙҙе лә [[Портал:Ағымдағы ваҡиғалар/Беҙҙең берләшмә ваҡиғалары|берҙәм ирекмәндәр]] ғаиләһенә саҡырабыҙ!&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;articlecount&quot; style=&quot;font-size:75%;&quot;&gt;Welcome to the [[Википедия:Вәкиллек|Embassy]]! * Добро пожаловать в [[Википедия:Вәкиллек|Посольство]]!&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Порталдар --&gt;
| style=&quot;width:40%; font-size:95%; text-align:left; &quot; | 
{| style=&quot;border:none; width:100%; width:100%; background:transparent;&quot; 
| align=center colspan=3|'''[[Портал:Байҡау|Порталдар]]'''&lt;hr&gt;
|-
| style=&quot;width:7%; font-size:95%; vertical-align:top;white-space:nowrap;&quot; |
[[Портал:Башҡортостан|Башҡортостан]]&lt;br&gt;
[[Портал:Башҡортостан шәхестәре|Башҡортостан шәхестәре]]&lt;br&gt;
[[Портал:Башҡортостан ауылдары|Башҡортостан ауылдары]]&lt;br&gt;
| style=&quot;width:7%; font-size:95%; vertical-align:top;white-space:nowrap;&quot; |
[[Портал:Фән|Фән]]&lt;br&gt;
[[Портал:География|География]]&lt;br&gt;
[[Портал:Тарих|Тарих]]&lt;br&gt;
| style=&quot;width:7%; font-size:95%; vertical-align:top;white-space:nowrap;&quot; |
[[Портал:Техника|Техника]]&lt;br&gt;
[[Портал:Йәмғиәт|Йәмғиәт]]&lt;br&gt;
[[Портал:Ислам|Ислам]]&lt;br&gt;
|-
|align=center colspan=3| &lt;hr&gt;Яңы портал: [[Портал:Башҡорт әҙәбиәте|Башҡорт әҙәбиәте]]
|-
|align=center colspan=3| &lt;hr&gt;Әүҙем порталдар: [[Портал:Башҡорт әҙәбиәте|Башҡорт әҙәбиәте]], [[Портал:Бөрйән районы |Бөрйән]], [[Портал:Салауат районы |Салауат]], [[Портал:Нуриман районы |Нуриман]] райондары
|}
|}
{|style=&quot;border-spacing:2px; margin:0em -2px 5px -2px;&quot;
|style=&quot;width:52%; border:1px solid #C8D8FF; background-color:#ffffff; vertical-align:top; padding-left:3px; padding-right:3px; border-radius:7px;&quot;|

{{MainPage/section-fa}}

{{MainPage/section-dyk}}

{{MainPage/section-potd}}
{{MainPage/section-flists}}

|
|style=&quot;width:48%; border:1px solid #C8D8FF; background-color:#ffffff; vertical-align:top; padding-left: 3px;padding-right: 3px; border-radius:7px;&quot;|

{{MP-part2
|bd-color = C8D8FF
|title = Яңы мәҡәлә
|content = {{Яңы мәҡәлә}}
|links = {{Яңы мәҡәлә/links}}
}}

{{MP-part2
|bd-color = C8D8FF
|title = Бөгөн: '''[[{{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}]]''' &lt;!-- {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} --&gt;&lt;small&gt;&lt;small&gt;♦ Кисәге: [[{{#time:j F|{{CURRENTDAY}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} -1 days}}]] ♦ Иртәгә: [[{{#time:j F|{{CURRENTDAY}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} +1 days}}]] ♦ [[:Ҡалып:Календарь|Барлыҡ көндәр]] ♦&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;
|content = {{:{{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}|1}} 
|links = &lt;!-- ♦ Кисәге: [[{{#time:j F|{{CURRENTDAY}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} -1 days}}]] ♦ Иртәгә: [[{{#time:j F|{{CURRENTDAY}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} +1 days}}]] ♦ [[:Ҡалып:Календарь|Барлыҡ көндәр]] ♦ --&gt;
}}
{{MP-part2
|bd-color = C8D8FF
|title = {{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}} юбилярҙары  
|content = &lt;div id=&quot;mf-AD&quot; title = &quot;{{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}} юбилярҙары&quot; &gt;{{:{{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}|{{#switch:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-trunc({{CURRENTYEAR}}/10)*10}}|0|5=3|1|6=4|2|7=5|3|8=6|4|9=7}}}} &lt;/div&gt;  
|links = 
}}

{{MainPage/section-ga}}

|}

&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot; width:100%; border:1px solid #C8D8FF; border-radius:7px;&quot;&gt;
{{Туғандаш проекттар}}

&lt;!-- &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px dotted #C8D8FF; width:90%;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
{{Төрки телдәрендәге бүлектәр}} --&gt;
&lt;/div&gt;
{{Баш биттәге интервикилар}}{{noexternallanglinks}}{{nobots}}</text>
      <sha1>q8n2tok03qq8h0pd5b9baqcurmbqftb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293969</id>
      <parentid>1293965</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5132" sha1="fyppu8sdl3yamm3yeve6p034bb867mr" xml:space="preserve">{| style=&quot;width:100%; background:#FCFCFC; margin:1.2em 0 6px 0; border:1px solid #C8D8FF; border-radius:7px;&quot; 
| class=&quot;bookbg&quot; style=&quot;width:53%; margin-bottom:8px; background-repeat:no-repeat; background-position:+15px -28px; vertical-align:top; &quot;|
{| style=&quot;border:none; background:none; margin-left:15px;&quot;
| style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap; color:#000;&quot; |&lt;div id=&quot;mf-intro&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:162%; color:#000;&quot;&gt;Башҡорт [[Википедия]]һына [[Википедия:Рәхим итегеҙ|рәхим итегеҙ!]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;top:+0.2em; font-size:100%;&quot;&gt;300-ләп телдәге [[Асыҡ контент|ирекле]] интернет [[энциклопедия]]ның&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;top:+0.2em; font-size:100%;&quot;&gt;[[башҡорт теле|башҡортса]] бүлегендә [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] мәҡәлә бар.&lt;/div&gt;
----
&lt;div style=&quot;top:+0.2em; font-size:100%;&quot;&gt; Уны төҙөүҙә '''һәр кем''' ҡатнаша ала. &lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;top:+0.2em; font-size:100%;&quot;&gt; Һеҙҙе лә [[Портал:Ағымдағы ваҡиғалар/Беҙҙең берләшмә ваҡиғалары|берҙәм ирекмәндәр]] ғаиләһенә саҡырабыҙ!&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;articlecount&quot; style=&quot;font-size:75%;&quot;&gt;Welcome to the [[Википедия:Вәкиллек|Embassy]]! * Добро пожаловать в [[Википедия:Вәкиллек|Посольство]]!&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Порталдар --&gt;
| style=&quot;width:40%; font-size:95%; text-align:left; &quot; | 
{| style=&quot;border:none; width:100%; width:100%; background:transparent;&quot; 
| align=center colspan=3|'''[[Портал:Байҡау|Порталдар]]'''&lt;hr&gt;
|-
| style=&quot;width:7%; font-size:95%; vertical-align:top;white-space:nowrap;&quot; |
[[Портал:Башҡортостан|Башҡортостан]]&lt;br&gt;
[[Портал:Башҡортостан шәхестәре|Башҡортостан шәхестәре]]&lt;br&gt;
[[Портал:Башҡортостан ауылдары|Башҡортостан ауылдары]]&lt;br&gt;
| style=&quot;width:7%; font-size:95%; vertical-align:top;white-space:nowrap;&quot; |
[[Портал:Фән|Фән]]&lt;br&gt;
[[Портал:География|География]]&lt;br&gt;
[[Портал:Тарих|Тарих]]&lt;br&gt;
| style=&quot;width:7%; font-size:95%; vertical-align:top;white-space:nowrap;&quot; |
[[Портал:Техника|Техника]]&lt;br&gt;
[[Портал:Йәмғиәт|Йәмғиәт]]&lt;br&gt;
[[Портал:Ислам|Ислам]]&lt;br&gt;
|-
|align=center colspan=3| &lt;hr&gt;Яңы портал: [[Портал:Башҡорт әҙәбиәте|Башҡорт әҙәбиәте]]
|-
|align=center colspan=3| &lt;hr&gt;Әүҙем порталдар: [[Портал:Башҡорт әҙәбиәте|Башҡорт әҙәбиәте]], [[Портал:Бөрйән районы |Бөрйән]], [[Портал:Салауат районы |Салауат]], [[Портал:Нуриман районы |Нуриман]] райондары
|}
|}
{|style=&quot;border-spacing:2px; margin:0em -2px 5px -2px;&quot;
|style=&quot;width:52%; border:1px solid #C8D8FF; background-color:#ffffff; vertical-align:top; padding-left:3px; padding-right:3px; border-radius:7px;&quot;|
{{MainPage/section-potd}}

{{MainPage/section-fa}}

{{MainPage/section-dyk}}

{{MainPage/section-flists}}

|
|style=&quot;width:48%; border:1px solid #C8D8FF; background-color:#ffffff; vertical-align:top; padding-left: 3px;padding-right: 3px; border-radius:7px;&quot;|

{{MP-part2
|bd-color = C8D8FF
|title = Яңы мәҡәлә
|content = {{Яңы мәҡәлә}}
|links = {{Яңы мәҡәлә/links}}
}}

{{MP-part2
|bd-color = C8D8FF
|title = Бөгөн: '''[[{{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}]]''' &lt;!-- {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} --&gt;&lt;small&gt;&lt;small&gt;♦ Кисәге: [[{{#time:j F|{{CURRENTDAY}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} -1 days}}]] ♦ Иртәгә: [[{{#time:j F|{{CURRENTDAY}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} +1 days}}]] ♦ [[:Ҡалып:Календарь|Барлыҡ көндәр]] ♦&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;
|content = {{:{{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}|1}} 
|links = &lt;!-- ♦ Кисәге: [[{{#time:j F|{{CURRENTDAY}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} -1 days}}]] ♦ Иртәгә: [[{{#time:j F|{{CURRENTDAY}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} +1 days}}]] ♦ [[:Ҡалып:Календарь|Барлыҡ көндәр]] ♦ --&gt;
}}
{{MP-part2
|bd-color = C8D8FF
|title = {{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}} юбилярҙары  
|content = &lt;div id=&quot;mf-AD&quot; title = &quot;{{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}} юбилярҙары&quot; &gt;{{:{{CURRENTDAY}} {{lc:{{CURRENTMONTHNAME}}}}|{{#switch:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-trunc({{CURRENTYEAR}}/10)*10}}|0|5=3|1|6=4|2|7=5|3|8=6|4|9=7}}}} &lt;/div&gt;  
|links = 
}}

{{MainPage/section-ga}}

|}

&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot; width:100%; border:1px solid #C8D8FF; border-radius:7px;&quot;&gt;
{{Туғандаш проекттар}}

&lt;!-- &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px dotted #C8D8FF; width:90%;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
{{Төрки телдәрендәге бүлектәр}} --&gt;
&lt;/div&gt;
{{Баш биттәге интервикилар}}{{noexternallanglinks}}{{nobots}}</text>
      <sha1>fyppu8sdl3yamm3yeve6p034bb867mr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Ҡоролтай</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1768</id>
    <revision>
      <id>1293974</id>
      <parentid>1293729</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T13:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тере баш бит */ Яуап бирергә</comment>
      <origin>1293974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7980" sha1="9zlhqfkhtus2sik3ia53y4x3gga372w" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ҠОР}}
{{/Башлыҡ}}
{{Яңы темалар аҫтан}}


== CEE Newsletter is out now! ==

Dear all,

The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you.

The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place.

You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year.

As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes.

Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026

As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru

Happy reading!

On behalf of the CEE Newsletter team,
Karo
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30270755 --&gt;

== Тере баш бит ==

Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC)

* Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC)
* Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC)
* Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC)

Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC)

:Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC)
:Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы?  [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC)
::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC)

[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC)
*Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC)
* Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы  белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC)
*:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC)

** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC)
**:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC)
* {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9zlhqfkhtus2sik3ia53y4x3gga372w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ХСҒ/data</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5792</id>
    <revision>
      <id>1294033</id>
      <parentid>1102664</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T10:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>Баныу</comment>
      <origin>1294033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1478" sha1="mc8mq5z519itnof4xhpln6fzcf8fi98" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1|}}}
&lt;!--


     Текущие  заявки автоматически обновляются ботом раз в 12 минут,
     однако  добавлять новых кандидатов пока надо всё же вручную.


     Не  удаляйте старые записи и не обновляйте имеющиеся самостоятельно!


| Подстраница  заявки        |                  |  +  |  –  |  =  |
---------------------------------------------------------------------&gt;
|Untifler                    = {{#switch:{{{2}}}|+=   3|-=   1|~=  0}} 
|Рөстәм Нурыев               = {{#switch:{{{2}}}|+=   3|-=   1|~=  0}} 
|Haqmar                      = {{#switch:{{{2}}}|+=   3|-=    1|~=  0}} 
|Drini                       = {{#switch:{{{2}}}|+=   3|-=    1|~=  0}}
|231013-a                    = {{#switch:{{{2}}}|+=   2|-=    0|~=  0}}
|Саган                    = {{#switch:{{{2}}}|+=   6|-=    0|~=  0}}
|ZUFAr                    = {{#switch:{{{2}}}|+=   12 |-=     0 |~=  0}}
|Баныу                    = {{#switch:{{{2}}}|+=    |-=      |~=  }}
}}&lt;noinclude&gt;{{ХСҒ}}&lt;small&gt;Если после сохранения  таблица не обновилась, нажмите {{p|1=[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=purge}} сюда]}}.&lt;/small&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:ЗСА ҡалыбының ярҙамсы биттәре|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mc8mq5z519itnof4xhpln6fzcf8fi98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исмәғил Тасимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7505</id>
    <revision>
      <id>1294002</id>
      <parentid>1286846</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T03:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryanag</username>
        <id>5488</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2025-28798-98|~2025-28798-98]] ([[User talk:~2025-28798-98|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды</comment>
      <origin>1266060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10527" sha1="1eqcykf4n8pmw8s476706yq1r6ckipi" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Исмәғил Тасимов
 |изображение          = 
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = [[мәғдән]] сәнәғәтсеһе
 |дата рождения        = ХVIII быуат
 |место рождения       = [[Ҡуян (Пермь крайы)|Ҡуян]] ауылы, [[Ғәйнә|Мул-Ғәйнә]] улусы, [[Уҫы даруғаһы]] (хәҙерге [[Пермь крайы]]ның {{ТУ|Пермь районы}})
 |гражданство          = 
 |подданство           = {{Флагификация|Российская империя}}
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}

'''Исмәғил Тасимов''' — [[мәғдән]] [[сәнәғәт]]сеһе. [[Рәсәй]]ҙең тәүге техник юғары уҡыу йорто — [[Санкт-Петербург дәүләт таулы университеты|Санкт-Петербург тау институтын]] асыусы. Был институт Фрейнбергтағы донъяла беренсе тау академияһынан ете йыл һуңыраҡ асылған.

== Биографияһы ==
Исмәғил Тасимов [[Өфө өйәҙе]] Уҫы даруғаһы [[Ғәйнә]] улусының [[Ҡуян (Пермь крайы)|Ҡуян]] ауылында тыуған. XVIII быуатта [[Урал]]да ныҡлы үҫеш юлына баҫҡан мәғдән сәнәғәтселегендә күренекле урын тотҡан башҡорт феодалы Тасим Мәмәтовтың улы.  [[XVIII быуат]]тың тәүге яртыһында [[Пермь губернаһы|Пермь]] мәғдән сәнғәтселәренең күпселеге (360 кешегә тиклем) нәҡ бына шул [[ғәйнә]] [[башҡорттар]]ы, башлыса Ҡуян ауылы йүнселдәре була, улар менән бергә бер нисә [[рустар|рус]] мәғдәнсеһе эшләй.

Был шөғөл Үрге һәм Түбәнге Йоҡ (Юг), Ягошиха, Мотовилиха, Пыскор, Анненский, Висим баҡыр иретеү заводтары төҙөлөү арҡаһында алға китә. Ғәйнә башҡорттары, Тасим Мәмәтов һәм бөтөн ауылы менән мәғдәнселек эшенә тотонған Ҡуян ауылы халҡы, үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә ҙур-ҙур мәғдән ятҡылыҡтары табып, әлеге заводтарҙы сеймал менән тәьмин итеп торалар. Мәғдән ятҡылыҡтары табыуҙағы һәм эшкәртеүҙәге тырышлыҡтары өсөн Себер, Ҡазан һәм [[Ырымбур]] заводтары Баш идараһының башлығы [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] Ҡуян ауылы башҡорттарына [[1796]] йылдың 6 мартында махсус указ менән рәхмәт белдерә.

[[1771 йыл]]да Тасимов иптәштәре менән үҙ рудаларын Югов баҡыр иретеү заводтарына ебәреүҙе һәм ҡаҙна рудниктарын уларға тапшырыуҙы һорап Берг-коллегияға ғариза яҙа. Ошо уҡ ғаризала улар тау заводтарында «начальниктар һәм һаҡсылар» әҙерләү өсөн офицерҙар мәктәбен булдырыу тураһында үтенәләр. Бындай мәктәпте тотоуға ул «үҙ рудаһынан иретелгән һәр бот баҡырҙан сирек тин» бүлергә йөкләмә ала. Берг-коллегия был мәктәптең рус тау промыслаһы өсөн файҙалы булыуын таный. «Тау мәктәбен булдырыу тураһында» Сенатҡа докладында Берг-коллегия Тасимовтың тәҡдимен хуплай һәм уны «файҙалы ғына түгел, бөтә Тау корпусы өсөн кәрәкле» тип таный һәм тәҡдимде ҡабул итергә ҡарар сығара.

[[1773]] йылдың [[21 октябрь|21 октябрендә]] ([[яңы стиль]] буйынса 3 ноябрҙә) [[Екатерина II]] Рәсәйҙә беренсе юғары техник мәктәбен (хәҙерге [[Санкт-Петербург дәүләт тау университеты]]) булдырыу тураһында Сенат ҡарарын раҫлай. Ул кадет корпусы тип түгел, ә «дворян балаларынан тыш, башҡалар ҙа уҡый алһын өсөн» Тау училищеһы тип атала. Тау кадет корпусын тамамлаусы академик Дмитрий Соколов [[1830 йыл]]да үҙ хеҙмәттәренең береһендә: «Төпкөл ауылдан ярым ҡырағай башҡорт Тау корпусына тәүге нигеҙ ташы һалыуына ышанырлыҡ түгел», — тип яҙа.

Тау институтының 100 йыллыҡ юбилейында институтты тамамлаусы, хөкүмәт кәңәшсеһе Петр Алексеев Тау институты коллективына, Исмәғил Тасимовтың образын мәңгеләштергән шиғыр юлдары менәң мөрәжәғәт итә:
       Сто лет тому назад тогдашний горный мир
       Приятно изумил безграмотный башкир.
       Он подал от своих товарищей прошение -
       В России учредить такое заведение,
       Чтоб рудокопам — им, безграмотным, как сам,
       Давать указчиков по рудным их делам!

Тасимовтың яҙмышы — ғәйнә башҡорттарының ғорурлығы.

Икенсе бер белгес, почетлы академик, профессор Д. И. Соколов иһә хатта:
   «Кем белгән, төтөнлө ауылда йәшәгән ярым ҡырағай башҡорт Тау корпусының 
   нигеҙенә тәүге ташты һалһын әле бына», — тип яҙа.

== Хәтер ==
* [[Санкт-Петербург]] тау академияһына Тасимовҡа таҡтаташ ҡуйылған.
* [[Башҡортостан]]дың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] тау колледжына уның исеме бирелгән.
* [[Пермь крайы]]ның [[Ҡуян (Пермь крайы)|Ҡуян ауылы]]нда Исмәғил Тасимовҡа таҡтаташ асылған.
* 2006 йылдан [[Өфө]]лә Тасимов уҡыуҙары уҙғарыла.
* 2023 йылда [[Пермь]] ҡалаһында бюст асылған&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bashinform.ru/news/social/2023-09-22/v-permi-otkryli-byust-velikomu-rudopromyshlenniku-initsiatoru-razvitiya-gornogo-dela-v-bashkirii-3450251|title=В Перми открыли бюст великому рудопромышленнику, инициатору развития горного дела в Башкирии|date=2023-09-28|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2023-09-28}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4581-ism-il-tasimov|автор=[[Моталов Миңләхмәт Ғилметдин улы|Моталов М. Ғ.]]}}
* {{Арҙаҡлы башҡорттар}}
* [http://www.bashinform.ru/index.php?id=48167 Информационное агентство «Башинформ»]
* [http://www.bashinform.ru/index.php?id=48203 Информационное агентство «Башинформ» «Имя башкирского рудопромышленника Исмагила Тасимова увековечено в стенах Санкт-Петербургского горного института»]
* [http://www.spmi.ru/index.php?id=6&amp;t=show_news&amp;nid=ZkTOM2DB&amp;lang=1 04.04.2007 Торжественное заседание Учёного Совета Санкт-Петербургского государственного горного института в связи с 450-летием добровольного вхождения Башкирии в состав России и открытие памятной доски пермскому рудопромышленнику Исмагилу Тасимову ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109080622/http://www.spmi.ru/index.php?id=6&amp;t=show_news&amp;nid=ZkTOM2DB&amp;lang=1 |date=2007-11-09 }}
* [http://yeshlek-gazeta.ru/kurultay/5701-ar1177a1185ly-bash1185orttar.html Арҙаҡлы шәхестәребеҙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207043204/http://yeshlek-gazeta.ru/kurultay/5701-ar1177a1185ly-bash1185orttar.html |date=2012-12-07 }}
* Аҡъюлов И. Исмәғил Тасимовтың тыуған ерендә : [руда сәнәғәтсеһе Исмәғил Тасимов хаҡ., Пермь ө.] / Илдар Аҡъюлов // Башҡортостан. — 2007. — 11-12 дек.
* [http://bash.bashkortostan450.ru/events/2007/11/22/events_171.html 456 лет с Россией]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡорт мәғдән сәнәғәтселәре]]
[[Категория:Башҡорт тархандары]]
[[Категория:Пермь крайы башҡорттары]]
[[Категория:XVIII быуат сәнәғәтселәре]]</text>
      <sha1>1eqcykf4n8pmw8s476706yq1r6ckipi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Ҡыҙыҡ мәғлүмәт/Тәҡдим</title>
    <ns>4</ns>
    <id>67554</id>
    <revision>
      <id>1293960</id>
      <parentid>1293624</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Биттең эстәлеге &quot;Яңа чыгарылышны әзерләгәч түбәндәге әле булмаган кызыл белән язылган биткә өстәгез. Аннан соң [[Модуль:Ҡыҙыҡлы факт|Кызыклы факт модуленә]] дә исемен өстәп куярга онытмагыз.  {{Баш бит/Ҡыҙыҡлы факттар}}&quot; менән алмаштырылған</comment>
      <origin>1293960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="366" sha1="khm4sp6hs4phd4en69bb08odlfle8mo" xml:space="preserve">Яңа чыгарылышны әзерләгәч түбәндәге әле булмаган кызыл белән язылган биткә өстәгез. Аннан соң [[Модуль:Ҡыҙыҡлы факт|Кызыклы факт модуленә]] дә исемен өстәп куярга онытмагыз.

{{Баш бит/Ҡыҙыҡлы факттар}}</text>
      <sha1>khm4sp6hs4phd4en69bb08odlfle8mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68947</id>
    <revision>
      <id>1293993</id>
      <parentid>1292024</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mosbatho</username>
        <id>28881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ramiev Family and Sadri Maksudi in Liège in1914.jpg]] → [[File:Ramiev Family and Sadri Maksudi in Liège in 1914.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request)</comment>
      <origin>1293993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6906" sha1="mlrjcivth42yz16k2hm2wl42dx1slwz" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Фамилиялаш|Рәмиев}}

'''Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы''', ''әҙәби псевдонимы'' '''Дәрдмәнд''' ([[23 ноябрь]] [[1859 йыл]] — [[9 октябрь]] [[1921 йыл]]) — шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Рәсәй империяһы]]ның 1‑се Дәүләт думаһына [[Ырымбур губернаһы]]нан депутат (1906). «[[Ваҡыт (гәзит)|Ваҡыт]]&lt;nowiki/&gt;» гәзитен һәм «[[Шура (журнал)|Шура]]&lt;nowiki/&gt;» журналын ойоштороусы. Алтын приискыһы хужаһы. Рәмиевтәр нәҫеленән.

== Биографияһы ==
Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы Рәмиев 1859 йылдың 23 ноябрендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]]) [[Ергән]] ауылында тыуған. Уның атаһы Мөхәмәтсадиҡ [[1862 йыл]]да Ырымбур губернаһында һабын ҡайнатыу заводы һатып ала, ә ете йылдан һуң алтын табыу буйынса беренсе приискыһын аса. Уның улдары Мөхәмәтзакир менән Мөхәмәтшакир аталарының эшен киңәйтә һәм [[XX быуат]] башына хәҙерге [[Башҡортостан]] һәм [[Силәбе өлкәһе]] территорияһында ҙур табыш килтергән егерме алтын приискыһы ойоштора.

Закир менән Шакирҙы татар теленә лә, рус теленә лә әсәһе өйрәтә. Һуңынан улар башланғыс мосолман мәктәбендә, унан һуң ике ҡыш Орск ҡалаһында, ата-әсә йортонан 70 саҡрым алыҫлыҡтағы Муллаҡай ауылындағы мәҙрәсәлә уҡыйҙар. Шунан Закир ике йылға [[Төркиә]]гә китә. Истанбулда уҡый, төрөк телен һәм әҙәбиәтен, башҡа предметтарҙы өйрәнә.

Төркиәлә уҡып ҡайтҡандан һуң Закир Рәмиев тыуған иленә ҡайта һәм күпмелер ваҡыт [[Орск]]иҙа йәшәй. Бында ул сауҙа менән шөғөлләнә, йәйҙәрен алтын приискыһында үткәрә, Төркиәнән ҡайтҡандың икенсе йылына сауҙагәр Бурнаевтың ҡыҙы Мәхүпъямалға өйләнә. Уларҙың һигеҙ балалары тыуа.

Ҡыштарын Закир Рәмиев ғаиләһе менән бергә [[Ырымбур]]ҙа йәшәй, ижади һәм хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Уның өйөндә татар интеллигенцияһының алдынғы вәкилдәре йыйыла. Ул күп уҡый, [[Европа]] буйлап сәйәхәт ҡыла, шиғри әҫәрҙәр ижад итә. Дәрдмәнд — һағыш шағиры.
[[Файл:Ramiev Family and Sadri Maksudi in Liège in 1914.jpg|мини|Рәмиевтар ғаиләһе [[1914 йыл|1914 йылда]] Европа илдәрендә ҙур сәйәхәт яһай. Шул ваҡыт [[Бельгия|Бельгияның]] [[Льеж]] ҡалаһында төшкән фотографияла (ундаң һулға): Закир Рәмиев, [[Мәҡсуди Саҙри|Саҙри Мәҡсуди]], ҡатыны Камилә (Шәкир Рәмиевтың ҡыҙы) менән Гәриф, Зәйнәп, Искәндәр – Зәкирҙың балалары, Әхмәт-Мидхәт – Шәкирҙың улы.]]
Закир йәмәғәт тормошонда әүҙем кеше була — бер нисә тапҡыр Ырымбур ҡала думаһына һайлана, [[1906 йыл]]да уны I Дәүләт думаһына депутат итеп һайлайҙар. [[1917 йыл]]дың июлендә [[Ҡазан]]да [[Бөтә Рәсәй мосолман ҡоролтайы]] эшендә ҡатнаша. Ноябрь аҙағында Ырымбурҙа үткәрелгән Дөйөм башҡорт ҡоролтайы Башҡорт республикаһын ойоштороу тураһында иғлан итә. Республика иң элек үҙ территорияһындағы бөтә ер аҫты һәм ер өҫтө байлыҡтарын, шул иҫәптән Рәмиевтәрҙең приискыларын да, дәүләт милке итеп иғлан итә.

[[1918 йыл]]дың [[23 ғинуар]]ында Ырымбурҙа бөтә власть большевиктар ҡулына күсә. «Ваҡыт» һәм «Шура» сығыуҙан туҡтай. Шәхси типографияһын эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советына тапшырып, 59 йәшлек Закир Рәмиев Ырымбурҙағы йортон, милкен, бай китапханаһын ҡалдырып, ғаиләһе менән Орскиға күсенә.

Ул үҙ-үҙенә бикләнмәй. Орскиҙа милли эштәр буйынса йәш, белемле комиссар [[Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы|Абдулла Дәүләтшин]] менән аралаша, урындағы интеллигенция менән осраша. [[1921 йыл]]дың көҙөндә Ырымбурға барып, ваба сиренән үлгән оло ҡыҙы Өммөгөлсөмдө ерләп ҡайтҡас, Закир Рәмиев ҡаты сирләп китә һәм бер аҙнанан вафат була. Был 1921 йылдың 9 октябрендә була. Хәҙерге [[Башҡортостан]] территорияһында үҙ аҡсаһына тиҫтәләгән мәсет, мәктәп һәм дауаханалар төҙөгән, татар һәм башҡорт халҡының мәҙәниәтен, мәғарифын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән патриоттың йөрәге тибеүҙән туҡтай. Уны [[Татарстан]]да ғына түгел, Башҡортостанда ла хөрмәтләп иҫкә алалар.

== Һылтанмалар ==
{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12433-r-miev-m-kh-m-tzakir-m-kh-m-tsadi-uly}}

[[Категория:Татар яҙыусылары]]
[[Категория:Рәмиевтар]]
[[Категория:Башҡортостан меценаттары]]</text>
      <sha1>mlrjcivth42yz16k2hm2wl42dx1slwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Мириада/Ҙурлығы/Техник һәм ғәмәли фәндәр</title>
    <ns>102</ns>
    <id>149777</id>
    <revision>
      <id>1294021</id>
      <parentid>1293595</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T08:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1294021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132696" sha1="aip1pcm8iuejmiry18yufzso9zb32aq" xml:space="preserve">== Техник һәм ғәмәли фәндәр ==

Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022.

* &lt;span style=&quot;background-color:#FFE0E0&quot;&gt;мәҡәлә юҡ&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFFBB3&quot;&gt;ҡыҫҡа (күләме &lt; 8 000 символ)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFDAB9&quot;&gt;уртаса (8 000 &lt; күләме &lt; 16 000)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#E0FFE0&quot;&gt;оҙон (күләме &gt; 16 000)&lt;/span&gt;.

Барлығы: 184, оҙон: 41, уртаса: 66, ҡыҫҡа: 77, булмаған: 615.

Һайланған: 1, яҡшы: 3, сифатлы: 0.

{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#F9EED9&quot; align=&quot;center&quot;
!№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1
| [[Технология]]
| [[:ru:Технология|Технология]]
| align=right| 28409
| align=right| [[d:Q11016]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 2
| [[Инженерлыҡ эше]]
| [[:ru:Инженерное дело|Инженерное дело]]
| align=right| 32717
| align=right| [[d:Q11023]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 3
| [[Яһалма интеллект]]
| [[:ru:Искусственный интеллект|Искусственный интеллект]]
| align=right| 29251
| align=right| [[d:Q11660]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 4
| [[Биотехнология]]
| [[:ru:Биотехнология|Биотехнология]]
| align=right| 11189
| align=right| [[d:Q7108]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 5
| [[Клонлаштырыу]]
| [[:ru:Клонирование (биология)|Клонирование (биология)]]
| align=right| 1577
| align=right| [[d:Q120877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 6
| [[Генетик модификацияланған организм]]
| [[:ru:Генетически модифицированный организм|Генетически модифицированный организм]]
| align=right| 68840
| align=right| [[d:Q182726]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 7
| [[Генетик инженерия]]
| [[:ru:Генетическая инженерия|Генетическая инженерия]]
| align=right| 29459
| align=right| [[d:Q159236]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 8
| [[Нанотехнология]]
| [[:ru:Нанотехнология|Нанотехнология]]
| align=right| 15137
| align=right| [[d:Q11468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 9
| [[]]
| [[:ru:Ядерные технологии|Ядерные технологии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q348091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 10
| [[]]
| [[:ru:Трансгуманизм|Трансгуманизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 11
| [[]]
| [[:ru:Теория автоматического управления|Теория автоматического управления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4917288]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 12
| [[]]
| [[:ru:Стандартизация|Стандартизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q369577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 13
| [[]]
| [[:ru:Подрывные инновации|Подрывные инновации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1192297]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 14
| [[]]
| [[:ru:Транспортная инженерия|Транспортная инженерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q775325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 15
| [[]]
| [[:ru:Строительная инженерия|Строительная инженерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2674423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 16
| [[]]
| [[:ru:Нефтепромысловое дело|Нефтепромысловое дело]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1273174]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 17
| [[]]
| [[:ru:Морская архитектура|Морская архитектура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1136352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 18
| [[]]
| [[:ru:Инновация|Инновация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 19
| [[]]
| [[:ru:Технофобия|Технофобия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1042900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 20
| [[]]
| [[:ru:Микротехнология|Микротехнология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1484779]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 21
| [[]]
| [[:ru:Чертёж|Чертёж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 22
| [[]]
| [[:ru:Автоматизация|Автоматизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 23
| [[]]
| [[:ru:Технологическая конвергенция|Технологическая конвергенция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2207328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 24
| [[]]
| [[:ru:Науковедение|Науковедение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1332231]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 25
| [[]]
| [[:ru:Антропология технологий|Антропология технологий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2445082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 26
| [[Юғары технологиялар]]
| [[:ru:Высокие технологии|Высокие технологии]]
| align=right| 5247
| align=right| [[d:Q466410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 27
| [[]]
| [[:ru:Управление проектированием|Управление проектированием]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6314146]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 28
| [[]]
| [[:ru:Пищевая инженерия|Пищевая инженерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6631525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 29
| [[]]
| [[:ru:Технологические изменения|Технологические изменения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q762702]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 30
| [[]]
| [[:ru:Человеческий фактор|Человеческий фактор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186289]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 31
| [[]]
| [[:ru:Технологический детерминизм|Технологический детерминизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q605434]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 32
| [[]]
| [[:ru:Жилищно-коммунальное хозяйство|Жилищно-коммунальное хозяйство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1380395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 33
| [[]]
| [[:ru:Сейсмостойкое строительство|Сейсмостойкое строительство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q909789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 34
| [[]]
| [[:ru:Береговая защита|Береговая защита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1316027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 35
| [[]]
| [[:ru:Техническая керамика|Техническая керамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1936199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 36
| [[]]
| [[:ru:Инженерная этика|Инженерная этика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1133029]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 37
| [[]]
| [[:ru:Агротехника|Агротехника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 38
| [[]]
| [[:ru:Аэрокосмическая техника|Аэрокосмическая техника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3798668]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 39
| [[Биомедицина инженерияһы]]
| [[:ru:Биомедицинская инженерия|Биомедицинская инженерия]]
| align=right| 18937
| align=right| [[d:Q327092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 40
| [[]]
| [[:ru:Гражданское строительство|Гражданское строительство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q77590]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 41
| [[Электротехника]]
| [[:ru:Электротехника|Электротехника]]
| align=right| 10225
| align=right| [[d:Q43035]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 42
| [[]]
| [[:ru:Промышленная инженерия|Промышленная инженерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4489420]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 43
| [[]]
| [[:ru:Инженерные войска|Инженерные войска]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q158797]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 44
| [[]]
| [[:ru:Ядерная инженерия|Ядерная инженерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83504]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 45
| [[]]
| [[:ru:Программная инженерия|Программная инженерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80993]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 46
| [[]]
| [[:ru:Сельскохозяйственные науки|Сельскохозяйственные науки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3606845]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 47
| [[Агрономия]]
| [[:ru:Агрономия|Агрономия]]
| align=right| 662
| align=right| [[d:Q173113]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 48
| [[Йортлаштырыу]]
| [[:ru:Одомашнивание|Одомашнивание]]
| align=right| 18790
| align=right| [[d:Q11395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 49
| [[Ферма]]
| [[:ru:Ферма|Ферма]]
| align=right| 944
| align=right| [[d:Q131596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 50
| [[Фермер]]
| [[:ru:Фермер|Фермер]]
| align=right| 5249
| align=right| [[d:Q131512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 51
| [[]]
| [[:ru:Зелёная революция|Зелёная революция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 52
| [[]]
| [[:ru:Селекция|Селекция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q995745]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 53
| [[Колхоз]]
| [[:ru:Колхоз|Колхоз]]
| align=right| 2202
| align=right| [[d:Q485016]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 54
| [[]]
| [[:ru:Овин|Овин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1303167]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 55
| [[]]
| [[:ru:Амбар|Амбар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q114768]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 56
| [[Иген элеваторы]]
| [[:ru:Зерновой элеватор|Зерновой элеватор]]
| align=right| 12416
| align=right| [[d:Q1520009]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 57
| [[]]
| [[:ru:Конюшня|Конюшня]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214252]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 58
| [[]]
| [[:ru:Теплица|Теплица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165044]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 59
| [[]]
| [[:ru:Зерноуборочный комбайн|Зерноуборочный комбайн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26886]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 60
| [[Сорт]]
| [[:ru:Сорт|Сорт]]
| align=right| 4765
| align=right| [[d:Q4886]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 61
| [[Ашлама]]
| [[:ru:Удобрения|Удобрения]]
| align=right| 5602
| align=right| [[d:Q83323]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 62
| [[]]
| [[:ru:Садоводство|Садоводство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 63
| [[]]
| [[:ru:Уборка урожая|Уборка урожая]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213753]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 64
| [[]]
| [[:ru:Инсектициды|Инсектициды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 65
| [[Һуғарыу]]
| [[:ru:Орошение|Орошение]]
| align=right| 11137
| align=right| [[d:Q11453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 66
| [[]]
| [[:ru:Пестициды|Пестициды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 67
| [[]]
| [[:ru:Гербициды|Гербициды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 68
| [[]]
| [[:ru:Селекция растений|Селекция растений]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q788558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 69
| [[Һөрөү]]
| [[:ru:Вспашка|Вспашка]]
| align=right| 2280
| align=right| [[d:Q878333]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 70
| [[]]
| [[:ru:Веяние|Веяние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q961751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 71
| [[Малсылыҡ]]
| [[:ru:Животноводство|Животноводство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 72
| [[Умартасылыҡ]]
| [[:ru:Пчеловодство|Пчеловодство]]
| align=right| 3085
| align=right| [[d:Q176353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 73
| [[Ауыл хужалығы хайуандары]]
| [[:ru:Сельскохозяйственные животные|Сельскохозяйственные животные]]
| align=right| 3244
| align=right| [[d:Q103459]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 74
| [[]]
| [[:ru:Порода (животноводство)|Порода (животноводство)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38829]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 75
| [[Йорт ҡоштары]]
| [[:ru:Домашние птицы|Домашние птицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 76
| [[Баҡса]]
| [[:ru:Сад|Сад]]
| align=right| 5897
| align=right| [[d:Q1107656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 77
| [[]]
| [[:ru:Сельскохозяйственные культуры|Сельскохозяйственные культуры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q235352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 78
| [[Мамыҡ]]
| [[:ru:Хлопок|Хлопок]]
| align=right| 13087
| align=right| [[d:Q11457]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 79
| [[]]
| [[:ru:Пенька|Пенька]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7150699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 80
| [[Бесән]]
| [[:ru:Сено|Сено]]
| align=right| 4601
| align=right| [[d:Q336989]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 81
| [[Ҡый үләндәре]]
| [[:ru:Сорные растения|Сорные растения]]
| align=right| 8237
| align=right| [[d:Q101879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 82
| [[]]
| [[:ru:Молочное хозяйство|Молочное хозяйство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q637776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 83
| [[]]
| [[:ru:Экстенсивное сельское хозяйство|Экстенсивное сельское хозяйство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1643366]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 84
| [[Балыҡсылыҡ]]
| [[:ru:Рыбоводство|Рыбоводство]]
| align=right| 2457
| align=right| [[d:Q209894]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 85
| [[]]
| [[:ru:Агропромышленный комплекс|Агропромышленный комплекс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1347753]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 86
| [[]]
| [[:ru:Интенсивное сельское хозяйство|Интенсивное сельское хозяйство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1148482]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 87
| [[]]
| [[:ru:Плодовый сад|Плодовый сад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q236371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 88
| [[]]
| [[:ru:Органическое сельское хозяйство|Органическое сельское хозяйство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165647]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 89
| [[]]
| [[:ru:Пермакультура|Пермакультура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4572]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 90
| [[]]
| [[:ru:Шелководство|Шелководство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q864650]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 91
| [[]]
| [[:ru:Потребительское сельское хозяйство|Потребительское сельское хозяйство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2787508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 92
| [[]]
| [[:ru:Устойчивое сельское хозяйство|Устойчивое сельское хозяйство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2751054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 93
| [[]]
| [[:ru:Городское фермерство|Городское фермерство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1194826]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 94
| [[]]
| [[:ru:Аграрная политика|Аграрная политика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q396198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 95
| [[Битум]]
| [[:ru:Битум|Битум]]
| align=right| 3955
| align=right| [[d:Q167510]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 96
| [[]]
| [[:ru:Адоба|Адоба]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183496]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 97
| [[]]
| [[:ru:Висячий мост|Висячий мост]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 98
| [[Тимер-бетон]]
| [[:ru:Железобетон|Железобетон]]
| align=right| 8800
| align=right| [[d:Q184190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 99
| [[]]
| [[:ru:Ров|Ров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q88480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 100
| [[]]
| [[:ru:Грязь|Грязь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170449]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 101
| [[]]
| [[:ru:Бульдозер|Бульдозер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131677]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 102
| [[]]
| [[:ru:Строительный раствор|Строительный раствор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189566]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 103
| [[]]
| [[:ru:Штукатурка|Штукатурка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q274988]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 104
| [[]]
| [[:ru:Керамическая плитка|Керамическая плитка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q468402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 105
| [[]]
| [[:ru:Строительные материалы|Строительные материалы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206615]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 106
| [[]]
| [[:ru:Фундамент|Фундамент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 107
| [[]]
| [[:ru:Числовое программное управление|Числовое программное управление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 108
| [[]]
| [[:ru:Стукко|Стукко]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33526]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 109
| [[]]
| [[:ru:Волнолом|Волнолом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 110
| [[]]
| [[:ru:Здание|Здание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41176]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 111
| [[]]
| [[:ru:Архитектурная инженерия|Архитектурная инженерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q150737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 112
| [[]]
| [[:ru:Строительные нормы и правила|Строительные нормы и правила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2333573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 113
| [[]]
| [[:ru:Инфраструктура|Инфраструктура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q121359]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 114
| [[]]
| [[:ru:Структурная инженерия|Структурная инженерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q633538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 115
| [[Ҡаҙау]]
| [[:ru:Гвоздь|Гвоздь]]
| align=right| 706
| align=right| [[d:Q37077]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 116
| [[Кирбес]]
| [[:ru:Кирпич|Кирпич]]
| align=right| 2662
| align=right| [[d:Q40089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 117
| [[Цемент]]
| [[:ru:Цемент|Цемент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 118
| [[Бетон]]
| [[:ru:Бетон|Бетон]]
| align=right| 8217
| align=right| [[d:Q22657]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 119
| [[]]
| [[:ru:Каменная кладка|Каменная кладка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 120
| [[]]
| [[:ru:Строительные леса|Строительные леса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q233320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 121
| [[Арка]]
| [[:ru:Арка|Арка]]
| align=right| 10254
| align=right| [[d:Q12277]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 122
| [[]]
| [[:ru:Потолок|Потолок]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221706]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 123
| [[]]
| [[:ru:Колонна|Колонна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4817]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 124
| [[Көмбәҙ]]
| [[:ru:Купол|Купол]]
| align=right| 14524
| align=right| [[d:Q12493]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 125
| [[]]
| [[:ru:Дверь|Дверь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36794]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 126
| [[]]
| [[:ru:Фасад|Фасад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183061]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 127
| [[]]
| [[:ru:Пол (настил)|Пол (настил)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 128
| [[]]
| [[:ru:Крыша|Крыша]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83180]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 129
| [[]]
| [[:ru:Комната|Комната]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 130
| [[]]
| [[:ru:Лестница|Лестница]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 131
| [[]]
| [[:ru:Стена|Стена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 132
| [[Тәҙрә]]
| [[:ru:Окно|Окно]]
| align=right| 4105
| align=right| [[d:Q35473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 133
| [[]]
| [[:ru:Гавань|Гавань]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q283202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 134
| [[]]
| [[:ru:Маяк|Маяк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 135
| [[]]
| [[:ru:Пирс (причал)|Пирс (причал)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q863454]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 136
| [[]]
| [[:ru:Офис|Офис]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182060]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 137
| [[]]
| [[:ru:Склад|Склад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 138
| [[]]
| [[:ru:Квартира|Квартира]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 139
| [[]]
| [[:ru:Казарма|Казарма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131263]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 140
| [[Торлаҡ]]
| [[:ru:Жилище|Жилище]]
| align=right| 56398
| align=right| [[d:Q3947]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 141
| [[]]
| [[:ru:Пагода|Пагода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q199451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 142
| [[]]
| [[:ru:Дворец|Дворец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q16560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 143
| [[]]
| [[:ru:Пентхаус|Пентхаус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2069469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 144
| [[Пирамида (архитектура)]]
| [[:ru:Пирамида (архитектура)|Пирамида (архитектура)]]
| align=right| 32405
| align=right| [[d:Q12516]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFDAB9
| 145
| [[Үтә бейек йорттар]]
| [[:ru:Небоскрёб|Небоскрёб]]
| align=right| 10769
| align=right| [[d:Q11303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 146
| [[Башня]]
| [[:ru:Башня|Башня]]
| align=right| 11333
| align=right| [[d:Q12518]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 147
| [[Бейек бина]]
| [[:ru:Высотное здание|Высотное здание]]
| align=right| 2162
| align=right| [[d:Q18142]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 148
| [[]]
| [[:ru:Вилла|Вилла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 149
| [[]]
| [[:ru:Хижина|Хижина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5784097]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 150
| [[]]
| [[:ru:Иглу|Иглу]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 151
| [[]]
| [[:ru:Подвал|Подвал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q234852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 152
| [[]]
| [[:ru:Ванная|Ванная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190771]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 153
| [[]]
| [[:ru:Спальня|Спальня]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193837]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 154
| [[Ашхана(бүлмә)]]
| [[:ru:Столовая (помещение)|Столовая (помещение)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q661199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 155
| [[Гараж]]
| [[:ru:Гараж|Гараж]]
| align=right| 2217
| align=right| [[d:Q22733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 156
| [[Аласыҡ]]
| [[:ru:Кухня (помещение)|Кухня (помещение)]]
| align=right| 2232
| align=right| [[d:Q43164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 157
| [[]]
| [[:ru:Гостиная|Гостиная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q475018]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 158
| [[]]
| [[:ru:Чулан|Чулан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q258313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 159
| [[]]
| [[:ru:Палатка|Палатка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 160
| [[Тирмә]]
| [[:ru:Юрта|Юрта]]
| align=right| 25221
| align=right| [[d:Q15680]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 161
| [[Ҡала төҙөлөшө]]
| [[:ru:Градостроительство|Градостроительство]]
| align=right| 46064
| align=right| [[d:Q69883]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 162
| [[]]
| [[:ru:Градостроительное проектирование|Градостроительное проектирование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q63100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 163
| [[]]
| [[:ru:Кампус|Кампус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 164
| [[]]
| [[:ru:Городской квартал|Городской квартал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1348006]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 165
| [[]]
| [[:ru:Даунтаун|Даунтаун]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1050303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 166
| [[Гетто]]
| [[:ru:Гетто|Гетто]]
| align=right| 5929
| align=right| [[d:Q152018]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 167
| [[]]
| [[:ru:Промышленный парк|Промышленный парк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1662100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 168
| [[]]
| [[:ru:Парк|Парк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q22698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 169
| [[Урам]]
| [[:ru:Улица|Улица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79007]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 170
| [[]]
| [[:ru:Городская площадь|Городская площадь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 171
| [[]]
| [[:ru:Градостроительное зонирование|Градостроительное зонирование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q702232]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 172
| [[Плотина]]
| [[:ru:Плотина|Плотина]]
| align=right| 9391
| align=right| [[d:Q12323]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 173
| [[]]
| [[:ru:Плотина Гувера|Плотина Гувера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172822]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 174
| [[Өс тарлауыҡ ГЭС-ы]]
| [[:ru:Три ущелья (электростанция)|Три ущелья (электростанция)]]
| align=right| 29752
| align=right| [[d:Q12514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 175
| [[Күпер]]
| [[:ru:Мост|Мост]]
| align=right| 12893
| align=right| [[d:Q12280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 176
| [[Акаси-Кайкё]]
| [[:ru:Акаси-Кайкё|Акаси-Кайкё]]
| align=right| 2262
| align=right| [[d:Q184213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 177
| [[]]
| [[:ru:Магистраль Банг На|Магистраль Банг На]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q806452]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 178
| [[]]
| [[:ru:Бруклинский мост|Бруклинский мост]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125006]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 179
| [[Даньян-Куньшань күпере (виадук)]]
| [[:ru:Даньян-Куньшаньский виадук|Даньян-Куньшаньский виадук]]
| align=right| 2890
| align=right| [[d:Q595768]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 180
| [[]]
| [[:ru:Фемарнбельтский тоннель|Фемарнбельтский тоннель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18541]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 181
| [[]]
| [[:ru:Мост Джорджа Вашингтона|Мост Джорджа Вашингтона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125821]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 182
| [[Алтын Ҡапҡа (күпер)]]
| [[:ru:Золотые Ворота (мост)|Золотые Ворота (мост)]]
| align=right| 2568
| align=right| [[d:Q44440]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 183
| [[]]
| [[:ru:Мост Большой Бельт|Мост Большой Бельт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 184
| [[]]
| [[:ru:Мост Гонконг — Чжухай — Макао|Мост Гонконг — Чжухай — Макао]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1191515]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 185
| [[]]
| [[:ru:Мост-дамба через озеро Пончартрейн|Мост-дамба через озеро Пончартрейн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1132510]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 186
| [[]]
| [[:ru:Лондонский мост|Лондонский мост]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130206]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 187
| [[]]
| [[:ru:Эресуннский мост|Эресуннский мост]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q297871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 188
| [[]]
| [[:ru:Русский мост|Русский мост]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209710]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 189
| [[]]
| [[:ru:Тауэрский мост|Тауэрский мост]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83125]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 190
| [[]]
| [[:ru:Тоннель|Тоннель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44377]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 191
| [[]]
| [[:ru:Евротоннель|Евротоннель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10257]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 192
| [[]]
| [[:ru:Сэйкан|Сэйкан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q99250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 193
| [[]]
| [[:ru:Промышленный робот|Промышленный робот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1128980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 194
| [[]]
| [[:ru:Поточное производство|Поточное производство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215768]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 195
| [[]]
| [[:ru:Механизация|Механизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1160362]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 196
| [[Ҡалдыҡтар]]
| [[:ru:Отходы|Отходы]]
| align=right| 5712
| align=right| [[d:Q45701]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 197
| [[]]
| [[:ru:Свалка|Свалка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q152810]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 198
| [[Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү]]
| [[:ru:Переработка отходов|Переработка отходов]]
| align=right| 498
| align=right| [[d:Q132580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 199
| [[]]
| [[:ru:Система управления отходами|Система управления отходами]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 200
| [[]]
| [[:ru:Деревообработка|Деревообработка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q816871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 201
| [[]]
| [[:ru:Геотермальная энергетика|Геотермальная энергетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127993]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 202
| [[]]
| [[:ru:Гидроэнергетика|Гидроэнергетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80638]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 203
| [[Ядро энергетикаһы]]
| [[:ru:Ядерная энергетика|Ядерная энергетика]]
| align=right| 12418
| align=right| [[d:Q12739]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 204
| [[Ҡояш энергияһы]]
| [[:ru:Солнечная энергия|Солнечная энергия]]
| align=right| 5694
| align=right| [[d:Q40015]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 205
| [[Ҡояш энергетикаһы]]
| [[:ru:Солнечная энергетика|Солнечная энергетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1483757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 206
| [[Тулыланыусы энергия]]
| [[:ru:Возобновляемая энергия|Возобновляемая энергия]]
| align=right| 15200
| align=right| [[d:Q12705]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 207
| [[]]
| [[:ru:Ветроэнергетика|Ветроэнергетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 208
| [[]]
| [[:ru:Свеча|Свеча]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12888135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 209
| [[Ел тирмәне]]
| [[:ru:Ветряная мельница|Ветряная мельница]]
| align=right| 5867
| align=right| [[d:Q38720]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 210
| [[]]
| [[:ru:Гидроэнергия|Гидроэнергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 211
| [[]]
| [[:ru:Генерация электроэнергии|Генерация электроэнергии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q383973]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 212
| [[]]
| [[:ru:Электростанция|Электростанция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159719]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 213
| [[Градирня]]
| [[:ru:Градирня|Градирня]]
| align=right| 9770
| align=right| [[d:Q193886]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 214
| [[]]
| [[:ru:Фотоэлемент|Фотоэлемент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q58803]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 215
| [[]]
| [[:ru:Турбина|Турбина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130760]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 216
| [[]]
| [[:ru:Ветрогенератор|Ветрогенератор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 217
| [[]]
| [[:ru:Электрическая сеть|Электрическая сеть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1096907]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 218
| [[]]
| [[:ru:Передача электроэнергии|Передача электроэнергии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q200928]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 219
| [[]]
| [[:ru:Распределение электроэнергии|Распределение электроэнергии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q844861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 220
| [[Ҡаҙылма яғыулыҡ]]
| [[:ru:Ископаемое топливо|Ископаемое топливо]]
| align=right| 32175
| align=right| [[d:Q12748]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 221
| [[]]
| [[:ru:Ископаемый уголь|Ископаемый уголь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q24489]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 222
| [[]]
| [[:ru:Бензин|Бензин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 223
| [[]]
| [[:ru:Керосин|Керосин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76904]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 224
| [[]]
| [[:ru:Природный газ|Природный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 225
| [[Нефть]]
| [[:ru:Нефть|Нефть]]
| align=right| 823
| align=right| [[d:Q22656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 226
| [[]]
| [[:ru:Микроволновая печь|Микроволновая печь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127956]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 227
| [[Пастеризация]]
| [[:ru:Пастеризация|Пастеризация]]
| align=right| 4156
| align=right| [[d:Q58148]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 228
| [[Һыуытҡыс]]
| [[:ru:Холодильник|Холодильник]]
| align=right| 10847
| align=right| [[d:Q37828]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 229
| [[Һабын]]
| [[:ru:Мыло|Мыло]]
| align=right| 14543
| align=right| [[d:Q34396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 230
| [[]]
| [[:ru:Домашняя печь|Домашняя печь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q203789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 231
| [[]]
| [[:ru:Акваланг|Акваланг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2079255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 232
| [[]]
| [[:ru:Термос|Термос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23664]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 233
| [[]]
| [[:ru:Стирка|Стирка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q852100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 234
| [[]]
| [[:ru:Санитария|Санитария]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q949149]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 235
| [[]]
| [[:ru:Канализация|Канализация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 236
| [[Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу]]
| [[:ru:Очистка сточных вод|Очистка сточных вод]]
| align=right| 1500
| align=right| [[d:Q221275]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 237
| [[]]
| [[:ru:Водоочистка|Водоочистка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1463025]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 238
| [[]]
| [[:ru:Акведук|Акведук]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q474]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 239
| [[]]
| [[:ru:Водопроводная система|Водопроводная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3241671]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 240
| [[]]
| [[:ru:Насосная станция|Насосная станция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q446013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 241
| [[]]
| [[:ru:Водонапорная башня|Водонапорная башня]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q274153]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 242
| [[]]
| [[:ru:Колодец|Колодец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43483]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 243
| [[Шартлаусы матдәләр]]
| [[:ru:Взрывчатые вещества|Взрывчатые вещества]]
| align=right| 18151
| align=right| [[d:Q12870]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 244
| [[]]
| [[:ru:Динамит|Динамит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80728]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 245
| [[Металлургия]]
| [[:ru:Металлургия|Металлургия]]
| align=right| 29857
| align=right| [[d:Q11467]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 246
| [[Пластмассалар]]
| [[:ru:Пластмассы|Пластмассы]]
| align=right| 28410
| align=right| [[d:Q11474]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 247
| [[]]
| [[:ru:Каучуки|Каучуки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18113858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 248
| [[]]
| [[:ru:Клей|Клей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131790]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 249
| [[Мәғдән]]
| [[:ru:Руда|Руда]]
| align=right| 1531
| align=right| [[d:Q102798]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 250
| [[Ҡағыҙ]]
| [[:ru:Бумага|Бумага]]
| align=right| 10938
| align=right| [[d:Q11472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 251
| [[]]
| [[:ru:Папирус|Папирус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 252
| [[]]
| [[:ru:Лесоматериалы|Лесоматериалы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1370714]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 253
| [[]]
| [[:ru:Дистилляты нефти|Дистилляты нефти]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1364904]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 254
| [[]]
| [[:ru:Металлообработка|Металлообработка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q953045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 255
| [[]]
| [[:ru:Кузнец|Кузнец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1639825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 256
| [[]]
| [[:ru:Литьё металлов под давлением|Литьё металлов под давлением]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3325511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 257
| [[]]
| [[:ru:Сверление|Сверление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q890886]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 258
| [[]]
| [[:ru:Экструзия (технологический процесс)|Экструзия (технологический процесс)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q139143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 259
| [[Лазер ярҙамында ҡырҡыу]]
| [[:ru:Лазерная резка|Лазерная резка]]
| align=right| 8139
| align=right| [[d:Q593053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 260
| [[]]
| [[:ru:Пресс (механизм)|Пресс (механизм)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q674484]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 261
| [[]]
| [[:ru:Закалка|Закалка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q871335]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 262
| [[]]
| [[:ru:Прокатка|Прокатка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q452648]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 263
| [[]]
| [[:ru:Пайка|Пайка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 264
| [[]]
| [[:ru:Сварка|Сварка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 265
| [[Машиналар эшләү]]
| [[:ru:Машиностроение|Машиностроение]]
| align=right| 14897
| align=right| [[d:Q101333]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 266
| [[Машина]]
| [[:ru:Машина|Машина]]
| align=right| 37956
| align=right| [[d:Q11019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 267
| [[]]
| [[:ru:Центрифуга|Центрифуга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 268
| [[Лвигатель]] эшләйем
| [[:ru:Двигатель|Двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44167]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 269
| [[]]
| [[:ru:Электрический двигатель|Электрический двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 270
| [[Эске яныулы двигатель]]
| [[:ru:Двигатель внутреннего сгорания|Двигатель внутреннего сгорания]]
| align=right| 62348
| align=right| [[d:Q12757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 271
| [[]]
| [[:ru:Реактивный двигатель|Реактивный двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 272
| [[Пар машинаһы]]
| [[:ru:Паровая машина|Паровая машина]]
| align=right| 10707
| align=right| [[d:Q12760]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 273
| [[Робот]]
| [[:ru:Робот|Робот]]
| align=right| 19260
| align=right| [[d:Q11012]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 274
| [[Ябай механизм]]
| [[:ru:Простейший механизм|Простейший механизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186713]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 275
| [[Ауыш яҫылыҡ]]
| [[:ru:Наклонная плоскость|Наклонная плоскость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161462]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 276
| [[]]
| [[:ru:Рычаг|Рычаг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 277
| [[]]
| [[:ru:Блок (механика)|Блок (механика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48378]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 278
| [[Винт]]
| [[:ru:Винт (деталь)|Винт (деталь)]]
| align=right| 15464
| align=right| [[d:Q11022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 279
| [[Шына (механика)]]
| [[:ru:Клин (механика)|Клин (механика)]]
| align=right| 1769
| align=right| [[d:Q131408]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 280
| [[Тәгәрмәс]]
| [[:ru:Колесо|Колесо]]
| align=right| 19972
| align=right| [[d:Q446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 281
| [[]]
| [[:ru:Ворот|Ворот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q592289]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 282
| [[]]
| [[:ru:Робототехника|Робототехника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 283
| [[Система]]
| [[:ru:Система|Система]]
| align=right| 434
| align=right| [[d:Q58778]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 284
| [[]]
| [[:ru:Грузоподъёмный кран|Грузоподъёмный кран]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178692]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 285
| [[]]
| [[:ru:Ось (техника)|Ось (техника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188209]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 286
| [[]]
| [[:ru:Подшипник|Подшипник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 287
| [[]]
| [[:ru:Сцепление (автомобиль)|Сцепление (автомобиль)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 288
| [[]]
| [[:ru:Зубчатое колесо|Зубчатое колесо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q143873]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 289
| [[]]
| [[:ru:Червячная передача|Червячная передача]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 290
| [[]]
| [[:ru:Кабель|Кабель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188447]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 291
| [[]]
| [[:ru:Цепь|Цепь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2397485]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 292
| [[]]
| [[:ru:Трос|Трос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q31029]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 293
| [[]]
| [[:ru:Сеть (приспособление)|Сеть (приспособление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q986291]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 294
| [[]]
| [[:ru:Шпагат (нить)|Шпагат (нить)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q762984]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 295
| [[Нығытма материалдар]]
| [[:ru:Крепёжные изделия|Крепёжные изделия]]
| align=right| 1869
| align=right| [[d:Q2002016]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 296
| [[Гайка]]
| [[:ru:Гайка|Гайка]]
| align=right| 962
| align=right| [[d:Q190977]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 297
| [[]]
| [[:ru:Узел|Узел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q527395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 298
| [[]]
| [[:ru:Заклёпка|Заклёпка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q212500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 299
| [[]]
| [[:ru:Шайба (деталь)|Шайба (деталь)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q637321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 300
| [[]]
| [[:ru:Кинематическая пара|Кинематическая пара]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q526016]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 301
| [[]]
| [[:ru:Замок (устройство)|Замок (устройство)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q228039]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 302
| [[Асҡыс (йоҙаҡ асҡысы)]]
| [[:ru:Замковый ключ|Замковый ключ]]
| align=right| 2236
| align=right| [[d:Q132041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 303
| [[]]
| [[:ru:Труба (изделие)|Труба (изделие)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41551]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 304
| [[]]
| [[:ru:Уплотняющая прокладка|Уплотняющая прокладка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1132541]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 305
| [[Һиртмә]]
| [[:ru:Пружина|Пружина]]
| align=right| 1253
| align=right| [[d:Q102836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 306
| [[]]
| [[:ru:Цепная пила|Цепная пила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208040]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 307
| [[]]
| [[:ru:Коттон-джин|Коттон-джин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1136790]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 308
| [[]]
| [[:ru:Культиватор|Культиватор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1273840]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 309
| [[]]
| [[:ru:Опрыскиватель|Опрыскиватель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q998539]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 310
| [[]]
| [[:ru:Газонокосилка|Газонокосилка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q260521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 311
| [[]]
| [[:ru:Швейная машина|Швейная машина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 312
| [[Трактор]]
| [[:ru:Трактор|Трактор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39495]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 313
| [[]]
| [[:ru:Кондиционирование воздуха|Кондиционирование воздуха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 314
| [[]]
| [[:ru:Сушильная машина|Сушильная машина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q496334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 315
| [[]]
| [[:ru:Кофеварка|Кофеварка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211841]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 316
| [[]]
| [[:ru:Посудомоечная машина|Посудомоечная машина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186263]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 317
| [[Мейес]]
| [[:ru:Печь|Печь]]
| align=right| 3193
| align=right| [[d:Q36539]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 318
| [[]]
| [[:ru:Раковина (сантехника)|Раковина (сантехника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q140565]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 319
| [[]]
| [[:ru:Электрическая плита|Электрическая плита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1211746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 320
| [[]]
| [[:ru:Туалетное оборудование|Туалетное оборудование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 321
| [[]]
| [[:ru:Пылесос|Пылесос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 322
| [[]]
| [[:ru:Стиральная машина|Стиральная машина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124441]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 323
| [[]]
| [[:ru:Инструмент|Инструмент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39546]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 324
| [[]]
| [[:ru:Архимедов винт|Архимедов винт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189155]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 325
| [[Балта]]
| [[:ru:Топор|Топор]]
| align=right| 887
| align=right| [[d:Q39397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 326
| [[]]
| [[:ru:Молоток|Молоток]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 327
| [[]]
| [[:ru:Пила|Пила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125356]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 328
| [[]]
| [[:ru:Зубило|Зубило]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q474188]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 329
| [[]]
| [[:ru:Струбцина|Струбцина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q846600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 330
| [[]]
| [[:ru:Токарный станок|Токарный станок]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 331
| [[]]
| [[:ru:Рубанок|Рубанок]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204260]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 332
| [[]]
| [[:ru:Шлифовальная шкурка|Шлифовальная шкурка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q142274]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 333
| [[Ҡайсы]]
| [[:ru:Ножницы|Ножницы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40847]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 334
| [[]]
| [[:ru:Отвёртка|Отвёртка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161071]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 335
| [[]]
| [[:ru:Метла|Метла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 336
| [[]]
| [[:ru:Линейка|Линейка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104555]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 337
| [[]]
| [[:ru:Стремянка|Стремянка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q168639]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 338
| [[]]
| [[:ru:Зубная щётка|Зубная щётка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134205]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 339
| [[]]
| [[:ru:Дрель|Дрель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q58964]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 340
| [[]]
| [[:ru:Наковальня|Наковальня]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 341
| [[]]
| [[:ru:Утюг|Утюг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 342
| [[]]
| [[:ru:Стирательная резинка|Стирательная резинка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 343
| [[]]
| [[:ru:Борона|Борона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209042]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 344
| [[]]
| [[:ru:Мотыга|Мотыга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 345
| [[]]
| [[:ru:Мачете|Мачете]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230711]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 346
| [[]]
| [[:ru:Вилы|Вилы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107293]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 347
| [[Һабан]]
| [[:ru:Плуг|Плуг]]
| align=right| 20051
| align=right| [[d:Q11464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 348
| [[Тырма]]
| [[:ru:Грабли|Грабли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q200822]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 349
| [[]]
| [[:ru:Полевой каток|Полевой каток]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1334343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 350
| [[Салғы (инструмент)]]
| [[:ru:Коса (инструмент)|Коса (инструмент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130912]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 351
| [[]]
| [[:ru:Серп|Серп]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42233]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 352
| [[]]
| [[:ru:Лопата|Лопата]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7220961]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 353
| [[]]
| [[:ru:Лейка|Лейка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50643]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 354
| [[]]
| [[:ru:Съёмочная камера|Съёмочная камера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 355
| [[]]
| [[:ru:Очки|Очки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 356
| [[Лазер]]
| [[:ru:Лазер|Лазер]]
| align=right| 12190
| align=right| [[d:Q38867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 357
| [[Линза]]
| [[:ru:Линза|Линза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q768575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 358
| [[Микроскоп]]
| [[:ru:Микроскоп|Микроскоп]]
| align=right| 5461
| align=right| [[d:Q196538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 359
| [[Призма (оптика)]]
| [[:ru:Призма (оптика)|Призма (оптика)]]
| align=right| 3814
| align=right| [[d:Q165896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 360
| [[Телескоп]]
| [[:ru:Телескоп|Телескоп]]
| align=right| 2014
| align=right| [[d:Q4213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 361
| [[]]
| [[:ru:Голография|Голография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q527628]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 362
| [[]]
| [[:ru:Оптическое волокно|Оптическое волокно]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 363
| [[]]
| [[:ru:Фотодетектор|Фотодетектор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q210765]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 364
| [[]]
| [[:ru:Оптическая иллюзия|Оптическая иллюзия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174923]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 365
| [[]]
| [[:ru:Альбедо|Альбедо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 366
| [[]]
| [[:ru:Глубина резко изображаемого пространства|Глубина резко изображаемого пространства]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 367
| [[]]
| [[:ru:Фотодиод|Фотодиод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175943]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 368
| [[]]
| [[:ru:Камера-обскура|Камера-обскура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183998]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 369
| [[Перископ]]
| [[:ru:Перископ|Перископ]]
| align=right| 3806
| align=right| [[d:Q183122]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 370
| [[]]
| [[:ru:Просветление оптики|Просветление оптики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q583040]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 371
| [[]]
| [[:ru:Дифракционная решётка|Дифракционная решётка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q653294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 372
| [[]]
| [[:ru:Фокусное расстояние|Фокусное расстояние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193540]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 373
| [[Фокус (физика)]]
| [[:ru:Фокус (физика)|Фокус (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190909]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 374
| [[Френель линзаһы]]
| [[:ru:Линза Френеля|Линза Френеля]]
| align=right| 6756
| align=right| [[d:Q14672]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 375
| [[]]
| [[:ru:Зеркало|Зеркало]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 376
| [[]]
| [[:ru:Поляризатор|Поляризатор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11942175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 377
| [[]]
| [[:ru:Рэлеевское рассеяние|Рэлеевское рассеяние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193709]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 378
| [[]]
| [[:ru:Дисперсия света|Дисперсия света]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182893]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 379
| [[]]
| [[:ru:Бинокль|Бинокль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 380
| [[]]
| [[:ru:Интерферометрия|Интерферометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q850283]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 381
| [[]]
| [[:ru:Зеркально-линзовые оптические системы|Зеркально-линзовые оптические системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1142960]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 382
| [[]]
| [[:ru:Рефлектор (телескоп)|Рефлектор (телескоп)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 383
| [[]]
| [[:ru:Рефрактор|Рефрактор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216778]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 384
| [[Электроника]]
| [[:ru:Электроника|Электроника]]
| align=right| 12362
| align=right| [[d:Q11650]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 385
| [[]]
| [[:ru:Переменный ток|Переменный ток]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 386
| [[]]
| [[:ru:Усилитель низкой частоты|Усилитель низкой частоты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 387
| [[]]
| [[:ru:Операционный усилитель|Операционный усилитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178947]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 388
| [[]]
| [[:ru:Схемотехника|Схемотехника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3245116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 389
| [[]]
| [[:ru:Постоянный ток|Постоянный ток]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159241]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 390
| [[]]
| [[:ru:Электронный усилитель|Электронный усилитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211554]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 391
| [[]]
| [[:ru:Осциллограф|Осциллограф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 392
| [[]]
| [[:ru:Реле|Реле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 393
| [[]]
| [[:ru:Обработка сигналов|Обработка сигналов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208163]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 394
| [[]]
| [[:ru:Мехатроника|Мехатроника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 395
| [[]]
| [[:ru:Электронные компоненты|Электронные компоненты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11653]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 396
| [[]]
| [[:ru:Антенна|Антенна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131214]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 397
| [[]]
| [[:ru:Батарея (электротехника)|Батарея (электротехника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q267298]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 398
| [[Электр конденсаторы]]
| [[:ru:Электрический конденсатор|Электрический конденсатор]]
| align=right| 39308
| align=right| [[d:Q5322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 399
| [[Диод]]
| [[:ru:Диод|Диод]]
| align=right| 16875
| align=right| [[d:Q11656]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 400
| [[]]
| [[:ru:Светодиод|Светодиод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25504]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 401
| [[]]
| [[:ru:Плоскопанельные дисплеи|Плоскопанельные дисплеи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125171]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 402
| [[]]
| [[:ru:Лампа накаливания|Лампа накаливания]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47616]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 403
| [[Индуктивлыҡ катушкаһы]]
| [[:ru:Катушка индуктивности|Катушка индуктивности]]
| align=right| 9737
| align=right| [[d:Q5325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 404
| [[]]
| [[:ru:Интегральная схема|Интегральная схема]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 405
| [[]]
| [[:ru:Магнетрон|Магнетрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 406
| [[Резистор]]
| [[:ru:Резистор|Резистор]]
| align=right| 22346
| align=right| [[d:Q5321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 407
| [[Ярым үткәргес]]
| [[:ru:Полупроводник|Полупроводник]]
| align=right| 14091
| align=right| [[d:Q11456]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 408
| [[Трансформатор]]
| [[:ru:Трансформатор|Трансформатор]]
| align=right| 13952
| align=right| [[d:Q11658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 409
| [[Транзистор]]
| [[:ru:Транзистор|Транзистор]]
| align=right| 12658
| align=right| [[d:Q5339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 410
| [[]]
| [[:ru:Электронная лампа|Электронная лампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3574371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 411
| [[]]
| [[:ru:Волновод|Волновод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11233438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 412
| [[]]
| [[:ru:Электронно-лучевые приборы|Электронно-лучевые приборы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83913]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 413
| [[]]
| [[:ru:Печатная плата|Печатная плата]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173350]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 414
| [[]]
| [[:ru:Электрический соединитель|Электрический соединитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2119531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 415
| [[]]
| [[:ru:Громкоговоритель|Громкоговоритель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 416
| [[]]
| [[:ru:Вторичный источник электропитания|Вторичный источник электропитания]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204157]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 417
| [[]]
| [[:ru:Ключ (электротехника)|Ключ (электротехника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 418
| [[]]
| [[:ru:Автоматический выключатель|Автоматический выключатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211058]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 419
| [[]]
| [[:ru:Электрический предохранитель|Электрический предохранитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 420
| [[]]
| [[:ru:Проволока|Проволока]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q551997]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 421
| [[]]
| [[:ru:Триггер|Триггер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 422
| [[]]
| [[:ru:Тиристор|Тиристор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 423
| [[]]
| [[:ru:Атомные часы|Атомные часы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q227467]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 424
| [[]]
| [[:ru:Астрономическая навигация|Астрономическая навигация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1063512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 425
| [[Сәғәт]]
| [[:ru:Часы|Часы]]
| align=right| 34399
| align=right| [[d:Q376]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 426
| [[Компас]]
| [[:ru:Компас|Компас]]
| align=right| 11441
| align=right| [[d:Q34735]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 427
| [[]]
| [[:ru:Счисление координат|Счисление координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q152255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 428
| [[GPS]]
| [[:ru:GPS|GPS]]
| align=right| 6157
| align=right| [[d:Q18822]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 429
| [[]]
| [[:ru:Гироскоп|Гироскоп]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483400]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 430
| [[]]
| [[:ru:Маятник|Маятник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q20702]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 431
| [[]]
| [[:ru:Радиолокационная станция|Радиолокационная станция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47528]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 432
| [[]]
| [[:ru:Гидролокатор|Гидролокатор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133220]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 433
| [[Ҡояш сәғәте]]
| [[:ru:Солнечные часы|Солнечные часы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 434
| [[Навигация]]
| [[:ru:Навигация|Навигация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102066]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 435
| [[]]
| [[:ru:Секстант|Секстант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 436
| [[]]
| [[:ru:|ru:]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178794]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 437
| [[Азимут]]
| [[:ru:Азимут|Азимут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124274]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 438
| [[]]
| [[:ru:Звёздное время|Звёздное время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191747]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 439
| [[]]
| [[:ru:Астролябия|Астролябия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q164992]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 440
| [[]]
| [[:ru:Водяные часы|Водяные часы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194173]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 441
| [[]]
| [[:ru:Спутниковая система навигации|Спутниковая система навигации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179435]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 442
| [[Ҡом сәғәте]] эшләйем
| [[:ru:Песочные часы|Песочные часы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179904]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 443
| [[Мәғлүмәт технологиялары]]
| [[:ru:Информационные технологии|Информационные технологии]]
| align=right| 34542
| align=right| [[d:Q11661]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 444
| [[]]
| [[:ru:Абак|Абак]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12806]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 445
| [[]]
| [[:ru:Калькулятор|Калькулятор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q31087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 446
| [[]]
| [[:ru:Вычислительная техника|Вычислительная техника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179310]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 447
| [[]]
| [[:ru:Данные (вычислительная техника)|Данные (вычислительная техника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q494756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 448
| [[]]
| [[:ru:Экспертная система|Экспертная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 449
| [[Программа тәьминәтен локалләштереү]]
| [[:ru:Интернационализация и локализация|Интернационализация и локализация]]
| align=right| 14607
| align=right| [[d:Q41271]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 450
| [[Информатика]]
| [[:ru:Информатика|Информатика]]
| align=right| 21883
| align=right| [[d:Q21198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 451
| [[Алгоритм]]
| [[:ru:Алгоритм|Алгоритм]]
| align=right| 29632
| align=right| [[d:Q8366]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 452
| [[]]
| [[:ru:Компилятор|Компилятор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47506]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 453
| [[]]
| [[:ru:Сжатие данных|Сжатие данных]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2493]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 454
| [[]]
| [[:ru:Структура данных|Структура данных]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175263]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 455
| [[]]
| [[:ru:Контроль ошибок|Контроль ошибок]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1062839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 456
| [[]]
| [[:ru:Численное интегрирование|Численное интегрирование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q753445]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 457
| [[]]
| [[:ru:Поисковая машина|Поисковая машина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19541]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 458
| [[Криптография]]
| [[:ru:Криптография|Криптография]]
| align=right| 16856
| align=right| [[d:Q8789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 459
| [[]]
| [[:ru:Аутентификация|Аутентификация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q212108]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 460
| [[]]
| [[:ru:Шифрование|Шифрование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141090]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 461
| [[]]
| [[:ru:Пароль|Пароль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161157]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 462
| [[Программалау]]
| [[:ru:Программирование|Программирование]]
| align=right| 12154
| align=right| [[d:Q80006]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 463
| [[]]
| [[:ru:Парадигма программирования|Парадигма программирования]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 464
| [[]]
| [[:ru:Функциональное программирование|Функциональное программирование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193076]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 465
| [[]]
| [[:ru:Объектно-ориентированное программирование|Объектно-ориентированное программирование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 466
| [[]]
| [[:ru:Структурное программирование|Структурное программирование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223335]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 467
| [[Һанаҡ]]
| [[:ru:Компьютер|Компьютер]]
| align=right| 9467
| align=right| [[d:Q68]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 468
| [[]]
| [[:ru:Загрузчик операционной системы|Загрузчик операционной системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 469
| [[]]
| [[:ru:Компакт-диск|Компакт-диск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34467]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 470
| [[]]
| [[:ru:ЭНИАК|ЭНИАК]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 471
| [[Ҡаты диск]]
| [[:ru:Жёсткий диск|Жёсткий диск]]
| align=right| 11480
| align=right| [[d:Q4439]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 472
| [[]]
| [[:ru:Материнская плата|Материнская плата]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 473
| [[Үҙәк процессор]]
| [[:ru:Центральный процессор|Центральный процессор]]
| align=right| 14017
| align=right| [[d:Q5300]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 474
| [[]]
| [[:ru:Запоминающее устройство с произвольным доступом|Запоминающее устройство с произвольным доступом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5295]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 475
| [[]]
| [[:ru:DRAM|DRAM]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 476
| [[]]
| [[:ru:Постоянное запоминающее устройство|Постоянное запоминающее устройство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160710]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 477
| [[]]
| [[:ru:Периферийное устройство|Периферийное устройство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178648]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 478
| [[]]
| [[:ru:Интерфейс пользователя|Интерфейс пользователя]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47146]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 479
| [[]]
| [[:ru:Компьютерная клавиатура|Компьютерная клавиатура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 480
| [[]]
| [[:ru:Монитор (устройство)|Монитор (устройство)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5290]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 481
| [[]]
| [[:ru:Жидкокристаллический дисплей|Жидкокристаллический дисплей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83341]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 482
| [[]]
| [[:ru:Компьютерная мышь|Компьютерная мышь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7987]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 483
| [[]]
| [[:ru:Сенсорный экран|Сенсорный экран]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165970]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 484
| [[Программа менән тәьмин итеү]]
| [[:ru:Программное обеспечение|Программное обеспечение]]
| align=right| 34281
| align=right| [[d:Q7397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 485
| [[]]
| [[:ru:Компьютерная программа|Компьютерная программа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 486
| [[]]
| [[:ru:База данных|База данных]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 487
| [[]]
| [[:ru:Хранилище данных|Хранилище данных]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193351]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 488
| [[]]
| [[:ru:Графический интерфейс пользователя|Графический интерфейс пользователя]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q782543]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 489
| [[]]
| [[:ru:Вредоносная программа|Вредоносная программа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14001]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 490
| [[]]
| [[:ru:Открытое программное обеспечение|Открытое программное обеспечение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1130645]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 491
| [[]]
| [[:ru:Электронная таблица|Электронная таблица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 492
| [[]]
| [[:ru:Текстовый процессор|Текстовый процессор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54277]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 493
| [[Браузер]]
| [[:ru:Браузер|Браузер]]
| align=right| 12987
| align=right| [[d:Q6368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 494
| [[]]
| [[:ru:Виртуальная реальность|Виртуальная реальность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170519]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 495
| [[Операцион система]]
| [[:ru:Операционная система|Операционная система]]
| align=right| 10368
| align=right| [[d:Q9135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 496
| [[]]
| [[:ru:BSD|BSD]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34264]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 497
| [[Linux]]
| [[:ru:Linux|Linux]]
| align=right| 9134
| align=right| [[d:Q388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 498
| [[]]
| [[:ru:Mac OS|Mac OS]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43627]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 499
| [[Windows]]
| [[:ru:Windows|Windows]]
| align=right| 31842
| align=right| [[d:Q1406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 500
| [[]]
| [[:ru:MS-DOS|MS-DOS]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 501
| [[]]
| [[:ru:Multics|Multics]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q739186]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 502
| [[]]
| [[:ru:OpenVMS|OpenVMS]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q479882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 503
| [[]]
| [[:ru:Unix|Unix]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 504
| [[Программалау теле]]
| [[:ru:Язык программирования|Язык программирования]]
| align=right| 10791
| align=right| [[d:Q9143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 505
| [[]]
| [[:ru:Ада (язык программирования)|Ада (язык программирования)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q154755]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 506
| [[]]
| [[:ru:Язык ассемблера|Язык ассемблера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 507
| [[Бейсик]]
| [[:ru:Бейсик|Бейсик]]
| align=right| 11349
| align=right| [[d:Q42979]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 508
| [[]]
| [[:ru:Си (язык программирования)|Си (язык программирования)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 509
| [[]]
| [[:ru:C++|C++]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2407]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 510
| [[]]
| [[:ru:Кобол|Кобол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131140]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 511
| [[Фортран]]
| [[:ru:Фортран|Фортран]]
| align=right| 11904
| align=right| [[d:Q83303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 512
| [[]]
| [[:ru:Java|Java]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 513
| [[]]
| [[:ru:JavaScript|JavaScript]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 514
| [[]]
| [[:ru:Лисп|Лисп]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132874]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 515
| [[]]
| [[:ru:PHP|PHP]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q59]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 516
| [[]]
| [[:ru:Python|Python]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28865]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 517
| [[]]
| [[:ru:SQL|SQL]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47607]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 518
| [[]]
| [[:ru:Вычислительная сеть|Вычислительная сеть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1301371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 519
| [[]]
| [[:ru:Ethernet|Ethernet]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79984]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 520
| [[]]
| [[:ru:Маршрутизатор|Маршрутизатор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 521
| [[Wi-Fi]]
| [[:ru:Wi-Fi|Wi-Fi]]
| align=right| 6049
| align=right| [[d:Q29643]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 522
| [[Интернет]]
| [[:ru:Интернет|Интернет]]
| align=right| 40307
| align=right| [[d:Q75]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 523
| [[Электрон почта]]
| [[:ru:Электронная почта|Электронная почта]]
| align=right| 23954
| align=right| [[d:Q9158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 524
| [[]]
| [[:ru:Transmission Control Protocol|Transmission Control Protocol]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8803]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 525
| [[Бөтә Донъя Селтәре]]
| [[:ru:Всемирная паутина|Всемирная паутина]]
| align=right| 11504
| align=right| [[d:Q466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 526
| [[]]
| [[:ru:HTTP|HTTP]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 527
| [[HTML]]
| [[:ru:HTML|HTML]]
| align=right| 6156
| align=right| [[d:Q8811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 528
| [[]]
| [[:ru:TCP/IP|TCP/IP]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 529
| [[]]
| [[:ru:Поисковая система|Поисковая система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4182287]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 530
| [[Сайт]]
| [[:ru:Сайт|Сайт]]
| align=right| 1927
| align=right| [[d:Q35127]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 531
| [[Вики]]
| [[:ru:Вики|Вики]]
| align=right| 6956
| align=right| [[d:Q171]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 532
| [[]]
| [[:ru:Радиовещание|Радиовещание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q273623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 533
| [[Элемтә юлдашы]]
| [[:ru:Спутник связи|Спутник связи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q149918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 534
| [[Фотография]]
| [[:ru:Фотография|Фотография]]
| align=right| 30844
| align=right| [[d:Q11633]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 535
| [[Китап баҫыу]]
| [[:ru:Книгопечатание|Книгопечатание]]
| align=right| 14372
| align=right| [[d:Q11034]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFFBB3
| 536
| [[Принтер]]
| [[:ru:Принтер|Принтер]]
| align=right| 4326
| align=right| [[d:Q82]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 537
| [[]]
| [[:ru:Ручной типографский станок|Ручной типографский станок]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q144334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 538
| [[]]
| [[:ru:Издательское дело|Издательское дело]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3972943]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 539
| [[Радио]]
| [[:ru:Радио|Радио]]
| align=right| 10760
| align=right| [[d:Q872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 540
| [[]]
| [[:ru:Любительская радиосвязь|Любительская радиосвязь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185727]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 541
| [[]]
| [[:ru:Радиодом|Радиодом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14350]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 542
| [[]]
| [[:ru:Электросвязь|Электросвязь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 543
| [[]]
| [[:ru:Телеграфия|Телеграфия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q721587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 544
| [[Телефон]]
| [[:ru:Телефон|Телефон]]
| align=right| 9698
| align=right| [[d:Q11035]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 545
| [[Телевидение]]
| [[:ru:Телевидение|Телевидение]]
| align=right| 9935
| align=right| [[d:Q289]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 546
| [[]]
| [[:ru:Кабельное телевидение|Кабельное телевидение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184452]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 547
| [[]]
| [[:ru:Спутниковое телевидение|Спутниковое телевидение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 548
| [[]]
| [[:ru:Пишущая машинка|Пишущая машинка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46335]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 549
| [[Видео]]
| [[:ru:Видео|Видео]]
| align=right| 16133
| align=right| [[d:Q34508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 550
| [[]]
| [[:ru:Видеокамера|Видеокамера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q313614]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 551
| [[]]
| [[:ru:Видеокассета|Видеокассета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q747779]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 552
| [[]]
| [[:ru:Запоминающее устройство|Запоминающее устройство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 553
| [[]]
| [[:ru:Дискета|Дискета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5293]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 554
| [[Магнитлы таҫма]]
| [[:ru:Магнитная лента|Магнитная лента]]
| align=right| 4230
| align=right| [[d:Q193663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 555
| [[]]
| [[:ru:Карта памяти|Карта памяти]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 556
| [[]]
| [[:ru:Оптический диск|Оптический диск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q234870]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 557
| [[]]
| [[:ru:Почта|Почта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49845]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 558
| [[]]
| [[:ru:Почтовая марка|Почтовая марка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37930]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 559
| [[]]
| [[:ru:Курьер|Курьер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q848466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 560
| [[]]
| [[:ru:Мобильное устройство|Мобильное устройство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5082128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 561
| [[Кәрәҙле телефоны]]
| [[:ru:Сотовый телефон|Сотовый телефон]]
| align=right| 3653
| align=right| [[d:Q17517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 562
| [[Күсермә яһау аппараты]]
| [[:ru:Копировальный аппарат|Копировальный аппарат]]
| align=right| 5836
| align=right| [[d:Q185369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 563
| [[]]
| [[:ru:Социальные медиа|Социальные медиа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 564
| [[Блог]]
| [[:ru:Блог|Блог]]
| align=right| 1686
| align=right| [[d:Q30849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 565
| [[]]
| [[:ru:Звукозапись|Звукозапись]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5057302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 566
| [[Микрофон]]
| [[:ru:Микрофон|Микрофон]]
| align=right| 1034
| align=right| [[d:Q46384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 567
| [[]]
| [[:ru:Синтез речи|Синтез речи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q16346]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 568
| [[]]
| [[:ru:Теория кодирования|Теория кодирования]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q602136]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 569
| [[]]
| [[:ru:Передача данных|Передача данных]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q389772]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 570
| [[]]
| [[:ru:Прямая коррекция ошибок|Прямая коррекция ошибок]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q989220]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 571
| [[]]
| [[:ru:Модуляция|Модуляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170474]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 572
| [[]]
| [[:ru:Игровая приставка|Игровая приставка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8076]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 573
| [[]]
| [[:ru:Atacama Large Millimeter Array|Atacama Large Millimeter Array]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 574
| [[]]
| [[:ru:Европейское космическое агентство|Европейское космическое агентство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 575
| [[]]
| [[:ru:Великие обсерватории|Великие обсерватории]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q901553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 576
| [[]]
| [[:ru:Гершель (космическая обсерватория)|Гершель (космическая обсерватория)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209630]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 577
| [[Хаббл (телескоп)]]
| [[:ru:Хаббл (телескоп)|Хаббл (телескоп)]]
| align=right| 14812
| align=right| [[d:Q2513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 578
| [[]]
| [[:ru:Международная космическая станция|Международная космическая станция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25271]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 579
| [[]]
| [[:ru:Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уэбб (телескоп)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186447]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 580
| [[]]
| [[:ru:Список прилунений|Список прилунений]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q495307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 581
| [[]]
| [[:ru:НАСА|НАСА]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23548]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 582
| [[]]
| [[:ru:Аполлон (космическая программа)|Аполлон (космическая программа)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 583
| [[]]
| [[:ru:Аполлон-11|Аполлон-11]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43653]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 584
| [[Ракета]]
| [[:ru:Ракета|Ракета]]
| align=right| 2620
| align=right| [[d:Q41291]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 585
| [[Яһалма Ер юлдашы]]
| [[:ru:Искусственный спутник Земли|Искусственный спутник Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26540]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 586
| [[Союз (йыһан карабы)]]
| [[:ru:Союз (космический корабль)|Союз (космический корабль)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q579421]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 587
| [[Йыһанға осоу]]
| [[:ru:Космический полёт|Космический полёт]]
| align=right| 13369
| align=right| [[d:Q5916]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 588
| [[]]
| [[:ru:Спейс шаттл|Спейс шаттл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48806]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 589
| [[]]
| [[:ru:Орбитальная станция|Орбитальная станция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25956]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 590
| [[]]
| [[:ru:Спитцер (космический телескоп)|Спитцер (космический телескоп)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201953]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 591
| [[]]
| [[:ru:Very Large Telescope|Very Large Telescope]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q265628]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 592
| [[]]
| [[:ru:WMAP|WMAP]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q274106]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 593
| [[Космонавт]]
| [[:ru:Космонавт|Космонавт]]
| align=right| 1261
| align=right| [[d:Q11631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 594
| [[Ракета йөрөтөүсе]]
| [[:ru:Ракета-носитель|Ракета-носитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q697175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 595
| [[]]
| [[:ru:Ракетный двигатель|Ракетный двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q335225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 596
| [[]]
| [[:ru:Спускаемый аппарат|Спускаемый аппарат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q957055]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 597
| [[Космодром]]
| [[:ru:Космодром|Космодром]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194188]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 598
| [[Автоматик планета-ара станция]]
| [[:ru:Автоматическая межпланетная станция|Автоматическая межпланетная станция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 599
| [[Скафандр]]
| [[:ru:Скафандр|Скафандр]]
| align=right| 2337
| align=right| [[d:Q223571]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 600
| [[]]
| [[:ru:Байконур|Байконур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177477]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 601
| [[]]
| [[:ru:Китайское национальное космическое управление|Китайское национальное космическое управление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q320644]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 602
| [[]]
| [[:ru:Японское агентство аэрокосмических исследований|Японское агентство аэрокосмических исследований]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 603
| [[]]
| [[:ru:Космический центр Кеннеди|Космический центр Кеннеди]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48821]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 604
| [[]]
| [[:ru:Геосинхронная орбита|Геосинхронная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q472251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 605
| [[]]
| [[:ru:Спутник-1|Спутник-1]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 606
| [[]]
| [[:ru:Вояджер|Вояджер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 607
| [[]]
| [[:ru:Протон (ракета-носитель)|Протон (ракета-носитель)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q249231]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 608
| [[]]
| [[:ru:Сатурн-5|Сатурн-5]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 609
| [[]]
| [[:ru:Межамериканская обсерватория Серро-Тололо|Межамериканская обсерватория Серро-Тололо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1056113]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 610
| [[]]
| [[:ru:Обсерватория Мауна-Кеа|Обсерватория Мауна-Кеа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q831790]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 611
| [[]]
| [[:ru:Маунт-Вилсон|Маунт-Вилсон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q466863]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 612
| [[]]
| [[:ru:Паломарская обсерватория|Паломарская обсерватория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191684]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 613
| [[]]
| [[:ru:Лаборатория реактивного движения|Лаборатория реактивного движения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 614
| [[]]
| [[:ru:Ионный двигатель|Ионный двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205702]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 615
| [[Космонавтика]]
| [[:ru:Космонавтика|Космонавтика]]
| align=right| 9373
| align=right| [[d:Q22719]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 616
| [[]]
| [[:ru:Восток (космическая программа)|Восток (космическая программа)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q623873]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 617
| [[]]
| [[:ru:Восток-1|Восток-1]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182524]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 618
| [[]]
| [[:ru:Кожа (материал)|Кожа (материал)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q286]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 619
| [[Ебәк]]
| [[:ru:Шёлк|Шёлк]]
| align=right| 7826
| align=right| [[d:Q37681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 620
| [[]]
| [[:ru:Шерсть (материал)|Шерсть (материал)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 621
| [[]]
| [[:ru:Груз|Груз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q319224]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 622
| [[]]
| [[:ru:Ленточный конвейер|Ленточный конвейер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q770135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 623
| [[]]
| [[:ru:Лифт|Лифт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132911]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 624
| [[]]
| [[:ru:Эскалатор|Эскалатор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 625
| [[]]
| [[:ru:ISO-контейнер|ISO-контейнер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187956]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 626
| [[]]
| [[:ru:Логистика|Логистика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 627
| [[]]
| [[:ru:Пассажир|Пассажир]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q319604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 628
| [[]]
| [[:ru:Трубопроводный транспорт|Трубопроводный транспорт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 629
| [[]]
| [[:ru:Общественный транспорт|Общественный транспорт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 630
| [[]]
| [[:ru:Час пик|Час пик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q868252]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 631
| [[Транспорт]]
| [[:ru:Транспорт|Транспорт]]
| align=right| 40669
| align=right| [[d:Q7590]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 632
| [[Сәйәхәт]]
| [[:ru:Путешествие|Путешествие]]
| align=right| 2660
| align=right| [[d:Q61509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 633
| [[]]
| [[:ru:Транспортное средство|Транспортное средство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42889]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 634
| [[Һауа судноһы]]
| [[:ru:Воздушное судно|Воздушное судно]]
| align=right| 47938
| align=right| [[d:Q11436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 635
| [[]]
| [[:ru:Авиакомпания|Авиакомпания]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46970]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 636
| [[Самолёт]]
| [[:ru:Самолёт|Самолёт]]
| align=right| 1733
| align=right| [[d:Q197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 637
| [[Аэропорт]]
| [[:ru:Аэропорт|Аэропорт]]
| align=right| 14266
| align=right| [[d:Q1248784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 638
| [[]]
| [[:ru:Дирижабль|Дирижабль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133585]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 639
| [[Авиация]]
| [[:ru:Авиация|Авиация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q765633]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 640
| [[]]
| [[:ru:Воздушный шар|Воздушный шар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q183951]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 641
| [[]]
| [[:ru:Вертолёт|Вертолёт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34486]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 642
| [[]]
| [[:ru:Воздушный змей|Воздушный змей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 643
| [[]]
| [[:ru:Парашют|Парашют]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q482816]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 644
| [[Пилотһыҙ осоу аппараты]]
| [[:ru:Беспилотный летательный аппарат|Беспилотный летательный аппарат]]
| align=right| 24129
| align=right| [[d:Q484000]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 645
| [[Airbus]]
| [[:ru:Airbus|Airbus]]
| align=right| 11306
| align=right| [[d:Q67]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 646
| [[]]
| [[:ru:Bombardier Aerospace|Bombardier Aerospace]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q891779]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 647
| [[Boeing]]
| [[:ru:Boeing|Boeing]]
| align=right| 4237
| align=right| [[d:Q66]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 648
| [[]]
| [[:ru:Embraer|Embraer]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105557]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 649
| [[]]
| [[:ru:Туполев (конструкторское бюро)|Туполев (конструкторское бюро)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194009]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 650
| [[]]
| [[:ru:Шоуду (аэропорт)|Шоуду (аэропорт)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q32190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 651
| [[]]
| [[:ru:Атланта (аэропорт)|Атланта (аэропорт)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 652
| [[]]
| [[:ru:Лос-Анджелес (аэропорт)|Лос-Анджелес (аэропорт)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 653
| [[]]
| [[:ru:Самоходная баржа|Самоходная баржа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q16518]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 654
| [[Кәмә]]
| [[:ru:Лодка|Лодка]]
| align=right| 6936
| align=right| [[d:Q35872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 655
| [[]]
| [[:ru:Каноэ|Каноэ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 656
| [[]]
| [[:ru:Каравелла|Каравелла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 657
| [[]]
| [[:ru:Контейнеровоз|Контейнеровоз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q17210]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 658
| [[]]
| [[:ru:Круизное судно|Круизное судно]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39804]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 659
| [[]]
| [[:ru:Паром|Паром]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25653]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 660
| [[]]
| [[:ru:Судно на воздушной подушке|Судно на воздушной подушке]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 661
| [[]]
| [[:ru:Джонка|Джонка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205011]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 662
| [[]]
| [[:ru:Порт|Порт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 663
| [[Һал]]
| [[:ru:Плот|Плот]]
| align=right| 2994
| align=right| [[d:Q200433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 664
| [[]]
| [[:ru:Гребное судно|Гребное судно]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1195684]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 665
| [[]]
| [[:ru:Парус|Парус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 666
| [[]]
| [[:ru:Плавание под парусом|Плавание под парусом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 667
| [[Судно]]
| [[:ru:Судно|Судно]]
| align=right| 14630
| align=right| [[d:Q11446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 668
| [[]]
| [[:ru:Танкер|Танкер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14970]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 669
| [[]]
| [[:ru:Плавсредство|Плавсредство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1229765]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 670
| [[]]
| [[:ru:Высокоскоростной наземный транспорт|Высокоскоростной наземный транспорт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 671
| [[]]
| [[:ru:Локомотив|Локомотив]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93301]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 672
| [[]]
| [[:ru:Паровоз|Паровоз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 673
| [[]]
| [[:ru:Маглев|Маглев]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160047]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 674
| [[Тимер юл транспорты]]
| [[:ru:Железнодорожный транспорт|Железнодорожный транспорт]]
| align=right| 4953
| align=right| [[d:Q3565868]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 675
| [[]]
| [[:ru:Железнодорожный сигнал|Железнодорожный сигнал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q862562]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 676
| [[]]
| [[:ru:Железная дорога|Железная дорога]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q22667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 677
| [[Поезд]]
| [[:ru:Поезд|Поезд]]
| align=right| 99758
| align=right| [[d:Q870]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 678
| [[]]
| [[:ru:Железнодорожная станция|Железнодорожная станция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55488]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 679
| [[]]
| [[:ru:Трамвай|Трамвай]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3407658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 680
| [[]]
| [[:ru:Метрополитен|Метрополитен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5503]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 681
| [[]]
| [[:ru:Лондонский метрополитен|Лондонский метрополитен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q20075]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 682
| [[]]
| [[:ru:Московский метрополитен|Московский метрополитен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5499]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 683
| [[]]
| [[:ru:Нью-Йоркский метрополитен|Нью-Йоркский метрополитен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 684
| [[]]
| [[:ru:Парижский метрополитен|Парижский метрополитен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 685
| [[]]
| [[:ru:Транссибирская магистраль|Транссибирская магистраль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q58767]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 686
| [[]]
| [[:ru:Моторикша|Моторикша]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q59720]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 687
| [[Велосипед]]
| [[:ru:Велосипед|Велосипед]]
| align=right| 9672
| align=right| [[d:Q11442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 688
| [[]]
| [[:ru:Автобус|Автобус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5638]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 689
| [[]]
| [[:ru:Троллейбус|Троллейбус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5639]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 690
| [[]]
| [[:ru:Автостанция|Автостанция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q494829]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 691
| [[]]
| [[:ru:Карета|Карета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q235356]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 692
| [[]]
| [[:ru:Мотоцикл|Мотоцикл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34493]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 693
| [[Юл]]
| [[:ru:Дорога|Дорога]]
| align=right| 6413
| align=right| [[d:Q34442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 694
| [[]]
| [[:ru:Автомагистраль|Автомагистраль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46622]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 695
| [[Эйәр]]
| [[:ru:Седло|Седло]]
| align=right| 4276
| align=right| [[d:Q192249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 696
| [[Өҙәңге]]
| [[:ru:Стремя|Стремя]]
| align=right| 3903
| align=right| [[d:Q191657]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 697
| [[]]
| [[:ru:Дорожное движение|Дорожное движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4323994]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 698
| [[]]
| [[:ru:Дорожно-транспортное происшествие|Дорожно-транспортное происшествие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9687]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 699
| [[]]
| [[:ru:Дорожный знак|Дорожный знак]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170285]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 700
| [[]]
| [[:ru:Тропа|Тропа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q628179]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 701
| [[]]
| [[:ru:Грузовой автомобиль|Грузовой автомобиль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 702
| [[]]
| [[:ru:Фургон (автомобиль)|Фургон (автомобиль)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 703
| [[Автомобиль]]
| [[:ru:Автомобиль|Автомобиль]]
| align=right| 11781
| align=right| [[d:Q1420]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 704
| [[]]
| [[:ru:Автомобильная промышленность|Автомобильная промышленность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190117]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 705
| [[]]
| [[:ru:Электромобиль|Электромобиль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193692]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 706
| [[]]
| [[:ru:Такси|Такси]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82650]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 707
| [[]]
| [[:ru:Ford|Ford]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 708
| [[]]
| [[:ru:General Motors|General Motors]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 709
| [[]]
| [[:ru:Honda|Honda]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9584]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 710
| [[]]
| [[:ru:Hyundai Motor|Hyundai Motor]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55931]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 711
| [[]]
| [[:ru:Nissan|Nissan]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q20165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 712
| [[]]
| [[:ru:Renault|Renault]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6686]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 713
| [[]]
| [[:ru:Stellantis|Stellantis]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q97439162]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 714
| [[]]
| [[:ru:Toyota|Toyota]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53268]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 715
| [[]]
| [[:ru:Volkswagen|Volkswagen]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q246]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 716
| [[]]
| [[:ru:Ford Model T|Ford Model T]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182323]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 717
| [[]]
| [[:ru:Volkswagen Käfer|Volkswagen Käfer]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q152946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 718
| [[]]
| [[:ru:Toyota Corolla|Toyota Corolla]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243543]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 719
| [[ВАЗ-2101]]
| [[:ru:ВАЗ-2101|ВАЗ-2101]]
| align=right| 530
| align=right| [[d:Q837297]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 720
| [[Ҡорал]]
| [[:ru:Оружие|Оружие]]
| align=right| 14619
| align=right| [[d:Q728]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 721
| [[]]
| [[:ru:Колесница|Колесница]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q203788]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 722
| [[]]
| [[:ru:Стелс-технология|Стелс-технология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q339042]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 723
| [[Танк]]
| [[:ru:Танк|Танк]]
| align=right| 15171
| align=right| [[d:Q12876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 724
| [[]]
| [[:ru:Торпеда|Торпеда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 725
| [[]]
| [[:ru:Боевые слоны|Боевые слоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223694]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 726
| [[]]
| [[:ru:Боевые припасы|Боевые припасы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 727
| [[]]
| [[:ru:Оружейный патрон|Оружейный патрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37144]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 728
| [[Дары]]
| [[:ru:Дымный порох|Дымный порох]]
| align=right| 11259
| align=right| [[d:Q12861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 729
| [[Уҡ]]
| [[:ru:Стрела|Стрела]]
| align=right| 8382
| align=right| [[d:Q45922]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 730
| [[]]
| [[:ru:Пуля|Пуля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 731
| [[]]
| [[:ru:Калибр|Калибр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170417]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 732
| [[]]
| [[:ru:Доспехи|Доспехи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 733
| [[]]
| [[:ru:Бронежилет|Бронежилет]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q391752]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 734
| [[]]
| [[:ru:Шлем (доспех)|Шлем (доспех)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3579211]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 735
| [[]]
| [[:ru:Каска|Каска]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173603]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 736
| [[]]
| [[:ru:Кольчуга|Кольчуга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q659631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 737
| [[]]
| [[:ru:Латные доспехи|Латные доспехи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3391846]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 738
| [[Ҡалҡан]]
| [[:ru:Щит|Щит]]
| align=right| 5949
| align=right| [[d:Q131559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 739
| [[]]
| [[:ru:Бомба|Бомба]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 740
| [[]]
| [[:ru:Бомбовая кассета|Бомбовая кассета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 741
| [[]]
| [[:ru:Самодельное взрывное устройство|Самодельное взрывное устройство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1249453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 742
| [[Граната]]
| [[:ru:Граната|Граната]]
| align=right| 6262
| align=right| [[d:Q173517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 743
| [[]]
| [[:ru:Наземная мина|Наземная мина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178795]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 744
| [[]]
| [[:ru:Ракетное оружие|Ракетное оружие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q974850]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 745
| [[]]
| [[:ru:Греческий огонь|Греческий огонь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 746
| [[]]
| [[:ru:Коктейль Молотова|Коктейль Молотова]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 747
| [[]]
| [[:ru:Напалм|Напалм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181822]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 748
| [[]]
| [[:ru:Нунчаки|Нунчаки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204206]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 749
| [[Штык]]
| [[:ru:Штык|Штык]]
| align=right| 891
| align=right| [[d:Q173366]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 750
| [[]]
| [[:ru:Боевой топор|Боевой топор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q852049]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 751
| [[]]
| [[:ru:Кинжал|Кинжал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 752
| [[]]
| [[:ru:Спортивная шпага|Спортивная шпага]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q840419]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 753
| [[]]
| [[:ru:Катана|Катана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172736]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 754
| [[]]
| [[:ru:Нож|Нож]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q32489]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 755
| [[]]
| [[:ru:Рапира|Рапира]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q816745]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 756
| [[]]
| [[:ru:Сабля|Сабля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q231204]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 757
| [[Һөңгө]]
| [[:ru:Копьё|Копьё]]
| align=right| 2272
| align=right| [[d:Q44475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 758
| [[Ҡылыс]]
| [[:ru:Меч|Меч]]
| align=right| 13377
| align=right| [[d:Q12791]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 759
| [[]]
| [[:ru:Томагавк|Томагавк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q86436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 760
| [[]]
| [[:ru:Палица|Палица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q392326]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 761
| [[Атыу ҡоралы]]
| [[:ru:Огнестрельное оружие|Огнестрельное оружие]]
| align=right| 16585
| align=right| [[d:Q12796]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 762
| [[]]
| [[:ru:Автомат (оружие)|Автомат (оружие)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177456]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 763
| [[]]
| [[:ru:АК-47|АК-47]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 764
| [[]]
| [[:ru:Пистолет|Пистолет]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1907525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 765
| [[Пулемёт]]
| [[:ru:Пулемёт|Пулемёт]]
| align=right| 10152
| align=right| [[d:Q12800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 766
| [[]]
| [[:ru:Uzi|Uzi]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155644]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 767
| [[]]
| [[:ru:Винтовка|Винтовка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124072]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 768
| [[]]
| [[:ru:Артиллерия|Артиллерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q64418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 769
| [[]]
| [[:ru:Таран|Таран]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 770
| [[]]
| [[:ru:Пушка|Пушка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 771
| [[]]
| [[:ru:Гаубица|Гаубица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 772
| [[]]
| [[:ru:Мортира|Мортира]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7905205]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 773
| [[]]
| [[:ru:Военно-воздушное судно|Военно-воздушное судно]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216916]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 774
| [[]]
| [[:ru:Бомбардировщик|Бомбардировщик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 775
| [[]]
| [[:ru:Истребитель|Истребитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127771]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 776
| [[]]
| [[:ru:Штурмовик|Штурмовик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208187]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 777
| [[]]
| [[:ru:Линейный корабль|Линейный корабль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 778
| [[Авианосец]]
| [[:ru:Авианосец|Авианосец]]
| align=right| 818
| align=right| [[d:Q17205]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 779
| [[]]
| [[:ru:Дредноут (класс кораблей)|Дредноут (класс кораблей)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q847109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 780
| [[]]
| [[:ru:Дромон|Дромон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q731662]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 781
| [[]]
| [[:ru:Галера|Галера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188924]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 782
| [[Һыу аҫты кәмәһе]]
| [[:ru:Подводная лодка|Подводная лодка]]
| align=right| 19154
| align=right| [[d:Q2811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 783
| [[]]
| [[:ru:Крупный корабль|Крупный корабль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1194368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 784
| [[]]
| [[:ru:Линейный корабль (парусный)|Линейный корабль (парусный)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207452]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 785
| [[Трирема]]
| [[:ru:Трирема|Трирема]]
| align=right| 8879
| align=right| [[d:Q208420]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 786
| [[]]
| [[:ru:Боевой корабль|Боевой корабль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3114762]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 787
| [[]]
| [[:ru:Баллиста|Баллиста]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q219433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 788
| [[Бумеранг]]
| [[:ru:Бумеранг|Бумеранг]]
| align=right| 2600
| align=right| [[d:Q131536]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 789
| [[Ян (йәйә)]]
| [[:ru:Лук (оружие)|Лук (оружие)]]
| align=right| 8879
| align=right| [[d:Q46311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 790
| [[]]
| [[:ru:Катапульта|Катапульта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184393]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 791
| [[]]
| [[:ru:Арбалет|Арбалет]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181947]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 792
| [[]]
| [[:ru:Мушкет|Мушкет]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 793
| [[]]
| [[:ru:Ружьё|Ружьё]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q486396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 794
| [[]]
| [[:ru:Праща|Праща]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q199771]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 795
| [[]]
| [[:ru:Оружие массового поражения|Оружие массового поражения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 796
| [[Биологик ҡорал]]
| [[:ru:Биологическое оружие|Биологическое оружие]]
| align=right| 14551
| align=right| [[d:Q170907]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 797
| [[]]
| [[:ru:Химическое оружие|Химическое оружие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3639228]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 798
| [[Ядро ҡоралы]]
| [[:ru:Ядерное оружие|Ядерное оружие]]
| align=right| 10316
| align=right| [[d:Q12802]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 799
| [[]]
| [[:ru:Термоядерное оружие|Термоядерное оружие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q625107]]
| align=right| 
|}

[[Категория:Проект:Мириада:Статистика]]</text>
      <sha1>aip1pcm8iuejmiry18yufzso9zb32aq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973</title>
    <ns>3</ns>
    <id>158072</id>
    <revision>
      <id>1293975</id>
      <parentid>1291854</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T13:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәддам Хөсәйен */ Яуап бирергә</comment>
      <origin>1293975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16955" sha1="mpn4hnl8y3g44dhs83l85p59g0rpuyg" xml:space="preserve">{{hello}}

== Шаблон  ==

{{helpme}}
Нисек компьютер уйындары шаблонын эшләргә?--[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|әңгәмә]]) 16:25, 6 октябрь 2020 (UTC)
* {{Эшләнде}}--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:04, 1 октябрь 2021 (UTC)

== Вандализм ==

Если вы уверены, что иңә пишется как инә, то будьте добры, исправьте везде, а не только на одной странице. Вот [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?go=%D0%9A%D2%AF%D1%87%D2%AF&amp;search=%D0%98%D2%A3%D3%99&amp;title=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%83%D1%81%3A%D0%AD%D2%99%D0%BB%D3%99%D2%AF&amp;ns0=1 поисковик выдает множество результатов]. [[Ҡатнашыусы:Ilnur efende|Ilnur efende]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnur efende|әңгәмә]]) 19:15, 9 май 2023 (UTC)

:[[Ҡатнашыусы:Ilnur efende|@Ilnur efende]] Множество результатов, которые связаны с религией [[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|әңгәмә]]) 20:36, 9 май 2023 (UTC)

За одно тоже пообвиняйте всех в вандализме, у вас же такие обычаи, вместо того, чтобы благодарить за правки или просто исправить.--[[Ҡатнашыусы:Ilnur efende|Ilnur efende]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnur efende|әңгәмә]]) 19:17, 9 май 2023 (UTC)

:[[Ҡатнашыусы:Ilnur efende|@Ilnur efende]] К горгонариям относятся также так называемые «чёрные кораллы», обычно встречающиеся на глубинах более 20 метров — Горгонарийҙарға шулай уҡ ғәҙәттә 20 метрҙан ашыу тәрәнлектә осраған «ҡара мәрйендәр» ҙә инә. 
:Вот вам пример [[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|әңгәмә]]) 20:20, 9 май 2023 (UTC)

== Саберов Руслан Юрьевич ==

Wikidata-ға тикшереү һәм өҫтәү үтенесе https://www.wikidata.org/wiki/Q121585638
[[Саберов Руслан Юрьевич]] [[Ҡатнашыусы:Nublo777|Nublo777]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Nublo777|фекер алышыу]]) 10:46, 8 ноябрь 2023 (UTC)

== [[Саберов Руслан Юрьевич]] ==

@[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] Коллега, здравствуйте! Прошу прощения, что пишу на русском, пересмотрите вопрос о существовании статьи, так как участник является [[metawiki:Special:CentralAuth/Nublo777|обходцем блокировки]], также глобальным спамером. Статья уже [[:be:Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2023#Руслан_Юр’евіч_Сабераў|удалена]] в Белорусской Википедии, сделал запрос администратору в Татарском разделе, статья также [[:ru:Саберов,_Руслан_Юрьевич_(музыкант)|удалялась и защищена от создания]] в [[:ru:Саберов,_Руслан_Юрьевич|Русскоязычном разделе]]. Буду очень благодарен, если вы сможете быстро ответить! [[Ҡатнашыусы:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alibek Attamonov|фекер алышыу]]) 22:57, 10 ноябрь 2023 (UTC)

:@[[Ҡатнашыусы:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] , добрый день ! По этим вопросам предлагаю обратиться к  [[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]], [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], также обсудить на СО [[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|фекер алышыу]]) 03:32, 11 ноябрь 2023 (UTC)
::@[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] Да, уже, тут так мало активных админов [[Ҡатнашыусы:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alibek Attamonov|фекер алышыу]]) 09:49, 11 ноябрь 2023 (UTC)
== [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] ==

С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:52, 4 февраль 2024 (UTC)
== [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] ==

Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:54, 21 март 2024 (UTC)

== [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] ==

Хәерле көн!

[[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм.

Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм.

БИК МӨҺИМ!!!

Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк.

Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. 

Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:46, 12 июнь 2024 (UTC)

:@[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]], cез актив булсагыз да җавап килмәде әле. Әгәр приз алырга теләмәсәгез, алдан ук хәбәр итегез әле, башкалар арасында бүлер идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:27, 14 июнь 2024 (UTC)
::@[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]], сәлам, почтагазга җибәрдем. Алуны расларсыз әле. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:19, 25 июль 2024 (UTC)
:::Приз килдеме? [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:28, 3 август 2024 (UTC)

== [[Проект:Вики-яҙ 2025|Вики-яҙ 2025]] ==

Хәерле көн!

[[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2025|Вики-яз 2025]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2025#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм.

Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм.

БИК МӨҺИМ!!!

Мәгълүматны 2024 елның 30 июль көне ахырына кадәр юлларга кирәк.

Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. 

Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 13:39, 11 июль 2025 (UTC)

== [[Проект:Азия айлығы 2024|Азия айлығы 2024]] ==
* Хәйерле көн. Марафон башланды һәм унда ҡатнашырға саҡырам. Азия тураһында бөтә мәҡәләләр ҙә ҡабул ителә. Тулыраҡ конкурс битендә.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:13, 11 ноябрь 2024 (UTC)
== [[Проект:Вики-яҙ 2025|Вики яз 2025]] ==

Хөрмәтле кулланучы! 21.03-31.05 көннәрендә Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре, халыклары һәм аларның дөньясын татарчалаштыруга өлеш кертергә һәм призлар отырга чакырам. Тулырак: [[Проект:Вики-яҙ 2025]].--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 10:53, 28 март 2025 (UTC)

:Хәерле көн, призны почтагызга җибәрдем, алуны расларсыз әле. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:25, 24 июль 2025 (UTC)

== Сәддам Хөсәйен ==

Hello. 

There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Сәддам Хөсәйен]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg 

If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. 

Yours sincerely, [[Махсус:Өлөштәр/78.174.55.43|78.174.55.43]] 02:20, 30 август 2025 (UTC)

:Дуҫым, исемде үҙгәрткәндән һуң, битте викидата менән бәйләй алмайым, быны нисек эшләем? [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 12:29, 23 октябрь 2025 (UTC)
::Хәйерле көн, Марьям!
::'''1-се ысул:''' '''&lt;u&gt;Бәйләнеш бөтөнләй булмаһа&lt;/u&gt;'''
::Әгәр һул яҡтағы менюла &quot;Викидата элементы/мәғлүмәте&quot; тигән һылтанма булмаһа, тимәк, бәйләнеш бөтөнләй юҡ. Уны булдырырға кәрәк.
::Мәҡәләгеҙҙең һул яҡ менюһында аҫҡараҡ төшөп, &quot;Телдәр&quot; (урыҫса &quot;Языки&quot;) бүлеген табығыҙ.
::Шул бүлектәге &quot;Һылтанмалар өҫтәргә&quot; (йәки &quot;Добавить ссылки&quot;) тигән төймәгә баҫығыҙ.
::Бер тәҙрә асыласаҡ. Унда ике буш урын була:
::&quot;Тел&quot; (&quot;Язык&quot;) тигән урынға ru (урыҫ теле өсөн) йәки en (инглиз теле өсөн) тип яҙығыҙ.
::&quot;Бит&quot; (&quot;Страница&quot;) тигән урынға шул уҡ темаға арналған урыҫ йәки инглиз йәки башҡа телдәге мәҡәленең теүәл исемен яҙығыҙ.
::Система был мәҡәләне табасаҡ. &quot;Бәйләргә&quot; (&quot;Связать со страницей&quot;) төймәһенә баҫып раҫлағыҙ. Бер нисә секундтан һуң Башҡорт Википедияһындағы мәҡәләгеҙҙә башҡа телдәрҙәге һылтанмалар күренә башларға тейеш.
::'''2-се ысул:''' '''&lt;u&gt;Викидаталағы иҫке бәйләнеште төҙәтеү&lt;/u&gt;'''
::Күпселек осраҡта, Викидатала мәҡәләнең иҫке исеме һаҡланып ҡала. Уны яңыһына алмаштырырға кәрәк.
::Яңы исемле мәҡәләгеҙҙе асығыҙ.
::Һул яҡтағы менюла &quot;Ҡоралдар&quot; (урыҫса &quot;Инструменты&quot;) тигән бүлекте табығыҙ.
::Шул бүлектә &quot;Викидата элементы/мәғлүмәте&quot; (урыҫса &quot;Элемент Викиданных&quot;) тигән һылтанмаға баҫығыҙ. Был һеҙҙе шул мәҡәләгә бәйле Викидата битенә күсерәсәк.
::Викидата битендә &quot;Wikipedia&quot; тип яҙылған ҙур аҡ ҡумтаны табығыҙ. Унда төрлө телдәрҙәге мәҡәләләрҙең исемлеге буласаҡ.
::Исемлектән &quot;Башҡортса&quot; тигән юлды табығыҙ. Һеҙ уның эргәһендә мәҡәләнең иҫке исеме яҙылғанын күрерһегеҙ.
::&quot;Башҡортса&quot; тигән юлдың уң яғындағы &quot;үҙгәртергә&quot; (йәки &quot;править&quot;) төймәһенә баҫығыҙ.
::Асылған тәҙрәлә иҫке исемде юйып, уның урынына мәҡәләнең яңы, дөрөҫ исемен яҙығыҙ. Яҙа башлау менән система үҙе дөрөҫ вариантты тәҡдим итәсәк.
::&quot;Баҫтырырға&quot; (йәки &quot;Опубликовать&quot;) төймәһенә баҫып, үҙгәреште һаҡлағыҙ.
::Бер нисә секундтан һуң Башҡорт Википедияһындағы мәҡәләгеҙҙә башҡа телдәрҙәге һылтанмалар күренә башларға тейеш. [[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|фекер алышыу]]) 10:09, 24 октябрь 2025 (UTC)
:::@[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]], рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:27, 20 апрель 2026 (UTC)

== Translation request ==

Hello, MR973. 

Can you translate and upload the article [[:ru:Флегрейские поля]] in Bashkir Wikipedia? 

Yours sincerely, [[Ҡатнашыусы:Kurcke|Kurcke]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kurcke|фекер алышыу]]) 13:38, 27 февраль 2026 (UTC)</text>
      <sha1>mpn4hnl8y3g44dhs83l85p59g0rpuyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыпсаҡ теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164771</id>
    <revision>
      <id>1293992</id>
      <parentid>1282996</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T17:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1293992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13178" sha1="qslevkeppiho9exltsm0zyb4l2knazf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыпсаҡ теле''' — VIII—IX быуаттарҙа ҡимаҡтар менән бергә [[Иртыш|Иртыштың]] үрге ағымында һәм [[Алтай тауҙары|Алтайҙа]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г.|заглавие=Степные империи древней Евразии|место=СПб.|издательство=Филологический факультет СПбГУ|год=2005|isbn=5-8465-0246-6}}&lt;/ref&gt; йәшәгән ҡыпсаҡтарҙың хәҙер үле [[Төрки телдәр|төрки]] теле.

IX быуатта ҡыпсаҡтар, уғыҙҙарҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, Иртыш йылғаһының көнбайышыңдағы далаларға күскән.

Артабан XI быуатта йәшәгән һәм ҡыпсаҡтарҙың бер өлөшө, Иҙел аша сығып, [[Уғыҙ телдәре|уғыҙ]] йәки болғар тибындағы телдәрҙә һөйләшеүсе Ҡара диңгеҙ буйы далаларында йәшәгән [[Бәшнәктәр|бәшнәктәрҙе]], тороҡтарҙы, болғарҙарҙы, [[Хазарҙар|хазарҙарҙы]] һәм башҡа төрки ҡәбиләләрҙе ҡыҫырыҡлап сығара һәм йота ассимиляция

Дунайҙың түбәнге ағымы һәм Иҙел араһында йәшәгән ҡыпсаҡтар боронғо рус сығанаҡтарынан {{comment|ҡыпсаҡтар|половцы}} исеме аҫтында, ә византия һәм европаға — ҡомандар булараҡ билдәле. Уларҙың теле фәндә {{comment|ҡыпсаҡ|половецкий}} теле булараҡ билдәле. Ҡыпсаҡ теле миссионерҙарға ҡыпсаҡ телен өйрәнеү һәм [[Алтын Урҙа]] халҡын христианлыҡ менән таныштырыу маҡсатында төҙөлгән XIV быуаттың билдәле яҙма ҡомартҡыһы &quot;Куманикус кодексы&quot;нда сағылған.

Урта быуаттарҙа билдәле булған икенсе ҡыпсаҡ теле Үҙәк Азиянан, [[Кавказ]]дан һәм Ҡара диңгеҙ буйы далаларынан килтерелгән әсир ҡыпсаҡ тоҡомдарының [[Мысыр]] [[мәмлүктәр]]е теле була. Мәмлүк-ҡыпсаҡ теле XIII—XV быуаттарҙа ҡулланылған, унан ғәрәп яҙмаһы менән яҙылған бер нисә ҡомартҡы һаҡланып ҡалған.

XIII быуаттан башлап, ҡыпсаҡ теленең төрлө һөйләштәре [[Алтын Урҙа]]ла (әммә яҙма тел ролен көньяҡтараҡ барлыҡҡа килгән һөйләштәр, — хорезм-төрки һәм һуңғараҡ [[Сығатай теле|сығатай]]) телдәре уйнаған) аралашыуҙа ҡулланылған йәнле һөйләү теле булып тора.

Ҡыпсаҡ теле [[Ҡыпсаҡ телдәре|ҡыпсаҡ телдәре төркөмө]] нигеҙенә ([[Ҡырым татарҙары теле|башҡорт ҡырым татар]], [[Ҡараим теле|ҡараим]], [[Ҡырымшаҡ теле|ҡырымшаҡ]], [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар]], [[Ҡумыҡ теле|ҡумыҡ]], [[Нуғай теле|нуғай]], [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[Ҡарағалпаҡ теле|ҡарағалпаҡ]], [[Татар теле|татар]], [[Сыбыр теле|сыбыр]])&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Баскаков Н. А.|заглавие=К вопросу о классификации тюркских языков|ссылка=http://www.philology.ru/linguistics4/baskakov-52.htm|издание=Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка|тип=|место=М.|год=1952|выпуск=2|том=XI|страницы=121—134}}&lt;/ref&gt; ятҡан.

Ҡайһы бер тел белгестәре, Радлов, Гаркавец, Тенишев, иртә ҡыпсаҡ теленең ике — көнсығыш һәм көнбайыш тармаҡҡа тарҡалыуын күрһәткән. Ҡыпсаҡ һәм боронғо ҡырғыҙ (йәнәсәй-телдәренең үҙ-ара тәьҫире һөҙөмтәһендә [[:ru:Киргизско-кыпчакские языки|көнсығыш ҡыпсаҡ телмәр тибы]] формалаша башлай. Хронологик эҙмә-эҙлеклек менән көнсығыш ҡыпсаҡ теле [[Көньяҡ алтай теле|көньяҡ алтай]] (XI—XIV быуаттар), фирғәнә-ҡыпсаҡ һәм [[Ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ телдәренә]] (XV быуаттан) тарҡала.

Көнбайыш һәм көнсығыш ҡыпсаҡ телдәренең үҙенсәлекле айырмаһы булып ''ау'' дифтонгыһының үҫтерелеүе тора: көнбайыш ҡыпсаҡтарҙа ул һаҡланған (''тау'' — «гора»), көнсығыш ҡыпсаҡтарҙа боронғо кимәлдә оҙон һуҙынҡыға үҙгәргән (ҡырғыҙса: ''тоо'', көньяҡ алтайса: ''туу'', диалекттарҙа ''тоу'').

Артабанғы быуаттарҙа хронологик эҙмә-эҙлеклелек менән көнбайыш ҡыпсаҡ ареалы иҙел буйы ҡыпсаҡ (XIII быуат), ҡыпсаҡ-ҡыпсаҡ (XI—XIII бб.) һәм нуғай-ҡыпсаҡтарға (XIV—XVI бб.) тарҡала&lt;ref&gt;https://tfmarket.ru/zdorove/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse.html Ҡыпсаҡ тел төркөмдәрен сағыштырыу&lt;/ref&gt;.

Фонетик структураһы яғынан ҡыпсаҡ теле тас/таш - 'камень' тибындағы һүҙҙәрҙә с/ш тап килеүҙәренең үҙгәреүсән, һүҙ башында ж/ж урынына башлыса 'й' ҡулланыу менән ҡылыҡһырлана, грамматик төҙөлөшөндә — -ур/-р һәм -ар/-эр-ға тамамланған {{comment|исем ҡылымдар|причастие}}ҙы параллель ҡулланыу, -у-/- формалары урынына -мак/-мэк хәл ҡылымдарын әүҙемләштереү һ. б., шулай уҡ уғыҙ лексикаһы менән иғтибарҙы йәлеп итә&lt;ref&gt;https://slovar.cc/enc/bse/2010403.html Ҙур совет энциклопедияһы Ҡыпсаҡ теле&lt;/ref&gt;. 

Монгол осорона тиклемге ҡоман теле, йәки ҡыпсаҡ теле тураһында мәғлүмәтте Мәхмәүт Ҡашғари һүҙлегендә табырға була (XI—XIII 2-се яртыһы)&lt;ref&gt;https://slovar.cc/enc/bse/2010403.html Ҙур совет энциклопедияһы Ҡыпсаҡ теле&lt;/ref&gt;.  

Ҡыпсаҡ теленең монгол осоронан һуңғараҡ (XIII—XVI 2-се яртыһы) дәүеренә Латин-фарсы-ҡоман һүҙлеге йәки 'Codex Cumanicus' ҡарай (Т. Клапрот 1828 й.баҫтырып сығарған)&lt;ref&gt;https://rustgrove.ru/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse-kypchakskie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241224195145/https://rustgrove.ru/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse-kypchakskie/ |date=2024-12-24 }} ''Кодекс Куманикус'' китабы&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Половецкий язык
* Армяно-кыпчакский язык
* [[Ҡыпсаҡ телдәре|Кыпчакские языки]]
* Киргизско-кыпчакские языки
* Кодекс Куманикус

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://slovar.cc/enc/bse/2010403.html Ҙур совет энциклопедияһы Ҡыпсаҡ теле]
* [https://rustgrove.ru/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse-kypchakskie/ ''Кодекс Куманикус'' китабы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tfmarket.ru/zdorove/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse.html Ҡыпсаҡ тел төркөмдәрен сағыштырыу]
* [http://www.qypchaq.unesco.kz/Turkic_Languages_Rus.htm Ҡыпсаҡ телдәре тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523151022/http://www.qypchaq.unesco.kz/Turkic_Languages_Rus.htm |date=2021-05-23 }}

== Әҙәбиәт ==
* Радлов В. В., О языке куманов. По поводу издания куманского словаря, СПБ. 1884; Codex Cumanicus, hrsg. von К. Gronbech, Kbh., 1936; Gronbech K., Komanisches Worterbuch. Kbh., 1942.
*  Махмуд Кашгари. 'Словарь тюркских наречий'
* {{Китап|автор=Наджип Э. Н., Благова Г. Ф.|часть=Мамлюкско-кыпчакский язык|заглавие=Языки мира: Тюркские языки|место=М.|издательство=Институт языкознания РАН|год=1996|страницы=75—116|серия=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6}}
* {{Китап|автор=Чеченов А. А.|часть=Половецкий язык|ссылка часть=http://www.philology.ru/linguistics4/chechenov-97.htm|заглавие=Языки мира: Тюркские языки|место=М.|издательство=Институт языкознания РАН|год=1996|страницы=110—116|серия=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6|ref=Чеченов}}
* {{Китап|автор=Тенишев Э. Р.|часть=Тюркоязычных древних памятников языки|заглавие=Языки мира: Тюркские языки|место=М.|издательство=Институт языкознания РАН|год=1996|страницы=35—47|серия=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6|ref=Тенишев}}
* {{Китап|заглавие=Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции|ответственный=Тенишев Э. Р.|место=М.|издательство=Наука|год=2002|страницы=216—338, 736—737|ref=СИГТЯ}}
* {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|заглавие=Кыпчакские языки|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1987|ссылка=http://old.unesco.kz/qypchaq/Qypchaq_Languages_Rus.htm}}
* {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|часть=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|заглавие=Кыпчакское письменное наследие|том=II|место=Алматы|издательство=Дешт-и-Кыпчак, Баур|год=2004|страниц=60|ref=Гаркавец}}
* {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|заглавие=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|место=Москва|издательство=Русская деревня|год=2006|страниц=88|ref=Гаркавец}}
* {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|часть=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|заглавие=Кыпчакское письменное наследие|том=II|место=Алматы|издательство=КАСЕАН; Баур|год=2007|страницы=63—120|ref=Гаркавец}}
* {{книга|заглавие=Codex Cumanicus|ссылка=https://archive.org/details/codexcumanicusbi00kuunuoft|ответственный= Kuun, Géza|место=Budapest|год=1880}}
{{Тюркские языки}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Ҡыпсаҡтар]]
[[Категория:Ҡыпсаҡ телдәре]]
[[Категория:Урта быуаттар телдәре]]
[[Категория:Төрки телдәр]]
[[Категория:Википедия:Сығанаҡһыҙ фекер булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>qslevkeppiho9exltsm0zyb4l2knazf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атмосфера химияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185735</id>
    <revision>
      <id>1294003</id>
      <parentid>1293774</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T03:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Моделләштереү */</comment>
      <origin>1294003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15475" sha1="d4qggve2zfhlj9jtn8tozftyseb654r" xml:space="preserve">'''Атмосфера химияһы'''&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Суркова Г. В.|заглавие=Химия атмосферы : Учеб. пособие для студентов, обучающихся по специальности метеорология|ответственный=Науч. ред. Ю. К. Васильчук|год=2002|место=М.|издательство=МГУ|страниц=209}}&lt;/ref&gt; — атмосфера тураһындағы фәндәрҙең [[Ер атмосфераһы|Ер һәм башҡа планеталар атмосфералары]] [[Химия|химияһын]] өйрәнеүсе бүлеге. Был тикшеренеүҙәрҙең дисциплина-ара өлкәһе экологик химия, [[физика]], [[метеорология]], компьютер моделләштереү, [[Океанология|океанография]], [[геология]], вулканология һәм башҡа дисциплиналарға таяна. Тикшеренеүҙәрҙең климатология кеүек башҡа фән өлкәләренә бәйлелеге арта.

Атмосфераның составы һәм химияһы бер нисә сәбәп арҡаһында мөһим, әммә тәү сиратта атмосфераның тере организмдар менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе арҡаһында. Ер атмосфераһы составын тәбиғи процестар үҙгәртә, мәҫәлән, [[вулкан]] атылыуы, [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]], һәм ҡояш тажынан сыҡҡан киҫәксәләр тарафынан бомбаға тотолоу. Ул шулай уҡ кеше эшмәкәрлеге тәьҫиренән үҙгәрә, был үҙгәрештәрҙең ҡайһы берҙәре кеше һаулығына, үҫемлек культураларына һәм экосистемаларға зыян килтерә. Атмосфера химияһы тикшергән проблемаларҙың миҫалдары булып кислоталы ямғырҙар, озон ҡатламының емерелеүе, фотохимик смог, парник газдары, һәм [[глобаль йылыныу]] тора. Атмосфераны өйрәнеүсе химиктар был проблемаларҙың сәбәптәрен аңларға тырышалар һәм, улар тураһында теоретик төшөнсәгә эйә булып, мөмкин булған хәл итеү юлдарын тикшерәләр, шулай уҡ хөкүмәт сәйәсәтендәге үҙгәрештәрҙең йоғонтоһон баһалайҙар.

== Атмосфера составы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Ҡоро һауаның уртаса составы (моль өлөшө).
|-
| '''Газ'''
| '''[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html НАСА] мәғлүмәттәре буйынса'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|-
| [[Азот]],  N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| 78,084%
|-
| [[Кислород]], O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| 20,946%
|-
| [[Аргон]],  Ar
| 0,934%
|-
! colspan=&quot;2&quot; | '''Ваҡ состав өлөштәре (моль өлөшө [[:ru:миллионная доля|мд]]ларҙа)'''
|-
| Углекислый газ, CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| 383
|-
| [[Неон]], Ne
| 18.18
|-
| [[Гелий]], He
| 5.24
|-
| [[Метан]], CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
| 1.7
|-
| [[Криптон]], Kr
| 1.14
|-
| [[Водород]], H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| 0,55
|-
! colspan=&quot;2&quot; | '''Һыу'''
|-
| Һыу пары .
| colspan=&quot;2&quot; | Ныҡ төрлөсә;  ғәҙәттә яҡынса 1% тәшкил итә
|}
Иҫкәрмә: углекислый газ һәм метан концентрацияһы йыл миҙгеленә һәм урынға ҡарап төрлөсә. Һауаның уртаса молекуляр массаһы 28,97 г/моль тәшкил итә.

== Тарихы ==
[[Боронғо Греция|Боронғо гректар]] һауаны дүрт төп элементтың береһе тип һанай, әммә атмосфера составын тәүге фәнни тикшеренеүҙәр [[XVIII быуат]]та башлана. Джозеф Пристли, Антуан Лавуазье һәм Генри Кавендиш кеүек химиктар тәүге тапҡыр атмосфера составын тикшерәләр


[[XIX быуат]] аҙағында, [[XX быуат]] башында ҡыҙыҡһыныу бик аҙ концентрацияла булған компоненттарҙың эҙҙәре яғына күсә. Атап әйткәндә, атмосфера химияһында төп асыш булып 1840 йылда Кристиан Фридрих Шёнбейн тарафынан [[Озон|озонды]] асыу тора.

XX быуатта атмосфера химияһы атмосфера составын өйрәнеүҙән алып, ваҡыт үтеү менән күләме буйынса ҙур булмаған газдар (һауа күләменең 1 процентынан кәмерәк) концентрацияһының үҙгәреүен һәм һауа компоненттарын барлыҡҡа килтереүсе һәм юҡ итеүсе химик процестарҙы ҡарауға тиклем алға китә. Бындай тикшеренеүҙәрең айырыуса мөһим ике миҫалы булып Сидни Чапман һәм [[Гордон Добсон|Гордон Добсондың]] озон ҡатламының нисек барлыҡҡа килеүе һәм һаҡланыуы тураһында аңлатмаһы һәм [[:ru:Хаген-Смит,_Арье_Жан|Арье Жан Хаген-Смит]]тың фотохимик смог тураһында аңлатмаһы тора. Озон менән бәйле мәсьәләләрҙе артабан өйрәнеү [[1995 йыл]]да Пауль Крутцен, Марио Молин һәм Фрэнк Шервуд Роуландҡа химия буйынса [[Нобель премияһы]] алыуға килтерҙе. Уларҙың эштәре Ерҙең озон ҡатламын юҡҡа сығарыуҙа газ галогеналкандарҙың ролен асыуға бағышланған була&lt;ref name=&quot;nobel&quot;&gt;http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/press.html {{Wayback|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/press.html |date=20120801071645 }} Press release on the Nobel Prize in Chemistry 1995&lt;/ref&gt;.

ХХI быуатта иғтибар тағы ла икенсе урынға күсә. Атмосфера химияһы күберәк [[Ер]] тураһында фән булараҡ өйрәнелә бара. Атмосфера химияһына ғына иғтибар йүнәлтеү урынына, хәҙер уны атмосфера, [[биосфера]] һәм [[Геосфера|геосферанан]] торған берҙәм системаның өлөшө итеп ҡарауға иғтибар йүнәлтелә. Был йүнәлештә иң мөһим этәргес булып химия менән климат араһындағы бәйләнеш тора, мәҫәлән, климаттың озон тишектәрен тергеҙеүгә йоғонтоһо һәм киреһенсә. Бынан тыш, атмосфера составының океан һәм ер өҫтө экосистемалары менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе өйрәнелә.

== Методика ==
Күҙәтеүҙәр, лаборатор үлсәүҙәр һәм моделләштереү — атмосфера химияһының өс үҙәк элементы. Химияның был өлкәһендәге алға китеш йыш ҡына был компоненттар араһындағы үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәр менән бәйле, улар берҙәм бөтөнлөктө барлыҡҡа килтерәләр. Мәҫәлән, күҙәтеүҙәр химик төрҙәрҙең элек уйланғандан күберәк булыуын асыҡларға мөмкин. Был яңы лаборатор үлсәүҙәргә һәм моделләштереүгә килтерәсәк, беҙҙең фәнни аңлауҙы, күҙәтеүҙәрҙе аңлатып була торған кимәлгә тиклем, алға ебәрәсәк.

=== Күҙәтеү ===
Атмосфера химияһы күҙәтеүҙәре беҙҙең аңлауыбыҙҙың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Химик составты планлы рәүештә күҙәтеүҙәр ваҡыт үткән һайын һауа составының үҙгәргәне тураһында һөйләй. Мөһим миҫалдарҙан береһе — Килинг графигы — 1958 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем үлсәүҙәр теҙмәһе, улар углекислый газ концентрацияһының тотороҡло артыуын күрһәтә. Атмосфера химияһы күҙәтеүҙәре обсерваторияларҙа (мәҫәлән, Мауна-Лоа) һәм самолеттар (мәҫәлән, [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияла]] Авиация атмосфера үлсәүҙәре учреждениеһы), караптар һәм шарҙар кеүек күсмә платформаларҙа башҡарыла. Атмосфера составын күҙәтеүҙәр GOME һәм {{Тәржемәһеҙ|MOPITT||en|MOPITT}} кеүек махсуслаштырылған приборҙар менән йыһазландырылған юлдаштар ярҙамында күберәк башҡарыла, улар донъя һауаһының бысраныуы һәм химияһы тураһында мәғлүмәт бирәләр. Ерҙәге күҙәтеүҙәрҙең юғары ваҡыт асыҡлығы менән оҙайлы һөҙөмтәләр биреү өҫтөнлөгө бар, әммә уларҙы үткәрергә мөмкин булған киңлек вертикаль һәм горизонталь сикләнгән. Ҡайһы бер ерҙәге приборҙар, мәҫәлән Лидар, химик берләшмәләр һәм аэрозолдәр концентрацияһы тураһында мәғлүмәт бирә ала, әммә уларҙың ҡаплау өлкәһе горизонталь сикләнгән. Күп күҙәтеүҙәрҙе Атмосфера химияһы күҙәтеү мәғлүмәттәре базаларында онлайн рәүештә табырға мөмкин.

=== Лаборатор үлсәүҙәр ===
Лаораторияларҙа башҡарылған үлсәүҙәр бысратыусылар һәм тәбиғи берләшмәләр сығанаҡтарын аңлау өсөн бик мөһим. Лаборатория тикшеренеүҙәре ниндәй газдар бер-береһе менән реакцияға инеүен һәм ни тиклем тиҙ булыуын күрһәтә. Был үлсәүҙәргә газ рәүешендәге, ер өҫтөндәге һәм һыуҙағы реакциялар инә. [[Фотохимия]] — [[Ҡояш]] нурҙарынан молекулаларҙың нисек йыш емерелеүен һәм бының һөҙөмтәһендә ниндәй продукттар барлыҡҡа килеүен өйрәнеүсе фән дә бик мөһим. Бынан тыш [[Термодинамика|термодинамик]] мәғлүмәттәр, мәҫәлән, Генри законы коэффициенттары ла мөһим.

=== Моделләштереү ===
Компьютер моделләштереүе атмосфера химияһын теоретик аңлауҙы эшләү һәм һынау өсөн ҡулланыла. Һанлы моделдәр атмосфералағы химик матдәләрҙең концентрацияһын һүрәтләгән [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләрҙе]] сығара. Улар бик ябай, шулай уҡ бик ҡатмарлы булырға мөмкиндәр. Һанлы моделдәрҙә киң таралған компромистарҙың береһе – бер яҡтан, моделләнгән химик матдәләр һәм улар менән барған реакцияларҙың моделләштерелгән һаны, һәм икенсе яҡтан, матдәләрҙең атмосферала күсеүе һәм ҡушылыуы тураһындағы күрһәткестәр араһындағы компромисс. Мәҫәлән, 2D моделләштереү йөҙҙәрсә, хатта меңәрләгән химик реакцияларҙы үҙ эсенә ала, әммә атмосферала матдәләрҙең ҡатышыуы тураһында бик ярлы мәғлүмәт бирә. Киреһенсә, 3D-моделдәр атмосфералағы күп физик процестарҙы аңларға мөмкинлек бирә, әммә компьютер ресурстары сикләнгәнлектән химик реакциялар һәм матдәләр күпкә аҙыраҡ буласаҡ. Моделдәр күҙәтеүҙәрҙе интерпретациялау, химик реакцияларҙы аңлауҙы тикшереү һәм киләсәктә атмосферала химик матдәләрҙең концентрацияһын күҙаллау өсөн ҡулланылырға мөмкиндәр. Бөгөн мөһим тенденция булып атмосфера химияһы модулдәрен Ер системаһы моделдәренә интеграциялау тора, унда климат, атмосфера составы һәм биосфера араһындағы бәйләнештәрҙе тикшерергә мөмкин.
Ҡайһы бер моделдәр автоматик код генераторҙары ярҙамында төҙөлә (мәҫәлән, [[en]] (Autochem) һәм [[en]] (KPP)). Был алымда компоненттар йыйылмаһы һайлана, ә һуңынан автоматик код генераторы был компоненттар менән реакцияларҙы реакциялар базаһы йыйылмаһынан һайлап ала. Реакциялар һайланғандан һуң, уларҙың үҫеш ваҡытын тасуирлаусы ябай дифференциаль тигеҙләмәләр автоматик рәүештә төҙөлөргә мөмкин.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Химия окружающей среды

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Атмосфераны өйрәнеүсе фәндәр]]
[[Категория:Тирә-яҡ мөхит химияһы]]
[[Категория:Химия бүлектәре]]</text>
      <sha1>d4qggve2zfhlj9jtn8tozftyseb654r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1293984</id>
      <parentid>1293882</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T15:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1293984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14615" sha1="abav4jnxmk2tewyz8x1g8mksum5wxfy" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}}
|17
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[]]
|6
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|14
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>abav4jnxmk2tewyz8x1g8mksum5wxfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293989</id>
      <parentid>1293984</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T16:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1293989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14647" sha1="fyf2i967f49hzwrl3p1h8t1m4npzy91" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|18
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[]]
|6
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|14
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>fyf2i967f49hzwrl3p1h8t1m4npzy91</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294019</id>
      <parentid>1293989</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14702" sha1="8xkpw5y8guocfrv79q0wivkgwk3kibb" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|18
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[]]
|6
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|15
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>8xkpw5y8guocfrv79q0wivkgwk3kibb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294028</id>
      <parentid>1294019</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T09:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14725" sha1="l2oh59nrmra8etgn4o0txt8v2k637vv" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|19
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[]]
|6
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|15
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>l2oh59nrmra8etgn4o0txt8v2k637vv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡояш бөркөлөүе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200169</id>
    <revision>
      <id>1293970</id>
      <parentid>1293341</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T13:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасуирламаһы */</comment>
      <origin>1293970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23884" sha1="luwjf6b6j210xbbl5mk47fs5c865426" xml:space="preserve">[[Файл:Solarflare_hinode.png|мини|300x300пкс|Хиноде юлдашынан төшөрөлгән ҡояш бөркөлөүе. Ҡояш табының көньяҡ өлөшө янында ике тар, яҡты структура булып күренә.]]
'''Ҡояш бөркөлөүе''' — [[Ҡояш]] атмосфераһында [[энергия]] (кинетик, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ) бүленеп сығыуҙың шартлау процесы. Бөркөлөү, нисек кенә булмаһын, ҡояш атмосфераһының бөтә ҡатламдарын: фотосфераны һәм ҡояш тажын ялмай. Ҡояш бөркөлөүе йыш ҡына, әммә һәр ваҡыт түгел, таж массаһын сығарыу менән оҙатыла. Ҡеүәтле ҡояш бөркөлөүе бүлеп сығарған энергия 6×10 &lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt; Дж-ға етә ала, был яҡынса Ҡояштың секунд эсендә бүлеп сығарған энергияһының яҡынса {{frac|1|6}} өлөшө, йәки тротил эквивалентында 160 миллиард мегатонна. Сағыштырыу өсөн, был яҡынса 1 миллион йыл эсендә бөтә донъяла электр энергияһын ҡулланыу күләме.

Магнит ҡыры тәьҫирендә ҡояш плазмаһы ҡапыл ҡыҫыла, плазма жгуты йәки таҫма (оҙонлоғо тиҫтәләрсә йәки йөҙҙәрсә мең километрға етә ала) барлыҡҡа килә, был шартлауға килтерә. Был өлкәлә ҡояш плазмаһы яҡынса 10 миллион К температураға тиклем йылына ала. Ҡояш тажында хәрәкәт иткән һәм планета-ара киңлеккә 1000 км/с тиклем тиҙлек менән хәрәкәт иткән бүлеп сығарылған матдәләренең кинетик энергияһы арта. Электрондар, протондар һәм башҡа зарядлы киҫәксәләр ағымдары өҫтәмә энергия ала һәм һиҙелерлек тиҙләнә. Оптик, рентген, гамма һәм радио нурланышы көсәйә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Воронцов-Вельяминов Б.А., Е.К. Страут|заглавие=Астрономия базовый уровень 11 класс|ответственный=зав. редакцией И.Г. Власова|год=2014, с изм. 2018|издательство=Дрофа|страницы=141}}&lt;/ref&gt;

Бөркөлөү фотондары Ергә бөркөлөү башланғандан алып яҡынса 8,5 минуттан килеп етә; артабан бер нисә тиҫтә минут эсендә зарядлы киҫәксәләрҙең ҡеүәтле ағымдары Ергә килеп етә, ә ҡояш ялҡынынан килгән плазма болоттары беҙҙең планетаға ике-өс көндән һуң ғына килеп етә.

== Тасуирламаһы ==
Ҡояш бөркөлөүенең импульсив фазаһы оҙайлылығы ғәҙәттә бер нисә минуттан артмай, ә был ваҡыт эсендә сығарылған энергия күләме миллиардлаған мегатонна тротил эквивалентына етә ала. Бөркөлөү энергияһын ғәҙәттә электромагнит тулҡындарының күренгән диапазонында түбәнге хромосфераның йылыныуын характерлаусы &lt;sub id=&quot;mwJQ&quot;&gt;Hα&lt;/sub&gt; [[водород]]ының нурланыш һыҙығындағы балҡыш майҙанын был сығанаҡтың ҡеүәте менән бәйле сағыулығына ҡабатландығы буйынса билдәләйҙәр.

Һуңғы йылдарҙа бер төрлө патруль үлсәүҙәргә нигеҙләнгән Ерҙең бер нисә яһалма юлдаштарында, айырыуса [[:ru:GOES|GOES]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 |title=Энциклопедия Солнца — Солнечные вспышки |access-date=2008-03-29 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401020728/http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, үткәрелгән  0,5—10 кэВ энергия диапазонындағы (0,5—8 ангстрем тулҡын оҙонлоғондағы) йылы рентген шартлауы амплитудаһының классификацияһы киң ҡулланыла. Классификация [[1970 йыл|1970]] йылда Д. Бейкер тарафынан тәҡдим ителә һәм тәүҙә «Solrad» юлдаштары үлсәүҙәренә нигеҙләнә&lt;ref&gt;{{книга |год=1981 |заглавие=Solar flare magnetohydrodynamics |часть=Flare classification |страницы=51 |издательство=[[Taylor &amp; Francis#Gordon &amp; Breach|Gordon and Breach Science Publishers]] |ссылка=https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&amp;lpg=PA51&amp;dq=&amp;pg=PA51 |isbn=0677055307 |автор=Priest, Eric Ronald |archive-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412215440/https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&amp;lpg=PA51&amp;dq=&amp;pg=PA51#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;. Был классификация буйынса ҡояш ялҡынына балл — латин хәрефенән һәм унан һуң килгән индекстан торған билдә бирелә. Ялҡын өлгәшкән рентген нурланышының иң юғары интенсивлығының дәүмәленә бәйле хәреф А, В, С, М йәки Х булыуы мөмкин&lt;ref&gt;[http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html Классификация вспышек] {{Wayback|url=http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html# |date=20110927113011 }} {{ref|en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Комм&quot;&gt;Выбор для классификации вспышек рентгеновского диапазона обусловлен более точной фиксацией процесса: если в оптическом диапазоне даже крупнейшие вспышки увеличивают излучение на доли процентов, то в области мягкого рентгеновского излучения ({{nobr|1 нм}}) — на несколько порядков, а жёсткое рентгеновское излучение спокойным Солнцем не создаётся вообще и образуется исключительно во время вспышек.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Хәреф
! Интенсивлыҡ пигы (Вт/ &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; )
|-
| А
| 10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt; -нән кәмерәк.
|-
| Б
| 1,0×10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt;-нән 10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| С
| 1,0×10 &lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;-нән 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| М
| 1,0×10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt;-нән 10 &lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| Х
|  10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt;-нән артыҡ.
|}

Индекс А, В, С, М хәрефтәре өсөн ялҡын интенсивлығының 1,0-ҙән 9,9-ға тиклемге ҡиммәтен күрһәтә. Шулай, [[2010 йыл]]дың [[12 февраль|12 февралендә]] M8.3 баллы Ҡояш бөркөлөүенә {{S|8,3×10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; Вт/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} интенсивлыҡ пигы ярашлы. 1976 йылдан алып теркәлгән (2010 йылға ҡарата)&lt;ref&gt;[http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html Самые мощные зарегистрированные солнечные вспышки] {{Wayback|url=http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html |date=20110806042513 }} {{ref|en}}&lt;/ref&gt;, [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[4 ноябрь|4 ноябрендә]] булған иң көслө бөркөлөүгә Х28 балы бирелгән. Шулай итеп, уның иң юғары нөктәһендә рентген нурланышының интенсивлығы {{S|28×10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt; Вт/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} тәшкил иткән. Ҡояштың рентген нурланышын теркәү, ул тулыһынса [[Ер атмосфераһы|Ер атмосфераһы тарафынан]] йотолғанлыҡтан, тейешле ҡорамалдар менән Спутник-2 йыһан карабын тәүге тапҡыр осороуҙан башлап мөмкин булды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |title=Эксперимент на втором искусственном спутнике Земли (Спутник-2) |access-date=2011-04-26 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, шуға күрә ҡояш ялҡындарының рентген нурланышының интенсивлығы тураһында мәғлүмәттәр 1957 йылға тиклем юҡ.

Тулҡындар оҙонлоғоноң төрлө диапазондарында үлсәүҙәр ялҡындарҙа төрлө процестарҙы сағылдыра. Шуға кңрә, ике ялҡын активлығы индексы араһындағы бәйләнеш статистик мәғәнәлә генә бар; айырым ваҡиғалар өсөн бер индекс юғары, икенсеһе түбән булыуы мөмкин, һәм киреһенсә.

Ҡояш бөркөлөүе, ғәҙәттә, ҡапма-ҡаршы магнит полярлығындағы Ҡояш таптары үҙ-ара тәьҫир итешкән урындарҙа, йәки анығыраҡ әйткәндә, төньяҡ һәм көньяҡ полярлыҡтағы өлкәләрҙе айырып торған нейтраль магнит ҡыры һыҙығы янында барлыҡҡа килә. Ҡояш ялҡындарының йышлығы һәм ҡеүәте 11 йыллыҡ ҡояш циклы фазаһына бәйле.

== Эҙемтәләре ==
Ҡояш бөркөлөүҙәренең практик ҡулланылышы бар. Мәҫәлән, һирәк атмосфералы йәки атмосфераһы булмаған күк есеменең өҫтөндәге элементтар составын өйрәнеүҙә ҡулланыла, шулай уҡ йыһан караптары бортында ҡуйылған рентген флуоресценция спектрометрҙары өсөн рентген нурҙарын ҡуҙғытыусы булып торалар. Ялҡындарҙың ҡаты ультрафиолет һәм рентген нурланышы ионосфераның барлыҡҡа килеүе өсөн яуаплы төп фактор булып тора, ул шулай уҡ өҫкө атмосфераның үҙенсәлектәрен һиҙелерлек үҙгәртергә һәләтле: уның тығыҙлығы һиҙелерлек арта, был Ерҙең яһалма юлдашының орбита бейеклегенең тиҙ кәмеүенә килтерә. Ҡояш бөркөлөүҙәре ваҡытында зарядлы киҫәксәләрҙең көслө ағымдары йыш ҡына юлдаштарға зыян яһай һәм аварияларға килтерә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=title=subtitle=2017-09-07|title=access-date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡояш бөркөлөүе ваҡытында башлыса КМОП элементтары булған заманса электроникаға зыян килтереүҙең ихтималлығы ТТЛ-ға ҡарағанда юғарыраҡ, сөнки етешһеҙлек тыуҙырыусы киҫәксәләрҙең сик энергияһы түбәнерәк. Бындай киҫәксәләр йыһан караптарының ҡояш батареяларына ла ҙур зыян килтерәләр&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20170907/1501973300.html|title=Мощная вспышка на Солнце может повлиять на работу спутников, заявил эксперт|website=РИА Новости|date=2017-09-07|access-date=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029215412/https://ria.ru/20170907/1501973300.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вероятность повреждения при солнечных вспышках современной электроники, содержащей в основном элементы КМОП, выше, чем ТТЛ, так как меньше пороговая энергия частиц, вызывающих сбой. Большой урон такие частицы наносят также солнечным панелям космических аппаратов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1983/4/vozdeistvie.html|title=А. И. Акишин, Л. С. Новиков. Воздействие окружающей среды на материалы космических аппаратов|website=epizodsspace.airbase.ru|access-date=2021-10-29|archive-date=2020-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220230713/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1983/4/vozdeistvie.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.. Бөркөлөү ваҡытында һирпелгән плазма болоттары геомагнит дауылдарының барлыҡҡа килеүенә килтерә, улар техникаға һәм биологик объекттарға билдәле бер йоғонто яһай.

== Күҙаллау ==
Хәҙерге ҡояш бөркөлөүҙәрен күҙаллау Ҡояштың магнит ҡырҙарын анализлауға нигеҙләнгән. Әммә Ҡояштың магнит төҙөлөшө шул тиклем тотороҡһоҙ, хатта бөркөлөүҙе бер аҙна алдан да күҙаллау әлеге ваҡытта мөмкин түгел. НАСА бик ҡыҫҡа ваҡытлы күҙаллауҙар бирә, 1 көндән 3 көнгә тиклем: тыныс көндәрҙә көслө бөркөлөү ихтималлығы, ғәҙәттә, 1–5% диапазонында күрһәтелә, ә әүҙем осорҙа ул 30–40%-ҡа тиклем генә арта&lt;ref&gt;{{статья|автор=Богачёв С. А., Кириченко А. С.|заглавие=Солнечные вспышки|ссылка=|язык=|издание=Земля и Вселенная|тип=|год=2013|том=|номер=5|страницы=3—15|doi=|issn=0044-3948}}&lt;/ref&gt;.

== Теркәлгән иң көслө ҡояш бөркөлөүҙәре ==
Рентген диапазонында ҡояш бөркөлөүе ҡеүәтен үлсәүҙәр 1975 йылдан алып GOES юлдаштары ярҙамында үткәрелә. Түбәндәге таблицала 1975 йылдан алып был юлдаштарҙан алынған мәғлүмәттәргә ярашлы иң көслө 30 бөркөлөү күрһәтелгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |title=Solar Flares: Solar X-ray Flares from the GOES satellite 1975 to present and from the SOLRAD satellite 1968—1974 |access-date=2017-09-07 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701110258/https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
!Дата
!Ҡеүәте, Х
!Иҫкәрмә
|-
|04.11.2003
|28,0&lt;ref name=&quot;Dorman&quot;&gt;{{Китап|год=2010|заглавие=Solar Neutrons and Related Phenomena|часть=Solar Neutron Event on 4 November, 2003|страницы=310|издательство=Springer|ссылка=https://books.google.com/books?id=vYDvTcOkFm4C&amp;lpg=PA310&amp;dq=&amp;pg=PA310#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=9789048137367|автор=Dorman, Lev I.}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Dorman, Lev I.''&amp;#x20;&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Solar Neutron Event on 4 November, 2003&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;[https://books.google.com/books?id=vYDvTcOkFm4C&amp;lpg=PA310&amp;dq=&amp;pg=PA310#v=onepage&amp;q&amp;f=false Solar Neutrons and Related Phenomena].&amp;nbsp;— Springer, 2010.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;310.&amp;nbsp;— ISBN 9789048137367.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|Ҡояш активлығының 23-сө циклындағы иң көслө бөркөлөү
|-
|02.04.2001
|20,0
|
|-
|16.08.1989
|20,0
|&lt;a href=&quot;./22-й_цикл_солнечной_активности&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;101&quot; data-cx=&quot;{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;sourceTitle&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;22-й цикл солнечной активности&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;description&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;цикл солнечной активности с 1986 по 1996 год&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;pageprops&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wikibase_item&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Q7556140&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;pagelanguage&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;ru&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;targetFrom&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;source&amp;amp;quot;}&quot; class=&quot;cx-link&quot; id=&quot;mwrw&quot; title=&quot;22-й цикл солнечной активности&quot;&gt;Ҡояш активлығының 22-сө циклындағы&lt;/a&gt; иң көслө бөркөлөү
|-
|28.10.2003
|17,2
|«Хэллоуин» бөркөлөүе
|-
|07.09.2005
|17,0
|
|-
|06.03.1989
|15,0
|
|-
|11.07.1978
|15,0
|Ҡояш активлығының 21-се циклындағы иң көслө бөркөлөү
|-
|15.04.2001
|14,4
|
|-
|19.10.1989
|13,0
|
|-
|24.04.1984
|13,0
|
|-
|15.12.1982
|12,9
|
|-
|15.06.1991
|12,0
|
|-
|11.06.1991
|12,0
|
|-
|06.06.1991
|12,0
|
|-
|04.06.1991
|12,0
|
|-
|01.06.1991
|12,0
|
|-
|06.06.1982
|12,0
|
|-
|20.05.1984
|10,1
|
|-
|17.12.1982
|10,1
|
|-
|29.10.2003
|10,0
|
|-
|09.06.1991
|10,0
|
|-
|25.01.1991
|10,0
|
|-
|29.09.1989
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,8
|
|-
|09.07.1982
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,8
|
|-
|06.11.1997
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,4
|
|-
|22.03.1991
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,4
|
|-
|06.09.2017
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,3
|Ҡояш активлығының 24-се циклындағы иң көслө бөркөлөү (тап 2673 төркөмөнән)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&amp;d=6&amp;y=2017 |title=Тесис — 6 сентября 2017 года |access-date=2020-07-06 |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815201646/https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&amp;d=6&amp;y=2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|24.05.1990
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,3
|
|-
|05.12.2006
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,0
|
|-
|02.11.1992
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,0
|
|-
|14.05.2024
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;8,7
|Мәскәү ваҡыты менән 19:51 сәғәттә рентген нурҙары диапазонында тап 3664 төркөмөндә (S18W89) 16 минутҡа һуҙылған бөркөлөү күҙәтелгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|website=nauka.tass.ru|access-date=2024-05-14|title=&quot;На Солнце произошла одна из мощнейших вспышек с 2017 года&quot;|archive-date=2024-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514183804/https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
|}
Ҙур ҡояш дауылдары (Мияке ваҡиғалары) беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, 774—775 һәм 993-994 йылдарҙа була&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие= Multiradionuclide evidence for an extreme solar proton event around 2,610 B.P. (∼660 BC)
 |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]
 |том=  116
 |номер=13
 |страницы= 5961—5966
 |doi= 10.1073/pnas.1815725116
 |pmid= 30858311
 |pmc= 6442557
 |bibcode= 2019PNAS..116.5961O
 |ref=  O'Hare
 |язык=en
 |тип=journal
 |автор= O'Hare, Paschal et al.
 |год= 2019
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие= The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE |издание= [[The Astrophysical Journal]] |том= 884 |страницы= L18 |doi= 10.3847/2041-8213/ab42e4 |ссылка= https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&amp;item_id=52542&amp;item_no=1&amp;attribute_id=17&amp;file_no=1 |bibcode= 2019ApJ...884L..18H |ref= Hayakawa |язык= en |тип= journal |автор= Hayakawa, Hisashi et al. |год= 2019 |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2020-06-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200612161054/https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&amp;item_id=52542&amp;item_no=1&amp;attribute_id=17&amp;file_no=1 }}&lt;/ref&gt;.

== Комментарийҙар ==
&lt;references group=&quot;Комм&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1190782 Физика космоса. Маленькая энциклопедия, М.: Советская Энциклопедия, 1986]
* [http://www.kosmofizika.ru/spravka/s_flare.htm Солнечные вспышки]
* [https://web.archive.org/web/20110317030314/http://www.swpc.noaa.gov/rt_plots/xray_5m.html Данные о рентгеновском излучении Солнца со спутников GOES (NOAA)]
* [https://xras.ru/sun_flares.html Солнечные вспышки онлайн]
* [http://www.gorchilin.com/sun/ Солнечные вспышки онлайн на интерактивных графиках]
* [https://xras.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 Солнечные вспышки в энциклопедии Солнца]

[[Категория:Ҡояш активлығы|Ҡояш бөркөлөүе]]
[[Категория:Астрономия]]</text>
      <sha1>luwjf6b6j210xbbl5mk47fs5c865426</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293976</id>
      <parentid>1293970</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T13:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасуирламаһы */</comment>
      <origin>1293976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23884" sha1="8w6m570ma3r84e9dm8mlqp0700iy74c" xml:space="preserve">[[Файл:Solarflare_hinode.png|мини|300x300пкс|Хиноде юлдашынан төшөрөлгән ҡояш бөркөлөүе. Ҡояш табының көньяҡ өлөшө янында ике тар, яҡты структура булып күренә.]]
'''Ҡояш бөркөлөүе''' — [[Ҡояш]] атмосфераһында [[энергия]] (кинетик, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ) бүленеп сығыуҙың шартлау процесы. Бөркөлөү, нисек кенә булмаһын, ҡояш атмосфераһының бөтә ҡатламдарын: фотосфераны һәм ҡояш тажын ялмай. Ҡояш бөркөлөүе йыш ҡына, әммә һәр ваҡыт түгел, таж массаһын сығарыу менән оҙатыла. Ҡеүәтле ҡояш бөркөлөүе бүлеп сығарған энергия 6×10 &lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt; Дж-ға етә ала, был яҡынса Ҡояштың секунд эсендә бүлеп сығарған энергияһының яҡынса {{frac|1|6}} өлөшө, йәки тротил эквивалентында 160 миллиард мегатонна. Сағыштырыу өсөн, был яҡынса 1 миллион йыл эсендә бөтә донъяла электр энергияһын ҡулланыу күләме.

Магнит ҡыры тәьҫирендә ҡояш плазмаһы ҡапыл ҡыҫыла, плазма жгуты йәки таҫма (оҙонлоғо тиҫтәләрсә йәки йөҙҙәрсә мең километрға етә ала) барлыҡҡа килә, был шартлауға килтерә. Был өлкәлә ҡояш плазмаһы яҡынса 10 миллион К температураға тиклем йылына ала. Ҡояш тажында хәрәкәт иткән һәм планета-ара киңлеккә 1000 км/с тиклем тиҙлек менән хәрәкәт иткән бүлеп сығарылған матдәләренең кинетик энергияһы арта. Электрондар, протондар һәм башҡа зарядлы киҫәксәләр ағымдары өҫтәмә энергия ала һәм һиҙелерлек тиҙләнә. Оптик, рентген, гамма һәм радио нурланышы көсәйә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Воронцов-Вельяминов Б.А., Е.К. Страут|заглавие=Астрономия базовый уровень 11 класс|ответственный=зав. редакцией И.Г. Власова|год=2014, с изм. 2018|издательство=Дрофа|страницы=141}}&lt;/ref&gt;

Бөркөлөү фотондары Ергә бөркөлөү башланғандан алып яҡынса 8,5 минуттан килеп етә; артабан бер нисә тиҫтә минут эсендә зарядлы киҫәксәләрҙең ҡеүәтле ағымдары Ергә килеп етә, ә ҡояш ялҡынынан килгән плазма болоттары беҙҙең планетаға ике-өс көндән һуң ғына килеп етә.

== Тасуирламаһы ==
Ҡояш бөркөлөүенең импульсив фазаһы оҙайлылығы ғәҙәттә бер нисә минуттан артмай, ә был ваҡыт эсендә сығарылған энергия күләме миллиардлаған мегатонна тротил эквивалентына етә ала. Бөркөлөү энергияһын ғәҙәттә электромагнит тулҡындарының күренгән диапазонында түбәнге хромосфераның йылыныуын характерлаусы &lt;sub id=&quot;mwJQ&quot;&gt;Hα&lt;/sub&gt; [[водород]]ының нурланыш һыҙығындағы балҡыш майҙанын был сығанаҡтың ҡеүәте менән бәйле сағыулығына ҡабатландығы буйынса билдәләйҙәр.

Һуңғы йылдарҙа бер төрлө патруль үлсәүҙәргә нигеҙләнгән Ерҙең бер нисә яһалма юлдаштарында, айырыуса [[:ru:GOES|GOES]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 |title=Энциклопедия Солнца — Солнечные вспышки |access-date=2008-03-29 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401020728/http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, үткәрелгән  0,5—10 кэВ энергия диапазонындағы (0,5—8 ангстрем тулҡын оҙонлоғондағы) йылы рентген шартлауы амплитудаһының классификацияһы киң ҡулланыла. Классификация [[1970 йыл|1970]] йылда Д. Бейкер тарафынан тәҡдим ителә һәм тәүҙә «Solrad» юлдаштары үлсәүҙәренә нигеҙләнә&lt;ref&gt;{{книга |год=1981 |заглавие=Solar flare magnetohydrodynamics |часть=Flare classification |страницы=51 |издательство=[[Taylor &amp; Francis#Gordon &amp; Breach|Gordon and Breach Science Publishers]] |ссылка=https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&amp;lpg=PA51&amp;dq=&amp;pg=PA51 |isbn=0677055307 |автор=Priest, Eric Ronald |archive-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412215440/https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&amp;lpg=PA51&amp;dq=&amp;pg=PA51#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;. Был классификация буйынса ҡояш ялҡынына балл — латин хәрефенән һәм унан һуң килгән индекстан торған билдә бирелә. Ялҡын өлгәшкән рентген нурланышының иң юғары интенсивлығының дәүмәленә бәйле хәреф А, В, С, М йәки Х булыуы мөмкин&lt;ref&gt;[http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html Классификация вспышек] {{Wayback|url=http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html# |date=20110927113011 }} {{ref|en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Комм&quot;&gt;Выбор для классификации вспышек рентгеновского диапазона обусловлен более точной фиксацией процесса: если в оптическом диапазоне даже крупнейшие вспышки увеличивают излучение на доли процентов, то в области мягкого рентгеновского излучения ({{nobr|1 нм}}) — на несколько порядков, а жёсткое рентгеновское излучение спокойным Солнцем не создаётся вообще и образуется исключительно во время вспышек.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Хәреф
! Интенсивлыҡ пигы (Вт/ &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; )
|-
| А
| 10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt; -нән кәмерәк.
|-
| Б
| 1,0×10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt;-нән 10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| С
| 1,0×10 &lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;-нән 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| М
| 1,0×10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt;-нән 10 &lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| Х
|  10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt;-нән артыҡ.
|}

Индекс А, В, С, М хәрефтәре өсөн ялҡын интенсивлығының 1,0-ҙән 9,9-ға тиклемге ҡиммәтен күрһәтә. Шулай, [[2010 йыл]]дың [[12 февраль|12 февралендә]] M8.3 баллы Ҡояш бөркөлөүенә {{S|8,3×10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; Вт/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} интенсивлыҡ пигы ярашлы. 1976 йылдан алып теркәлгән (2010 йылға ҡарата)&lt;ref&gt;[http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html Самые мощные зарегистрированные солнечные вспышки] {{Wayback|url=http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html |date=20110806042513 }} {{ref|en}}&lt;/ref&gt;, [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[4 ноябрь|4 ноябрендә]] булған иң көслө бөркөлөүгә Х28 балы бирелгән. Шулай итеп, уның иң юғары нөктәһендә рентген нурланышының интенсивлығы {{S|28×10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt; Вт/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} тәшкил иткән. Ҡояштың рентген нурланышын теркәү, ул тулыһынса [[Ер атмосфераһы|Ер атмосфераһы тарафынан]] йотолғанлыҡтан, Спутник-2 йыһан карабын тейешле ҡорамалдар менән тәүге тапҡыр осороуҙан башлап мөмкин булды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |title=Эксперимент на втором искусственном спутнике Земли (Спутник-2) |access-date=2011-04-26 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, шуға күрә ҡояш ялҡындарының рентген нурланышының интенсивлығы тураһында мәғлүмәттәр 1957 йылға тиклем юҡ.

Тулҡындар оҙонлоғоноң төрлө диапазондарында үлсәүҙәр ялҡындарҙа төрлө процестарҙы сағылдыра. Шуға кңрә, ике ялҡын активлығы индексы араһындағы бәйләнеш статистик мәғәнәлә генә бар; айырым ваҡиғалар өсөн бер индекс юғары, икенсеһе түбән булыуы мөмкин, һәм киреһенсә.

Ҡояш бөркөлөүе, ғәҙәттә, ҡапма-ҡаршы магнит полярлығындағы Ҡояш таптары үҙ-ара тәьҫир итешкән урындарҙа, йәки анығыраҡ әйткәндә, төньяҡ һәм көньяҡ полярлыҡтағы өлкәләрҙе айырып торған нейтраль магнит ҡыры һыҙығы янында барлыҡҡа килә. Ҡояш ялҡындарының йышлығы һәм ҡеүәте 11 йыллыҡ ҡояш циклы фазаһына бәйле.

== Эҙемтәләре ==
Ҡояш бөркөлөүҙәренең практик ҡулланылышы бар. Мәҫәлән, һирәк атмосфералы йәки атмосфераһы булмаған күк есеменең өҫтөндәге элементтар составын өйрәнеүҙә ҡулланыла, шулай уҡ йыһан караптары бортында ҡуйылған рентген флуоресценция спектрометрҙары өсөн рентген нурҙарын ҡуҙғытыусы булып торалар. Ялҡындарҙың ҡаты ультрафиолет һәм рентген нурланышы ионосфераның барлыҡҡа килеүе өсөн яуаплы төп фактор булып тора, ул шулай уҡ өҫкө атмосфераның үҙенсәлектәрен һиҙелерлек үҙгәртергә һәләтле: уның тығыҙлығы һиҙелерлек арта, был Ерҙең яһалма юлдашының орбита бейеклегенең тиҙ кәмеүенә килтерә. Ҡояш бөркөлөүҙәре ваҡытында зарядлы киҫәксәләрҙең көслө ағымдары йыш ҡына юлдаштарға зыян яһай һәм аварияларға килтерә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=title=subtitle=2017-09-07|title=access-date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡояш бөркөлөүе ваҡытында башлыса КМОП элементтары булған заманса электроникаға зыян килтереүҙең ихтималлығы ТТЛ-ға ҡарағанда юғарыраҡ, сөнки етешһеҙлек тыуҙырыусы киҫәксәләрҙең сик энергияһы түбәнерәк. Бындай киҫәксәләр йыһан караптарының ҡояш батареяларына ла ҙур зыян килтерәләр&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20170907/1501973300.html|title=Мощная вспышка на Солнце может повлиять на работу спутников, заявил эксперт|website=РИА Новости|date=2017-09-07|access-date=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029215412/https://ria.ru/20170907/1501973300.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вероятность повреждения при солнечных вспышках современной электроники, содержащей в основном элементы КМОП, выше, чем ТТЛ, так как меньше пороговая энергия частиц, вызывающих сбой. Большой урон такие частицы наносят также солнечным панелям космических аппаратов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1983/4/vozdeistvie.html|title=А. И. Акишин, Л. С. Новиков. Воздействие окружающей среды на материалы космических аппаратов|website=epizodsspace.airbase.ru|access-date=2021-10-29|archive-date=2020-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220230713/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1983/4/vozdeistvie.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.. Бөркөлөү ваҡытында һирпелгән плазма болоттары геомагнит дауылдарының барлыҡҡа килеүенә килтерә, улар техникаға һәм биологик объекттарға билдәле бер йоғонто яһай.

== Күҙаллау ==
Хәҙерге ҡояш бөркөлөүҙәрен күҙаллау Ҡояштың магнит ҡырҙарын анализлауға нигеҙләнгән. Әммә Ҡояштың магнит төҙөлөшө шул тиклем тотороҡһоҙ, хатта бөркөлөүҙе бер аҙна алдан да күҙаллау әлеге ваҡытта мөмкин түгел. НАСА бик ҡыҫҡа ваҡытлы күҙаллауҙар бирә, 1 көндән 3 көнгә тиклем: тыныс көндәрҙә көслө бөркөлөү ихтималлығы, ғәҙәттә, 1–5% диапазонында күрһәтелә, ә әүҙем осорҙа ул 30–40%-ҡа тиклем генә арта&lt;ref&gt;{{статья|автор=Богачёв С. А., Кириченко А. С.|заглавие=Солнечные вспышки|ссылка=|язык=|издание=Земля и Вселенная|тип=|год=2013|том=|номер=5|страницы=3—15|doi=|issn=0044-3948}}&lt;/ref&gt;.

== Теркәлгән иң көслө ҡояш бөркөлөүҙәре ==
Рентген диапазонында ҡояш бөркөлөүе ҡеүәтен үлсәүҙәр 1975 йылдан алып GOES юлдаштары ярҙамында үткәрелә. Түбәндәге таблицала 1975 йылдан алып был юлдаштарҙан алынған мәғлүмәттәргә ярашлы иң көслө 30 бөркөлөү күрһәтелгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |title=Solar Flares: Solar X-ray Flares from the GOES satellite 1975 to present and from the SOLRAD satellite 1968—1974 |access-date=2017-09-07 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701110258/https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
!Дата
!Ҡеүәте, Х
!Иҫкәрмә
|-
|04.11.2003
|28,0&lt;ref name=&quot;Dorman&quot;&gt;{{Китап|год=2010|заглавие=Solar Neutrons and Related Phenomena|часть=Solar Neutron Event on 4 November, 2003|страницы=310|издательство=Springer|ссылка=https://books.google.com/books?id=vYDvTcOkFm4C&amp;lpg=PA310&amp;dq=&amp;pg=PA310#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=9789048137367|автор=Dorman, Lev I.}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Dorman, Lev I.''&amp;#x20;&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Solar Neutron Event on 4 November, 2003&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;[https://books.google.com/books?id=vYDvTcOkFm4C&amp;lpg=PA310&amp;dq=&amp;pg=PA310#v=onepage&amp;q&amp;f=false Solar Neutrons and Related Phenomena].&amp;nbsp;— Springer, 2010.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;310.&amp;nbsp;— ISBN 9789048137367.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|Ҡояш активлығының 23-сө циклындағы иң көслө бөркөлөү
|-
|02.04.2001
|20,0
|
|-
|16.08.1989
|20,0
|&lt;a href=&quot;./22-й_цикл_солнечной_активности&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;101&quot; data-cx=&quot;{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;sourceTitle&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;22-й цикл солнечной активности&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;description&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;цикл солнечной активности с 1986 по 1996 год&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;pageprops&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wikibase_item&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Q7556140&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;pagelanguage&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;ru&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;targetFrom&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;source&amp;amp;quot;}&quot; class=&quot;cx-link&quot; id=&quot;mwrw&quot; title=&quot;22-й цикл солнечной активности&quot;&gt;Ҡояш активлығының 22-сө циклындағы&lt;/a&gt; иң көслө бөркөлөү
|-
|28.10.2003
|17,2
|«Хэллоуин» бөркөлөүе
|-
|07.09.2005
|17,0
|
|-
|06.03.1989
|15,0
|
|-
|11.07.1978
|15,0
|Ҡояш активлығының 21-се циклындағы иң көслө бөркөлөү
|-
|15.04.2001
|14,4
|
|-
|19.10.1989
|13,0
|
|-
|24.04.1984
|13,0
|
|-
|15.12.1982
|12,9
|
|-
|15.06.1991
|12,0
|
|-
|11.06.1991
|12,0
|
|-
|06.06.1991
|12,0
|
|-
|04.06.1991
|12,0
|
|-
|01.06.1991
|12,0
|
|-
|06.06.1982
|12,0
|
|-
|20.05.1984
|10,1
|
|-
|17.12.1982
|10,1
|
|-
|29.10.2003
|10,0
|
|-
|09.06.1991
|10,0
|
|-
|25.01.1991
|10,0
|
|-
|29.09.1989
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,8
|
|-
|09.07.1982
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,8
|
|-
|06.11.1997
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,4
|
|-
|22.03.1991
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,4
|
|-
|06.09.2017
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,3
|Ҡояш активлығының 24-се циклындағы иң көслө бөркөлөү (тап 2673 төркөмөнән)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&amp;d=6&amp;y=2017 |title=Тесис — 6 сентября 2017 года |access-date=2020-07-06 |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815201646/https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&amp;d=6&amp;y=2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|24.05.1990
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,3
|
|-
|05.12.2006
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,0
|
|-
|02.11.1992
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,0
|
|-
|14.05.2024
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;8,7
|Мәскәү ваҡыты менән 19:51 сәғәттә рентген нурҙары диапазонында тап 3664 төркөмөндә (S18W89) 16 минутҡа һуҙылған бөркөлөү күҙәтелгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|website=nauka.tass.ru|access-date=2024-05-14|title=&quot;На Солнце произошла одна из мощнейших вспышек с 2017 года&quot;|archive-date=2024-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514183804/https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
|}
Ҙур ҡояш дауылдары (Мияке ваҡиғалары) беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, 774—775 һәм 993-994 йылдарҙа була&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие= Multiradionuclide evidence for an extreme solar proton event around 2,610 B.P. (∼660 BC)
 |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]
 |том=  116
 |номер=13
 |страницы= 5961—5966
 |doi= 10.1073/pnas.1815725116
 |pmid= 30858311
 |pmc= 6442557
 |bibcode= 2019PNAS..116.5961O
 |ref=  O'Hare
 |язык=en
 |тип=journal
 |автор= O'Hare, Paschal et al.
 |год= 2019
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие= The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE |издание= [[The Astrophysical Journal]] |том= 884 |страницы= L18 |doi= 10.3847/2041-8213/ab42e4 |ссылка= https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&amp;item_id=52542&amp;item_no=1&amp;attribute_id=17&amp;file_no=1 |bibcode= 2019ApJ...884L..18H |ref= Hayakawa |язык= en |тип= journal |автор= Hayakawa, Hisashi et al. |год= 2019 |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2020-06-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200612161054/https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&amp;item_id=52542&amp;item_no=1&amp;attribute_id=17&amp;file_no=1 }}&lt;/ref&gt;.

== Комментарийҙар ==
&lt;references group=&quot;Комм&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1190782 Физика космоса. Маленькая энциклопедия, М.: Советская Энциклопедия, 1986]
* [http://www.kosmofizika.ru/spravka/s_flare.htm Солнечные вспышки]
* [https://web.archive.org/web/20110317030314/http://www.swpc.noaa.gov/rt_plots/xray_5m.html Данные о рентгеновском излучении Солнца со спутников GOES (NOAA)]
* [https://xras.ru/sun_flares.html Солнечные вспышки онлайн]
* [http://www.gorchilin.com/sun/ Солнечные вспышки онлайн на интерактивных графиках]
* [https://xras.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 Солнечные вспышки в энциклопедии Солнца]

[[Категория:Ҡояш активлығы|Ҡояш бөркөлөүе]]
[[Категория:Астрономия]]</text>
      <sha1>8w6m570ma3r84e9dm8mlqp0700iy74c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293986</id>
      <parentid>1293976</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T15:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эҙемтәләре */</comment>
      <origin>1293986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22914" sha1="swx7kuddcrzjshblu7ysfss1u8l5wk7" xml:space="preserve">[[Файл:Solarflare_hinode.png|мини|300x300пкс|Хиноде юлдашынан төшөрөлгән ҡояш бөркөлөүе. Ҡояш табының көньяҡ өлөшө янында ике тар, яҡты структура булып күренә.]]
'''Ҡояш бөркөлөүе''' — [[Ҡояш]] атмосфераһында [[энергия]] (кинетик, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ) бүленеп сығыуҙың шартлау процесы. Бөркөлөү, нисек кенә булмаһын, ҡояш атмосфераһының бөтә ҡатламдарын: фотосфераны һәм ҡояш тажын ялмай. Ҡояш бөркөлөүе йыш ҡына, әммә һәр ваҡыт түгел, таж массаһын сығарыу менән оҙатыла. Ҡеүәтле ҡояш бөркөлөүе бүлеп сығарған энергия 6×10 &lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt; Дж-ға етә ала, был яҡынса Ҡояштың секунд эсендә бүлеп сығарған энергияһының яҡынса {{frac|1|6}} өлөшө, йәки тротил эквивалентында 160 миллиард мегатонна. Сағыштырыу өсөн, был яҡынса 1 миллион йыл эсендә бөтә донъяла электр энергияһын ҡулланыу күләме.

Магнит ҡыры тәьҫирендә ҡояш плазмаһы ҡапыл ҡыҫыла, плазма жгуты йәки таҫма (оҙонлоғо тиҫтәләрсә йәки йөҙҙәрсә мең километрға етә ала) барлыҡҡа килә, был шартлауға килтерә. Был өлкәлә ҡояш плазмаһы яҡынса 10 миллион К температураға тиклем йылына ала. Ҡояш тажында хәрәкәт иткән һәм планета-ара киңлеккә 1000 км/с тиклем тиҙлек менән хәрәкәт иткән бүлеп сығарылған матдәләренең кинетик энергияһы арта. Электрондар, протондар һәм башҡа зарядлы киҫәксәләр ағымдары өҫтәмә энергия ала һәм һиҙелерлек тиҙләнә. Оптик, рентген, гамма һәм радио нурланышы көсәйә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Воронцов-Вельяминов Б.А., Е.К. Страут|заглавие=Астрономия базовый уровень 11 класс|ответственный=зав. редакцией И.Г. Власова|год=2014, с изм. 2018|издательство=Дрофа|страницы=141}}&lt;/ref&gt;

Бөркөлөү фотондары Ергә бөркөлөү башланғандан алып яҡынса 8,5 минуттан килеп етә; артабан бер нисә тиҫтә минут эсендә зарядлы киҫәксәләрҙең ҡеүәтле ағымдары Ергә килеп етә, ә ҡояш ялҡынынан килгән плазма болоттары беҙҙең планетаға ике-өс көндән һуң ғына килеп етә.

== Тасуирламаһы ==
Ҡояш бөркөлөүенең импульсив фазаһы оҙайлылығы ғәҙәттә бер нисә минуттан артмай, ә был ваҡыт эсендә сығарылған энергия күләме миллиардлаған мегатонна тротил эквивалентына етә ала. Бөркөлөү энергияһын ғәҙәттә электромагнит тулҡындарының күренгән диапазонында түбәнге хромосфераның йылыныуын характерлаусы &lt;sub id=&quot;mwJQ&quot;&gt;Hα&lt;/sub&gt; [[водород]]ының нурланыш һыҙығындағы балҡыш майҙанын был сығанаҡтың ҡеүәте менән бәйле сағыулығына ҡабатландығы буйынса билдәләйҙәр.

Һуңғы йылдарҙа бер төрлө патруль үлсәүҙәргә нигеҙләнгән Ерҙең бер нисә яһалма юлдаштарында, айырыуса [[:ru:GOES|GOES]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 |title=Энциклопедия Солнца — Солнечные вспышки |access-date=2008-03-29 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401020728/http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, үткәрелгән  0,5—10 кэВ энергия диапазонындағы (0,5—8 ангстрем тулҡын оҙонлоғондағы) йылы рентген шартлауы амплитудаһының классификацияһы киң ҡулланыла. Классификация [[1970 йыл|1970]] йылда Д. Бейкер тарафынан тәҡдим ителә һәм тәүҙә «Solrad» юлдаштары үлсәүҙәренә нигеҙләнә&lt;ref&gt;{{книга |год=1981 |заглавие=Solar flare magnetohydrodynamics |часть=Flare classification |страницы=51 |издательство=[[Taylor &amp; Francis#Gordon &amp; Breach|Gordon and Breach Science Publishers]] |ссылка=https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&amp;lpg=PA51&amp;dq=&amp;pg=PA51 |isbn=0677055307 |автор=Priest, Eric Ronald |archive-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412215440/https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&amp;lpg=PA51&amp;dq=&amp;pg=PA51#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;. Был классификация буйынса ҡояш ялҡынына балл — латин хәрефенән һәм унан һуң килгән индекстан торған билдә бирелә. Ялҡын өлгәшкән рентген нурланышының иң юғары интенсивлығының дәүмәленә бәйле хәреф А, В, С, М йәки Х булыуы мөмкин&lt;ref&gt;[http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html Классификация вспышек] {{Wayback|url=http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html# |date=20110927113011 }} {{ref|en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Комм&quot;&gt;Выбор для классификации вспышек рентгеновского диапазона обусловлен более точной фиксацией процесса: если в оптическом диапазоне даже крупнейшие вспышки увеличивают излучение на доли процентов, то в области мягкого рентгеновского излучения ({{nobr|1 нм}}) — на несколько порядков, а жёсткое рентгеновское излучение спокойным Солнцем не создаётся вообще и образуется исключительно во время вспышек.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Хәреф
! Интенсивлыҡ пигы (Вт/ &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; )
|-
| А
| 10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt; -нән кәмерәк.
|-
| Б
| 1,0×10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt;-нән 10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| С
| 1,0×10 &lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;-нән 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| М
| 1,0×10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt;-нән 10 &lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| Х
|  10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt;-нән артыҡ.
|}

Индекс А, В, С, М хәрефтәре өсөн ялҡын интенсивлығының 1,0-ҙән 9,9-ға тиклемге ҡиммәтен күрһәтә. Шулай, [[2010 йыл]]дың [[12 февраль|12 февралендә]] M8.3 баллы Ҡояш бөркөлөүенә {{S|8,3×10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; Вт/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} интенсивлыҡ пигы ярашлы. 1976 йылдан алып теркәлгән (2010 йылға ҡарата)&lt;ref&gt;[http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html Самые мощные зарегистрированные солнечные вспышки] {{Wayback|url=http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html |date=20110806042513 }} {{ref|en}}&lt;/ref&gt;, [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[4 ноябрь|4 ноябрендә]] булған иң көслө бөркөлөүгә Х28 балы бирелгән. Шулай итеп, уның иң юғары нөктәһендә рентген нурланышының интенсивлығы {{S|28×10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt; Вт/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} тәшкил иткән. Ҡояштың рентген нурланышын теркәү, ул тулыһынса [[Ер атмосфераһы|Ер атмосфераһы тарафынан]] йотолғанлыҡтан, Спутник-2 йыһан карабын тейешле ҡорамалдар менән тәүге тапҡыр осороуҙан башлап мөмкин булды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |title=Эксперимент на втором искусственном спутнике Земли (Спутник-2) |access-date=2011-04-26 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, шуға күрә ҡояш ялҡындарының рентген нурланышының интенсивлығы тураһында мәғлүмәттәр 1957 йылға тиклем юҡ.

Тулҡындар оҙонлоғоноң төрлө диапазондарында үлсәүҙәр ялҡындарҙа төрлө процестарҙы сағылдыра. Шуға кңрә, ике ялҡын активлығы индексы араһындағы бәйләнеш статистик мәғәнәлә генә бар; айырым ваҡиғалар өсөн бер индекс юғары, икенсеһе түбән булыуы мөмкин, һәм киреһенсә.

Ҡояш бөркөлөүе, ғәҙәттә, ҡапма-ҡаршы магнит полярлығындағы Ҡояш таптары үҙ-ара тәьҫир итешкән урындарҙа, йәки анығыраҡ әйткәндә, төньяҡ һәм көньяҡ полярлыҡтағы өлкәләрҙе айырып торған нейтраль магнит ҡыры һыҙығы янында барлыҡҡа килә. Ҡояш ялҡындарының йышлығы һәм ҡеүәте 11 йыллыҡ ҡояш циклы фазаһына бәйле.

== Эҙемтәләре ==
Ҡояш бөркөлөүҙәренең практик ҡулланылышы бар. Мәҫәлән, һирәк атмосфералы йәки атмосфераһы булмаған күк есеменең өҫтөндәге элементтар составын өйрәнеүҙә ҡулланыла, шулай уҡ йыһан караптары бортында ҡуйылған рентген флуоресценция спектрометрҙары өсөн рентген нурҙарын ҡуҙғытыусы булып торалар. Ялҡындарҙың ҡаты ультрафиолет һәм рентген нурланышы ионосфераның барлыҡҡа килеүе өсөн яуаплы төп фактор булып тора, ул шулай уҡ өҫкө атмосфераның үҙенсәлектәрен һиҙелерлек үҙгәртергә һәләтле: уның тығыҙлығы һиҙелерлек арта, был Ерҙең яһалма юлдашының орбита бейеклегенең тиҙ кәмеүенә килтерә. Ҡояш бөркөлөүҙәре ваҡытында зарядлы киҫәксәләрҙең көслө ағымдары йыш ҡына юлдаштарға зыян яһай һәм аварияларға килтерә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=title=subtitle=2017-09-07|title=access-date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡояш бөркөлөүе ваҡытында башлыса КМОП элементтары булған заманса электроникаға зыян килтереүҙең ихтималлығы ТТЛ-ға ҡарағанда юғарыраҡ, сөнки етешһеҙлек тыуҙырыусы киҫәксәләрҙең сик энергияһы түбәнерәк. Бындай киҫәксәләр йыһан караптарының ҡояш батареяларына ла ҙур зыян килтерәләр&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20170907/1501973300.html|title=Мощная вспышка на Солнце может повлиять на работу спутников, заявил эксперт|website=РИА Новости|date=2017-09-07|access-date=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029215412/https://ria.ru/20170907/1501973300.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бөркөлөү ваҡытында һирпелгән плазма болоттары геомагнит дауылдарының барлыҡҡа килеүенә килтерә, улар техникаға һәм биологик объекттарға билдәле бер йоғонто яһай.

== Күҙаллау ==
Хәҙерге ҡояш бөркөлөүҙәрен күҙаллау Ҡояштың магнит ҡырҙарын анализлауға нигеҙләнгән. Әммә Ҡояштың магнит төҙөлөшө шул тиклем тотороҡһоҙ, хатта бөркөлөүҙе бер аҙна алдан да күҙаллау әлеге ваҡытта мөмкин түгел. НАСА бик ҡыҫҡа ваҡытлы күҙаллауҙар бирә, 1 көндән 3 көнгә тиклем: тыныс көндәрҙә көслө бөркөлөү ихтималлығы, ғәҙәттә, 1–5% диапазонында күрһәтелә, ә әүҙем осорҙа ул 30–40%-ҡа тиклем генә арта&lt;ref&gt;{{статья|автор=Богачёв С. А., Кириченко А. С.|заглавие=Солнечные вспышки|ссылка=|язык=|издание=Земля и Вселенная|тип=|год=2013|том=|номер=5|страницы=3—15|doi=|issn=0044-3948}}&lt;/ref&gt;.

== Теркәлгән иң көслө ҡояш бөркөлөүҙәре ==
Рентген диапазонында ҡояш бөркөлөүе ҡеүәтен үлсәүҙәр 1975 йылдан алып GOES юлдаштары ярҙамында үткәрелә. Түбәндәге таблицала 1975 йылдан алып был юлдаштарҙан алынған мәғлүмәттәргә ярашлы иң көслө 30 бөркөлөү күрһәтелгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |title=Solar Flares: Solar X-ray Flares from the GOES satellite 1975 to present and from the SOLRAD satellite 1968—1974 |access-date=2017-09-07 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701110258/https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
!Дата
!Ҡеүәте, Х
!Иҫкәрмә
|-
|04.11.2003
|28,0&lt;ref name=&quot;Dorman&quot;&gt;{{Китап|год=2010|заглавие=Solar Neutrons and Related Phenomena|часть=Solar Neutron Event on 4 November, 2003|страницы=310|издательство=Springer|ссылка=https://books.google.com/books?id=vYDvTcOkFm4C&amp;lpg=PA310&amp;dq=&amp;pg=PA310#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=9789048137367|автор=Dorman, Lev I.}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Dorman, Lev I.''&amp;#x20;&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Solar Neutron Event on 4 November, 2003&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;[https://books.google.com/books?id=vYDvTcOkFm4C&amp;lpg=PA310&amp;dq=&amp;pg=PA310#v=onepage&amp;q&amp;f=false Solar Neutrons and Related Phenomena].&amp;nbsp;— Springer, 2010.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;310.&amp;nbsp;— ISBN 9789048137367.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|Ҡояш активлығының 23-сө циклындағы иң көслө бөркөлөү
|-
|02.04.2001
|20,0
|
|-
|16.08.1989
|20,0
|&lt;a href=&quot;./22-й_цикл_солнечной_активности&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;101&quot; data-cx=&quot;{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;sourceTitle&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;22-й цикл солнечной активности&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;description&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;цикл солнечной активности с 1986 по 1996 год&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;pageprops&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wikibase_item&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Q7556140&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;pagelanguage&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;ru&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;targetFrom&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;source&amp;amp;quot;}&quot; class=&quot;cx-link&quot; id=&quot;mwrw&quot; title=&quot;22-й цикл солнечной активности&quot;&gt;Ҡояш активлығының 22-сө циклындағы&lt;/a&gt; иң көслө бөркөлөү
|-
|28.10.2003
|17,2
|«Хэллоуин» бөркөлөүе
|-
|07.09.2005
|17,0
|
|-
|06.03.1989
|15,0
|
|-
|11.07.1978
|15,0
|Ҡояш активлығының 21-се циклындағы иң көслө бөркөлөү
|-
|15.04.2001
|14,4
|
|-
|19.10.1989
|13,0
|
|-
|24.04.1984
|13,0
|
|-
|15.12.1982
|12,9
|
|-
|15.06.1991
|12,0
|
|-
|11.06.1991
|12,0
|
|-
|06.06.1991
|12,0
|
|-
|04.06.1991
|12,0
|
|-
|01.06.1991
|12,0
|
|-
|06.06.1982
|12,0
|
|-
|20.05.1984
|10,1
|
|-
|17.12.1982
|10,1
|
|-
|29.10.2003
|10,0
|
|-
|09.06.1991
|10,0
|
|-
|25.01.1991
|10,0
|
|-
|29.09.1989
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,8
|
|-
|09.07.1982
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,8
|
|-
|06.11.1997
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,4
|
|-
|22.03.1991
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,4
|
|-
|06.09.2017
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,3
|Ҡояш активлығының 24-се циклындағы иң көслө бөркөлөү (тап 2673 төркөмөнән)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&amp;d=6&amp;y=2017 |title=Тесис — 6 сентября 2017 года |access-date=2020-07-06 |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815201646/https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&amp;d=6&amp;y=2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|24.05.1990
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,3
|
|-
|05.12.2006
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,0
|
|-
|02.11.1992
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,0
|
|-
|14.05.2024
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;8,7
|Мәскәү ваҡыты менән 19:51 сәғәттә рентген нурҙары диапазонында тап 3664 төркөмөндә (S18W89) 16 минутҡа һуҙылған бөркөлөү күҙәтелгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|website=nauka.tass.ru|access-date=2024-05-14|title=&quot;На Солнце произошла одна из мощнейших вспышек с 2017 года&quot;|archive-date=2024-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514183804/https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
|}
Ҙур ҡояш дауылдары (Мияке ваҡиғалары) беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, 774—775 һәм 993-994 йылдарҙа була&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие= Multiradionuclide evidence for an extreme solar proton event around 2,610 B.P. (∼660 BC)
 |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]
 |том=  116
 |номер=13
 |страницы= 5961—5966
 |doi= 10.1073/pnas.1815725116
 |pmid= 30858311
 |pmc= 6442557
 |bibcode= 2019PNAS..116.5961O
 |ref=  O'Hare
 |язык=en
 |тип=journal
 |автор= O'Hare, Paschal et al.
 |год= 2019
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие= The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE |издание= [[The Astrophysical Journal]] |том= 884 |страницы= L18 |doi= 10.3847/2041-8213/ab42e4 |ссылка= https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&amp;item_id=52542&amp;item_no=1&amp;attribute_id=17&amp;file_no=1 |bibcode= 2019ApJ...884L..18H |ref= Hayakawa |язык= en |тип= journal |автор= Hayakawa, Hisashi et al. |год= 2019 |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2020-06-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200612161054/https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&amp;item_id=52542&amp;item_no=1&amp;attribute_id=17&amp;file_no=1 }}&lt;/ref&gt;.

== Комментарийҙар ==
&lt;references group=&quot;Комм&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1190782 Физика космоса. Маленькая энциклопедия, М.: Советская Энциклопедия, 1986]
* [http://www.kosmofizika.ru/spravka/s_flare.htm Солнечные вспышки]
* [https://web.archive.org/web/20110317030314/http://www.swpc.noaa.gov/rt_plots/xray_5m.html Данные о рентгеновском излучении Солнца со спутников GOES (NOAA)]
* [https://xras.ru/sun_flares.html Солнечные вспышки онлайн]
* [http://www.gorchilin.com/sun/ Солнечные вспышки онлайн на интерактивных графиках]
* [https://xras.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 Солнечные вспышки в энциклопедии Солнца]

[[Категория:Ҡояш активлығы|Ҡояш бөркөлөүе]]
[[Категория:Астрономия]]</text>
      <sha1>swx7kuddcrzjshblu7ysfss1u8l5wk7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293987</id>
      <parentid>1293986</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T15:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Теркәлгән иң көслө ҡояш бөркөлөүҙәре */</comment>
      <origin>1293987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21409" sha1="i07ip2ru4x95tbm0fnj9d383l1n12fh" xml:space="preserve">[[Файл:Solarflare_hinode.png|мини|300x300пкс|Хиноде юлдашынан төшөрөлгән ҡояш бөркөлөүе. Ҡояш табының көньяҡ өлөшө янында ике тар, яҡты структура булып күренә.]]
'''Ҡояш бөркөлөүе''' — [[Ҡояш]] атмосфераһында [[энергия]] (кинетик, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ) бүленеп сығыуҙың шартлау процесы. Бөркөлөү, нисек кенә булмаһын, ҡояш атмосфераһының бөтә ҡатламдарын: фотосфераны һәм ҡояш тажын ялмай. Ҡояш бөркөлөүе йыш ҡына, әммә һәр ваҡыт түгел, таж массаһын сығарыу менән оҙатыла. Ҡеүәтле ҡояш бөркөлөүе бүлеп сығарған энергия 6×10 &lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt; Дж-ға етә ала, был яҡынса Ҡояштың секунд эсендә бүлеп сығарған энергияһының яҡынса {{frac|1|6}} өлөшө, йәки тротил эквивалентында 160 миллиард мегатонна. Сағыштырыу өсөн, был яҡынса 1 миллион йыл эсендә бөтә донъяла электр энергияһын ҡулланыу күләме.

Магнит ҡыры тәьҫирендә ҡояш плазмаһы ҡапыл ҡыҫыла, плазма жгуты йәки таҫма (оҙонлоғо тиҫтәләрсә йәки йөҙҙәрсә мең километрға етә ала) барлыҡҡа килә, был шартлауға килтерә. Был өлкәлә ҡояш плазмаһы яҡынса 10 миллион К температураға тиклем йылына ала. Ҡояш тажында хәрәкәт иткән һәм планета-ара киңлеккә 1000 км/с тиклем тиҙлек менән хәрәкәт иткән бүлеп сығарылған матдәләренең кинетик энергияһы арта. Электрондар, протондар һәм башҡа зарядлы киҫәксәләр ағымдары өҫтәмә энергия ала һәм һиҙелерлек тиҙләнә. Оптик, рентген, гамма һәм радио нурланышы көсәйә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Воронцов-Вельяминов Б.А., Е.К. Страут|заглавие=Астрономия базовый уровень 11 класс|ответственный=зав. редакцией И.Г. Власова|год=2014, с изм. 2018|издательство=Дрофа|страницы=141}}&lt;/ref&gt;

Бөркөлөү фотондары Ергә бөркөлөү башланғандан алып яҡынса 8,5 минуттан килеп етә; артабан бер нисә тиҫтә минут эсендә зарядлы киҫәксәләрҙең ҡеүәтле ағымдары Ергә килеп етә, ә ҡояш ялҡынынан килгән плазма болоттары беҙҙең планетаға ике-өс көндән һуң ғына килеп етә.

== Тасуирламаһы ==
Ҡояш бөркөлөүенең импульсив фазаһы оҙайлылығы ғәҙәттә бер нисә минуттан артмай, ә был ваҡыт эсендә сығарылған энергия күләме миллиардлаған мегатонна тротил эквивалентына етә ала. Бөркөлөү энергияһын ғәҙәттә электромагнит тулҡындарының күренгән диапазонында түбәнге хромосфераның йылыныуын характерлаусы &lt;sub id=&quot;mwJQ&quot;&gt;Hα&lt;/sub&gt; [[водород]]ының нурланыш һыҙығындағы балҡыш майҙанын был сығанаҡтың ҡеүәте менән бәйле сағыулығына ҡабатландығы буйынса билдәләйҙәр.

Һуңғы йылдарҙа бер төрлө патруль үлсәүҙәргә нигеҙләнгән Ерҙең бер нисә яһалма юлдаштарында, айырыуса [[:ru:GOES|GOES]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 |title=Энциклопедия Солнца — Солнечные вспышки |access-date=2008-03-29 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401020728/http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, үткәрелгән  0,5—10 кэВ энергия диапазонындағы (0,5—8 ангстрем тулҡын оҙонлоғондағы) йылы рентген шартлауы амплитудаһының классификацияһы киң ҡулланыла. Классификация [[1970 йыл|1970]] йылда Д. Бейкер тарафынан тәҡдим ителә һәм тәүҙә «Solrad» юлдаштары үлсәүҙәренә нигеҙләнә&lt;ref&gt;{{книга |год=1981 |заглавие=Solar flare magnetohydrodynamics |часть=Flare classification |страницы=51 |издательство=[[Taylor &amp; Francis#Gordon &amp; Breach|Gordon and Breach Science Publishers]] |ссылка=https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&amp;lpg=PA51&amp;dq=&amp;pg=PA51 |isbn=0677055307 |автор=Priest, Eric Ronald |archive-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412215440/https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&amp;lpg=PA51&amp;dq=&amp;pg=PA51#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;. Был классификация буйынса ҡояш ялҡынына балл — латин хәрефенән һәм унан һуң килгән индекстан торған билдә бирелә. Ялҡын өлгәшкән рентген нурланышының иң юғары интенсивлығының дәүмәленә бәйле хәреф А, В, С, М йәки Х булыуы мөмкин&lt;ref&gt;[http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html Классификация вспышек] {{Wayback|url=http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html# |date=20110927113011 }} {{ref|en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Комм&quot;&gt;Выбор для классификации вспышек рентгеновского диапазона обусловлен более точной фиксацией процесса: если в оптическом диапазоне даже крупнейшие вспышки увеличивают излучение на доли процентов, то в области мягкого рентгеновского излучения ({{nobr|1 нм}}) — на несколько порядков, а жёсткое рентгеновское излучение спокойным Солнцем не создаётся вообще и образуется исключительно во время вспышек.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Хәреф
! Интенсивлыҡ пигы (Вт/ &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; )
|-
| А
| 10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt; -нән кәмерәк.
|-
| Б
| 1,0×10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt;-нән 10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| С
| 1,0×10 &lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;-нән 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| М
| 1,0×10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt;-нән 10 &lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt;-нә тиклем.
|-
| Х
|  10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt;-нән артыҡ.
|}

Индекс А, В, С, М хәрефтәре өсөн ялҡын интенсивлығының 1,0-ҙән 9,9-ға тиклемге ҡиммәтен күрһәтә. Шулай, [[2010 йыл]]дың [[12 февраль|12 февралендә]] M8.3 баллы Ҡояш бөркөлөүенә {{S|8,3×10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; Вт/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} интенсивлыҡ пигы ярашлы. 1976 йылдан алып теркәлгән (2010 йылға ҡарата)&lt;ref&gt;[http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html Самые мощные зарегистрированные солнечные вспышки] {{Wayback|url=http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html |date=20110806042513 }} {{ref|en}}&lt;/ref&gt;, [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[4 ноябрь|4 ноябрендә]] булған иң көслө бөркөлөүгә Х28 балы бирелгән. Шулай итеп, уның иң юғары нөктәһендә рентген нурланышының интенсивлығы {{S|28×10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt; Вт/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} тәшкил иткән. Ҡояштың рентген нурланышын теркәү, ул тулыһынса [[Ер атмосфераһы|Ер атмосфераһы тарафынан]] йотолғанлыҡтан, Спутник-2 йыһан карабын тейешле ҡорамалдар менән тәүге тапҡыр осороуҙан башлап мөмкин булды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |title=Эксперимент на втором искусственном спутнике Земли (Спутник-2) |access-date=2011-04-26 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, шуға күрә ҡояш ялҡындарының рентген нурланышының интенсивлығы тураһында мәғлүмәттәр 1957 йылға тиклем юҡ.

Тулҡындар оҙонлоғоноң төрлө диапазондарында үлсәүҙәр ялҡындарҙа төрлө процестарҙы сағылдыра. Шуға кңрә, ике ялҡын активлығы индексы араһындағы бәйләнеш статистик мәғәнәлә генә бар; айырым ваҡиғалар өсөн бер индекс юғары, икенсеһе түбән булыуы мөмкин, һәм киреһенсә.

Ҡояш бөркөлөүе, ғәҙәттә, ҡапма-ҡаршы магнит полярлығындағы Ҡояш таптары үҙ-ара тәьҫир итешкән урындарҙа, йәки анығыраҡ әйткәндә, төньяҡ һәм көньяҡ полярлыҡтағы өлкәләрҙе айырып торған нейтраль магнит ҡыры һыҙығы янында барлыҡҡа килә. Ҡояш ялҡындарының йышлығы һәм ҡеүәте 11 йыллыҡ ҡояш циклы фазаһына бәйле.

== Эҙемтәләре ==
Ҡояш бөркөлөүҙәренең практик ҡулланылышы бар. Мәҫәлән, һирәк атмосфералы йәки атмосфераһы булмаған күк есеменең өҫтөндәге элементтар составын өйрәнеүҙә ҡулланыла, шулай уҡ йыһан караптары бортында ҡуйылған рентген флуоресценция спектрометрҙары өсөн рентген нурҙарын ҡуҙғытыусы булып торалар. Ялҡындарҙың ҡаты ультрафиолет һәм рентген нурланышы ионосфераның барлыҡҡа килеүе өсөн яуаплы төп фактор булып тора, ул шулай уҡ өҫкө атмосфераның үҙенсәлектәрен һиҙелерлек үҙгәртергә һәләтле: уның тығыҙлығы һиҙелерлек арта, был Ерҙең яһалма юлдашының орбита бейеклегенең тиҙ кәмеүенә килтерә. Ҡояш бөркөлөүҙәре ваҡытында зарядлы киҫәксәләрҙең көслө ағымдары йыш ҡына юлдаштарға зыян яһай һәм аварияларға килтерә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=title=subtitle=2017-09-07|title=access-date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡояш бөркөлөүе ваҡытында башлыса КМОП элементтары булған заманса электроникаға зыян килтереүҙең ихтималлығы ТТЛ-ға ҡарағанда юғарыраҡ, сөнки етешһеҙлек тыуҙырыусы киҫәксәләрҙең сик энергияһы түбәнерәк. Бындай киҫәксәләр йыһан караптарының ҡояш батареяларына ла ҙур зыян килтерәләр&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20170907/1501973300.html|title=Мощная вспышка на Солнце может повлиять на работу спутников, заявил эксперт|website=РИА Новости|date=2017-09-07|access-date=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029215412/https://ria.ru/20170907/1501973300.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бөркөлөү ваҡытында һирпелгән плазма болоттары геомагнит дауылдарының барлыҡҡа килеүенә килтерә, улар техникаға һәм биологик объекттарға билдәле бер йоғонто яһай.

== Күҙаллау ==
Хәҙерге ҡояш бөркөлөүҙәрен күҙаллау Ҡояштың магнит ҡырҙарын анализлауға нигеҙләнгән. Әммә Ҡояштың магнит төҙөлөшө шул тиклем тотороҡһоҙ, хатта бөркөлөүҙе бер аҙна алдан да күҙаллау әлеге ваҡытта мөмкин түгел. НАСА бик ҡыҫҡа ваҡытлы күҙаллауҙар бирә, 1 көндән 3 көнгә тиклем: тыныс көндәрҙә көслө бөркөлөү ихтималлығы, ғәҙәттә, 1–5% диапазонында күрһәтелә, ә әүҙем осорҙа ул 30–40%-ҡа тиклем генә арта&lt;ref&gt;{{статья|автор=Богачёв С. А., Кириченко А. С.|заглавие=Солнечные вспышки|ссылка=|язык=|издание=Земля и Вселенная|тип=|год=2013|том=|номер=5|страницы=3—15|doi=|issn=0044-3948}}&lt;/ref&gt;.

== Теркәлгән иң көслө ҡояш бөркөлөүҙәре ==
Рентген диапазонында ҡояш бөркөлөүе ҡеүәтен үлсәүҙәр 1975 йылдан алып GOES юлдаштары ярҙамында үткәрелә. Түбәндәге таблицала 1975 йылдан алып был юлдаштарҙан алынған мәғлүмәттәргә ярашлы иң көслө 30 бөркөлөү күрһәтелгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |title=Solar Flares: Solar X-ray Flares from the GOES satellite 1975 to present and from the SOLRAD satellite 1968—1974 |access-date=2017-09-07 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701110258/https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
!Дата
!Ҡеүәте, Х
!Иҫкәрмә
|-
|04.11.2003
|28,0
|Ҡояш активлығының 23-сө циклындағы иң көслө бөркөлөү
|-
|02.04.2001
|20,0
|
|-
|16.08.1989
|20,0
|Ҡояш активлығының 22-сө циклындағы иң көслө бөркөлөү
|-
|28.10.2003
|17,2
|«Хэллоуин» бөркөлөүе
|-
|07.09.2005
|17,0
|
|-
|06.03.1989
|15,0
|
|-
|11.07.1978
|15,0
|Ҡояш активлығының 21-се циклындағы иң көслө бөркөлөү
|-
|15.04.2001
|14,4
|
|-
|19.10.1989
|13,0
|
|-
|24.04.1984
|13,0
|
|-
|15.12.1982
|12,9
|
|-
|15.06.1991
|12,0
|
|-
|11.06.1991
|12,0
|
|-
|06.06.1991
|12,0
|
|-
|04.06.1991
|12,0
|
|-
|01.06.1991
|12,0
|
|-
|06.06.1982
|12,0
|
|-
|20.05.1984
|10,1
|
|-
|17.12.1982
|10,1
|
|-
|29.10.2003
|10,0
|
|-
|09.06.1991
|10,0
|
|-
|25.01.1991
|10,0
|
|-
|29.09.1989
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,8
|
|-
|09.07.1982
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,8
|
|-
|06.11.1997
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,4
|
|-
|22.03.1991
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,4
|
|-
|06.09.2017
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,3
|Ҡояш активлығының 24-се циклындағы иң көслө бөркөлөү (тап 2673 төркөмөнән)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&amp;d=6&amp;y=2017 |title=Тесис — 6 сентября 2017 года |access-date=2020-07-06 |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815201646/https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&amp;d=6&amp;y=2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|24.05.1990
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,3
|
|-
|05.12.2006
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,0
|
|-
|02.11.1992
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;9,0
|
|-
|14.05.2024
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;8,7
|Мәскәү ваҡыты менән 19:51 сәғәттә рентген нурҙары диапазонында тап 3664 төркөмөндә (S18W89) 16 минутҡа һуҙылған бөркөлөү күҙәтелгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|website=nauka.tass.ru|access-date=2024-05-14|title=&quot;На Солнце произошла одна из мощнейших вспышек с 2017 года&quot;|archive-date=2024-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514183804/https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
|}
Ҙур ҡояш дауылдары (Мияке ваҡиғалары) беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, 774—775 һәм 993-994 йылдарҙа була&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие= Multiradionuclide evidence for an extreme solar proton event around 2,610 B.P. (∼660 BC)
 |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]
 |том=  116
 |номер=13
 |страницы= 5961—5966
 |doi= 10.1073/pnas.1815725116
 |pmid= 30858311
 |pmc= 6442557
 |bibcode= 2019PNAS..116.5961O
 |ref=  O'Hare
 |язык=en
 |тип=journal
 |автор= O'Hare, Paschal et al.
 |год= 2019
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие= The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE |издание= [[The Astrophysical Journal]] |том= 884 |страницы= L18 |doi= 10.3847/2041-8213/ab42e4 |ссылка= https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&amp;item_id=52542&amp;item_no=1&amp;attribute_id=17&amp;file_no=1 |bibcode= 2019ApJ...884L..18H |ref= Hayakawa |язык= en |тип= journal |автор= Hayakawa, Hisashi et al. |год= 2019 |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2020-06-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200612161054/https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&amp;item_id=52542&amp;item_no=1&amp;attribute_id=17&amp;file_no=1 }}&lt;/ref&gt;.

== Комментарийҙар ==
&lt;references group=&quot;Комм&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1190782 Физика космоса. Маленькая энциклопедия, М.: Советская Энциклопедия, 1986]
* [http://www.kosmofizika.ru/spravka/s_flare.htm Солнечные вспышки]
* [https://web.archive.org/web/20110317030314/http://www.swpc.noaa.gov/rt_plots/xray_5m.html Данные о рентгеновском излучении Солнца со спутников GOES (NOAA)]
* [https://xras.ru/sun_flares.html Солнечные вспышки онлайн]
* [http://www.gorchilin.com/sun/ Солнечные вспышки онлайн на интерактивных графиках]
* [https://xras.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&amp;news_id=550 Солнечные вспышки в энциклопедии Солнца]

[[Категория:Ҡояш активлығы|Ҡояш бөркөлөүе]]
[[Категория:Астрономия]]</text>
      <sha1>i07ip2ru4x95tbm0fnj9d383l1n12fh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:MainPage/section-dyk</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200236</id>
    <revision>
      <id>1294000</id>
      <parentid>1293603</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>şulay yaqşıraq</comment>
      <origin>1294000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="436" sha1="gi0j19vfgbnrscdr0770slu852rb4ih" xml:space="preserve">{{DIV-өлөшө 
|исем = Шуларҙы беләһегеҙме?
|сурәт = {{{dyk-pic|PL Wiki CzyWiesz ikona.svg}}}
|эчтәлек = {{#invoke:Ҡыҙыҡлы факт|fakt}} 
|сылтама = {{Белгән инеңме/Һылтанмалар}}
|id    = dyk
|bgimage = {{{bgimage|Bluebg rounded.png}}}
|bgimage2 = {{{bgimage|Bluebg rounded2.png}}}
|bgcolor = {{{bgcolor|#C6DEFE}}}
|middot-color = {{{middot-color|#6495ed}}}
}}</text>
      <sha1>gi0j19vfgbnrscdr0770slu852rb4ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:Ҡыҙыҡлы факт</title>
    <ns>828</ns>
    <id>200237</id>
    <revision>
      <id>1293963</id>
      <parentid>1293697</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293963</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4699" sha1="m85j6dmtuumpzgopij59drw7c2eysyc" xml:space="preserve">local p = {}

-- 4 сәгать саен алышынучы функция
local function betterRandomSeed()
    local time = os.time()
    local dateTable = os.date(&quot;*t&quot;, time)
    local hour = dateTable.hour
    local day = dateTable.day  -- Көн
    local period = math.floor(hour / 4)  -- Период 4 сәгать (0-5)
    local hash = mw.uri.encode(tostring(time), &quot;QUERY&quot;)  -- хэш
    math.randomseed(period + day + (tonumber(hash:sub(1, 8)) or 0))  -- Seed период, көн буенча
end

function p.fakt(frame)
    betterRandomSeed()  -- Инициализация
    
    -- Тулы исемлек (1 - 80)
    local faktlar = {
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/1',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/2',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/3',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/4',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/5',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/6',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/7',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/8',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/9',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/10',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/11',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/12',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/13',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/14',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/15',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/16',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/17',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/18',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/19',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/20',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/21',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/22',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/23',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/24',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/25',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/26',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/27',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/28',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/29',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/30',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/31',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/32',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/33',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/34',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/35',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/36',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/37',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/38',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/39',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/40',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/41',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/42',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/43',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/44',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/45',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/46',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/47',
        'Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/48',
    }
    
    -- Теләсә кайсын сайлау (1–80)
    local index = math.random(1, #faktlar)
    local templateTitle = faktlar[index]
    
    -- Калыпны тикшерү
    local title = mw.title.new(templateTitle)
    if not title or not title.exists then
        return &quot;'''Хата:''' Калып '&quot; .. templateTitle .. &quot;' табылмады. Исемлекне тикшерегез.&quot;  -- Хата
    end
    
    -- Калыпны киңәйтү
    local content = frame:expandTemplate{ title = templateTitle }
    
    -- Кире кайтару: номерлы тест өчен, продада беренче юлны ал
    local debugMode = frame.args.debug or &quot;false&quot;  -- Параметр |debug=yes номер күрсәтү
    if debugMode == &quot;yes&quot; then
        return index .. &quot; сан чыгарылышы: &quot; .. content
    else
        return content  -- Чыгару
    end
end

return p</text>
      <sha1>m85j6dmtuumpzgopij59drw7c2eysyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:Һайланған мәҡәлә</title>
    <ns>828</ns>
    <id>200239</id>
    <revision>
      <id>1293908</id>
      <parentid>1293647</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293908</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3686" sha1="4aki8wn46v3v4tpc564zf5nqlfiujgu" xml:space="preserve">local p = {}

-- көнгә ике алыштыру
local function betterRandomSeed()
    local time = os.time()
    local dateTable = os.date(&quot;*t&quot;, time)
    local hour = dateTable.hour
    local day = dateTable.day  -- Көн
    local period = math.floor(hour / 12)  -- 0 иртән (0-11), 1 кичкә (12-23)
    local hash = mw.uri.encode(tostring(time), &quot;QUERY&quot;)  -- хэш
    math.randomseed(period + day + (tonumber(hash:sub(1, 8)) or 0))  -- Seed периодка
end

function p.fakt(frame)
    betterRandomSeed()  -- Инициализация
    
    -- Тулы исемлек (1 - 126)
    local faktlar = {
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/1',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/2',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/3',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/4',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/5',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/6',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/7',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/8',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/9',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/10',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/11',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/12',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/13',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/14',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/15',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/16',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/17',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/18',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/19',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/20',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/21',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/22',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/23',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/24',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/25',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/26',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/27',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/28',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/29',
        'Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/30',
    }
    
    -- Теләсә кайсын сайлау (1–120)
    local index = math.random(1, #faktlar)
    local templateTitle = faktlar[index]
    
    -- Калыпны тикшерү
    local title = mw.title.new(templateTitle)
    if not title or not title.exists then
        return &quot;'''Хата:''' Калып '&quot; .. templateTitle .. &quot;' табылмады. Исемлекне тикшерегез.&quot;  -- Хата
    end
    
    -- Калыпны киңәйтү
    local content = frame:expandTemplate{ title = templateTitle }
    
    -- Кире кайтару: номерлы тест өчен, продада беренче юлны ал
    local debugMode = frame.args.debug or &quot;false&quot;  -- Параметры |debug=yes номерын күрсәтү
    if debugMode == &quot;yes&quot; then
        return index .. &quot; сан чыгарылышы: &quot; .. content
    else
        return content  -- Чыгару
    end
end

return p</text>
      <sha1>4aki8wn46v3v4tpc564zf5nqlfiujgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:Яҡшы мәҡәлә</title>
    <ns>828</ns>
    <id>200241</id>
    <revision>
      <id>1293927</id>
      <parentid>1293720</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293927</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3386" sha1="s28rklq5wjwq825lawdjy2gfg9blli9" xml:space="preserve">local p = {}

-- көнгә ике алыштыру
local function betterRandomSeed()
    local time = os.time()
    local dateTable = os.date(&quot;*t&quot;, time)
    local hour = dateTable.hour
    local day = dateTable.day  -- Көн
    local period = math.floor(hour / 12)  -- 0 иртән (0-11), 1 кичкә (12-23)
    local hash = mw.uri.encode(tostring(time), &quot;QUERY&quot;)  -- хэш
    math.randomseed(period + day + (tonumber(hash:sub(1, 8)) or 0))  -- Seed периодка
end

function p.fakt(frame)
    betterRandomSeed()  -- Инициализация
    
    -- Тулы исемлек (1 - 169)
    local faktlar = {
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/1',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/2',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/3',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/4',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/5',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/6',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/7',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/8',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/9',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/10',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/11',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/12',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/13',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/14',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/15',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/16',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/17',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/18',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/19',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/20',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/21',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/22',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/23',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/24',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/25',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/26',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/27',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/28',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/29',
        'Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/30',
    }
    
    -- Теләсә кайсын сайлау (1–169)
    local index = math.random(1, #faktlar)
    local templateTitle = faktlar[index]
    
    -- Калыпны тикшерү
    local title = mw.title.new(templateTitle)
    if not title or not title.exists then
        return &quot;'''Хата:''' Калып '&quot; .. templateTitle .. &quot;' табылмады. Исемлекне тикшерегез.&quot;  -- Хата
    end
    
    -- Калыпны киңәйтү
    local content = frame:expandTemplate{ title = templateTitle }
    
    -- Кире кайтару: номерлы тест өчен, продада беренче юлны ал
    local debugMode = frame.args.debug or &quot;false&quot;  -- Параметры |debug=yes номерын күрсәтү
    if debugMode == &quot;yes&quot; then
        return index .. &quot; сан чыгарылышы: &quot; .. content
    else
        return content  -- Чыгару
    end
end

return p</text>
      <sha1>s28rklq5wjwq825lawdjy2gfg9blli9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Гарриет Бичер-Стоу</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200317</id>
    <revision>
      <id>1294001</id>
      <parentid>1293751</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="396" sha1="7hiugw5qe1keyo3da19bkkb0pg280nc" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Бичер-Стоу, Гарриет|18 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=Мәҙәниәт |тема2=Ҡатын-ҡыҙ  |тема3=|ил=АҠШ |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] 
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 04:29, 18 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7hiugw5qe1keyo3da19bkkb0pg280nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неаполь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200327</id>
    <revision>
      <id>1293978</id>
      <parentid>1293862</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T15:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географияһы */</comment>
      <origin>1293978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18771" sha1="te4ppzoxjocz6jveef0o7umr0l6cg8v" xml:space="preserve">{{НП
|статус                   = ҡала
|русское название         = Неаполь
|оригинальное название    = {{Lang-it|Napoli}}&lt;br&gt;{{lang-nap|Napule}}
|страна                   = Италия
|изображение              = Napoli-Montaggio.jpg
|герб                     = Napoli-Stemma.svg
|флаг                     = Flag of Naples.svg
|ширина герба             = 110
|ширина флага             = 180
|lat_deg                  = 40
|lat_min                  = 50
|lat_sec                  = 00
|lon_deg                  = 14
|lon_min                  = 15
|lon_sec                  = 00
|CoordScale               = 100000
|вид региона              = Италияның административ бүленеше{{!}}Өлкә
|регион                   = Кампания (Италия)
|регион в таблице         = Кампания (Италия){{!}}Кампания
|вид района               = Италии метрополитен ҡалалары{{!}}Метрополитен ҡалаһы
|район                    = Неаполь (метрополитен ҡалаһы)
|район в таблице          = Неаполь (метрополитен ҡалаһы){{!}}Неаполь
|вид общины               = Коммуна
|община                   = Неаполь
|община в таблице         = Неаполь
|подчинение               = 
|внутреннее деление       = 
|вид главы                = Мэр
|глава                    = [[Манфреди Гаэтано|Гаэтано Манфреди]]
|дата основания           = б.э.т. IV быуат
|первое упоминание        = 
|прежние имена            = Неаполис
|статус с                 = 
|площадь                  = 117,27&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/7|title=Il Comune|publisher=Comune di Napoli|lang=it|access-date=2020-01-08|archive-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818234005/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|высота центра НП         = 17
|климат                   = [[урта диңгеҙ климаты|урта диңгеҙ]]
|официальный язык         = итальян
|официальный язык-ref     = 
|население                = 913 462 кеше
|год переписи             = 
|плотность                = 
|население агломерации    =  3 107 000 кеше (2016)
|национальный состав      = 
|конфессиональный состав  = 
|этнохороним              = неаполитандар
|часовой пояс             = +1
|DST                      = есть
|телефонный код           = +39 081
|почтовый индекс          = 80121 - 80147
|автомобильный код        = 
|вид идентификатора       = ISTAT
|цифровой идентификатор   = 063049
|сайт                     = http://www.comune.napoli.it/
|язык сайта               = it
|язык сайта 2             = 
|язык сайта 3             = 
|add1n                    = Ҡала көнө
|add1                     = [[19 сентябрь]]
|add2n                    = 
|add2                     = 
|add3n                    = 
|add3                     = 
}}
'''Неа́поль''' ({{lang-grc|Νεάπολις}}, {{lang-grc|νέα πόλις}}, {{букв|яңы ҡала}}; {{lang-la|Neapolis}}, {{lang-it|Napoli}}, {{lang-nap|Napule}}) — [[Италия]]ның көньяғындағы [[ҡала]]. [[Кампания (Италия)|Кампания]] өлкәһенең һәм провинцияға тиңләштерелгән [[Неаполь (метрополитен ҡалаһы)|шул уҡ исемле территориаль берәмек]]тең [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. Неаполитан ҡултығының төньяҡ ҡултығы ярында урынлашҡан.

Ҙурлығы буйынса Италияның өсөнсө ҡалаһы ([[Рим]] һәм [[Милан]]дан һуң). [[Көньяҡ Италия]]ның иң ҙур ҡалаһы, халҡы яҡынса миллион кеше (ҡала яны менән яҡынса өс миллион). Эре транспорт үҙәге (халыҡ-ара аэропорт, диңгеҙ порты). Рәсми [[итальян теле]] менән бер рәттән урындағы халыҡтың көнкүрешендә неаполитан теле таралған, ул итальян теле кеүек үк урындағы латин диалектынан үҫешкән. 19 сентябрҙә ҡала байрамы билдәләнә.

== Тарихы ==

=== Иртә дәүер ===
[[Файл:TabulaPeutingeriana-ZonaPompeia.jpg|thumb|слева|200px|[[Боронғо Рим|Рим]] Неаполе Певтингер картенаһында]]
Неаполгә грек күскенселәре б.э. т. VIII быуатта ''Партенопа'' (мифологик [[сиреналар|сирена]]) исеме аҫтында нигеҙ һала. Б.э. т. IV быуатта Партенопа италиктар тарафынан емерелә. Тиҙҙән уның эргәһендә яңы ҡала барлыҡҡа килә, ул [[Юнан теле|грекса]] Неаполис тип атала&lt;ref&gt;{{Книга:Географические названия мира |год=2001 |статья=Неаполь |стр = }}&lt;/ref&gt;. Һуңынан Ул Рим республикаһының, һуңынан [[Рим империяһы]]ның бер өлөшө була.
[[Файл:Tavola Strozzi - Napoli.jpg|thumb|слева|200px|Неаполь гаване. Тавола Строцци. [[Темпера]], 1472 йыл]]

638—1137 йылдарҙа ҡала, норманндар баҫып алғанға тиклем, ғәмәлдә бойондороҡһоҙ Неаполь герцоглығының баш ҡалаһы була. 1139 йылда король Рожер II ҡала Сицилия короллегенә ҡушыла&lt;ref name=&quot;СИЭ&quot;&gt;{{СИЭ||Неаполь|10}}&lt;/ref&gt;.

1224 йылда Неаполь университетына нигеҙ һалына.

1284 йылда короллек ике өлөшкә бүленә, уларҙың һәр береһе «Сицилия короллеге» тип аталыу хоҡуғына дәғүә белдерә.

=== Урта быуаттар ===
[[Файл:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 081-Stadsprofiel van- NAPOLI.jpeg|thumb|200px|Неаполь Ян Блауҙың «Космография» гравюраһында, 1667 йыл]]
[[Файл:Fotografi av Sa Lucia. Neapel, Italien - Hallwylska museet - 106834.tif|thumb|200px|Санта-Лючия районы, 1888 йыл]]

1504 йылдан ҡала [[Испания]]ныҡы була Һәм Валуа менән көрәштә [[Габсбургтар]]ҙың төп хәрби базаһы була&lt;ref name=&quot;ВИ-ОИЭ&quot;&gt;{{книга|часть=Неаполь|автор=Джадж, Гарри|заглавие=Всемирная история. Оксфордская иллюстрированная энциклопедия|ссылка=|место=М.|издательство=Весь мир|год=2003|страницы=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Испан мираҫы өсөн һуғыш барышында [[Австрия]]ға күсә. 1734 йылда Бурбондар, 1799 йылдың ғинуарында-Наполеон тарафынан баҫып алына&lt;ref name=&quot;ВИ-ОИЭ&quot; /&gt;, шунан һуң ҡалала Партенопей республикаһы иғлан ителә, ул шул уҡ йылдың июнь—июлендә ҡолатыла&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

=== Яңы дәүер ===

== Географияһы ==
Ҡала сейсмик хәүефле зонала (тарихи өлөшө Везувийҙың көнбайыш битләүендә) урынлашҡан. [[Везувий]]ҙың һуңғы атылыуы 1944 йылда була. 1980 йылда Неаполдә ер тетрәй.

Неаполдән көнсығышҡа табан [[Помпеи]] һәм [[Геркуланум]] антик ҡалалар урынлашҡан, уларҙы беҙҙең эраға тиклем 79-сы йылда Везувий вулканы юҡ итә. Был ҡалалар көл аҫтында ҡала һәм беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ һаҡланған. Йыл һайын был урында ҡаҙыныу эштәре алып барыла, археологтар яңынан-яңы асыштар яһай. Ҡаҙыныу урындары теләгән һәр кем өсөн ноябрь башында асыҡ. Табылған бөтә әйберҙәр ентеекле реставрациялана һәм Неаполь милли археологик музейына ҡуйыла. Неаполдән төньяҡҡа табан 40 км алыҫлыҡта Казертала Европала иң ҙур һарай тип иҫәпләнгән Король һарайы урынлашҡан.

=== Климат ===
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
Неаполь [[климат]]ы — [[Урта диңгеҙ климаты|субтропик урта диңгеҙ климаты]].

{{Климат города
|Город_род=Неаполя
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/16289.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=9.3           | Янв_ср_осад=158.6
| Фев_ср=9.6          | Фев_ср_осад=63.7
| Мар_ср=12.0         | Мар_ср_осад=84.3
| Апр_ср=14.8          | Апр_ср_осад=73.3
| Май_ср=19.0          | Май_ср_осад=44.5
| Июн_ср=23.2          | Июн_ср_осад=48.1
| Июл_ср=25.7          | Июл_ср_осад=21.4
| Авг_ср=26.2          | Авг_ср_осад=12.4
| Сен_ср=22.1          | Сен_ср_осад=81.3
| Окт_ср=18.2          | Окт_ср_осад=72.1
| Ноя_ср=14.0          | Ноя_ср_осад=137.9
| Дек_ср=10.2           | Дек_ср_осад=105.9
| Год_ср=17.0            | Год_ср_осад=903.5
| Янв_ср_мин=5.5      | Янв_ср_макс=13.4
| Фев_ср_мин=5.6      | Фев_ср_макс=13.8
| Мар_ср_мин=7.8      | Мар_ср_макс=16.4
| Апр_ср_мин=10.4      | Апр_ср_макс=19.3
| Май_ср_мин=14.4     | Май_ср_макс=23.6
| Июн_ср_мин=18.5     | Июн_ср_макс=27.9
| Июл_ср_мин=20.9     | Июл_ср_макс=30.5
| Авг_ср_мин=21.4      | Авг_ср_макс=31.2
| Сен_ср_мин=17.7     | Сен_ср_макс=27.0
| Окт_ср_мин=14.0     | Окт_ср_макс=23.1
| Ноя_ср_мин=10.2    | Ноя_ср_макс=18.5
| Дек_ср_мин=6.5      | Дек_ср_макс=14.3
| Год_ср_мин=12.7     | Год_ср_макс=21.6
| Янв_а_макс=21.5      | Янв_а_мин=-5.7
| Фев_а_макс=24.3      | Фев_а_мин=-5.0
| Мар_а_макс=27.0      | Мар_а_мин=-3.0
| Апр_а_макс=31.0      | Апр_а_мин=-1.0
| Май_а_макс=34.1      | Май_а_мин=3.9
| Июн_а_макс=37.0      | Июн_а_мин=7.8
| Июл_а_макс=39.0      | Июл_а_мин=12.2
| Авг_а_макс=39.5      | Авг_а_мин=11.1
| Сен_а_макс=36.0      | Сен_а_мин=6.8
| Окт_а_макс=31.0      | Окт_а_мин=3.9
| Ноя_а_макс=29.4      | Ноя_а_мин=-2.0
| Дек_а_макс=22.3      | Дек_а_мин=-4.5
| Год_а_макс=39.5       | Год_а_мин=-5.7
}}
&lt;/div&gt;

== Административ бүленеше ==
Неаполь 10 муниципаль районға бүленә, уларҙың һәр береһе бер нисә тарихи кварталды үҙ эсенә ала.
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Муниципаль райондар ||Кварталдар
|-
|1-се муниципаль район||Киайя, [[Позиллипо]], Сан-Фернандо
|-
|2-се муниципаль район|| Аввоката, Меркато, Монтекальварио, Пендино, Порто, Сан-Джузеппе
|-
|3-сө муниципаль район|| Сан-Карло аль’Арена, Стелла
|-
|4-се Муниципаль район|| Подджореале, Сан-Лоренцо, Викариа, Зона индустриале
|-
|5-се муниципаль район|| Аренелла, Вомеро
|-
|6-сы муниципаль район|| Барра, Понтичелли, Сан-Джованни а Тедуччо
|-
|7-се муниципаль район|| Миано, Сан-Пьетро а Патьерно, Секондильяно
|-
|8-се муниципаль район|| Киайяно, Марианелла, Пишинола, Скампиа
|-
|9-сы муниципаль район|| Пьянура, Соккаво
|-
|10-сы муниципаль район|| Баньоли, Фуоригротта
|}

== Транспорт ==
Хәҙерге Неаполь — халыҡ тығыҙ йәшәгән ҡала, халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, диңгеҙ порты һәм метрополитены бар. Неаполь метроһының 1-се үҙәк линияһы хәҙерге заман сәнғәте йәмәғәт ер аҫты музейы өлгөһө булып тора.

Европала иң матур метро станцияһы Неаполдә урынлашҡан (1-се линияла ''Toledo'' станцияһы) һәм архитекторҙар Массимилиано Фуксас һәм Дориан мадрелли проекты буйынса төҙөлгән. Станция Mam (Метро музейы) проекты сиктәрендә йыһазландырылған һәм &quot;йыһанда сәйәхәт&quot;те хәтерләтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cronacacaserta.it/napoli-la-stazione-della-metro-piu-bella-del-mondo-sara-come-camminare-nello-spazio/38959|title=Napoli. La stazione della Metro più bella del mondo. “Sarà come camminare nello spazio”|author=La Redazione|date=2018-11-15|publisher=Cronacacaserta.it|language=it|access-date=2026-04-20|archive-date=2018-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214174256/https://www.cronacacaserta.it/napoli-la-stazione-della-metro-piu-bella-del-mondo-sara-come-camminare-nello-spazio/38959|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://initalia.virgilio.it/mam-progetto-museo-metropolitana-napoli-23610|title=Nasce il progetto Mam per la metropolitana di Napoli {{!}} InItalia|publisher=initalia.virgilio.it|language=it|access-date=2026-04-20|archive-date=2018-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164215/https://initalia.virgilio.it/mam-progetto-museo-metropolitana-napoli-23610|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Туғандаш ҡалалары ==
{{div col}}
# {{Флаг Азербайджана}} [[Баҡы]], [[Әзербайжан]]
# {{Флаг Японии}} [[Кагосима (ҡала)|Кагосима]], [[Япония]]
# {{Флаг Великобритании}} [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]
# {{Флаг США}} [[Майами]], [[АҠШ]]
# {{Флаг Греции}} [[Афина]], [[Греция]]
# {{Флаг Венгрии}} [[Будапешт]], [[Венгрия]]&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/budapest_main.shtml Sister City — Budapest] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421215230/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/budapest_main.shtml |date=2008-04-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok Sister cities of Budapest] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |date=2005-03-09 }}&lt;/ref&gt;
# {{Флаг Румынии}} [[Кэлэраши]], [[Румыния]]
# {{Флаг Туниса}} [[Гафса (ҡала)|Гафса]], [[Тунис]]
# {{Флаг Индии}} [[Калькутта]], [[Индия]]
# {{Фәләстин флагы}} [[Наблус]], [[Палестина автономияһы]]
# {{Флаг Мадагаскара}} [[Носи-Бе]], [[Мадагаскар]]
# {{Флаг Испании}} [[Пальма-де-Майорка]], [[Испания]]
# {{Флаг Кубы}} [[Сантьяго-де-Куба]], [[Куба]]
# {{Флаг Кубы}} [[Сантьяго-де-Куба (провинция)|провинция Сантьяго-де-Куба]], [[Куба]]
# {{Флаг Румынии}} [[Сигету-Мармацией]], [[Румыния]]
# {{Флаг Венесуэлы}} [[Валенсия (Венесуэла)|Валенсия]], [[Карабобо]], [[Венесуэла]]
# {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Сараево]], [[Босния һәм Герцеговина]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 |title=Fraternity cities on Sarajevo Official Web Site |access-date=2010-08-06 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201150030/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
# {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Төркиә]]{{div col end}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Усова Н. Г.'' Неаполь. Путеводитель. / Ред. О. Усольцева. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Эксмо-Пресс, 2014. — 128 с., ил., карта. — (Красный гид). — ISBN 978-5-6996-8221-8

== Һылтанмалар ==
{{Викисловарь|Неаполь}}
{{Викигид|Неаполь}}
* {{official||Неаполя|lang=it}}

{{ВС}}
{{Провинция Неаполь}}
{{Города Великой Греции}}
{{Всемирное наследие в Италии}}

[[Категория:Италияның Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Неаполь]]
[[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]]
[[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>te4ppzoxjocz6jveef0o7umr0l6cg8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293979</id>
      <parentid>1293978</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T15:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1293979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18888" sha1="3t6pz35vwrpv7n3fs93t9pz2lcnd6yc" xml:space="preserve">{{НП
|статус                   = ҡала
|русское название         = Неаполь
|оригинальное название    = {{Lang-it|Napoli}}&lt;br&gt;{{lang-nap|Napule}}
|страна                   = Италия
|изображение              = Napoli-Montaggio.jpg
|герб                     = Napoli-Stemma.svg
|флаг                     = Flag of Naples.svg
|ширина герба             = 110
|ширина флага             = 180
|lat_deg                  = 40
|lat_min                  = 50
|lat_sec                  = 00
|lon_deg                  = 14
|lon_min                  = 15
|lon_sec                  = 00
|CoordScale               = 100000
|вид региона              = Италияның административ бүленеше{{!}}Өлкә
|регион                   = Кампания (Италия)
|регион в таблице         = Кампания (Италия){{!}}Кампания
|вид района               = Италии метрополитен ҡалалары{{!}}Метрополитен ҡалаһы
|район                    = Неаполь (метрополитен ҡалаһы)
|район в таблице          = Неаполь (метрополитен ҡалаһы){{!}}Неаполь
|вид общины               = Коммуна
|община                   = Неаполь
|община в таблице         = Неаполь
|подчинение               = 
|внутреннее деление       = 
|вид главы                = Мэр
|глава                    = [[Манфреди Гаэтано|Гаэтано Манфреди]]
|дата основания           = б.э.т. IV быуат
|первое упоминание        = 
|прежние имена            = Неаполис
|статус с                 = 
|площадь                  = 117,27&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/7|title=Il Comune|publisher=Comune di Napoli|lang=it|access-date=2020-01-08|archive-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818234005/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|высота центра НП         = 17
|климат                   = [[урта диңгеҙ климаты|урта диңгеҙ]]
|официальный язык         = итальян
|официальный язык-ref     = 
|население                = 913 462 кеше
|год переписи             = 
|плотность                = 
|население агломерации    =  3 107 000 кеше (2016)
|национальный состав      = 
|конфессиональный состав  = 
|этнохороним              = неаполитандар
|часовой пояс             = +1
|DST                      = есть
|телефонный код           = +39 081
|почтовый индекс          = 80121 - 80147
|автомобильный код        = 
|вид идентификатора       = ISTAT
|цифровой идентификатор   = 063049
|сайт                     = http://www.comune.napoli.it/
|язык сайта               = it
|язык сайта 2             = 
|язык сайта 3             = 
|add1n                    = Ҡала көнө
|add1                     = [[19 сентябрь]]
|add2n                    = 
|add2                     = 
|add3n                    = 
|add3                     = 
}}
'''Неа́поль''' ({{lang-grc|Νεάπολις}}, {{lang-grc|νέα πόλις}}, {{букв|яңы ҡала}}; {{lang-la|Neapolis}}, {{lang-it|Napoli}}, {{lang-nap|Napule}}) — [[Италия]]ның көньяғындағы [[ҡала]]. [[Кампания (Италия)|Кампания]] өлкәһенең һәм провинцияға тиңләштерелгән [[Неаполь (метрополитен ҡалаһы)|шул уҡ исемле территориаль берәмек]]тең [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. Неаполитан ҡултығының төньяҡ ҡултығы ярында урынлашҡан.

Ҙурлығы буйынса Италияның өсөнсө ҡалаһы ([[Рим]] һәм [[Милан]]дан һуң). [[Көньяҡ Италия]]ның иң ҙур ҡалаһы, халҡы яҡынса миллион кеше (ҡала яны менән яҡынса өс миллион). Эре транспорт үҙәге (халыҡ-ара аэропорт, диңгеҙ порты). Рәсми [[итальян теле]] менән бер рәттән урындағы халыҡтың көнкүрешендә неаполитан теле таралған, ул итальян теле кеүек үк урындағы латин диалектынан үҫешкән. 19 сентябрҙә ҡала байрамы билдәләнә.

== Тарихы ==

=== Иртә дәүер ===
[[Файл:TabulaPeutingeriana-ZonaPompeia.jpg|thumb|слева|200px|[[Боронғо Рим|Рим]] Неаполе Певтингер картенаһында]]
Неаполгә грек күскенселәре б.э. т. VIII быуатта ''Партенопа'' (мифологик [[сиреналар|сирена]]) исеме аҫтында нигеҙ һала. Б.э. т. IV быуатта Партенопа италиктар тарафынан емерелә. Тиҙҙән уның эргәһендә яңы ҡала барлыҡҡа килә, ул [[Юнан теле|грекса]] Неаполис тип атала&lt;ref&gt;{{Книга:Географические названия мира |год=2001 |статья=Неаполь |стр = }}&lt;/ref&gt;. Һуңынан Ул Рим республикаһының, һуңынан [[Рим империяһы]]ның бер өлөшө була.
[[Файл:Tavola Strozzi - Napoli.jpg|thumb|слева|200px|Неаполь гаване. Тавола Строцци. [[Темпера]], 1472 йыл]]

638—1137 йылдарҙа ҡала, норманндар баҫып алғанға тиклем, ғәмәлдә бойондороҡһоҙ Неаполь герцоглығының баш ҡалаһы була. 1139 йылда король Рожер II ҡала Сицилия короллегенә ҡушыла&lt;ref name=&quot;СИЭ&quot;&gt;{{СИЭ||Неаполь|10}}&lt;/ref&gt;.

1224 йылда Неаполь университетына нигеҙ һалына.

1284 йылда короллек ике өлөшкә бүленә, уларҙың һәр береһе «Сицилия короллеге» тип аталыу хоҡуғына дәғүә белдерә.

=== Урта быуаттар ===
[[Файл:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 081-Stadsprofiel van- NAPOLI.jpeg|thumb|200px|Неаполь Ян Блауҙың «Космография» гравюраһында, 1667 йыл]]
[[Файл:Fotografi av Sa Lucia. Neapel, Italien - Hallwylska museet - 106834.tif|thumb|200px|Санта-Лючия районы, 1888 йыл]]

1504 йылдан ҡала [[Испания]]ныҡы була Һәм Валуа менән көрәштә [[Габсбургтар]]ҙың төп хәрби базаһы була&lt;ref name=&quot;ВИ-ОИЭ&quot;&gt;{{книга|часть=Неаполь|автор=Джадж, Гарри|заглавие=Всемирная история. Оксфордская иллюстрированная энциклопедия|ссылка=|место=М.|издательство=Весь мир|год=2003|страницы=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Испан мираҫы өсөн һуғыш барышында [[Австрия]]ға күсә. 1734 йылда Бурбондар, 1799 йылдың ғинуарында - Наполеон тарафынан баҫып алына&lt;ref name=&quot;ВИ-ОИЭ&quot; /&gt;, шунан һуң ҡалала Партенопей республикаһы иғлан ителә, ул шул уҡ йылдың июнь—июлендә ҡолатыла&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3 |статья=Неаполь |автор=О. Д. Дашевская. |том=17 |страницы= }}&lt;/ref&gt;.

=== Яңы дәүер ===

== Географияһы ==
Ҡала сейсмик хәүефле зонала (тарихи өлөшө Везувийҙың көнбайыш битләүендә) урынлашҡан. [[Везувий]]ҙың һуңғы атылыуы 1944 йылда була. 1980 йылда Неаполдә ер тетрәй.

Неаполдән көнсығышҡа табан [[Помпеи]] һәм [[Геркуланум]] антик ҡалалар урынлашҡан, уларҙы беҙҙең эраға тиклем 79-сы йылда Везувий вулканы юҡ итә. Был ҡалалар көл аҫтында ҡала һәм беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ һаҡланған. Йыл һайын был урында ҡаҙыныу эштәре алып барыла, археологтар яңынан-яңы асыштар яһай. Ҡаҙыныу урындары теләгән һәр кем өсөн ноябрь башында асыҡ. Табылған бөтә әйберҙәр ентеекле реставрациялана һәм Неаполь милли археологик музейына ҡуйыла. Неаполдән төньяҡҡа табан 40 км алыҫлыҡта Казертала Европала иң ҙур һарай тип иҫәпләнгән Король һарайы урынлашҡан.

=== Климат ===
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
Неаполь [[климат]]ы — [[Урта диңгеҙ климаты|субтропик урта диңгеҙ климаты]].

{{Климат города
|Город_род=Неаполя
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/16289.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=9.3           | Янв_ср_осад=158.6
| Фев_ср=9.6          | Фев_ср_осад=63.7
| Мар_ср=12.0         | Мар_ср_осад=84.3
| Апр_ср=14.8          | Апр_ср_осад=73.3
| Май_ср=19.0          | Май_ср_осад=44.5
| Июн_ср=23.2          | Июн_ср_осад=48.1
| Июл_ср=25.7          | Июл_ср_осад=21.4
| Авг_ср=26.2          | Авг_ср_осад=12.4
| Сен_ср=22.1          | Сен_ср_осад=81.3
| Окт_ср=18.2          | Окт_ср_осад=72.1
| Ноя_ср=14.0          | Ноя_ср_осад=137.9
| Дек_ср=10.2           | Дек_ср_осад=105.9
| Год_ср=17.0            | Год_ср_осад=903.5
| Янв_ср_мин=5.5      | Янв_ср_макс=13.4
| Фев_ср_мин=5.6      | Фев_ср_макс=13.8
| Мар_ср_мин=7.8      | Мар_ср_макс=16.4
| Апр_ср_мин=10.4      | Апр_ср_макс=19.3
| Май_ср_мин=14.4     | Май_ср_макс=23.6
| Июн_ср_мин=18.5     | Июн_ср_макс=27.9
| Июл_ср_мин=20.9     | Июл_ср_макс=30.5
| Авг_ср_мин=21.4      | Авг_ср_макс=31.2
| Сен_ср_мин=17.7     | Сен_ср_макс=27.0
| Окт_ср_мин=14.0     | Окт_ср_макс=23.1
| Ноя_ср_мин=10.2    | Ноя_ср_макс=18.5
| Дек_ср_мин=6.5      | Дек_ср_макс=14.3
| Год_ср_мин=12.7     | Год_ср_макс=21.6
| Янв_а_макс=21.5      | Янв_а_мин=-5.7
| Фев_а_макс=24.3      | Фев_а_мин=-5.0
| Мар_а_макс=27.0      | Мар_а_мин=-3.0
| Апр_а_макс=31.0      | Апр_а_мин=-1.0
| Май_а_макс=34.1      | Май_а_мин=3.9
| Июн_а_макс=37.0      | Июн_а_мин=7.8
| Июл_а_макс=39.0      | Июл_а_мин=12.2
| Авг_а_макс=39.5      | Авг_а_мин=11.1
| Сен_а_макс=36.0      | Сен_а_мин=6.8
| Окт_а_макс=31.0      | Окт_а_мин=3.9
| Ноя_а_макс=29.4      | Ноя_а_мин=-2.0
| Дек_а_макс=22.3      | Дек_а_мин=-4.5
| Год_а_макс=39.5       | Год_а_мин=-5.7
}}
&lt;/div&gt;

== Административ бүленеше ==
Неаполь 10 муниципаль районға бүленә, уларҙың һәр береһе бер нисә тарихи кварталды үҙ эсенә ала.
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Муниципаль райондар ||Кварталдар
|-
|1-се муниципаль район||Киайя, [[Позиллипо]], Сан-Фернандо
|-
|2-се муниципаль район|| Аввоката, Меркато, Монтекальварио, Пендино, Порто, Сан-Джузеппе
|-
|3-сө муниципаль район|| Сан-Карло аль’Арена, Стелла
|-
|4-се Муниципаль район|| Подджореале, Сан-Лоренцо, Викариа, Зона индустриале
|-
|5-се муниципаль район|| Аренелла, Вомеро
|-
|6-сы муниципаль район|| Барра, Понтичелли, Сан-Джованни а Тедуччо
|-
|7-се муниципаль район|| Миано, Сан-Пьетро а Патьерно, Секондильяно
|-
|8-се муниципаль район|| Киайяно, Марианелла, Пишинола, Скампиа
|-
|9-сы муниципаль район|| Пьянура, Соккаво
|-
|10-сы муниципаль район|| Баньоли, Фуоригротта
|}

== Транспорт ==
Хәҙерге Неаполь — халыҡ тығыҙ йәшәгән ҡала, халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, диңгеҙ порты һәм метрополитены бар. Неаполь метроһының 1-се үҙәк линияһы хәҙерге заман сәнғәте йәмәғәт ер аҫты музейы өлгөһө булып тора.

Европала иң матур метро станцияһы Неаполдә урынлашҡан (1-се линияла ''Toledo'' станцияһы) һәм архитекторҙар Массимилиано Фуксас һәм Дориан мадрелли проекты буйынса төҙөлгән. Станция Mam (Метро музейы) проекты сиктәрендә йыһазландырылған һәм &quot;йыһанда сәйәхәт&quot;те хәтерләтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cronacacaserta.it/napoli-la-stazione-della-metro-piu-bella-del-mondo-sara-come-camminare-nello-spazio/38959|title=Napoli. La stazione della Metro più bella del mondo. “Sarà come camminare nello spazio”|author=La Redazione|date=2018-11-15|publisher=Cronacacaserta.it|language=it|access-date=2026-04-20|archive-date=2018-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214174256/https://www.cronacacaserta.it/napoli-la-stazione-della-metro-piu-bella-del-mondo-sara-come-camminare-nello-spazio/38959|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://initalia.virgilio.it/mam-progetto-museo-metropolitana-napoli-23610|title=Nasce il progetto Mam per la metropolitana di Napoli {{!}} InItalia|publisher=initalia.virgilio.it|language=it|access-date=2026-04-20|archive-date=2018-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164215/https://initalia.virgilio.it/mam-progetto-museo-metropolitana-napoli-23610|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Туғандаш ҡалалары ==
{{div col}}
# {{Флаг Азербайджана}} [[Баҡы]], [[Әзербайжан]]
# {{Флаг Японии}} [[Кагосима (ҡала)|Кагосима]], [[Япония]]
# {{Флаг Великобритании}} [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]
# {{Флаг США}} [[Майами]], [[АҠШ]]
# {{Флаг Греции}} [[Афина]], [[Греция]]
# {{Флаг Венгрии}} [[Будапешт]], [[Венгрия]]&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/budapest_main.shtml Sister City — Budapest] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421215230/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/budapest_main.shtml |date=2008-04-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok Sister cities of Budapest] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |date=2005-03-09 }}&lt;/ref&gt;
# {{Флаг Румынии}} [[Кэлэраши]], [[Румыния]]
# {{Флаг Туниса}} [[Гафса (ҡала)|Гафса]], [[Тунис]]
# {{Флаг Индии}} [[Калькутта]], [[Индия]]
# {{Фәләстин флагы}} [[Наблус]], [[Палестина автономияһы]]
# {{Флаг Мадагаскара}} [[Носи-Бе]], [[Мадагаскар]]
# {{Флаг Испании}} [[Пальма-де-Майорка]], [[Испания]]
# {{Флаг Кубы}} [[Сантьяго-де-Куба]], [[Куба]]
# {{Флаг Кубы}} [[Сантьяго-де-Куба (провинция)|провинция Сантьяго-де-Куба]], [[Куба]]
# {{Флаг Румынии}} [[Сигету-Мармацией]], [[Румыния]]
# {{Флаг Венесуэлы}} [[Валенсия (Венесуэла)|Валенсия]], [[Карабобо]], [[Венесуэла]]
# {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Сараево]], [[Босния һәм Герцеговина]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 |title=Fraternity cities on Sarajevo Official Web Site |access-date=2010-08-06 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201150030/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
# {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Төркиә]]{{div col end}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Усова Н. Г.'' Неаполь. Путеводитель. / Ред. О. Усольцева. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Эксмо-Пресс, 2014. — 128 с., ил., карта. — (Красный гид). — ISBN 978-5-6996-8221-8

== Һылтанмалар ==
{{Викисловарь|Неаполь}}
{{Викигид|Неаполь}}
* {{official||Неаполя|lang=it}}

{{ВС}}
{{Провинция Неаполь}}
{{Города Великой Греции}}
{{Всемирное наследие в Италии}}

[[Категория:Италияның Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Неаполь]]
[[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]]
[[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>3t6pz35vwrpv7n3fs93t9pz2lcnd6yc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293980</id>
      <parentid>1293979</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T15:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Яңы дәүер */</comment>
      <origin>1293980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21499" sha1="caq2n2f82oh6xm917lnc0tykyerfhx5" xml:space="preserve">{{НП
|статус                   = ҡала
|русское название         = Неаполь
|оригинальное название    = {{Lang-it|Napoli}}&lt;br&gt;{{lang-nap|Napule}}
|страна                   = Италия
|изображение              = Napoli-Montaggio.jpg
|герб                     = Napoli-Stemma.svg
|флаг                     = Flag of Naples.svg
|ширина герба             = 110
|ширина флага             = 180
|lat_deg                  = 40
|lat_min                  = 50
|lat_sec                  = 00
|lon_deg                  = 14
|lon_min                  = 15
|lon_sec                  = 00
|CoordScale               = 100000
|вид региона              = Италияның административ бүленеше{{!}}Өлкә
|регион                   = Кампания (Италия)
|регион в таблице         = Кампания (Италия){{!}}Кампания
|вид района               = Италии метрополитен ҡалалары{{!}}Метрополитен ҡалаһы
|район                    = Неаполь (метрополитен ҡалаһы)
|район в таблице          = Неаполь (метрополитен ҡалаһы){{!}}Неаполь
|вид общины               = Коммуна
|община                   = Неаполь
|община в таблице         = Неаполь
|подчинение               = 
|внутреннее деление       = 
|вид главы                = Мэр
|глава                    = [[Манфреди Гаэтано|Гаэтано Манфреди]]
|дата основания           = б.э.т. IV быуат
|первое упоминание        = 
|прежние имена            = Неаполис
|статус с                 = 
|площадь                  = 117,27&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/7|title=Il Comune|publisher=Comune di Napoli|lang=it|access-date=2020-01-08|archive-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818234005/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|высота центра НП         = 17
|климат                   = [[урта диңгеҙ климаты|урта диңгеҙ]]
|официальный язык         = итальян
|официальный язык-ref     = 
|население                = 913 462 кеше
|год переписи             = 
|плотность                = 
|население агломерации    =  3 107 000 кеше (2016)
|национальный состав      = 
|конфессиональный состав  = 
|этнохороним              = неаполитандар
|часовой пояс             = +1
|DST                      = есть
|телефонный код           = +39 081
|почтовый индекс          = 80121 - 80147
|автомобильный код        = 
|вид идентификатора       = ISTAT
|цифровой идентификатор   = 063049
|сайт                     = http://www.comune.napoli.it/
|язык сайта               = it
|язык сайта 2             = 
|язык сайта 3             = 
|add1n                    = Ҡала көнө
|add1                     = [[19 сентябрь]]
|add2n                    = 
|add2                     = 
|add3n                    = 
|add3                     = 
}}
'''Неа́поль''' ({{lang-grc|Νεάπολις}}, {{lang-grc|νέα πόλις}}, {{букв|яңы ҡала}}; {{lang-la|Neapolis}}, {{lang-it|Napoli}}, {{lang-nap|Napule}}) — [[Италия]]ның көньяғындағы [[ҡала]]. [[Кампания (Италия)|Кампания]] өлкәһенең һәм провинцияға тиңләштерелгән [[Неаполь (метрополитен ҡалаһы)|шул уҡ исемле территориаль берәмек]]тең [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. Неаполитан ҡултығының төньяҡ ҡултығы ярында урынлашҡан.

Ҙурлығы буйынса Италияның өсөнсө ҡалаһы ([[Рим]] һәм [[Милан]]дан һуң). [[Көньяҡ Италия]]ның иң ҙур ҡалаһы, халҡы яҡынса миллион кеше (ҡала яны менән яҡынса өс миллион). Эре транспорт үҙәге (халыҡ-ара аэропорт, диңгеҙ порты). Рәсми [[итальян теле]] менән бер рәттән урындағы халыҡтың көнкүрешендә неаполитан теле таралған, ул итальян теле кеүек үк урындағы латин диалектынан үҫешкән. 19 сентябрҙә ҡала байрамы билдәләнә.

== Тарихы ==

=== Иртә дәүер ===
[[Файл:TabulaPeutingeriana-ZonaPompeia.jpg|thumb|слева|200px|[[Боронғо Рим|Рим]] Неаполе Певтингер картенаһында]]
Неаполгә грек күскенселәре б.э. т. VIII быуатта ''Партенопа'' (мифологик [[сиреналар|сирена]]) исеме аҫтында нигеҙ һала. Б.э. т. IV быуатта Партенопа италиктар тарафынан емерелә. Тиҙҙән уның эргәһендә яңы ҡала барлыҡҡа килә, ул [[Юнан теле|грекса]] Неаполис тип атала&lt;ref&gt;{{Книга:Географические названия мира |год=2001 |статья=Неаполь |стр = }}&lt;/ref&gt;. Һуңынан Ул Рим республикаһының, һуңынан [[Рим империяһы]]ның бер өлөшө була.
[[Файл:Tavola Strozzi - Napoli.jpg|thumb|слева|200px|Неаполь гаване. Тавола Строцци. [[Темпера]], 1472 йыл]]

638—1137 йылдарҙа ҡала, норманндар баҫып алғанға тиклем, ғәмәлдә бойондороҡһоҙ Неаполь герцоглығының баш ҡалаһы була. 1139 йылда король Рожер II ҡала Сицилия короллегенә ҡушыла&lt;ref name=&quot;СИЭ&quot;&gt;{{СИЭ||Неаполь|10}}&lt;/ref&gt;.

1224 йылда Неаполь университетына нигеҙ һалына.

1284 йылда короллек ике өлөшкә бүленә, уларҙың һәр береһе «Сицилия короллеге» тип аталыу хоҡуғына дәғүә белдерә.

=== Урта быуаттар ===
[[Файл:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 081-Stadsprofiel van- NAPOLI.jpeg|thumb|200px|Неаполь Ян Блауҙың «Космография» гравюраһында, 1667 йыл]]
[[Файл:Fotografi av Sa Lucia. Neapel, Italien - Hallwylska museet - 106834.tif|thumb|200px|Санта-Лючия районы, 1888 йыл]]

1504 йылдан ҡала [[Испания]]ныҡы була Һәм Валуа менән көрәштә [[Габсбургтар]]ҙың төп хәрби базаһы була&lt;ref name=&quot;ВИ-ОИЭ&quot;&gt;{{книга|часть=Неаполь|автор=Джадж, Гарри|заглавие=Всемирная история. Оксфордская иллюстрированная энциклопедия|ссылка=|место=М.|издательство=Весь мир|год=2003|страницы=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Испан мираҫы өсөн һуғыш барышында [[Австрия]]ға күсә. 1734 йылда Бурбондар, 1799 йылдың ғинуарында - Наполеон тарафынан баҫып алына&lt;ref name=&quot;ВИ-ОИЭ&quot; /&gt;, шунан һуң ҡалала Партенопей республикаһы иғлан ителә, ул шул уҡ йылдың июнь—июлендә ҡолатыла&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3 |статья=Неаполь |автор=О. Д. Дашевская. |том=17 |страницы= }}&lt;/ref&gt;.

=== Яңы дәүер ===
1805 йылда Везувий вулканы атылыуы арҡаһында ҡаланың байтаҡ өлөшө емерелә. 26 меңгә яҡын кеше һәләк була.

1806—1815 йылдарҙа Неаполь Неаполитан короллегенең, 1815 йылдан ике Сицилия короллегенең баш ҡалаһы була. 1860 йылдың сентябрендә ҡалаға Джузеппе Гарибальдиҙың революцион армияһы инә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;. Референдум һөҙөмтәһендә короллек бөтөрөлә һәм Италия дәүләте нигеҙләнеүе иғлан ителә&lt;ref name=&quot;СИЭ&quot; /&gt;. Көньяҡ һәм Төньяҡ Италия ерҙәрен берҙәм дәүләткә берләштереү процесы 1861 йылдың 17 мартында тамамлана.

=== Хәҙерге осор ===
Хәҙерге Неаполь шулай уҡ каморра һәм коррупция менән бәйле. 2007—2008 йылдарҙа ҡала сүп-сарҙы утилләштереү һәм ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү менән ауырлыҡтар кисерә, шуның арҡаһында «Сүп-сар көрсөгө» башлана.

2026 йылдың 17 февралендәге янғында 1847 йылдан алып эшләгән Саннадзаро театры юҡҡа сыға. Театрҙа бик күп билдәле актерҙар, шул иҫәптән Луиза Конте уйнай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ansa.it/english/news/2026/02/17/huge-fire-destroys-naples-sannazaro-theatre_28a10ce3-6afa-4353-af86-9f592ea33dc8.html|title=Huge fire destroys Naples Sannazaro theatre - TopNews - Ansa.it|lang=it|website=Agenzia ANSA|date=2026-02-17|access-date=2026-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2026/02/17/27871051.shtml|title=В Италии сгорел исторический театр XIX века - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2026-02-17|access-date=2026-02-21}}&lt;/ref&gt;. Тәүге баһа буйынса зыян суммаһы 60—70 миллион [[евро]] тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ansa.it/english/news/2026/02/17/sannazaro-theatre-fire-initial-estimate-of-damages-60-70-million-euros_a764a53b-8406-4996-9f1a-a2d9ca2ca030.html|title=Sannazaro theatre fire initial estimate of damages 60-70 million euros - TopNews - Ansa.it|lang=it|website=Agenzia ANSA|date=2026-02-17|access-date=2026-02-21}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Ҡала сейсмик хәүефле зонала (тарихи өлөшө Везувийҙың көнбайыш битләүендә) урынлашҡан. [[Везувий]]ҙың һуңғы атылыуы 1944 йылда була. 1980 йылда Неаполдә ер тетрәй.

Неаполдән көнсығышҡа табан [[Помпеи]] һәм [[Геркуланум]] антик ҡалалар урынлашҡан, уларҙы беҙҙең эраға тиклем 79-сы йылда Везувий вулканы юҡ итә. Был ҡалалар көл аҫтында ҡала һәм беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ һаҡланған. Йыл һайын был урында ҡаҙыныу эштәре алып барыла, археологтар яңынан-яңы асыштар яһай. Ҡаҙыныу урындары теләгән һәр кем өсөн ноябрь башында асыҡ. Табылған бөтә әйберҙәр ентеекле реставрациялана һәм Неаполь милли археологик музейына ҡуйыла. Неаполдән төньяҡҡа табан 40 км алыҫлыҡта Казертала Европала иң ҙур һарай тип иҫәпләнгән Король һарайы урынлашҡан.

=== Климат ===
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
Неаполь [[климат]]ы — [[Урта диңгеҙ климаты|субтропик урта диңгеҙ климаты]].

{{Климат города
|Город_род=Неаполя
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/16289.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=9.3           | Янв_ср_осад=158.6
| Фев_ср=9.6          | Фев_ср_осад=63.7
| Мар_ср=12.0         | Мар_ср_осад=84.3
| Апр_ср=14.8          | Апр_ср_осад=73.3
| Май_ср=19.0          | Май_ср_осад=44.5
| Июн_ср=23.2          | Июн_ср_осад=48.1
| Июл_ср=25.7          | Июл_ср_осад=21.4
| Авг_ср=26.2          | Авг_ср_осад=12.4
| Сен_ср=22.1          | Сен_ср_осад=81.3
| Окт_ср=18.2          | Окт_ср_осад=72.1
| Ноя_ср=14.0          | Ноя_ср_осад=137.9
| Дек_ср=10.2           | Дек_ср_осад=105.9
| Год_ср=17.0            | Год_ср_осад=903.5
| Янв_ср_мин=5.5      | Янв_ср_макс=13.4
| Фев_ср_мин=5.6      | Фев_ср_макс=13.8
| Мар_ср_мин=7.8      | Мар_ср_макс=16.4
| Апр_ср_мин=10.4      | Апр_ср_макс=19.3
| Май_ср_мин=14.4     | Май_ср_макс=23.6
| Июн_ср_мин=18.5     | Июн_ср_макс=27.9
| Июл_ср_мин=20.9     | Июл_ср_макс=30.5
| Авг_ср_мин=21.4      | Авг_ср_макс=31.2
| Сен_ср_мин=17.7     | Сен_ср_макс=27.0
| Окт_ср_мин=14.0     | Окт_ср_макс=23.1
| Ноя_ср_мин=10.2    | Ноя_ср_макс=18.5
| Дек_ср_мин=6.5      | Дек_ср_макс=14.3
| Год_ср_мин=12.7     | Год_ср_макс=21.6
| Янв_а_макс=21.5      | Янв_а_мин=-5.7
| Фев_а_макс=24.3      | Фев_а_мин=-5.0
| Мар_а_макс=27.0      | Мар_а_мин=-3.0
| Апр_а_макс=31.0      | Апр_а_мин=-1.0
| Май_а_макс=34.1      | Май_а_мин=3.9
| Июн_а_макс=37.0      | Июн_а_мин=7.8
| Июл_а_макс=39.0      | Июл_а_мин=12.2
| Авг_а_макс=39.5      | Авг_а_мин=11.1
| Сен_а_макс=36.0      | Сен_а_мин=6.8
| Окт_а_макс=31.0      | Окт_а_мин=3.9
| Ноя_а_макс=29.4      | Ноя_а_мин=-2.0
| Дек_а_макс=22.3      | Дек_а_мин=-4.5
| Год_а_макс=39.5       | Год_а_мин=-5.7
}}
&lt;/div&gt;

== Административ бүленеше ==
Неаполь 10 муниципаль районға бүленә, уларҙың һәр береһе бер нисә тарихи кварталды үҙ эсенә ала.
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Муниципаль райондар ||Кварталдар
|-
|1-се муниципаль район||Киайя, [[Позиллипо]], Сан-Фернандо
|-
|2-се муниципаль район|| Аввоката, Меркато, Монтекальварио, Пендино, Порто, Сан-Джузеппе
|-
|3-сө муниципаль район|| Сан-Карло аль’Арена, Стелла
|-
|4-се Муниципаль район|| Подджореале, Сан-Лоренцо, Викариа, Зона индустриале
|-
|5-се муниципаль район|| Аренелла, Вомеро
|-
|6-сы муниципаль район|| Барра, Понтичелли, Сан-Джованни а Тедуччо
|-
|7-се муниципаль район|| Миано, Сан-Пьетро а Патьерно, Секондильяно
|-
|8-се муниципаль район|| Киайяно, Марианелла, Пишинола, Скампиа
|-
|9-сы муниципаль район|| Пьянура, Соккаво
|-
|10-сы муниципаль район|| Баньоли, Фуоригротта
|}

== Транспорт ==
Хәҙерге Неаполь — халыҡ тығыҙ йәшәгән ҡала, халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, диңгеҙ порты һәм метрополитены бар. Неаполь метроһының 1-се үҙәк линияһы хәҙерге заман сәнғәте йәмәғәт ер аҫты музейы өлгөһө булып тора.

Европала иң матур метро станцияһы Неаполдә урынлашҡан (1-се линияла ''Toledo'' станцияһы) һәм архитекторҙар Массимилиано Фуксас һәм Дориан мадрелли проекты буйынса төҙөлгән. Станция Mam (Метро музейы) проекты сиктәрендә йыһазландырылған һәм &quot;йыһанда сәйәхәт&quot;те хәтерләтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cronacacaserta.it/napoli-la-stazione-della-metro-piu-bella-del-mondo-sara-come-camminare-nello-spazio/38959|title=Napoli. La stazione della Metro più bella del mondo. “Sarà come camminare nello spazio”|author=La Redazione|date=2018-11-15|publisher=Cronacacaserta.it|language=it|access-date=2026-04-20|archive-date=2018-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214174256/https://www.cronacacaserta.it/napoli-la-stazione-della-metro-piu-bella-del-mondo-sara-come-camminare-nello-spazio/38959|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://initalia.virgilio.it/mam-progetto-museo-metropolitana-napoli-23610|title=Nasce il progetto Mam per la metropolitana di Napoli {{!}} InItalia|publisher=initalia.virgilio.it|language=it|access-date=2026-04-20|archive-date=2018-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164215/https://initalia.virgilio.it/mam-progetto-museo-metropolitana-napoli-23610|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Туғандаш ҡалалары ==
{{div col}}
# {{Флаг Азербайджана}} [[Баҡы]], [[Әзербайжан]]
# {{Флаг Японии}} [[Кагосима (ҡала)|Кагосима]], [[Япония]]
# {{Флаг Великобритании}} [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]
# {{Флаг США}} [[Майами]], [[АҠШ]]
# {{Флаг Греции}} [[Афина]], [[Греция]]
# {{Флаг Венгрии}} [[Будапешт]], [[Венгрия]]&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/budapest_main.shtml Sister City — Budapest] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421215230/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/budapest_main.shtml |date=2008-04-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok Sister cities of Budapest] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |date=2005-03-09 }}&lt;/ref&gt;
# {{Флаг Румынии}} [[Кэлэраши]], [[Румыния]]
# {{Флаг Туниса}} [[Гафса (ҡала)|Гафса]], [[Тунис]]
# {{Флаг Индии}} [[Калькутта]], [[Индия]]
# {{Фәләстин флагы}} [[Наблус]], [[Палестина автономияһы]]
# {{Флаг Мадагаскара}} [[Носи-Бе]], [[Мадагаскар]]
# {{Флаг Испании}} [[Пальма-де-Майорка]], [[Испания]]
# {{Флаг Кубы}} [[Сантьяго-де-Куба]], [[Куба]]
# {{Флаг Кубы}} [[Сантьяго-де-Куба (провинция)|провинция Сантьяго-де-Куба]], [[Куба]]
# {{Флаг Румынии}} [[Сигету-Мармацией]], [[Румыния]]
# {{Флаг Венесуэлы}} [[Валенсия (Венесуэла)|Валенсия]], [[Карабобо]], [[Венесуэла]]
# {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Сараево]], [[Босния һәм Герцеговина]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 |title=Fraternity cities on Sarajevo Official Web Site |access-date=2010-08-06 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201150030/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
# {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Төркиә]]{{div col end}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Усова Н. Г.'' Неаполь. Путеводитель. / Ред. О. Усольцева. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Эксмо-Пресс, 2014. — 128 с., ил., карта. — (Красный гид). — ISBN 978-5-6996-8221-8

== Һылтанмалар ==
{{Викисловарь|Неаполь}}
{{Викигид|Неаполь}}
* {{official||Неаполя|lang=it}}

{{ВС}}
{{Провинция Неаполь}}
{{Города Великой Греции}}
{{Всемирное наследие в Италии}}

[[Категория:Италияның Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Неаполь]]
[[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]]
[[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>caq2n2f82oh6xm917lnc0tykyerfhx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрометрия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200334</id>
    <revision>
      <id>1293928</id>
      <parentid>1293885</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Астрометрик күҙәтеүҙәр */</comment>
      <origin>1293928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24526" sha1="51qzzasvgn4433sawn035q5967kkl5v" xml:space="preserve">[[Файл:JPL_complex.gif|мини|300x300пкс|НАСА-ның Калифорниялағы реактив хәрәкәт лабораторияһы —  донъяла астрометрияның фундаменталь  проблемалары өҫтөндә эшләгән иң күренекле ойошмаларҙан һанала.]]
'''Астрометрия''' ({{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» һәм μετρέω — «үлсәйем») — [[Астрономия|астрономияның]], төп бурысы күк есемдәренең геометрик һәм кинематик үҙенсәлектәрен өйрәнеү булған бүлеге.

Астрометрияның төп маҡсаты тулыраҡ ваҡыттың билдәле бер мәлендә күк есемдәренең урынлашыуын һәм уларҙың тиҙлек векторҙарын юғары теүәллектә билдәләү тип формулировкалана. Был ике дәүмәлдең тулы тасуирламаһы '''''алты [[:ru:Астрометрические параметры|астрометрик параметр]]''''' менән бирелә:

* '''''күк экватор координаталары''''', йәки '''''позициялары''''', тура күтәрелеү ( &lt;math&gt;\boldsymbol \alpha&lt;/math&gt; ) һәм ауышлыҡ (&lt;math&gt;\boldsymbol \delta&lt;/math&gt; );
* '''''үҙ хәрәкәттәре''''', йәғни тура күтәрелеү һәм ауышлыҡ буйынса экваториаль тиҙлектәр (&lt;math&gt; \dot \alpha, \dot \delta&lt;/math&gt; );
* '''''параллакстар''''' ;
* '''''радиаль тиҙлектәр'''''&lt;ref&gt;Лучевая скорость иногда определяется по спектрам, поэтому её не всегда относят к астрометрическим параметрам&lt;/ref&gt;.

Был астрометрик күрһәткестәрҙе теүәл үлсәү беҙгә астрономик объект тураһында өҫтәмә мәғлүмәт алырға мөмкинлек бирә, мәҫәлән&lt;ref name=&quot;kvk&quot;&gt;{{статья|автор=Куимов К.В.|заглавие=Современная астрометрия|издание=[[Земля и Вселенная]]|тип=Журнал|место={{М.}}|год=2003|номер=5|страницы=23—34}}&lt;/ref&gt;: 

* есемдең абсолют яҡтылығы;
* предметтың массаһы һәм йәше;
* объекттың урынын классификациялау: [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]], [[Галактика|Галактикала]], унан ары һ.б.;
* объект ҡараған күк есемдәре ғаиләһен классификациялау;
* объекттың күренмәгән юлдаштарының булмауы/барлығы.

Был мәғлүмәттәрҙең күбеһе күҙәтелгән объекттың физик үҙенсәлектәре һәм эске төҙөлөшө тураһында һығымталар яһау өсөн, шулай уҡ төп һорауҙарға  — бөтә [[Ғаләм|ғаләмдең]] күләме, массаһы һәм йәше тураһында яуап бирер өсөн кәрәк. Шулай итеп, астрометрия астрономияның иң мөһим тармаҡтарының береһе булып тора, башҡа тармаҡтарҙың (астрофизика, космология, космогония, [[күк механикаһы]] һ.б.) үҫеше өсөн кәрәкле [[Эксперимент|эксперименталь]] мәғлүмәттәр бирә.

== Астрометрия классификацияһы ==

=== Фундаменталь астрометрия ===

Күк есемдәренең урынлашыуын һәм хәрәкәттәрен теүәл үлсәү өсөн координаталары билдәләнгән иҫәпләү системаһы кәрәк. '''Фундаменталь астрометрия''' —  астрометрияның бындай координаталар системаһын һайлау мәсьәләләре һәм уға бәйле һорауҙар — ниндәй объекттарҙы иҫәпләү башы итеп һайларға (''координаталар системаһын тормошҡа ашырыу'' тип атала); һәм координаталар системаһын иҫәпләү башы булып хеҙмәт иткән объекттарға нисек бәйләргә мәсьәләләре менән шөғөлләнгән ярҙамсы өлкәһе.

Хәҙерге координаталар системалары [[:ru:Кинематическая система координат|кинематик]] һәм [[:ru:Динамическая система координат|динамик]] системаларға бүленә:

* '''[[:ru:Динамическая система координат|динамик координаталар системаһы]]''' — [[Ер|Ерҙең]] [[Ҡояш]] тирәләй әйләнеү орбитаһы элементтары нигеҙендә билдәләнгән система.
* '''[[:ru:Кинематическая система координат|кинематик координаталар системаһы]]''' — үҙ хәрәкәттәре ярайһы уҡ яҡшы билдәле тип иҫәпләргә мөмкин булған есемдәргә бәйле нигеҙләнгән координаталар системаһы.

Астрономия үҫешә башлағандан алып [[XX быуат]] аҙағына тиклем астрономдар һәр ваҡыт динамик экваториаль координаталар системаһын ҡулланған. Был системаның иҫәпләү башы итеп, традицион рәүештә &lt;math&gt; \boldsymbol \Upsilon&lt;/math&gt; символы менән тамғаланған [[Көн менән төн тигеҙләнеше|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе]] ҡабул ителгән. Ул Ҡояштың йыллыҡ хәрәкәтен күҙәтеүҙәрҙән билдәләнгән эклиптиканың күк экваторы менән киҫешкән нөктәһе була.

Бындай динамик системаның бер нисә етешһеҙлеге бар. [[Ер]] күсәренең прецессияһы (есемдең әйләнеү күсәренең арауыҡта үҙенең йүнәлешен үҙгәртеү күренеше) һәм нутацияһы (латин телендәге nutatio тирбәлеү; бәүелеү,  һелкенеү), Ер эсендә әйләнеш күсәренең хәрәкәт итеүе, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһындағы]] есемдәр арҡаһында Ер орбитаһының быуаттар буйына һәм периодик [[:ru:Возмущения|боҙолоуҙары]] («планета прецессияһы» тип атала&lt;ref&gt;«Прецессия от планет» — сложившийся исторически термин, обозначающий возмущения от планет. Он не имеет ничего общего с прецессией — движением оси вращающегося объекта&lt;/ref&gt;) арҡаһында, [[Көн менән төн тигеҙләнеше|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе]] йондоҙҙар араһында хәрәкәт итә. Астрономияла динамик координаталар системаһын ҡулланған осорҙа, был хәрәкәтте өҫтәге бөтә процестар йоғонтоһон иҫәпләү юлы менән компенсацияларға мәжбүр булалар, ә координаталар һәр [[:ru:Астрономическая эпоха|эпоха]] өсөн ярашлы рәүештә яңынан иҫәпләнә.

Бынан тыш, динамик иҫәпләү системаһы терәк системаһына ҡуйылған инерциаллек талабын ҡәнәғәтләндермәй.

Был ҡыйынлыҡтар динамик координаталар системаһын кинематик системаға алмаштырыу кәрәклегенә килтерә. Хәҙерге астрометрияла кинематик координаталар системаһы ҡулланыла. Әлеге  ваҡытта радиодиапазонда ICRF координаталар системаһы ҡулланыла, унда терәк итеп галактиканан тыш объекттар алына. Оптик диапазон өсөн иһә [[:ru:HCRF|HCRF]] системаһы ҡулланыла, ул Гиппаркос йыһан астрометрияһы проектының күҙәтеүҙәрен [[:ru:ICRF|ICRF]] системаһына бәйләй.


Терәк сифатында галактиканан тыш объекттарға нигеҙләнгән кинематик иҫәпләү системаһы квазиинерциаль тип иҫәпләнә (сөнки галактиканан тыш объекттар хәрәкәтендә тиҙләнеште, хатта был хәрәкәттең үҙенең булыуын да иғтибарға алмаҫҡа мөмкин).

Теләһә ниндәй кинематик координаталар системаһы фундаменталь каталог ярҙамында билдәләнә. Фундаменталь каталог ул был каталогҡа ингән объекттарҙың бөтә астрометрик параметрҙары йыйылмаһы булып тора.

=== Практик астрометрия ===
'''Практик астрометрия''' тип астрометрияның түбәндәге мәсьәләләр менән шөғөлләнгән бүлеге атала:&lt;ref name=&quot;kvk&quot; /&gt;

* билдәләнгән координаталар системаһын ҡулланыу;
* алынған мәғлүмәттәрҙән өйрәнелгән объекттар ҡайҙа урынлашҡан һәм улар нисек хәрәкәт итеүен билдәләү;
* был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн күҙәтеүҙәрҙе ойоштороу һәм эшкәртеү;
* алынған һөҙөмтәләрҙең дөрөҫлөгөн баһалау һәм уны кәрәкле теүәллеккә тиклем яҡшыртыу.

Практик астрометрия шулай уҡ күкте күҙәтеүҙе — мөмкин тиклем күберәк астрометрик объекттарҙы каталоглаштырыу маҡсатында ентекле фотографик карталар төҙөүҙе үҙ эсенә ала.

=== Ер әйләнешен өйрәнеү ===

Астрометрик күҙәтеүҙәр күпселек осраҡта Ер өҫтөнән үткәрелгәнгә күрә, уның хәрәкәтендәге һәм ер ҡабығының хәрәкәтендәге ниндәй ҙә булһа үҙгәрештәрҙе өйрәнеү ҙә астрометрик мәсьәләләрҙе хәл итеү менән бәйле һәм астрометрияның бүлеге булып тора. Ер өҫтөндәге һәр айырым нөктәнең хәрәкәтенә прецессия, нутация, полюстар хәрәкәте, Ер әйләнешенең яйланыуы, [[Плиталар тектоникаһы|литосфера плиталарының хәрәкәт итеүе]] һәм гравитацион ҡырҙа сәғәт барышының тигеҙ булмауы кеүек процестар йоғонто яһай. Етмәһә, Ер әйләнешенең параметрҙары даими түгел; улар ваҡыт үткән һайын үҙгәрә. Ерҙең әйләнешен өйрәнеү өсөн ҡулланылған ысулдарҙың береһе — '''гравиметрия'''.

Яҡынса [[XX быуат]] уртаһына тиклем Ер әйләнеше астрометрияла ваҡыт һәм географик координаталарҙы үлсәү өсөн ҡулланыла. Икеһе өсөн дә анығыраҡ ысулдар уйлап сығарылғас, хәҙер астрометрия кире мәсьәләне хәл итә: теүәл ваҡыт стандарттарын ҡулланып Ер әйләнешенең үҙгәрештәрен (атап әйткәндә, уның яйланыуын) өйрәнә; һәм глобаль юлдаш навигацияһы системалары ярҙамында ер ҡабығы тирбәлеүҙәрен өйрәнә.

== Астрометрия тарихы . ==
[[XX быуат]] башында астрофизика барлыҡҡа килгәнгә тиклем бөтә астрономия тиерлек астрометрияға ҡайтып ҡала. Астрометрия йондоҙҙар каталогтары менән айырылғыһыҙ бәйле. Тәүге каталогты [[Ҡытай тарихы|боронғо Ҡытайҙа]] астроном Ши Шэнь төҙөй. Дөрөҫөрәге, был каталог түгел, ә күктең схематик картаһы була. Йондоҙ координаталарын үҙ эсенә алған беренсе астрометрик каталог боронғо грек астрономы Гиппарх тарафынан булдырылған һәм беҙҙең эраға тиклем 129 йылға ҡарай, әммә ул һаҡланмаған. Ул үҙенең күҙәтеүҙәрен элеккеләре менән сағыштырып, Гиппарх ''көн менән төн тигеҙләшеүе прецессияһы'' күренешен аса. Астрометрия үҫешенә этәргес булып кешенең практик ихтыяждары тора: [[компас]] йәки механик сәғәтһеҙ навигация күк есемдәрен күҙәтеү юлы менән генә башҡарыла ала (ҡара: Астрономик навигация ).

Урта быуаттарҙа астрометрия ғәрәп донъяһында киң таралған була. Уға әл-Баттани (X быуат), [[әл-Бируни]] (XI быуат) һәм [[Олуғбәк]] (XV быуат) иң ҙур өлөш индерәләр. [[XVI быуат]]та Тихо Браге 16 йыл дауамында [[Марс|Марсты]] күҙәтә, был күҙәтеүҙәрҙе анализлағандан һуң, уның вариҫы [[Йоһанн Кеплер]] планеталарҙың хәрәкәт итеү закондарын аса. Был эмпирик закондар нигеҙендә  [[Исаак Ньютон]] [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы|бөтә донъя тартылыу законын]] тасуирлай һәм [[Классик механика|классик механикаға]] нигеҙ һала, был фәнни алымдың барлыҡҡа килеүенә килтерә.

XX быуат аҙағында, һиҙелерлек көрсөктән һуң, иҫәпләү технологияһы үҫеше һәм нурланыш ҡабул итеүселәрҙең камиллашыуы арҡаһында астрометрияла революция була.

== Хәҙерге астрометрияның төп бурыстары ==
Башта астрометрияның бурысы навигация өсөн географик координаталарҙы билдәләү маҡсатында йондоҙҙарҙың торошон үлсәү була. Әгәр географик координаталар билдәле булһа, йондоҙҙоң күк меридианы аша үткән мәлен билдәләп, урындағы ҡояш ваҡытын белергә мөмкин.

=== Хәҙерге астрометрияның төп маҡсаттары . ===
[[Файл:US_Naval_Observatory_(Washington,_District_of_Columbia).jpg|мини|300x300пкс|Вашингтондағы [[АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы|АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы]] бинаһы ( ''{{Lang-en|US Naval Observatory}}'', йәки ''USNO'' ).]]

* Хәҙерге күҙәтеүҙәр өсөн талап ителгән универсаль критерийҙарҙы сағыштырмаса ҡәнәғәтләндергән яңы фундаменталь каталог булдырыу;
* Ерҙәге терәк иҫәпләү системаһын ([[:ru:Международная_земная_система_координат|ITRS]]) камиллаштырыу.
* Сағыштырмалыҡ теорияһын һынау, уның төп параметрҙарын аныҡлау;
* Ғәмәлдәге фотографик күҙәтеүҙәренән өҫтөнлөктәргә эйә булған универсаль күк картаһын булдырыу;
* Беҙҙең галактикалағы мөмкин тиклем күберәк төрлө объекттар өсөн астрометрик параметрҙар алыу;
* Микролинза эффектын, шул иҫәптән уның фундаменталь терәк система төҙөүгә йоғонтоһон өйрәнеү;
* Ер һәм Ҡояш системаһы есемдәре хәрәкәте теорияларын камиллаштырыу өсөн мониторинг күҙәтеүҙәрен туплау;

=== Астрометрия ысулдары ===

==== Астрометрик күҙәтеүҙәр ====
Яҡтылыҡтың нөктәле сығанағын (Шул иҫәптән [[Ҡояш|Ҡояштан]] башҡа теләһә ниндәй йондоҙҙо) астрономик күҙәтеүҙәрҙә үлсәнә торған дәүмәлдәр булып торалар:&lt;ref name=&quot;kvk&quot; /&gt;

* [[Йондоҙ дәүмәле]] —  нөктә сығанағынан ваҡыт берәмеге эсендә берәмек майҙанға килгән яҡтылыҡ кванттарының һанын характерлай;
* спектраль составы — сығанаҡтан килгән бөтә кванттарҙың тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын характерлай;
* координаталар, йәки йондоҙҙарҙың торошо — был кванттар ниндәй йүнәлештән килгәнен күрһәткән дәүмәлдәр.

Был дәүмәлдәрҙе үлсәүсе күҙәтеүҙәр ярашлы рәүештә фотометрик, спектроскопик һәм астрометрик булалар. Яңы, универсаль яҡтылыҡ ҡабул итеүселәре барлыҡҡа килеү менән, күҙәтеүҙәрҙе классификациялау буйынса бындай бүленеш һиҙелерлек кәмей бара. Күк есемдәренең астрометрик параметрҙарын билдәләү өсөн был үлсәүҙәрҙең өс төрө лә кәрәк.

Позиция үлсәүҙәренең теүәллеге &lt;math&gt;\boldsymbol \mu&lt;/math&gt;, нөктәле сығанаҡтан алынған һүрәттең дифракция дискы радиусы '''𝑅''' һәм килгән яҡтылыҡ кванттары һаны '''𝑛''' менән түбәндәгесә бәйле: &lt;math&gt;\mu \sim R/\sqrt{n}&lt;/math&gt;

==== Астрометрик приборҙар ====
Gaia йыһан аппараты мөйөштәрҙе 20 μas-ҡа (дуға микросекунды) тиклем үлсәү аныҡлығына өлгәшә тип фаразлана.

===== Классик астрометрик приборҙар =====
'''Классик астрограф''' — күк есемдәрен фотоға төшөрөү өсөн ҡулланылған телескоп-рефрактор. Ул XIX быуат аҙағында фотография уйлап табылғандан һуң таралыу ала. Күк йөҙөн күҙәтеү өсөн ҡулланыла.

'''Шмидт телескобы''' — классик астрограф менән сағыштырғанда, яҡтылыҡ ҡеүәте һәм күреү майҙаны ҙур булған көҙгө-линза телескобы (катадиоптрик телескоп). Шулай уҡ күк йөҙөн тикшергәндә ҡулланыла.

'''Оҙон фокуслы астрограф''' — фокус алыҫлығы 19 метрға тиклем булған [[:ru:Рефрактор|рефрактор]]. Классик астрографтан айырмалы рәүештә, ул ҙурыраҡ ҙурайтыу бирә, был уны параллакстарҙы үлсәү өсөн ҡулланырға мөмкинлек бирә.  

'''Пассажлы инструмент'''  —  рефрактор, ул ике тумбаға ныҡ беркетелгән һәм көнбайыш-көнсығыш йүнәлештә урынлашҡан горизонталь күсәр тирәләй генә әйләнә ала. Күк есемдәрен [[Күк сфераһы|күк меридианы]] аша үткәндә, йәғни  ''өҫкө'' һәм ''аҫҡы'' кульминациялары ваҡытында күҙәтергә була. Күсәргә махсус диск беркетелгән, уның аша инструмент торбаһын бейеклек буйынса йүнәлтергә мөмкин. Күҙәтеү ваҡытында күк есеменең меридиан аша үткән мәле лә теркәлә.

'''Меридиан түңәрәге''' — күк есемдәренең меридиан аша үтеүен күҙәтеп, уларҙың экваториаль координаталарын теүәл билдәләү өсөн ҡулланылған астрометрик прибор. Пассажлы инструменттан айырмалы рәүештә, күсәргә бүленгән түңәрәктәр беркетелгән, был күҙәтелгән күк есемдәренең ауышлығын юғары теүәллек менән билдәләргә мөмкинлек бирә.

'''[[:ru:Зенит-телескоп|Зенит-телескоп]]''' һәм '''[[:ru:Зенит-труба|зенит-торба]]'''. Киңлекте билдәләү өсөн ҡулланылалар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрофотометрия}}
* [https://astrogalaxy.ru/676.html Годичный параллакс и расстояния до звёзд] Архивная копия от 24 сентября 2020 на Wayback Machine
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1188617 Расстояния до космических объектов (методы определения)] Архивная копия от 4 июня 2008 на Wayback Machine
* [http://194.226.235.38/Assets/aNSCI0011/4/07.html Геометрия Космоса]{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}
* [https://web.archive.org/web/20080418063248/http://www.astro.spbu.ru/WWW/staff/dio/distances.html Методы определения расстояний до галактик]
* [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1168270&amp;uri=rastorguev.html Шкала расстояний во вселенной] Архивная копия от 19 февраля 2007 на Wayback Machine
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>51qzzasvgn4433sawn035q5967kkl5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293930</id>
      <parentid>1293928</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Классик астрометрик приборҙар */</comment>
      <origin>1293930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24528" sha1="dqqrzbnf7b231ikybc0pbldk6bulmh9" xml:space="preserve">[[Файл:JPL_complex.gif|мини|300x300пкс|НАСА-ның Калифорниялағы реактив хәрәкәт лабораторияһы —  донъяла астрометрияның фундаменталь  проблемалары өҫтөндә эшләгән иң күренекле ойошмаларҙан һанала.]]
'''Астрометрия''' ({{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» һәм μετρέω — «үлсәйем») — [[Астрономия|астрономияның]], төп бурысы күк есемдәренең геометрик һәм кинематик үҙенсәлектәрен өйрәнеү булған бүлеге.

Астрометрияның төп маҡсаты тулыраҡ ваҡыттың билдәле бер мәлендә күк есемдәренең урынлашыуын һәм уларҙың тиҙлек векторҙарын юғары теүәллектә билдәләү тип формулировкалана. Был ике дәүмәлдең тулы тасуирламаһы '''''алты [[:ru:Астрометрические параметры|астрометрик параметр]]''''' менән бирелә:

* '''''күк экватор координаталары''''', йәки '''''позициялары''''', тура күтәрелеү ( &lt;math&gt;\boldsymbol \alpha&lt;/math&gt; ) һәм ауышлыҡ (&lt;math&gt;\boldsymbol \delta&lt;/math&gt; );
* '''''үҙ хәрәкәттәре''''', йәғни тура күтәрелеү һәм ауышлыҡ буйынса экваториаль тиҙлектәр (&lt;math&gt; \dot \alpha, \dot \delta&lt;/math&gt; );
* '''''параллакстар''''' ;
* '''''радиаль тиҙлектәр'''''&lt;ref&gt;Лучевая скорость иногда определяется по спектрам, поэтому её не всегда относят к астрометрическим параметрам&lt;/ref&gt;.

Был астрометрик күрһәткестәрҙе теүәл үлсәү беҙгә астрономик объект тураһында өҫтәмә мәғлүмәт алырға мөмкинлек бирә, мәҫәлән&lt;ref name=&quot;kvk&quot;&gt;{{статья|автор=Куимов К.В.|заглавие=Современная астрометрия|издание=[[Земля и Вселенная]]|тип=Журнал|место={{М.}}|год=2003|номер=5|страницы=23—34}}&lt;/ref&gt;: 

* есемдең абсолют яҡтылығы;
* предметтың массаһы һәм йәше;
* объекттың урынын классификациялау: [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]], [[Галактика|Галактикала]], унан ары һ.б.;
* объект ҡараған күк есемдәре ғаиләһен классификациялау;
* объекттың күренмәгән юлдаштарының булмауы/барлығы.

Был мәғлүмәттәрҙең күбеһе күҙәтелгән объекттың физик үҙенсәлектәре һәм эске төҙөлөшө тураһында һығымталар яһау өсөн, шулай уҡ төп һорауҙарға  — бөтә [[Ғаләм|ғаләмдең]] күләме, массаһы һәм йәше тураһында яуап бирер өсөн кәрәк. Шулай итеп, астрометрия астрономияның иң мөһим тармаҡтарының береһе булып тора, башҡа тармаҡтарҙың (астрофизика, космология, космогония, [[күк механикаһы]] һ.б.) үҫеше өсөн кәрәкле [[Эксперимент|эксперименталь]] мәғлүмәттәр бирә.

== Астрометрия классификацияһы ==

=== Фундаменталь астрометрия ===

Күк есемдәренең урынлашыуын һәм хәрәкәттәрен теүәл үлсәү өсөн координаталары билдәләнгән иҫәпләү системаһы кәрәк. '''Фундаменталь астрометрия''' —  астрометрияның бындай координаталар системаһын һайлау мәсьәләләре һәм уға бәйле һорауҙар — ниндәй объекттарҙы иҫәпләү башы итеп һайларға (''координаталар системаһын тормошҡа ашырыу'' тип атала); һәм координаталар системаһын иҫәпләү башы булып хеҙмәт иткән объекттарға нисек бәйләргә мәсьәләләре менән шөғөлләнгән ярҙамсы өлкәһе.

Хәҙерге координаталар системалары [[:ru:Кинематическая система координат|кинематик]] һәм [[:ru:Динамическая система координат|динамик]] системаларға бүленә:

* '''[[:ru:Динамическая система координат|динамик координаталар системаһы]]''' — [[Ер|Ерҙең]] [[Ҡояш]] тирәләй әйләнеү орбитаһы элементтары нигеҙендә билдәләнгән система.
* '''[[:ru:Кинематическая система координат|кинематик координаталар системаһы]]''' — үҙ хәрәкәттәре ярайһы уҡ яҡшы билдәле тип иҫәпләргә мөмкин булған есемдәргә бәйле нигеҙләнгән координаталар системаһы.

Астрономия үҫешә башлағандан алып [[XX быуат]] аҙағына тиклем астрономдар һәр ваҡыт динамик экваториаль координаталар системаһын ҡулланған. Был системаның иҫәпләү башы итеп, традицион рәүештә &lt;math&gt; \boldsymbol \Upsilon&lt;/math&gt; символы менән тамғаланған [[Көн менән төн тигеҙләнеше|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе]] ҡабул ителгән. Ул Ҡояштың йыллыҡ хәрәкәтен күҙәтеүҙәрҙән билдәләнгән эклиптиканың күк экваторы менән киҫешкән нөктәһе була.

Бындай динамик системаның бер нисә етешһеҙлеге бар. [[Ер]] күсәренең прецессияһы (есемдең әйләнеү күсәренең арауыҡта үҙенең йүнәлешен үҙгәртеү күренеше) һәм нутацияһы (латин телендәге nutatio тирбәлеү; бәүелеү,  һелкенеү), Ер эсендә әйләнеш күсәренең хәрәкәт итеүе, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһындағы]] есемдәр арҡаһында Ер орбитаһының быуаттар буйына һәм периодик [[:ru:Возмущения|боҙолоуҙары]] («планета прецессияһы» тип атала&lt;ref&gt;«Прецессия от планет» — сложившийся исторически термин, обозначающий возмущения от планет. Он не имеет ничего общего с прецессией — движением оси вращающегося объекта&lt;/ref&gt;) арҡаһында, [[Көн менән төн тигеҙләнеше|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе]] йондоҙҙар араһында хәрәкәт итә. Астрономияла динамик координаталар системаһын ҡулланған осорҙа, был хәрәкәтте өҫтәге бөтә процестар йоғонтоһон иҫәпләү юлы менән компенсацияларға мәжбүр булалар, ә координаталар һәр [[:ru:Астрономическая эпоха|эпоха]] өсөн ярашлы рәүештә яңынан иҫәпләнә.

Бынан тыш, динамик иҫәпләү системаһы терәк системаһына ҡуйылған инерциаллек талабын ҡәнәғәтләндермәй.

Был ҡыйынлыҡтар динамик координаталар системаһын кинематик системаға алмаштырыу кәрәклегенә килтерә. Хәҙерге астрометрияла кинематик координаталар системаһы ҡулланыла. Әлеге  ваҡытта радиодиапазонда ICRF координаталар системаһы ҡулланыла, унда терәк итеп галактиканан тыш объекттар алына. Оптик диапазон өсөн иһә [[:ru:HCRF|HCRF]] системаһы ҡулланыла, ул Гиппаркос йыһан астрометрияһы проектының күҙәтеүҙәрен [[:ru:ICRF|ICRF]] системаһына бәйләй.


Терәк сифатында галактиканан тыш объекттарға нигеҙләнгән кинематик иҫәпләү системаһы квазиинерциаль тип иҫәпләнә (сөнки галактиканан тыш объекттар хәрәкәтендә тиҙләнеште, хатта был хәрәкәттең үҙенең булыуын да иғтибарға алмаҫҡа мөмкин).

Теләһә ниндәй кинематик координаталар системаһы фундаменталь каталог ярҙамында билдәләнә. Фундаменталь каталог ул был каталогҡа ингән объекттарҙың бөтә астрометрик параметрҙары йыйылмаһы булып тора.

=== Практик астрометрия ===
'''Практик астрометрия''' тип астрометрияның түбәндәге мәсьәләләр менән шөғөлләнгән бүлеге атала:&lt;ref name=&quot;kvk&quot; /&gt;

* билдәләнгән координаталар системаһын ҡулланыу;
* алынған мәғлүмәттәрҙән өйрәнелгән объекттар ҡайҙа урынлашҡан һәм улар нисек хәрәкәт итеүен билдәләү;
* был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн күҙәтеүҙәрҙе ойоштороу һәм эшкәртеү;
* алынған һөҙөмтәләрҙең дөрөҫлөгөн баһалау һәм уны кәрәкле теүәллеккә тиклем яҡшыртыу.

Практик астрометрия шулай уҡ күкте күҙәтеүҙе — мөмкин тиклем күберәк астрометрик объекттарҙы каталоглаштырыу маҡсатында ентекле фотографик карталар төҙөүҙе үҙ эсенә ала.

=== Ер әйләнешен өйрәнеү ===

Астрометрик күҙәтеүҙәр күпселек осраҡта Ер өҫтөнән үткәрелгәнгә күрә, уның хәрәкәтендәге һәм ер ҡабығының хәрәкәтендәге ниндәй ҙә булһа үҙгәрештәрҙе өйрәнеү ҙә астрометрик мәсьәләләрҙе хәл итеү менән бәйле һәм астрометрияның бүлеге булып тора. Ер өҫтөндәге һәр айырым нөктәнең хәрәкәтенә прецессия, нутация, полюстар хәрәкәте, Ер әйләнешенең яйланыуы, [[Плиталар тектоникаһы|литосфера плиталарының хәрәкәт итеүе]] һәм гравитацион ҡырҙа сәғәт барышының тигеҙ булмауы кеүек процестар йоғонто яһай. Етмәһә, Ер әйләнешенең параметрҙары даими түгел; улар ваҡыт үткән һайын үҙгәрә. Ерҙең әйләнешен өйрәнеү өсөн ҡулланылған ысулдарҙың береһе — '''гравиметрия'''.

Яҡынса [[XX быуат]] уртаһына тиклем Ер әйләнеше астрометрияла ваҡыт һәм географик координаталарҙы үлсәү өсөн ҡулланыла. Икеһе өсөн дә анығыраҡ ысулдар уйлап сығарылғас, хәҙер астрометрия кире мәсьәләне хәл итә: теүәл ваҡыт стандарттарын ҡулланып Ер әйләнешенең үҙгәрештәрен (атап әйткәндә, уның яйланыуын) өйрәнә; һәм глобаль юлдаш навигацияһы системалары ярҙамында ер ҡабығы тирбәлеүҙәрен өйрәнә.

== Астрометрия тарихы . ==
[[XX быуат]] башында астрофизика барлыҡҡа килгәнгә тиклем бөтә астрономия тиерлек астрометрияға ҡайтып ҡала. Астрометрия йондоҙҙар каталогтары менән айырылғыһыҙ бәйле. Тәүге каталогты [[Ҡытай тарихы|боронғо Ҡытайҙа]] астроном Ши Шэнь төҙөй. Дөрөҫөрәге, был каталог түгел, ә күктең схематик картаһы була. Йондоҙ координаталарын үҙ эсенә алған беренсе астрометрик каталог боронғо грек астрономы Гиппарх тарафынан булдырылған һәм беҙҙең эраға тиклем 129 йылға ҡарай, әммә ул һаҡланмаған. Ул үҙенең күҙәтеүҙәрен элеккеләре менән сағыштырып, Гиппарх ''көн менән төн тигеҙләшеүе прецессияһы'' күренешен аса. Астрометрия үҫешенә этәргес булып кешенең практик ихтыяждары тора: [[компас]] йәки механик сәғәтһеҙ навигация күк есемдәрен күҙәтеү юлы менән генә башҡарыла ала (ҡара: Астрономик навигация ).

Урта быуаттарҙа астрометрия ғәрәп донъяһында киң таралған була. Уға әл-Баттани (X быуат), [[әл-Бируни]] (XI быуат) һәм [[Олуғбәк]] (XV быуат) иң ҙур өлөш индерәләр. [[XVI быуат]]та Тихо Браге 16 йыл дауамында [[Марс|Марсты]] күҙәтә, был күҙәтеүҙәрҙе анализлағандан һуң, уның вариҫы [[Йоһанн Кеплер]] планеталарҙың хәрәкәт итеү закондарын аса. Был эмпирик закондар нигеҙендә  [[Исаак Ньютон]] [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы|бөтә донъя тартылыу законын]] тасуирлай һәм [[Классик механика|классик механикаға]] нигеҙ һала, был фәнни алымдың барлыҡҡа килеүенә килтерә.

XX быуат аҙағында, һиҙелерлек көрсөктән һуң, иҫәпләү технологияһы үҫеше һәм нурланыш ҡабул итеүселәрҙең камиллашыуы арҡаһында астрометрияла революция була.

== Хәҙерге астрометрияның төп бурыстары ==
Башта астрометрияның бурысы навигация өсөн географик координаталарҙы билдәләү маҡсатында йондоҙҙарҙың торошон үлсәү була. Әгәр географик координаталар билдәле булһа, йондоҙҙоң күк меридианы аша үткән мәлен билдәләп, урындағы ҡояш ваҡытын белергә мөмкин.

=== Хәҙерге астрометрияның төп маҡсаттары . ===
[[Файл:US_Naval_Observatory_(Washington,_District_of_Columbia).jpg|мини|300x300пкс|Вашингтондағы [[АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы|АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы]] бинаһы ( ''{{Lang-en|US Naval Observatory}}'', йәки ''USNO'' ).]]

* Хәҙерге күҙәтеүҙәр өсөн талап ителгән универсаль критерийҙарҙы сағыштырмаса ҡәнәғәтләндергән яңы фундаменталь каталог булдырыу;
* Ерҙәге терәк иҫәпләү системаһын ([[:ru:Международная_земная_система_координат|ITRS]]) камиллаштырыу.
* Сағыштырмалыҡ теорияһын һынау, уның төп параметрҙарын аныҡлау;
* Ғәмәлдәге фотографик күҙәтеүҙәренән өҫтөнлөктәргә эйә булған универсаль күк картаһын булдырыу;
* Беҙҙең галактикалағы мөмкин тиклем күберәк төрлө объекттар өсөн астрометрик параметрҙар алыу;
* Микролинза эффектын, шул иҫәптән уның фундаменталь терәк система төҙөүгә йоғонтоһон өйрәнеү;
* Ер һәм Ҡояш системаһы есемдәре хәрәкәте теорияларын камиллаштырыу өсөн мониторинг күҙәтеүҙәрен туплау;

=== Астрометрия ысулдары ===

==== Астрометрик күҙәтеүҙәр ====
Яҡтылыҡтың нөктәле сығанағын (Шул иҫәптән [[Ҡояш|Ҡояштан]] башҡа теләһә ниндәй йондоҙҙо) астрономик күҙәтеүҙәрҙә үлсәнә торған дәүмәлдәр булып торалар:&lt;ref name=&quot;kvk&quot; /&gt;

* [[Йондоҙ дәүмәле]] —  нөктә сығанағынан ваҡыт берәмеге эсендә берәмек майҙанға килгән яҡтылыҡ кванттарының һанын характерлай;
* спектраль составы — сығанаҡтан килгән бөтә кванттарҙың тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын характерлай;
* координаталар, йәки йондоҙҙарҙың торошо — был кванттар ниндәй йүнәлештән килгәнен күрһәткән дәүмәлдәр.

Был дәүмәлдәрҙе үлсәүсе күҙәтеүҙәр ярашлы рәүештә фотометрик, спектроскопик һәм астрометрик булалар. Яңы, универсаль яҡтылыҡ ҡабул итеүселәре барлыҡҡа килеү менән, күҙәтеүҙәрҙе классификациялау буйынса бындай бүленеш һиҙелерлек кәмей бара. Күк есемдәренең астрометрик параметрҙарын билдәләү өсөн был үлсәүҙәрҙең өс төрө лә кәрәк.

Позиция үлсәүҙәренең теүәллеге &lt;math&gt;\boldsymbol \mu&lt;/math&gt;, нөктәле сығанаҡтан алынған һүрәттең дифракция дискы радиусы '''𝑅''' һәм килгән яҡтылыҡ кванттары һаны '''𝑛''' менән түбәндәгесә бәйле: &lt;math&gt;\mu \sim R/\sqrt{n}&lt;/math&gt;

==== Астрометрик приборҙар ====
Gaia йыһан аппараты мөйөштәрҙе 20 μas-ҡа (дуға микросекунды) тиклем үлсәү аныҡлығына өлгәшә тип фаразлана.

===== Классик астрометрик приборҙар =====
'''Классик астрограф''' — күк есемдәрен фотоға төшөрөү өсөн ҡулланылған телескоп-рефрактор. Ул XIX быуат аҙағында фотография уйлап табылғандан һуң таралыу ала. Күк йөҙөн күҙәтеү өсөн ҡулланыла.

'''Шмидт телескобы''' — классик астрограф менән сағыштырғанда, яҡтылыҡ ҡеүәте һәм күреү майҙаны ҙур булған көҙгө-линзалы телескоп (катадиоптрик телескоп). Шулай уҡ күк йөҙөн тикшергәндә ҡулланыла.

'''Оҙон фокуслы астрограф''' — фокус алыҫлығы 19 метрға тиклем булған [[:ru:Рефрактор|рефрактор]]. Классик астрографтан айырмалы рәүештә, ул ҙурыраҡ ҙурайтыу бирә, был уны параллакстарҙы үлсәү өсөн ҡулланырға мөмкинлек бирә.  

'''Пассажлы инструмент'''  —  рефрактор, ул ике тумбаға ныҡ беркетелгән һәм көнбайыш-көнсығыш йүнәлештә урынлашҡан горизонталь күсәр тирәләй генә әйләнә ала. Күк есемдәрен [[Күк сфераһы|күк меридианы]] аша үткәндә, йәғни  ''өҫкө'' һәм ''аҫҡы'' кульминациялары ваҡытында күҙәтергә була. Күсәргә махсус диск беркетелгән, уның аша инструмент торбаһын бейеклек буйынса йүнәлтергә мөмкин. Күҙәтеү ваҡытында күк есеменең меридиан аша үткән мәле лә теркәлә.

'''Меридиан түңәрәге''' — күк есемдәренең меридиан аша үтеүен күҙәтеп, уларҙың экваториаль координаталарын теүәл билдәләү өсөн ҡулланылған астрометрик прибор. Пассажлы инструменттан айырмалы рәүештә, күсәргә бүленгән түңәрәктәр беркетелгән, был күҙәтелгән күк есемдәренең ауышлығын юғары теүәллек менән билдәләргә мөмкинлек бирә.

'''[[:ru:Зенит-телескоп|Зенит-телескоп]]''' һәм '''[[:ru:Зенит-труба|зенит-торба]]'''. Киңлекте билдәләү өсөн ҡулланылалар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрофотометрия}}
* [https://astrogalaxy.ru/676.html Годичный параллакс и расстояния до звёзд] Архивная копия от 24 сентября 2020 на Wayback Machine
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1188617 Расстояния до космических объектов (методы определения)] Архивная копия от 4 июня 2008 на Wayback Machine
* [http://194.226.235.38/Assets/aNSCI0011/4/07.html Геометрия Космоса]{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}
* [https://web.archive.org/web/20080418063248/http://www.astro.spbu.ru/WWW/staff/dio/distances.html Методы определения расстояний до галактик]
* [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1168270&amp;uri=rastorguev.html Шкала расстояний во вселенной] Архивная копия от 19 февраля 2007 на Wayback Machine
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>dqqrzbnf7b231ikybc0pbldk6bulmh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лата Мангешкар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200335</id>
    <revision>
      <id>1293918</id>
      <parentid>1293886</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1293918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13854" sha1="muwsnbcelmmylaif0wqdpwsjtdt8r4l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лата Мангешкар''' ({{lang-en|Lata Mangeshkar}}, {{lang-mr|लता मंगेशकर}}; [[28 сентябрь]] [[1929]], [[Индаур]] — [[6 февраль]] [[2022]], [[Мумбаи]]) — {{певица|Индии}} һинд йырсыһы, {{кинокомпозитор|Индии}}, {{кинопродюсер|Индии}} һәм {{актриса|Индии}}, Һиндостанда иң билдәле һәм ихтирам ителгән кадр арты башҡарыусыларының береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lata Mangeshkar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms|date=2002-12-10|author=|work=[[The Times of India]]|lang=en |access-date=2009-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwrLFIm?url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms |archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Yasmeen, Afshan|title=Music show to celebrate birthday of melody queen|url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|date=2004-09-21|work=[[The Hindu]]|lang=en|access-date=2009-08-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwuJGLr?url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Лата — Һиндостандың иң юғары граждан наградаһы — [[Бхарат Ратна]]ға лайыҡ булған икенсе һинд йырсыһы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Индии умерла известная певица Лата Мангешкар|url=https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/|access-date=2022-02-06|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Lata Mangeshkar given Bharat Ratna|url=http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|date=2001-03-22|work=[[The Hindu]]|access-date=2014-08-17|lang=en|archive-date=2004-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20040925175040/http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Латаның өс һеңлеһе (шулай уҡ йырсылар һәм кадр арты вокалистары) — [[Бхосле, Аша|Аша Бхосле]], Уша Мангешкар, Мина Мангешкар — һәм энеһе Хридайнатх Мангешкар. Бөтә донъяла Лата Мангешкар һинд киноһы &quot;Һандуғас&quot;ы булараҡ билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|title=Соловей Индии — Лата Мангешкар — Bollywoodtime.ru|website=bollywoodtime.ru|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224171830/http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Лата 1929 йылдың 28 сентябрендә театр эшмәкәре Мастер Динанантх һәм уның ҡатыны Шеванти ғаиләһендә [[Индаур]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=toi1&gt;{{cite web|work=The Times of India|title=Unplugged: Lata Mangeshkar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|date=2009-09-20|lang=en|access-date=2019-04-05|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111015746/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уның атаһы яғынан олатаһы Ганеш Бхатт [[Гоа]]ла индуист руханийы була.
Тыуғанда уның исеме «Хема» була, әммә һуңғараҡ ата-әсәһе уның исемен «BhaawBandhan» пьесаһы героиняһы Латика хөрмәтенә «Лата», тип үҙгәртәләр&lt;ref name=&quot;EoHC&quot;&gt;{{Книга:EoHC|часть=Lata Mangeshkar|стр=486—487|ссылка=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&amp;pg=PA486| автор = Khubchandani, Lata}}&lt;/ref&gt;. Лата — ғаиләлә өлкән бала, уның һеңлеләре Мина, [[Бхосле, Аша|Аша]], Уша һәм энеһе Хридайнатх та артабан музыкант була.
Ул беренсе йырдәрестәренән атаһынан ала һәм биш йәшендә уның постановкаларында актриса булып эшләй&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.

=== Вокал карьераһы ===
Латаның карьераһы 1942 йылда башлана һәм ете тиҫтә буйына дауам итә.

1945 йылда ул [[Мумбаи|Бомбей]]ға күсеп килә, [[Индийская классическая музыка|классик һинд музыкаһы]] дәрестәренә йөрөй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |title=5 unknown facts about Lata Mangeshkar |work=The Times of India |access-date=2017-08-05 |lang=en |archive-date=2017-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053539/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Лата, башта ул замандарҙа танылған йырсы Нур Джехандың йырлауына оҡшатырға теләгәйнем, ти, әммә һуңыраҡ йырлауҙың үҙ стилен булдыра&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.
Уның карьераһында беренсе таныулы хит булып, ''Mahal'' фильмындағы  актрисаның дебюты иҫәпләнгән [[Мадхубала|Мадхубала]] персонажы өсөн йырланған «Aayega Aanewaala» йыры тора&lt;ref name=&quot;dailytimes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |title=Lata Mangeshkar — the living legend — Part I |work=DailyTimes |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710052627/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |archive-date=2015-07-10}}&lt;/ref&gt;.

Һуңынан Лата Һиндостандың утыҙ алтынан ашыу төбәк телендә һәм сит телдәрҙә, әммә иң күбе һинд телендә меңдән ашыу [[Болливуд|болливуд]] фильмы өсөн йырҙар яҙҙыра. Уның тауышы менән һинд киноһы геройҙары, шул иҫәптән йәш ҡатын-ҡыҙҙар (мәҫәлән, [[Хема Малини]] башҡарыуында совет-һинд фильмы «Али-Баба Һәм ҡырҡ юлбаҫар мажаралары»нан Марджина) һәм хатта бәләкәй ҡыҙҙарҙы (мәҫәлән, ''[[Do Kaliyaan]]'' фильмында туғыҙ йәшлек [[Сингх, Ниту|Сонии Сингх]] персонаждары) йырлай.

Мангешкар «Иң күп яҙмалар» өсөн «Гиннес Рекордтар китабына»(1974-1991 йылдар) эләгә. 1974 йылдағы КРГ яҙмаһына ярашлы, 1948-1974 йылдарҙа ул егерме һинд телендә 25 меңдән кәм булмаған соло, дуэт һәм бэк-вокал йырҙарын яҙҙыра (1987 йылғы баҫмаға ярашлы — 30 мең яҙма). Был ҡайһы бер сығанаҡтарҙы тәнҡитләүгә килтерә: йырҙар һаны арттырып күрһәтелгән тип иҫәпләнә, шул иҫәптән уның коллегаһы Мөхәммәт Рафи, 1977 йылда Рекордтар Китабы хакимиәтенә: «Шулай булғас, мин 28 мең яҙма яһаным», тип яҙа&lt;ref name=Rafi&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|title=Setting the record straight|author=Amarjit Singh Kohli.|date=2012-07-31|work=[[Hindustan Times]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818062926/http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|archive-date=2014-08-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Һуңыраҡ йырсыны яратыусылар уның яҙмаларының һанын конкрет тамалар буйынса иҫәпләп сығара, уларҙың дөйөм һаны 6,5 меңгә етә, Ә Рафи үлгән көнгә ҡарата уларҙың һаны (5 меңгә яҡын) ысынлап та унан бер аҙ кәмерәк&lt;ref name=&quot;Rafi&quot; /&gt;. Әлеге ваҡытта иң күп вокаль яҙмалар буйынса Гиннесс Китабының рекордсыһы сифатында Латаның һеңлеһе Аша Бхосле иҫәпләнә, рекорд теркәлгән ваҡытта уның яҡынса 11 мең йыры бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/11000/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|title=Most studio recordings — singles and albums combined|publisher=GuinnessWorldRecords.com|lang=en|access-date=2014-09-10|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073817/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Лата 2022 йылдың 6 февралендә Мумбаи ҡалаһында вафат була.

== Шәхси тормошо ==
Лата бер ваҡыт та кейәүгә сыҡмаған һәм уның балаһы булмаған.

== Өлөшләтә фильмографияһы ==
Вокал карьераһынан тыш, Лата Мангешкар актриса сифатында кинола төшкән, кинофильмдар өсөн музыка яҙған, кинофильмдарҙы продюсерлай. Бына уның эштәренең тулы булмаған исемлеге:

=== Актриса ===
{{кол}}

# 1942 — ''Pahili Mangalagaur'' ([[Маратхи (язык)|маратхи]] телендә)
# 1943 — ''Chimukla Sansaar'' (маратхи)
# 1943 — ''Maajhe Baal'' (маратхи)
# 1944 — ''Gajabhau'' (маратхи)
# 1945 — ''Badi Maa'' ([[хинди]])
# 1946 — ''Jeevan Yaatra''
# 1946 — ''Subhadra''
# 1948 — ''Mandir''
# 1952 — ''Chattrapati Shivaji'' (хинди-маратхи) (бер йырҙа ҡунаҡ)
# 2000 — ''Pukar'' («Ek Tu Hi Bharosa» йырында ҡунаҡ)

=== Композитор ===
# 1955 — ''Ram Ram Pavhane''
# 1963 — ''Maratha Tituka Melvava'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1963 — ''Mohityanchi Manjula'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1965 — ''Sadhi Manase'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында) ([[Махараштра]] штаты хөкүмәтенән «Лучший музыкальный директор» наградаһы, «Airanichya deva tula» йыры өсөн «Лучшая песня» наградаһы)
# 1969 — ''Tambadi Mati'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)

=== Продюсер ===
# 1953 — ''Vaadal'' (маратхи)
# 1953 — ''Jhaanjhar'' (хинди) (C. Ramchandra менән продюсерҙаш)
# 1955 — ''Kanchan'' (хинди)
# 1990 — ''Lekin'' (хинди)

{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Библиографияһы ==
* {{книга|автор = Н. М. Кабир, Д. Чоудхари.|часть = |заглавие = Лата Мангешкар: её собственный голос.|оригинал =Nasreen Munni Kabir, Deepa Chaudhuri. «Lata Mangeshkar...in Her Own Voice»|ссылка =https://www.amazon.com/Lata-Mangeshkar-Her-Voice-Conversations/dp/8189738410|ответственный = |издание = |место = |издательство = Niyogi Books|год = 2009|том = |страницы = |страниц = 264|серия = |isbn =978-8-18973-841-9|тираж = }}

== Һылтанмалар ==
* {{official|latamangeshkar.org|Латы Мангешкар}}
{{перевести|en|Lata Mangeshkar}}
{{Внешние ссылки}}
{{Кавалеры Бхарат Ратна}}{{Премия имени Дадасахеба Фальке}}{{Национальная кинопремия (Индия) за лучший женский закадровый вокал}}{{Filmfare Award за лучший женский закадровый вокал}}{{Filmfare Award за пожизненные достижения}}

[[Категория:Хинди телендәге кинола кадр арты башҡарыусылары]]
[[Категория:Дадасахеб Фальке исмемендәәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Filmfare Awards лауреаттары]]
[[Категория:Һиндостандың Милли кинопремия лауреаттары]]
[[Категория:Гиннесс рекордтар китабы рекордсмендары]]
[[Категория:Һиндостанда COVID-19-ҙан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>muwsnbcelmmylaif0wqdpwsjtdt8r4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/11</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200338</id>
    <revision>
      <id>1293887</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Moscow.gif|120px|безрамки|справа]] '''Ҡытай-ҡала''' — [[Мәскәү|Мәскәү ҡалаһының]] тарихи районы, Китайгородский ҡәлғә диуары эсендә урынлашҡан. 1538 йылда мөйөштә торған һыу манараһы (башняһы) Мәскәү Кремленең Беклемишев һәм Арсенал мөйөшлө манараларына терәтеп һалын...</comment>
      <origin>1293887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2711" sha1="13jjtmn1nw7wizsxw1n515clgtti0wd" xml:space="preserve">[[Файл:Moscow.gif|120px|безрамки|справа]]
'''Ҡытай-ҡала''' — [[Мәскәү|Мәскәү ҡалаһының]] тарихи районы, Китайгородский ҡәлғә диуары эсендә урынлашҡан. 1538 йылда мөйөштә торған һыу манараһы (башняһы) Мәскәү Кремленең Беклемишев һәм Арсенал мөйөшлө манараларына терәтеп һалынған. ХIХ—XX быуаттарҙа емерелгәндән һуң боронғо Ҡытай-ҡаланың ҙур булмаған участкалары ғына һаҡланып ҡалған.

Ҡытай—ҡала [[Ҡыҙыл майҙан]]дан башланып китә, төньяҡтан Охотный Ряд, Театр майҙаны һәм уның үткәүеле менән, көнсығыштан Лубянка һәм Иҫке майҙан менән, көньяҡтан майҙан театр һәм театрға йөрөү юлы менән, көнсығыштан Мәскәү-йылғаһы менән сиктәш.

Ҡытай-ҡала территорияһы [[Тверь өлкәһе]] составына инә. Әлеге ваҡытта был Мәскәүҙең административ, эш һәм мәҙәни үҙәге. Үҙ эсенә Никольская, Ильинка, Варварка урамдарын һәм шулай уҡ Зарядье райондарын ала. [[1991 йыл|1991 йылға]] тиклем был территория Хамовники, Басманный һәм Таганский райондарына ингән.

«Площадь Ногина» метро станцияһын «Ҡытай-город»ҡа [[1990 йыл]]да үҙгәрткәндән һуң, уға күрше Аҡ ҡаланың (Белый город) кварталдарын яңылыш ''Ҡытай-ҡала'' тип атап йөрөтәләр.

Был һүҙ шулай уҡ итальян ''сitta'' (тулыһынса cittadelle — цитадель, нығытыу) йәки төрки һүҙе ''ҡатай'' — ҡала, ҡәлғә, инглиз һүҙе city йәки — ҡала үҙәге тигәндән килеп сыҡҡан тигән версиялар ҙа бар. Шулай уҡ элек ҡаланың был өлөшө Яңы йәки Икенсе ҡала тип аталған, һәм ХVI быуат аҙағында ул Урта ҡала йәки Ҡытай-ҡала тип атала башлаған, сөнки татар телендә «Ҡытай» урта тигәнде аңлата.

[[Ҡытай-ҡала|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>13jjtmn1nw7wizsxw1n515clgtti0wd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/12</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200339</id>
    <revision>
      <id>1293888</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Optiebeurs schaakvierkamp Garri Kasparov, Bestanddeelnr 934-2506.jpg|120px|безрамки|справа]] '''[[Каспаров Гарри Кимович]]''' (тыуған саҡтағы фамилияһы Вайнштейн; 1963 йылдың 13 апрелендә [[Әзербайжан ССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Баҡы]]ла тыуған) — совет һәм Рәсәй шахматсыһы, шахмат буйынса 13-сө донъя чем...</comment>
      <origin>1293888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3286" sha1="3gy5lxs32tpsu173t0b3v36qbx4m3af" xml:space="preserve">[[Файл:Optiebeurs schaakvierkamp Garri Kasparov, Bestanddeelnr 934-2506.jpg|120px|безрамки|справа]]
'''[[Каспаров Гарри Кимович]]''' (тыуған саҡтағы фамилияһы Вайнштейн; 1963 йылдың 13 апрелендә [[Әзербайжан ССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Баҡы]]ла тыуған) — совет һәм Рәсәй шахматсыһы, шахмат буйынса 13-сө донъя чемпионы, шахмат әҙәбиәтсеһе һәм сәйәсмән. Ҡайһы бер эксперттар Каспаровты тарихтағы бөйөк шахматсы тип таный. Халыҡ-ара гроссмейстер (1980), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1985), СССР чемпионы (1981, 1988), Рәсәй чемпионы (2004). Бөтә донъя шахмат олимпиадаһының һигеҙ тапҡыр еңеүсеһе: дүрт тапҡыр СССР командаһы составында (1980, 1982, 1986, 1988) һәм дүрт тапҡыр Рәсәй командаһы составында (1992, 1994, 1996, 2002). Ул — ун бер шахмат &quot;Оскар&quot;ы (йылдың иң яҡшы шахматсыһы приздары) эйәһе. Каспаров, ике ҡыҫҡа өҙөклөк менән, 1985 йылдан 2006 йылға саҡлы яңғыҙы ФИДЕ рейтингының башында була: 1993 йылғы ФИДЕ ҡарары менән 1994 йылда рейтингтан төшөрөп ҡалдырыла, ә 1996 йылдың ғинуарында Каспаров Владимир Крамник менән бөр төрлө рейтингҡа эйә була. 1999 йылда Гарри Каспаров рекордлы рейтинг — 2851 балл йыя, һәм Магнус Карлсен яңы рекорд ҡуйғанға тиклем, 13 йыл ярым дауамында Каспаров рекордсы була.

Каспаров, 1985 йылда Анатолий Евгеньевич Карповты еңеп, донъя чемпионы була. &quot;Ике К&quot;ның ҡаршы тороуы 1980-се йылдар уртаһынан башлап 1990-сы йылдар башына саҡлы дауам итә, был аралыҡта Карпов һәм Каспаров донъя чемпионы исеме өсөн биш матч уйнай. 1993 йылда Каспаров һәм яңы дәғүәсе Найджел Шорт {{comment|Халыҡ-ара шахмат федерацияһы|ФИДЕ}}нан сыға һәм яңы ойошма — {{comment|Профессиональ шахмат ассоциацияһы|ПША}} эгидаһы аҫтында матч үткәрә. ФИДЕ Каспаровты титулынан мәхрүм итә һәм 2006 йылға тиклем донъя чемпионы икәү була — ФИДЕ версияһы буйынса һәм «классик» версия буйынса. 2000 йылда донъя беренселегендә Каспаров Владимир Борисович Крамниктан еңелә.

''[[Каспаров Гарри Кимович|↪ дауамы…]]''</text>
      <sha1>3gy5lxs32tpsu173t0b3v36qbx4m3af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/13</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200340</id>
    <revision>
      <id>1293889</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Парад Победы на Красной площади 24 июня 1945 г. (22).jpg|120px|безрамки|справа]] '''Еңеү көнө''' — [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда Ҡыҙыл Армияның һәм совет халҡының нацистик [[Германия]]ны еңеү байрамы. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 8 ма...</comment>
      <origin>1293889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3310" sha1="ttq829byd79ffnpqgnb5e4yszemxp4b" xml:space="preserve">[[Файл:Парад Победы на Красной площади 24 июня 1945 г. (22).jpg|120px|безрамки|справа]]
'''Еңеү көнө''' — [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда Ҡыҙыл Армияның һәм совет халҡының нацистик [[Германия]]ны еңеү байрамы. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 8 майындағы Указына ярашлы, һәр йыл [[9 май]]ҙа билдәләнә.

[[1945 йыл]]дың апрелендә Ҡыҙыл Армия [[Берлин]]ға яҡынлаша. Операция алдынан совет ғәскәрҙәрендә бөтәһе 1 900 000 һуғышсынан торған 149 уҡсы, 12 кавалерия дивизияһы, 13 танк һәм 7 механизацияланған корпус, 15 айырым танк һәм үҙйөрөшлө бригада иҫәпләнә. Операцияла Польша Ғәскәренең 1-се һәм 2-се армияларының 10 пехота, 1 танк дивизияһы, шулай уҡ 1 айырым кавалерия дивизияһы ҡатнашып, уларҙа йәмғеһе 155 900 кеше була. Берлинға һөжүмдә бөтәһе 2 миллиондан ашыу һалдат һәм офицер, 6 250 [[танк]] һәм үҙйөрөшлө орудие, 41 600 орудие һәм миномет, 7 500 самолет ҡатнаша.

Немец ғәскәрҙәре [[Одра|Одер]] һәм Нейсе йылғаларының көнбайыш ярҙарында оборона тота. Берлин эргәһендә һәм ҡаланың үҙендә составында 62 дивизия (шул иҫәптән 48 пехота, 4 танк һәм 10 моторлаштырылған), 37 айырым пехота полкы, 100-гә яҡын айырым пехота батальоны, бихисап артиллерия частары һәм подразделениелары иҫәпләнгән ғәскәр төркөмө туплана. Унда миллион тирәһе кеше, 1 500 танк, 10 400 орудие һәм миномет, 3 300 хәрби самолет була. Берлин ҡеүәтле нығытмаға әйләндерелә һәм урам һуғыштарын алып барыуға әҙерләнә. Ҡала тирәләй өс оборона ҡулсаһы булдырыла, ҡала эсендә һәр береһендә меңләп һалдаты булған гарнизонлы 400-ҙән ашыу тимер-бетон ут нөктәһе ҡорола. Берлин гарнизонының үҙендә яҡынса 200 мең кеше иҫәпләнә.

Берлин операцияһы барышында Ҡыҙыл Армия 78 291 һуғышсыһын юғалта, санитар юғалтыуҙар 274 184 кеше тәшкил итә. Йәғни тәүлегенә 15 меңдән ашыу һалдат һәм офицер һәләк була. Польша ғәскәрҙәре 8 892 мең кешеһен юғалта, уларҙың 2825-е һәләк була.

[[Еңеү көнө|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>ttq829byd79ffnpqgnb5e4yszemxp4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/14</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200341</id>
    <revision>
      <id>1293890</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Vice-AdmiralKolchak.jpg|120px|безрамки|справа]] '''Колчак Александр Васильевич''' ([[4 ноябрь]] [[1874 йыл]], [[Санкт-Петербург]] — [[7 февраль]] [[1920 йыл]], [[Иркутск]]) — [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби һәм сәйәси эшмәкәре, ғалим-океанограф, поляр тикшеренеүсе ([[1900]]—[[1903]]), флотоводец (1915...</comment>
      <origin>1293890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2642" sha1="mmslypy178xjhnrv56e61ubk61vosir" xml:space="preserve">[[Файл:Vice-AdmiralKolchak.jpg|120px|безрамки|справа]]
'''Колчак Александр Васильевич''' ([[4 ноябрь]] [[1874 йыл]], [[Санкт-Петербург]] — [[7 февраль]] [[1920 йыл]], [[Иркутск]]) — [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби һәм сәйәси эшмәкәре, ғалим-океанограф, поляр тикшеренеүсе ([[1900]]—[[1903]]), флотоводец ([[1915]]—[[1917]]), тарихҡа аҡтар хәрәкәте ваҡытында Рәсәйҙәге [[Граждандар һуғышы]] осоронда Аҡтар хәрәкәтенең етәксеһе булараҡ ингән. Рәсәй юғары хакимы һәм [[Урыҫ армияһы (1919)|рус армияһы]]ның юғары баш командующийы (ноябрь [[1918]] — ғинуар [[1920]]).

Рус-япон һәм [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғыштарында]] ҡатнашыусы. Георгий ордендары кавалеры. Адмирал (1918).

[[1920 йыл]]дың ғинуарында аҡтар ғәскәрҙәре сигенгән һәм сит ил интервенттарын [[Себер]]ҙән эвакуациялаған саҡта уны Иркутскиҙа Чехословак корпусы командованиеһы тарафынан урындағы властарға чехословак эшелондарының һәм союздаш хәрби миссияларының Владивостокка иркен үтеп йөрөүенә алмашҡа тотоп ҡайтаралар. [[1920 йыл]]дың 7 февралендә Иркутск хәрби-революцион комитеты ҡарарына ярашлы атып үлтерелә.

Колчактар нәҫеле [[Рәсәй империяһы]]ның служивый дворянлыҡҡа ҡараған, байтаҡ ҙур булған, төрлө быуындарҙа уның вәкилдәре йыш ҡына хәрби эшмкәрлеге менән.
Колчактың ата-бабаһы Ислам динен ҡабул иткән Босния сербы, төрөк хәрби начальнигы булған тигән версия бар. Хәҙерге тарихсылар, Колчактар Рәсәйҙә 1793 йылдағы Польшаның икенсе бүленешенән һуң барлыҡҡа килгәндәр, тип билдәләйҙәр.

[[Колчак Александр Васильевич|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>mmslypy178xjhnrv56e61ubk61vosir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/15</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200342</id>
    <revision>
      <id>1293891</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Hans Sturzenegger - Hermann Hesse mit Panamahut, 1912.jpg|100px|безрамки|справа]] '''Ге́рман Ге́ссе '''  [[2 июль]] [[1877 йыл]] — [[9 август]] [[1962 йыл]]) — немец яҙыусыһы һәм рәссамы, Нобель премияһы лауреаты (1946).  Герман Гессе 1877 йылдың 2 июлендә Германия империяһының Кальв ҡалаһында немец мисси...</comment>
      <origin>1293891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4953" sha1="190suyexn93kun9r7l75znbqfnljyry" xml:space="preserve">[[Файл:Hans Sturzenegger - Hermann Hesse mit Panamahut, 1912.jpg|100px|безрамки|справа]]
'''Ге́рман Ге́ссе '''  [[2 июль]] [[1877 йыл]] — [[9 август]] [[1962 йыл]]) — немец яҙыусыһы һәм рәссамы, Нобель премияһы лауреаты (1946).

Герман Гессе 1877 йылдың 2 июлендә Германия империяһының Кальв ҡалаһында немец миссионерҙары ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Мария Гундерт (1842—1902) теолог Герман Гундерт ҡыҙы. Атаһы, Иоганнес Гессе (1847—1916), Балтик буйы немецтарынан, Эстляндиялағы Пайде ҡалаһынан, бер ни тиклем ваҡыт Һиндостанда миссионер булып хеҙмәт иткән, Кальвта Гундерт нәшриәтендә эшләгән, шунда Мария менән таныша. Германдан башҡа ғаиләлә тағы өс бала була: Адель (1875—1949), Марулла (1880—1953) һәм Ганс (1882—1935).

Бәләкәй саҡтан уҡ балаларҙы Гессе ғаиләһендә дингә тәрән хөрмәт тәрбиәләйҙәр. Ата-әсәһе улдарының ғаилә традицияларын дауам итеүсе булып үҫеүен теләйҙәр һәм 1881 йылда Базелгә 1881 күсенгәс, малайҙы урындағы миссионерҙар мәктәбенә уҡырға бирәләр,ә һуңыраҡ христиан пансионатына урынлаштыралар.
Был йылдарҙа Гессенең һәләттәре һәм ҡыҙыҡһыныу өлкәләре күренә башлай. Ул яҡшы ғына һүрәт төшөрә, музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәнә һәм яҙыусы булараҡ үҙен күрһәтергә тырыша. Уның иң тәүге әҙәби тәжрибәһе тип 1887 йылда, ун йәштә сағында, һеңлеһе Мариулла өсөн яҙылған «Ике туған» әкиәтен атарға булалыр.

[[1886]] йылда ғаилә кире Кальвҡа ҡайта. [[1890]] йылда Герман Гёппингендағы латин мәктәбенә китә һәм бер йылдан һуң Маульбронндағы монастырь семинарияһына уҡырға инә. Бында ул боронғо телдәрҙе, Евангелиены өйрәнә, боронғо грек шиғриәте һәм классик немец әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһына башлай, шиғырҙар яҙа. Был осорҙа тормошонда булған ҡайһы бер ваҡиғаларҙы «Тәгәрмәс аҫтында» («Под колесом», 1906) автобиографик повеста тасуирлай. Маульбронн «Нарцисс һәм Златоуст» (1930) романындағы Мариябронн монастыре прототибы (1930). 1892 йылдың 7 мартында Гессе көтмәгәндә юҡ була. Икенсе көндө уны бесән кәбәнендә йоҡлап ятҡан килеш табалар. Профессорҙар Германдың тәртибенә риза булмай, ипәштәре уның менән ҡатнашырға теләмәй. Майҙа, алты ай уҡығандан һуң, Гессе Маульбронндан Бад-Боллгә китә, тик егеттең һаулығы насарая, ул үҙ-үҙенә ҡул һалырға итә. Ата-әсәһе Германды Штеттендағы психиатрик клиникаға һалырға була. 1892 йыл аҙағында Гессе Каннштадиа гимназияла уҡый башлай, но тик бында ла уҡый алмай, һәм бер йылдан ата-әсәһе кәңәше буйынса Эсслингенда типографияға өйрәнсек булып эшкә инә. Бында ла рәт сыҡмағас, Герман Кальвҡа ҡайта, күпмелер ваҡыт атаһына миссионерҙар нәшриәтендә ярҙам итә. 1894—1895 йылдарҙа Гессе Генрих Перроның сәғәт фабрикаһында механик булып эшләй. Һуңыраҡ Гессе уныңисемен «Игра в бисер» романында бер уйын уйлап сығарыусы итеп һүрәтләй. Сым — ноталар станы, төрлө ҙурлыҡтағы ынйы бөртөктәре- музыкаль теманы һүрәтләндерә.

[[Герман Гессе|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>190suyexn93kun9r7l75znbqfnljyry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/16</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200343</id>
    <revision>
      <id>1293892</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:ALICE IN WONDERLAND.jpg|100px|безрамки|справа]] '''«Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары»''' ({{lang-en|Alice’s Adventures in Wonderland}}, [[урыҫ теле|урыҫса]] йышыраҡ «Алиса в Стране чудес» тип атайҙар) — [[1865 йыл]]да Льюис Кэрролл псевдонимы менән яҙған атаҡлы инглиз яҙыусыһы һәм Оксфорд унив...</comment>
      <origin>1293892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3684" sha1="ar0mi36ljes2atilqwh92necr1b7299" xml:space="preserve">[[Файл:ALICE IN WONDERLAND.jpg|100px|безрамки|справа]]
'''«Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары»''' ({{lang-en|Alice’s Adventures in Wonderland}}, [[урыҫ теле|урыҫса]] йышыраҡ «Алиса в Стране чудес» тип атайҙар) — [[1865 йыл]]да Льюис Кэрролл псевдонимы менән яҙған атаҡлы инглиз яҙыусыһы һәм Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсон тарафынан яҙылған [[әкиәт]]. Кэрролл Әлисә исемле ҡыҙыҡайҙың йорт ҡуяны өңөнә осоп төшөүе һәм уның сәйер илдә шаҡ ҡатырғыс мажараларға тарыуы тарихын һөйләй. Элис был әкиәтте Кэрроллдың үҙенә яҙып биреүен үтенә, бер аҙҙан ҡулъяҙма әҙер ҙә була. Һуңғараҡ уға төҙәтмәләр индерелә һәм тулыландырыла, һәм 1865 йылда китап баҫылып сыға. Шунан бирле «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» әкиәтенең төрлө версиялары донъя йөҙөндәге башҡа телдәрҙә сығып тора.

Льюис Кэрроллдың Элис тураһындағы донъяның төрлө телдәренә тәржемә ителгән әкиәттәр араһында башҡорт телендә лә бар. Беренсе тәржемә урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталып сыҡҡан.

2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» ([[инглизе теле|инглизсә]] ''Alice’s Adventures in Wonderland'') тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы [[Гүзәл Ситдиҡова]] консультант-мөхәррир [[Фет Виктор Яковлевич|Виктор Фет]] етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән.

Тәржемәсе былай тип аңлата: &quot; Китапта мөғжизәләр юҡ, унда төштәргә хас булғанса сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Кэрроллда ил исеме бер һүҙ менән генә бирелгән—Wonderland, ә wonder тигән инглиз һүҙе мөғжизә —miracle тигәндән айырмалы, &quot; ғәжәпләнеү « тигән ҡылым булараҡ та ҡулланыла. Инглизсә тулы атамала Adventures—мажаралар тигән һүҙ ҙә бар. Ҡыҙ баланың исеме инглизсә „Элис“ тип йомшағыраҡ яңғырай — шуға күрә уны башҡорт теленә яҡын итеп—Әлисә тип алырға булдым. Шул рәүешле „Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары“ тигән атама килеп тыуҙы, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы булып сыҡты».

[[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>ar0mi36ljes2atilqwh92necr1b7299</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293966</id>
      <parentid>1293892</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3684" sha1="g8rdjlab1lvtjtwxpwawpjec63vz282" xml:space="preserve">[[Файл:Alice in Wonderland.jpg|100px|безрамки|справа]]
'''«Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары»''' ({{lang-en|Alice’s Adventures in Wonderland}}, [[урыҫ теле|урыҫса]] йышыраҡ «Алиса в Стране чудес» тип атайҙар) — [[1865 йыл]]да Льюис Кэрролл псевдонимы менән яҙған атаҡлы инглиз яҙыусыһы һәм Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсон тарафынан яҙылған [[әкиәт]]. Кэрролл Әлисә исемле ҡыҙыҡайҙың йорт ҡуяны өңөнә осоп төшөүе һәм уның сәйер илдә шаҡ ҡатырғыс мажараларға тарыуы тарихын һөйләй. Элис был әкиәтте Кэрроллдың үҙенә яҙып биреүен үтенә, бер аҙҙан ҡулъяҙма әҙер ҙә була. Һуңғараҡ уға төҙәтмәләр индерелә һәм тулыландырыла, һәм 1865 йылда китап баҫылып сыға. Шунан бирле «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» әкиәтенең төрлө версиялары донъя йөҙөндәге башҡа телдәрҙә сығып тора.

Льюис Кэрроллдың Элис тураһындағы донъяның төрлө телдәренә тәржемә ителгән әкиәттәр араһында башҡорт телендә лә бар. Беренсе тәржемә урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталып сыҡҡан.

2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» ([[инглизе теле|инглизсә]] ''Alice’s Adventures in Wonderland'') тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы [[Гүзәл Ситдиҡова]] консультант-мөхәррир [[Фет Виктор Яковлевич|Виктор Фет]] етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән.

Тәржемәсе былай тип аңлата: &quot; Китапта мөғжизәләр юҡ, унда төштәргә хас булғанса сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Кэрроллда ил исеме бер һүҙ менән генә бирелгән—Wonderland, ә wonder тигән инглиз һүҙе мөғжизә —miracle тигәндән айырмалы, &quot; ғәжәпләнеү « тигән ҡылым булараҡ та ҡулланыла. Инглизсә тулы атамала Adventures—мажаралар тигән һүҙ ҙә бар. Ҡыҙ баланың исеме инглизсә „Элис“ тип йомшағыраҡ яңғырай — шуға күрә уны башҡорт теленә яҡын итеп—Әлисә тип алырға булдым. Шул рәүешле „Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары“ тигән атама килеп тыуҙы, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы булып сыҡты».

[[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>g8rdjlab1lvtjtwxpwawpjec63vz282</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293967</id>
      <parentid>1293966</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2568" sha1="ddv4baxb11cxkgna3xazimd9ncshav1" xml:space="preserve">[[Файл:Alice in Wonderland.jpg|150px|безрамки|справа]]
'''«Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары»''' ({{lang-en|Alice’s Adventures in Wonderland}}, [[урыҫ теле|урыҫса]] йышыраҡ «Алиса в Стране чудес» тип атайҙар) — [[1865 йыл]]да Льюис Кэрролл псевдонимы менән яҙған атаҡлы инглиз яҙыусыһы һәм Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсон тарафынан яҙылған [[әкиәт]]. Кэрролл Әлисә исемле ҡыҙыҡайҙың йорт ҡуяны өңөнә осоп төшөүе һәм уның сәйер илдә шаҡ ҡатырғыс мажараларға тарыуы тарихын һөйләй. Элис был әкиәтте Кэрроллдың үҙенә яҙып биреүен үтенә, бер аҙҙан ҡулъяҙма әҙер ҙә була. Һуңғараҡ уға төҙәтмәләр индерелә һәм тулыландырыла, һәм 1865 йылда китап баҫылып сыға. Шунан бирле «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» әкиәтенең төрлө версиялары донъя йөҙөндәге башҡа телдәрҙә сығып тора.

Льюис Кэрроллдың Элис тураһындағы донъяның төрлө телдәренә тәржемә ителгән әкиәттәр араһында башҡорт телендә лә бар. Беренсе тәржемә урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталып сыҡҡан.

2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» ([[инглизе теле|инглизсә]] ''Alice’s Adventures in Wonderland'') тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы [[Гүзәл Ситдиҡова]] консультант-мөхәррир [[Фет Виктор Яковлевич|Виктор Фет]] етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән.

''[[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары|↪ дауамы…]]''</text>
      <sha1>ddv4baxb11cxkgna3xazimd9ncshav1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/17</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200344</id>
    <revision>
      <id>1293893</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Vasily Blyukher 1922.jpg|100px|безрамки|справа]] '''Василий Константинович Блюхер''' ([[1 декабрь]] [[1890 йыл]]— [[9 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — совет хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре. Советтар Союзы Маршалы (1935), 1-се һанлы [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1918) һәм 1-се һанлы Ҡыҙыл Йонд...</comment>
      <origin>1293893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="f79n58lfkj9tajjhldz4q2u2xzcd7it" xml:space="preserve">[[Файл:Vasily Blyukher 1922.jpg|100px|безрамки|справа]]
'''Василий Константинович Блюхер''' ([[1 декабрь]] [[1890 йыл]]— [[9 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — совет хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре. Советтар Союзы Маршалы (1935), 1-се һанлы [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1918) һәм 1-се һанлы [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары]] (1930) кавалеры. 1938 йылдың 22 октябрендә РККА-лағы массауи репрессиялар барышында ҡулға алына һәм 1938 йылдың 9 ноябрендә Лубянка майҙанындағы НКВД төрмәһендә вафат була; үлгәндән һуң КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы Президиумының 1956 йылдың 6 мартындағы ҡарары буйынса аҡлана.

Ғаилә легендаһы буйынса, Василий Константиновичтың фамилияһы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан ҡартатаһы, крепостной крәҫтиән Феклистың ҡушаматынан алынған. Һуғыштан ауылға ҡайтҡан Феклист был ҡушаматты алпауыт Кожиндан ала, уның наградаларын күреп ҡалған отставкалағы полковник, йәнәһе, был «ҡойоп ҡуйған фельдмаршал Блюхер» тип әйткән.

Блюхер Василий Ярославль губернаһы Рыбинск өйәҙенең Барщинка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (хәҙерге Рыбинск районы. Урыҫ. Атаһы — Константин Павлович Блюхер. Әсәһе — Анна Васильевна Медведева. Василий ғаиләлә беренсе бала була. Барыһы ғаиләлә дүрт бала тәрбиәләнә.

1904 йылда, сиркәү-мәхәллә мәктәбендә бер йыл уҡығандан һуң, атаһы улын [[Санкт-Петербург|Петербургҡа]] эшкә алып китә. Ул «малай» булып магазинда эшләй, һуңынан Француз-Урыҫ машиналар төҙөү заводында ҡара эшсе булып хеҙмәт итә, унан эшселәр митингыларында ҡатнашҡан өсөн эштән ҡыуыла. Эш эҙләп, ул [[Мәскәү]]гә юллана. 1909 йылда Метровагонмашҡа слесарь булып эшкә төшә. 1910 йылда баш күтәреүгә өндәгән өсөн ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. [[1913]]—[[1914 йыл]]дарҙа Мәскәү-Ҡаҙан тимер юлындағы оҫтаханаларҙа эшләй. Василий Блюхерҙың ҡустыһының ҡатыны Лидия Богуцкая һөйләүе буйынса: Бер ваҡыт Павел миңә әйткәйне: «… ул [Василий] был осорҙа Мәскәүҙә сауҙагәр ҡатыны Белоусовала приказчик булып эшләй, уның һөйәркәһе була һәм бер ниндәй ҙә заводтарҙа булмай һәм революцион эшмәкәрлектә ҡатнашмай» … Василий үҙе тормошоноң был осоро тураһында теләр-теләмәҫ кенә һөйләй ине.

[[Блюхер Василий Константинович|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>f79n58lfkj9tajjhldz4q2u2xzcd7it</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293894</id>
      <parentid>1293893</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3764" sha1="qcb09nilwhyu6sl5ogq9styumfhbizo" xml:space="preserve">'''Василий Константинович Блюхер''' ([[1 декабрь]] [[1890 йыл]]— [[9 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — совет хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре. Советтар Союзы Маршалы (1935), 1-се һанлы [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1918) һәм 1-се һанлы [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары]] (1930) кавалеры. 1938 йылдың 22 октябрендә РККА-лағы массауи репрессиялар барышында ҡулға алына һәм 1938 йылдың 9 ноябрендә Лубянка майҙанындағы НКВД төрмәһендә вафат була; үлгәндән һуң КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы Президиумының 1956 йылдың 6 мартындағы ҡарары буйынса аҡлана.

Ғаилә легендаһы буйынса, Василий Константиновичтың фамилияһы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан ҡартатаһы, крепостной крәҫтиән Феклистың ҡушаматынан алынған. Һуғыштан ауылға ҡайтҡан Феклист был ҡушаматты алпауыт Кожиндан ала, уның наградаларын күреп ҡалған отставкалағы полковник, йәнәһе, был «ҡойоп ҡуйған фельдмаршал Блюхер» тип әйткән.

Блюхер Василий Ярославль губернаһы Рыбинск өйәҙенең Барщинка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (хәҙерге Рыбинск районы. Урыҫ. Атаһы — Константин Павлович Блюхер. Әсәһе — Анна Васильевна Медведева. Василий ғаиләлә беренсе бала була. Барыһы ғаиләлә дүрт бала тәрбиәләнә.

1904 йылда, сиркәү-мәхәллә мәктәбендә бер йыл уҡығандан һуң, атаһы улын [[Санкт-Петербург|Петербургҡа]] эшкә алып китә. Ул «малай» булып магазинда эшләй, һуңынан Француз-Урыҫ машиналар төҙөү заводында ҡара эшсе булып хеҙмәт итә, унан эшселәр митингыларында ҡатнашҡан өсөн эштән ҡыуыла. Эш эҙләп, ул [[Мәскәү]]гә юллана. 1909 йылда Метровагонмашҡа слесарь булып эшкә төшә. 1910 йылда баш күтәреүгә өндәгән өсөн ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. [[1913]]—[[1914 йыл]]дарҙа Мәскәү-Ҡаҙан тимер юлындағы оҫтаханаларҙа эшләй. Василий Блюхерҙың ҡустыһының ҡатыны Лидия Богуцкая һөйләүе буйынса: Бер ваҡыт Павел миңә әйткәйне: «… ул [Василий] был осорҙа Мәскәүҙә сауҙагәр ҡатыны Белоусовала приказчик булып эшләй, уның һөйәркәһе була һәм бер ниндәй ҙә заводтарҙа булмай һәм революцион эшмәкәрлектә ҡатнашмай» … Василий үҙе тормошоноң был осоро тураһында теләр-теләмәҫ кенә һөйләй ине.

[[Блюхер Василий Константинович|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>qcb09nilwhyu6sl5ogq9styumfhbizo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/18</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200345</id>
    <revision>
      <id>1293895</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-K0615-0001-109, Berlin, VIII. SED-Parteitag, Rede Honecker.jpg|130px|безрамки|справа]] '''Э́рих Эрнст Па́уль Хо́неккер''' ([[1912]]  йыл, 25 август, Нойнкирхен —  [[1994]] йыл, 29 май, [[Сантьяго|Сантьяго-де-Чили]]) — һул яҡ  [[Германия]] дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре . 18 йыл буйы  Германия Демок...</comment>
      <origin>1293895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3686" sha1="ou26m4izlcngo5alqh6pblvqb5yz4kf" xml:space="preserve">[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-K0615-0001-109, Berlin, VIII. SED-Parteitag, Rede Honecker.jpg|130px|безрамки|справа]]
'''Э́рих Эрнст Па́уль Хо́неккер''' ([[1912]]  йыл, 25 август, Нойнкирхен —  [[1994]] йыл, 29 май, [[Сантьяго|Сантьяго-де-Чили]]) — һул яҡ  [[Германия]] дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре . 18 йыл буйы  [[Германия Демократик Республикаһы]]ның иң юғары дәүләт һәм партия вазифаларында эшләй. 1971 йылдың  3 майынан 1989 йылдың  18 октябренә тиклем    Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитетының ( СЕПГ) беренсе (һуңыраҡ Генераль) секретары. Ике тапҡыр [[ГДР]] Геройы (1982, 1987),  ГДР-ҙың Хеҙмәт Геройы (1962), [[ Советтар Союзы Геройы]] (1982).

[[Икенсе донъя һуғышы]]на тиклем  Эрих Хонеккер [[ Германия коммунистар партияһы]]ның яуаплы хеҙмәткәре була һәм национал-социалистар суды тарафынан ун йылға иркенән мәхрүм ителә . Хонеккер  Азат немец йәштәре союзына (FDJ) нигеҙ һала һәм 1946—1955 йылдарҙа был ойошманың рәйесе була.Ул- Германия социалистик берҙәм партияһының хәүфһеҙлек буйынса секретары вазифаһында   [[Берлин]]  стенаһын  төҙөүҙе ойоштороусыларҙың береһе һәм  был стенаны- Германияның ике өлөшкә бүлеп торған сикте законһыҙ аша сығыусыларға ҡаршы ҡорал ҡулланған өсөн яуаплылыҡ уның иңенә төшә. Бик оҙаҡ ваҡыт Германия социалистик берҙәм партия Үҙәк Комитетының  Генераль секретары , [[ГДР]] Дәүләт Советы рәйесе һәм ГДР оборонаһының милли советы рәйесе вазифаларында эшләй.  Эрих Хонеккерҙың эшмәкәрлегендә иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе — ГДР-ҙың халыҡ-ара кимәлдә танылыуы һәм  1973 йылда [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на ағза итеп алыныуы.

1980 йылдар аҙағында иҡтисади хәл һәм  [[Советтар Союзы]] етәкселеге менән мөнәсәбәттәр насарая,  ГДР-ҙағы эске сәйәси хәл ҡырҡыулаша башлай . Хонеккер  [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачёв]]тың СССР-ҙа һәм башҡа [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы]]на ингән илдәрҙә үткәргән « үҙгәртеп ҡороу» сәйәсәте менән ризалашмай. 1987 йылдың сентябрь айында Хонеккер [[Германия Федератив Республикаһы]]нда эшлекле сәфәрҙә була, уны шул саҡтағы ГФР-ҙың баш ҡалаһы [[Бонн]]да  федераль канцлер [[Гельмут Коль]] рәсми шарттарҙа

[[Эрих Хонеккер|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>ou26m4izlcngo5alqh6pblvqb5yz4kf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/19</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200346</id>
    <revision>
      <id>1293896</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Simetria-bilateria.svg|150px|безрамки|справа]] '''Симме́три́я''' — ниндәйҙер үҙгәрештәрҙә, [[:ru:Преобразование (математика)|әүерелештәрҙә]] (мәҫәлән: [[:ru:Пространство в физике|тороштоң]], [[:ru:Энергия|энергияның]], мәғлүмәттең, башҡаның) асылған ярашлылыҡ, үҙгәрмәүсәнлек (:ru:...</comment>
      <origin>1293896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2937" sha1="4s0m3xjxcboy4a2jmeo6cepj3ys58wl" xml:space="preserve">[[Файл:Simetria-bilateria.svg|150px|безрамки|справа]]
'''Симме́три́я''' — ниндәйҙер үҙгәрештәрҙә, [[:ru:Преобразование (математика)|әүерелештәрҙә]] (мәҫәлән: [[:ru:Пространство в физике|тороштоң]], [[:ru:Энергия|энергияның]], мәғлүмәттең, башҡаның) асылған ярашлылыҡ, үҙгәрмәүсәнлек ([[:ru:Инвариант (физика)|инвариантлылыҡ]]). Шулай, мәҫәлән, есемдең сферик симметрияһы, әгәр уны арауыҡта ирекле мөйөштәргә борһаң (бер нөктәһен урынында һаҡлап), есемдең күренеше үҙгәрмәй тигәнде аңлата. Ике яҡлы симметрия ниндәйҙер яҫылыҡҡа ҡарата уң һәм һул яғы бер төрлө күренә тигәнде аңлата.

Симметрияның боҙолоуы йәки булмауы [[:ru:Асимметрия|асимметрия]] йәки аритмия тип атала.

Дөйөм симметрия үҙенсәлектәре [[төркөмдәр теорияһы]] ярҙамында тасуирлана.

Симметрия теүәл йәки яҡынса булырға мөмкин.
Геометрик симметрия — симметрияның күптәргә билдәле төрө. Геометрик объект, әгәр геометрик әүерелештән һуң уның ҡайһы бер тәүге үҙенсәлектәре һаҡланып ҡалһа, симметриялы тип атала. Мәҫәлән,  үҙәге тирәләй боролған түңәрәк баштағы түңәрәктеке кеүек үк формаға һәм ҙурлыҡҡа эйә. Шуға күрә түңәрәк боролошҡа ҡарата симметриялы була (йәғни уның күсәр симметрияһы бар).
Геометрик объект өсөн мөмкин булған симметрия төрҙәре  мөмкин булған бик күп геометрик әүерелеүҙәргә һәм әүерелдерелгәндән һуң объекттың ниндәй үҙенсәлектәре үҙгәрешһеҙ ҡалырға тейеш булыуына бәйле.
Теоретик физикала физик системаның торошо ҡайһы бер тигеҙләмәләр менән һүрәтләнә. Әгәр был тигеҙләмәләр берәй төрлө симметрияға эйә булһа, йыш ҡына уларҙы сисеүҙе һаҡланыусы дәүмәлдәрҙе (хәрәкәт интегралдарын) табыу юлы менән ябайлаштырып була.
[[Симметрия|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>4s0m3xjxcboy4a2jmeo6cepj3ys58wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/20</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200347</id>
    <revision>
      <id>1293897</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Canyons of Enceladus (24169865244).jpg|150px|безрамки|справа]] '''[[Энцелад (юлдаш)|Энцела́д]]'''  — [[Сатурн]]дың ҙурлығы буйынса алтынсы юлдашы. Уны [[1789 йыл]]да Уильям Гершель аса, ләкин 1980-се йылдар башына, планета-ара ике «Вояджер» зонды уға яҡынлағанға тиклем, ул бик аҙ өйрәнелә....</comment>
      <origin>1293897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4334" sha1="rrvty1ycszpxgtdkwfcdrl59sc1bskz" xml:space="preserve">[[Файл:Canyons of Enceladus (24169865244).jpg|150px|безрамки|справа]]
'''[[Энцелад (юлдаш)|Энцела́д]]'''  — [[Сатурн]]дың ҙурлығы буйынса алтынсы юлдашы. Уны [[1789 йыл]]да Уильям Гершель аса, ләкин 1980-се йылдар башына, планета-ара ике «Вояджер» зонды уға яҡынлағанға тиклем, ул бик аҙ өйрәнелә. Зондтар ебәргән һүрәттәр Энцеладтың диаметрын билдәләй (500 км тирәһе, йәғни Сатурндың иң ҙур юлдашы булған Титан диаметрының 0,1 өлөшө) һәм Энцеладтың Ҡояш системаһындағы ниндәй ҙә булһа башҡа есемгә ҡарағанда [[ҡояш|ҡояш]] нурын күберәк сағылдырыуын асыҡлай. «Вояджер-1» күрһәтеүенсә, юлдаштың орбитаһы тарҡау Е ҡулсаһының үтә тығыҙ өлөшө аша үтә һәм уның менән матдә алмаша. Ошо ҡулса Энцеладты барлыҡҡа килтергәндер, ахырыһы. «Вояджер-2» әллә ни ҙур булмаған был юлдаш өҫтөндәге рельеф күп төрлө булыуын асыҡлай: унда иҫке кратер булып ҡатҡан урындар ҙа,  яңы барлыҡҡа килгән бик йәш участкалар ҙа бар (ҡайһы берҙәренең йәше 100 миллион йылға ла етмәй).

[[2005 йыл]]да Энцеладты «Кассини» планета-ара зонды өйрәнә башлай, һәм ул юлдаштың өҫтө һәм унда барған процестар тураһында ентеклерәк мәғлүмәттәр еткерә. Атап әйткәндә, көньяҡ ҡотоп өлкәһенән фонтан булып атылып торған һыуға бай шлейфты аса (моғайын, ошондай боҙло фонтандар Е ҡулсаһын барлыҡҡа килтергәндер ҙә инде). Был асыш, эске йылылыҡ билдәләре, көньяҡ ҡотоп өлкәһендә эшләп торған кратерҙарҙың бик аҙ булыуы менән бергә, Энцеладта әлеге көнгә тиклем геологик әүҙемлек һаҡланыуын раҫлай. Газ гиганттарының юлдаш системаларындағы йыһан есемдәре йыш ҡына орбиталь резонанстарҙың «ҡапҡанына» барып эләгә, һөҙөмтәлә орбитаның эксцентриситеты тотороҡлана һәм оҙонлоҡ буйынса либрацияһына (тирбәлеүенә) килтерә. Был, үҙ сиратында, Сатурндың өҫтәлмә рәүештә йылыныуына үҙ өлөшөн индерә. Планетаға яҡын юлдаштар уның эстән йылыныуын арттыра, геологик әүҙемлекте шуның менән дә аңлатып була.

Энцелад геологик яҡтан әүҙем: ул — [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһында]] әүҙем атылыуҙар күҙәтелгән өс күк есеменең береһе (әүҙем вулкан атылыу күҙәтелгән Юпитерҙың юлдашы Ио һәм Нептун юлдашы Тритон менән бер рәттән). Был атылыуҙарҙы анализлау уларҙың Энцелад ҡуйынындағы шыйыҡ [[һыу]]лы океандың аҫтынан сығыуын күрһәтә. Шлейфтың химик составы бик үҙенсәлекле, шуға ла Энцелад астробиологик тикшеренеүҙәр өсөн бик мөһим тип күҙаллана. Шлейфты асыу Энцеладтың Сатурндың Е ҡулсаһы материяһы сығанағы булыуын да раҫлай.

[[Энцелад (юлдаш)|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>rrvty1ycszpxgtdkwfcdrl59sc1bskz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/21</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200348</id>
    <revision>
      <id>1293898</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Манатов Шариф Ахметзянович.jpg|120px|безрамки|справа]] '''Манатов Шәриф (Шәрифйән) Әхмәтйән улы''' ([[20 октябрь]] [[1892 йыл]] — [[1936 йыл]]) — [[башҡорт]] дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәкселәренең береһе, Башҡортостан автономияһы|Башҡортостан авто...</comment>
      <origin>1293898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3834" sha1="1bb4bz5ogimph2yt0kdrormrqyjbkox" xml:space="preserve">[[Файл:Манатов Шариф Ахметзянович.jpg|120px|безрамки|справа]]
'''Манатов Шәриф (Шәрифйән) Әхмәтйән улы''' ([[20 октябрь]] [[1892 йыл]] — [[1936 йыл]]) — [[башҡорт]] дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәкселәренең береһе, [[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостан автономиялы республикаһына]] нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Шәриф Әхмәт улы Манатов 1892 (икенсе сығанаҡтар буйынса 1893) йылдың 20 октябрендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Ҡатай]] улусының (хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]] [[Әлмән районы]]) Манат ауылында мулла ғәиләһендә тыуған.

Шәриф 5 йәшендә әсәнән етем ҡала. 1905 йылда 13 йәшлек был зирәк малай алыҫ юлға сыға: [[Өфө]]гә килеп, башҡорттар араһынан уҡымышлы кешеләргә юлыға һәм уларҙың ярҙамы менән [[«Ғәлиә» мәҙрәсәһе]]нә уҡырға урынлаша. Артабан, мәҙрәсәне тамамлау менән, ''Семипалатинск''иға барып, уҡытыусылар семинарияһына имтихан тота һәм уны 1910 йылда тамамлай.

1910 йылда [[Санкт-Петербург]]ка юл тота, бында ул 1911 йылдың сентябрендә ''Бехтерев институты''ның тарих-филология факультетына ҡабул ителә. Шәриф Манатовтың сәйәси эшмәкәрлеге нәҡ ошо осорҙа башланып китә. Ул, аҙмы-күпме аҡса табыу өсөн, шәхси дәрестәр бирә, Петербургта һәм [[Өфө]]лә сыҡҡан мосолман гәзиттәрендә, батша Рәсәй империяһының милли сәйәсәтен фашлап, мәҡәләләр баҫтыра, студенттар хәрәкәтендә ҡатнаша, халыҡты бөлгөнлөккә төшөрөүсе [[Беренсе донъя һуғышы]]на ҡаршы сығыш яһай.

1914 йылдың октяберендә, охранканың эҙәрлекләүенән ҡасып, III курста уҡыуын тамамламайынса, эмиграцияға сығып китә. Тәүҙә [[Истанбул]]да уҡый, һуңынан [[Швейцария]]ның ''Цюрих'', ''Берн'' ҡалаларында йәшәй, аҙаҡ ''Женева''ла урынлашып, шоколад фабрикаһында үлсәүсе булып эшләй. Бында ул үҙ алдына белем алыуын дауам итә, эмиграциялағы рус революционерҙары менән таныша, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] осраша. Эмиграцияла үткәргән өс йыл ваҡыт эсендә Шәриф Манатов йәнә [[Инглиз теле|инглиз]], [[Немец теле|немец]], [[Француз теле|француз]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәрен өйрәнә, сәйәси әҙәбиәт менән ныҡлап мауығып китә. Һөҙөмтәлә, 1917 йылдың ғинуарында РСДРП (меньшевик-интернационалистар) сафына ағза булып керә.

[[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>1bb4bz5ogimph2yt0kdrormrqyjbkox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200349</id>
    <revision>
      <id>1293899</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Star of life.svg|120px|безрамки|справа]] '''Медици́на'''  — диагностика, дауалау терапияһы, ауырыуҙарҙы профилактикалау, сәләмәтлекте һаҡлау һәм нығытыу, кешенең хеҙмәткә яраҡлылығын, ғүмерен оҙайтыу, шулай уҡ физик, психик сирҙәр ваҡытында хәлде еңеләйтеү маҡсаты б...</comment>
      <origin>1293899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3769" sha1="cfjgqr0od2c9kpdcp47tk5i165h0skb" xml:space="preserve">[[Файл:Star of life.svg|120px|безрамки|справа]]
'''Медици́на'''  — диагностика, дауалау терапияһы, ауырыуҙарҙы профилактикалау, сәләмәтлекте һаҡлау һәм нығытыу, кешенең хеҙмәткә яраҡлылығын, ғүмерен оҙайтыу, шулай уҡ физик, психик сирҙәр ваҡытында хәлде еңеләйтеү маҡсаты берләштергән фәнни белем һәм практик саралар системаһы.
«Медицина» һүҙе латын теленән,  — дауалау сәнғәте.
Хәҙерге заманда медицинаны билдәләү өсөн иң ҙур символик мәғәнәнең дүрт варианты бар.

Медицинаның тышҡы символдарының береһе 6 мөйөшлө йондоҙ. Боронғораҡ медицина символы булып {{Тәржемәһеҙ 3|Асклепия таяғы|Асклепия таяғы|ru|Посох Асклепия}} тора. Ул бөйөк дауалаусыныҡы була. Өсөнсө киң билдәле символ — Халыҡ-ара Ҡыҙыл тәре хәрәкәте. Эмблемаһы — Ҡыҙыл тәре һәм ярым ай. Дүртенсе символ — тәрилкә тирәләй уралған йылан. Ул дауалауҙа йылан ағыуы ҡулланған [[Әбүғәлисина]] һәм тәрилкә, йылан менән кәүҙәләндерелгән боронғо грек һаулыҡ аллаһы Гигиея менән бәйле.

Башта ауырыу, кешегә дошман булған тышҡы йән эйәһе нисектер кеше тәненә үтеп инеп, ауыртыныу булдыра, тип ҡаралған. Шулай итеп, шул дәүерҙәге кешенең тирә-яҡ донъяның асылын һәм закондарын белмәүе, тәбиғәт алдындағы көсһөҙлөгө кеше организмына эйәләшкән ҡара көстәр тураһындағы ялған куҙаллауҙарҙың һәм уларҙы дауалау буйынса төрлө магик алымдарҙың (сихыр, өшкөрөү, доға һ. б.) барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булған.
 
Кешенең барлыҡҡа килеүенең тәүге этаптарында им-томсолоҡ һәм шаманлыҡ үҫеше үҙенән-үҙе дауалау төшөнсәһен барлыҡҡа килтергән. Үҫешкән боронғо дәүләттәрҙә медицина ҙур уңышҡа ирешә. Боронғо грек врачы [[Гиппократ]]тың, Рим тәбиғәт фәндәре белгесе [[Клавдий Гален]]дың, Александрия врачы Герофилдың һәм Эрасистраттың хеҙмәттәрен бөгөнгә еткергән тарихи документтар бар. Бынан тыш, боронғо Көнсығыш яҙма ҡомартҡылары (боронғо Египет медицина папирустары; Хаммурапи законы; Һиндостанда Аюрведа законы һ. б.) боронғо дәүләттәрҙә врачтарҙың эшмәкәрлек итеү шарттары, дауалау өсөн гонорар күләме һәм ауырыуға зыян килтергән өсөн яуаплылыҡ дәрәжәһе закон менән регламентланған, тип дәлилләй.

[[Медицина|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>cfjgqr0od2c9kpdcp47tk5i165h0skb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/23</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200350</id>
    <revision>
      <id>1293900</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:NaderShahPainting.png|100px|безрамки|справа]] '''Нәдир-шаһ Афшар''', шулай уҡ  ''Нәдир-ҡули хан'', уларҙың вәкилдәре XV быуатта ҡыҙылбаштар ҡәбиләһе менән берләшеп, Хорасанға үзбәк һөжүмдәрен кире ҡағып торорға Сәфәүиҙәр  ебәргән булған. Нәдир Шаһтың яулап алыу һуғыштары ни...</comment>
      <origin>1293900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3329" sha1="dlykkwdjpmh3jv1rajv5xueuohdhyry" xml:space="preserve">[[Файл:NaderShahPainting.png|100px|безрамки|справа]]
'''Нәдир-шаһ Афшар''', шулай уҡ  ''Нәдир-ҡули хан'', уларҙың вәкилдәре XV быуатта ҡыҙылбаштар ҡәбиләһе менән берләшеп, Хорасанға үзбәк һөжүмдәрен кире ҡағып торорға Сәфәүиҙәр  ебәргән булған. Нәдир Шаһтың яулап алыу һуғыштары нигеҙендә ҙур империя барлыҡҡа килгән, унда [[Иран]] менән [[Әзербайжан]]дан тыш  провинция йәки вассал сифатында [[Әрмәнстан]], [[Грузия]], өлөшләтә [[Дағстан]], [[Афғанстан]], Белуджистан, [[Хиуа]] һәм  [[Бохара]] ханлығы ингән. 1737—1738 йй. Нәдир шаһ Төньяҡ [[Һиндостан]]ға йүнәлә һәм 1739 йылда [[Дели]]ҙы  — Бөйөк моголдар империяһының баш ҡалаһын баҫып ала, әйткәндәй, ул да төрки дәүләт була.

Нәдир шаһ үҫкәндә Исламдың [[шиғыйҙар]] фирҡәһе йүнәлешендә тәрбиәләнгән, артабан дингә битараф ҡалған. Ил башына килгәс, ул  дәүләт дине булараҡ шиғыйлыҡтан баш тарта һәм бик еңеләйтеп уның яңы формаһын индерә. Имам итеп  алтынсы Джафар әс-Садиҡ ҡуйылырға тейеш була. Сәфәүиҙәр кеүек үк, Нәдир шаһ төрки әҙәбиәткә өҫтөнлөк бирә. Уның исеме — نادر (nādir) — ғәрәпсәнән «һирәк осрар», «үҙе бер башҡа» тип тәржемә ителә.

Нәдир-ҡули Абиверде ҡалаһында, Ашхабадтан 100 саҡрым самаһы ерҙә донъяға килә. Каахкин районының Хиваабат тигән урынында әле лә боронғо Нәдир ҡәлғәһе һаҡлана. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, уға балсыҡ менән ҡом  Хиуанан килтерелгән, буласаҡ шаһ шунда әсирлектә булған икән. Тотҡондан ҡайтҡас, ул хаким Бабахан  ҡыҙына өйләнә.

Атаһы төрки,  афшар ҡәбиләһенең ҡырҡлы араһынан, уларҙы [[Хорасан]]ға үзбәк яуын ҡайтарып торорға ебәргән булалар. Нәдир үҙе 1734 осман вәзире Хакимзадәгә ике хат ебәрә (береһе төрки, береһе фарсы телендә), ул османдар менән төркмәндәр бер сығышлы, килешеп йәшәйек, тип яҙа. Могол хакимы Мөхәммәд Шаһҡа ла халҡы туркоман сығышлы, тимәк Могол һәм Афшар халҡы Аҡһаҡ Тимер затынан булып, бер тамырға барып тоташа, тип хәбәр ебәрә.

[[Нәдир шаһ|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>dlykkwdjpmh3jv1rajv5xueuohdhyry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/24</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200351</id>
    <revision>
      <id>1293901</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[File:1870-е. Снимок Карла Андреевича Фишера. Башкиры Оренбуржья.jpg|thumb|200px|справа|Ырымбур башҡорттары. 1870-се йылдар.  К. Фишер фотоһы ]] '''Карл Андреевич Фишер''' ([[1859]] — [[1923]] йылдан һуң, [[Мәскәү]]) — билдәле [[фотограф]], [[Пруссия]] подданныйы; Мәскәүҙәге «К.Фишер, бывшая Д...</comment>
      <origin>1293901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3030" sha1="he61g6gtywt0txj6xr873rvqsqk16ym" xml:space="preserve">[[File:1870-е. Снимок Карла Андреевича Фишера. Башкиры Оренбуржья.jpg|thumb|200px|справа|Ырымбур башҡорттары. 1870-се йылдар.  К. Фишер фотоһы ]]
'''Карл Андреевич Фишер''' ([[1859]] — [[1923]] йылдан һуң, [[Мәскәү]]) — билдәле [[фотограф]], [[Пруссия]] подданныйы; Мәскәүҙәге «К.Фишер, бывшая Дьяговченко» тип аталған иң эре фотография төшөрөү оҫтаханалары хужаһы. Мәскәү сәнғәт яратыусылар йәмғиәте ағзаһы ([[1893]]),  Рәсәй фотографик йәмғиәтен ойоштороусыларының береһе һәм уның ағзаһы  ([[1894]]), Рус нәшер эше эшмәкәрҙәре йәмғиәтенең Мәскәү бүлексәһе советы ағзаһы  ([[1905]]—[[1908]]).

Һөнәри нигеҙҙә фотограф эшмәкәрлеген Карл Фишер [[1878 йыл]]да [[Ырымбур]]ҙа башлай. [[1889]] «И. Дьяговченко Һарай  фотографияһы дауамсыһы» булып китә. Был эш уға мәрхүм булған Дьяговченконың ҡатыны Матрёна Яковлевнанан күсә.  Күпмелер ваҡыттан  оҫтахана «Фотография К. А. Фишера, бывшая И. Дьяговченко» тип атала башлай, күрһәң К. Фишер ательены бөтөнләй һатып алғандыр. 

[[1892 йыл]]дан «император театрҙары фотографы» булып китә,  ижад оҫталығы артабанғы үҫеш алыуы ике тиҫтә йыл дауам итә.

[[1894 йыл]]да Мәскәүҙә Рәсәй фотографик йәмғиәтенә (РФЙ) нигеҙ һалына. К. Фишер ойоштороусыларҙың береһе була, ә һуңғараҡ рәйесе ([[1898]]—[[1907]]) итеп һайлана, РФЙ-нең почетлы ағзаһы  исеменә лайыҡ була (1907).

[[Октябрь революцияһы|Октябрь революцияһынан]] һуң К.А. Фишер эшләүен дауам итә, тик ателье ябыла. Һуңғы тапҡыр  Карл Андреевич тураһында  [[1923 йыл]]да телгә алынған, шул йылы ул бөйөк драматургтың  һәйкәл проекты өсөн Рәсәй скульпторы  ''Голубкина Анна Семеновнаға'' [[Островский Александр Николаевич|А. Н. Островскийҙың]]
үҙендә һаҡланған фотоларын биргән. 

К. Фишерҙың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

[[Фишер Карл Андреевич|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>he61g6gtywt0txj6xr873rvqsqk16ym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/30</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200352</id>
    <revision>
      <id>1293902</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:L. N. Tolstoy, by Prokudin-Gorsky (cropped).jpg|80px|безрамки|справа]] '''Толстой Лев Николаевич''' ({{ДатаРождения|9|9|1828|28|8}}, Ясная Поляна,  — {{ДатаСмерти|20|11|1910|7}}, Астапов станцияһы, Рязань губернаһы, [[Рәсәй империяһы]]), граф — [[рус әҙәбиәте]]ндә һәм рус фәлсәфәһендә киң билдәле, бар...</comment>
      <origin>1293902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="1c75dozklm4lqb6qzki9trcodlz4puy" xml:space="preserve">[[Файл:L. N. Tolstoy, by Prokudin-Gorsky (cropped).jpg|80px|безрамки|справа]]
'''Толстой Лев Николаевич''' ({{ДатаРождения|9|9|1828|28|8}}, Ясная Поляна,  — {{ДатаСмерти|20|11|1910|7}}, Астапов станцияһы, Рязань губернаһы, [[Рәсәй империяһы]]), граф — [[рус әҙәбиәте]]ндә һәм рус фәлсәфәһендә киң билдәле, бар донъяға танылған яҙыусы. [[Севастополь]] оборонаһында ҡатнашыусы (1854—1855). Мәғрифәтсе, публицист, дини — фәлсәфәүи фекерләүсе. Ул яңы ағым толстовсылыҡты барлыҡҡа килтереүсе. 1873 йылдан Петербург Фәнни академияһының ағза-корреспонденты, һүҙ сәнғәтендә маҡтаулы академик (1900).

Лев Никола́евич Толсто́й 1828 йылдың 9 сентябрендә [[Рәсәй империяһы]] Тула губернаһының Ясная Поляна усадьбаһында тыуған, Толстойҙарҙың дворян нәҫеленән, Петр Беренсе көрәштәше П. А. Толстой нигеҙ һалған графтар затынан. Яҙыусының юғары аристократия ҡатламдарында ҡәрҙәшлек бәйләнештәре күп. Ағалы-ҡустылы һәм апалы-һеңлеле ике туғандары араһында — авантюрист һәм бретер Ф. И. Толстой, рәссам Ф. П. Толстой, сибәркәй М. И. Лопухина, билдәле аҡ һөйәк ҡатын А. Ф. Закревская, камер-фрейлина А. А. Толстая. 
[[Толстой Лев Николаевич|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>1c75dozklm4lqb6qzki9trcodlz4puy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200353</id>
    <revision>
      <id>1293903</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Stadtgruendungsfest munich 2013 Paar in Tracht beim TAnz.JPG|80px|безрамки|справа]] '''Немецтар''', ''ниместәр'', шулай уҡ ''алмандар''  — [[Германия]]ның төп халҡы. Дөйөм һаны — 140 миллион. Милли теле — [[Германия телдәре|герман төркөмөнөң]] [[немец теле]].  Немецтарҙың яртыһы тиерлек [[Германия]...</comment>
      <origin>1293903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3271" sha1="9kthy6355v60rhldqlucsxp6qs9w7q0" xml:space="preserve">[[Файл:Stadtgruendungsfest munich 2013 Paar in Tracht beim TAnz.JPG|80px|безрамки|справа]]
'''Немецтар''', ''ниместәр'', шулай уҡ ''алмандар''  — [[Германия]]ның төп халҡы. Дөйөм һаны — 140 миллион. Милли теле — [[Германия телдәре|герман төркөмөнөң]] [[немец теле]].

Немецтарҙың яртыһы тиерлек [[Германия]]нан ситтә йәшәй. Немец теле үҙ милли варианты булараҡ киң таралған [[Австрия]], [[Швейцария]], [[Лихтенштейн]] һәм [[Люксембург]] халҡының күбеһе һуңғы ваҡытта үҙҙәрен немец тип түгел, ә австриялылар, швейцарҙар һәм лихтенштейнлылар тип һанай. 

Ниместәр, (үҙатамаһы дойче)  — Германияның төп халҡы. Нимес этносының нигеҙен беҙҙең эраның беренсе быуатында романлаштырылған кельт һәм Альптағы рәт халҡы менән аралашып бөткән боронғо герман ырыуҙары — франктар, сакстар, баварҙар, алемандар тәшкил итә.

Франк империяһының айырылғандан һуң (843) Көнсығыш Франк короллегенән герман телле халыҡ бүленеп сыға. [[Х]] быуат башында ул Тевтон тип атала башлай (был атама боронғо герман этнонимының тевтон ырыуынан килп сыҡҡан); нимессә үҙатамаһы диутистар (һуңыраҡ дойч) Х быуат уртаһынан билдәле булараҡ ниместарҙәң дөйөмләшеүен раҫлай. X—XIV быуаттарҙа ниместәр төп халыҡты өлөшләтә ассимиляцияһы итеп, Эльбаның көнсығыш ерҙәрендә урынлаша.

Ҡайһы бер нимес төркөмдәренең хәҙерге [[Чехия]], [[Польша]], [[Венгрия]], [[Румыния]] һәм [[Европа]]ның башҡа илдәре территорияларына күсенеү процесы ошо быуатта бара. Артабан да күп быуаттар дауамында Германияның сәйәси бүлгеләнеүҙәре   ниместәрҙең берҙәм халыҡ булып үҫеүенә ҡамасаулыҡ итә.

Бер нисә быуат буйы ниместәрҙең этник тарихы ике яҡлы үҫә: Урта быуаттарҙың тәүге осоронда барлыҡҡа килгән айырым халыҡтарҙың — баварҙарҙың, саксондарҙың, швабтарҙың, франктарҙың һәм башҡаларҙың үсеше   дауам итә, шул уҡ ваҡытта бөтә ниместәр өсөн дөйөм мәҙәниәт һыҙаттары һалына.

[[Немецтар|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>9kthy6355v60rhldqlucsxp6qs9w7q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/28</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200354</id>
    <revision>
      <id>1293904</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Kant (Hagemann).JPG|80px|безрамки|справа]] '''Иммануи́л Кант'''  [[22 апрель]] [[1724]] — [[12 февраль]] [[1804]] — [[философия|философ]], [[немецтар|немец]] классик ([[Мәғрифәтлек дәүере]] һәм [[Романтизм]] осоро) [[философия]]һына нигеҙ һалыусы.  1724 йылда Кёнигсбергта (Пруссия) эйәр эшләүс...</comment>
      <origin>1293904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2923" sha1="12x085fmkdkajw8vcxst9xmk89b8t6k" xml:space="preserve">[[Файл:Kant (Hagemann).JPG|80px|безрамки|справа]]
'''Иммануи́л Кант'''  [[22 апрель]] [[1724]] — [[12 февраль]] [[1804]] — [[философия|философ]], [[немецтар|немец]] классик ([[Мәғрифәтлек дәүере]] һәм [[Романтизм]] осоро) [[философия]]һына нигеҙ һалыусы.

1724 йылда Кёнигсбергта (Пруссия) эйәр эшләүсе ғаиләһендә тыуған. Исеме изге Иммануил хөрмәтенә бирелгән. Теология докторы Франц Альберт Шульц ҡурсылығында һәләтле баланы «Фридрихс-Коллегиум» тигән абруйлы гимназияға урынлаштыралар, 1740 йылда Кёнигсберг университетына уҡырға инә. Атаһы үлеү сәбәпле уҡыуын тамамлай алмай, 10 йыл өйҙәргә йөрөп балалар уҡыта. Тап шул осорҙа 1747—1755 йылдар үҙенең космогоник гипотезаһын баҫтырып сығара, ул Ҡояш системаһы башланғыс томанлыҡтан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Был фекер әлегәсә йәшәп килә.

Дәрестәр биреү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Кенигсберг университетында приват-доцент, 1770 йылдан профессор була. И. Канттың фәлсәфи эшсәнлеген ике дәүергә бүлеп ҡарайҙар. Беренсеһе — тәнҡитсел дәүергә тиклем (70-се йылдар башына тиклем), икенсеһе — тәнҡитсел дәүер йылдары. Кант үҙ ижадының беренсе дәүерен тәбиғәт фәндәрен һәм тәбиғәт фәлсәфәһен ижад итеүгә бағышлай. Уның был өлкәләге хеҙмәттәрендә тәбиғәттәге үҙгәреш процесстары мәсьәләһе ҡуйыла.

1755 йылда Кант диссертация яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була, ниһайәт, университетта уҡытырға мөмкинлек ала. 40 йыл буйы үҙен ошо эшкә бағышлай.

Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытында 1758—1762 год Кёнигсберг Рәсәй хөкүмәте юрисдикцияһында була, был философтың хаттарында ла сағылыш таба. 1758 йылда императрица Елизавета Петровнаға ординар профессор вазифаһын һорап хат яҙа.

[[Иммануил Кант|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>12x085fmkdkajw8vcxst9xmk89b8t6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/27</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200355</id>
    <revision>
      <id>1293905</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Суд Пугачева.jpg|120px|безрамки|справа]] '''Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы крәҫтиәндәр һуғышы''' ('''Пугачёвщина''', '''Пугачёв болаһы, Пугачёв ихтилалы''') — казактарҙың, крәҫтиәндәрҙең һәм Урал менән Волга буйы халыҡтарының императрица Екатер...</comment>
      <origin>1293905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4241" sha1="ehl4kqti5cri1r2jcnauice8sh6ygnh" xml:space="preserve">[[Файл:Суд Пугачева.jpg|120px|безрамки|справа]]
'''Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы крәҫтиәндәр һуғышы''' ('''Пугачёвщина''', '''Пугачёв болаһы, Пугачёв ихтилалы''') — казактарҙың, крәҫтиәндәрҙең һәм Урал менән Волга буйы халыҡтарының императрица [[Екатерина II]] хөкүмәтенә ҡаршы оло масштаблы һуғышҡа әүерелгән ихтилал.

1772 йылда Яйыҡ ҡаласығында ғәскәрҙең юғары старшиналар ҡатламына һәм хөкүмәт вәкилдәренә ҡаршы казактарҙың ихтилалы башлана. Ихтилал баҫтырыла, әммә казактар баш эймәй, ә яңы сығышҡа сәбәп көтөп шымалар. Бындай сәбәп Яйыҡта үҙен Пётр III тип иғлан иткән Дон казагы, ҡасҡын Пугачев килеп сығыуы менән яңыра. 1973 йылдың 17 (28) сентябрендә Бударин форпосынан башланған Яйыҡ казактарының яңы сығышы бик тиҙ Ырымбур крайын, [[Урал]]ды, [[Кама]] буйын, [[Башҡортостан]]ды, Көнбайыш Себерҙең бер өлөшөн, Урта Волга буйын ялмап ала. Ихтилал барышында агитация һәм иң мөһим хыялдарҙы тормошҡа ашырыу буйынса вәғәҙәләр һөҙөмтәһендә [[казактар]]ға [[башҡорттар]], [[ҡалмыҡтар]], [[ҡаҙаҡтар]], [[сыуаштар]], [[татарҙар]], Урал заводтары крәҫтиәндәре ҡушыла. 1773 йылдың сентябренән 1774 йылдың мартына тиклем ихтилалдың беренсе этабы баш күтәреүселәрҙең уңыштары менән билдәләнә, әлеге уңыштар иррегуляр казак һәм урыҫ булмаған частарҙың тәжрибәле вәкилдәренең күп һанлы булмаған һәм рухи яҡтан тарҡатылған хөкүмәт ғәскәрҙәренән өҫтөнлөклө булыуы менән бәйле. Ихтилалсылар [[Ырымбур]]ҙы, [[Яйыҡ]] ҡаласығын, [[Өфө]]нө баҫып алалар, күп һанлы ҡаласыҡтарҙы, нығытмаларҙы һәм заводтарҙы яулайҙар.

Хәлдең бөтә етдилеген аңлаған хөкүмәт империяның көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш сиктәрендәге ғәскәрҙәрҙе туплай башлай һәм тәжрибәле булған генерал-аншеф А. И. Бибиковты етәксе итеп тәғәйенләй. Бының һөҙөмтәһендә 1774 йылдың март айында баш күтәреүселәр бөтә урындарҙа ла уңышһыҙлыҡҡа тарый, күп кенә күренекле ихтилал етәкселәре һәм ябай ҡатнашыусылар ҡулға алына йәки үлтерелә, ҡалғандары тарҡатыла. Әммә Бибиковтың вафатынан һуң, 1774 йылдың апрелендә, ихтилал [[Көньяҡ Урал]] завод крайында һәм [[Тарихи Башҡортостан]]да яңы көс менән ҡабынa. Пугачев тарҡатылған отрядтарҙы берләштереүгә өлгәшә һәм ауыр еңелеүҙәргә дусар булыуына ҡарамаҫтан, [[Урал]] һәм [[Кама]] буйындағы походтарҙан һуң 1774 йылдың июлендә империяның иң эре үҙәктәренең береһе булған [[Ҡаҙан]]ды баҫып ала.

[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>ehl4kqti5cri1r2jcnauice8sh6ygnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/26</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200356</id>
    <revision>
      <id>1293906</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Edgar Allan Poe Signature.svg|120px|безрамки|справа]] '''Эдгар По''' ([[19 ғинуар]] [[1809 йыл]], [[Бостон]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] — [[7 октябрь]] [[1849 йыл]], Балтимор, АҠШ) — Америка яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе, Америка [[романтизм]]ы вәкиле. Хәҙерге заман детективына һәм пс...</comment>
      <origin>1293906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3533" sha1="0m0r8d1ysniy23x3do7t13qn6dmmnvm" xml:space="preserve">[[Файл:Edgar Allan Poe Signature.svg|120px|безрамки|справа]]
'''Эдгар По''' ([[19 ғинуар]] [[1809 йыл]], [[Бостон]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] — [[7 октябрь]] [[1849 йыл]], Балтимор, АҠШ) — Америка яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе, Америка [[романтизм]]ы вәкиле. Хәҙерге заман детективына һәм психологик проза жанрына нигеҙ һалыусы. Эдгар Поның ҡайһы бер әҫәрҙәре фәнни фантастиканың барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә булышлыҡ иткән. Уның ижадының үҙенсәлекле һыҙаттары: иррационаллек, мистицизм, һәләкәткә дусар булыу, һүрәтләнеүсе хәлдәрҙең ғәҙәттән тыш булыуы. Бигерәк тә «ҡурҡыныс» һәм мистик хикәйәләр һәм «Ҡарға» шиғырының авторы булараҡ билдәле.

Эдгар По новелланы үҙенең төп ижад формаһы итеп алған тәүге Америка яҙыусыларынан. Ул тик әҙәби ижад менән генә көн итергә маташҡан, шуға күрә уның тормошо һәм карьераһы финанс ауырлыҡтарҙа үткән, етмәһә, хәмер менән дә мауыҡҡан булған. Егерме йыл ижади ғүмере эсендә Эдгар По ике повесть, ике поэма, бер пьеса, етмешләгән хикәйә, иллеләп шиғыр, ун тирәһе эссе яҙған. Әҫәрҙәре журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫылған, һуңынан йыйынтыҡтарға тупланған.

Эдгар По иҫән сағында тәү сиратта әҙәби тәнҡитсе булараҡ билдәле булыуға ҡарамаҫтан, артабан уның әҙәби әҫәрҙәре донъя әҙәбиәтенә, космология һәм криптографияға йоғонто яһаған. Яҙыусы [[Европа]]ла тыуған иленә ҡарағанда нығыраҡ таныла. Жюль Верн, [[Говард Лавкрафт|Говард Филлипс Лавкрафт]], Артур Конан Дойл кеүек әҙиптәр Эдгар Поның ижадын юғары баһалай, үҙҙәре популярлаштырған жанрҙарҙа уның беренселеген таный.
Эдгар По 1809 йылдың 19 ғинуарында Бостонда, актёрҙар Элизабет Арнольд Хопкинс По һәм Дэвид По ғаиләһендә донъяға килгән. Элизабет По Бөйөк Британияла тыуған. [[1796 йыл]] башында ул әсәһе, шулай уҡ актриса менән, АҠШ-ҡа күсеп килә, бәләкәйҙән сәхнәлә сығыш яһай. Поның атаһы [[Ирландия]]ла тыуған, шунан атаһы менән Америкаға килгән.

Эдгар ғаиләлә уртансы бала булған, уның ағаһы Уильям Генри Леонард (1807—1831) һәм һеңлеһе Розали.
[[Эдгар По|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>0m0r8d1ysniy23x3do7t13qn6dmmnvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һайланған мәҡәлә/25</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200357</id>
    <revision>
      <id>1293907</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:1000 yen banknote 2004.jpg|120px|безрамки|справа]] '''Ие́на''' — [[Япония]]ның аҡса берәмеге, донъянлағы резерв [[валюта]]ларының береһе. 100 сендан тора. Халыҡ-ара коды: '''JPY'''. ¥ билдәһе иенаның символы булып тора.  1869—1871 йылдарҙа [[алтын]] һәм [[көмөш]] тәңкә булып сығарылған.  «円...</comment>
      <origin>1293907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2864" sha1="cou9plfo30ghev44m9i4brqui8xws6l" xml:space="preserve">[[Файл:1000 yen banknote 2004.jpg|120px|безрамки|справа]]
'''Ие́на''' — [[Япония]]ның аҡса берәмеге, донъянлағы резерв [[валюта]]ларының береһе. 100 сендан тора. Халыҡ-ара коды: '''JPY'''. ¥ билдәһе иенаның символы булып тора.

1869—1871 йылдарҙа [[алтын]] һәм [[көмөш]] тәңкә булып сығарылған.

«円» иероглифы менән яҙылған аҡса берәмеге [[Ҡытай]]ҙан килгән һәм ҡытай телендә «юань» тип атала. Цин династияһының Ҡытай империяһындағы валюталарҙың береһе  көмөш булған, ул әйләнештә ҡойолма формаһында йөрөгән. Ләкин XVIII быуатта Ҡытайға [[Испания]]ның һәм [[Мексика]]ның көмөш тәңкәләре килеп инә, улар «көмөш» йәки «көнбайыш юандәре»  тигән исем алалар. Һуңыраҡ [[Гонконг]] ҡалаһында британдар төбәк көмөш тәңкәләр сығара башлайҙар, уларҙы «гонконг долларҙары», ә ҡытайса «гонконг юандәре»  тип атайҙар. Был валюта Японияға инә башлай, бында ҡытай
«юане» японса «эн» тип яңғыраған. 1830 йылдан япондар үҙҙәре көмөш тәңкәләр етештерә башлай, улар металл миҡдары һәм ауырлығы буйынса гонконг тәңкәләре менән бер иш булған.

Мэйдзи реставрацияһынан һуң, 1869 йылда тәүге тапҡыр баҫылып сығып, 1871 йылғы аҡса реформаһы арҡаһында иена рәсми рәүештә Японияның төп аҡса берәмеге тип ҡабул ителгән. Шул уҡ йылды хөкүмәт кландарҙың ҡағыҙ аҡсаларының (XVI быуаттан алып айырым япон феодалдары менән сығарылған) әйләнешен ваҡытлыса туҡтата. 1868 йылда Финанс министрлығы менән үткәрелгән тикшеренеүҙәр буйынса, Токугава заманында (1603—1867) илдә бөтәһе 1694 дана кландарҙың ҡағыҙ аҡсаһы йөрөгән, уларҙы 244 клан, 14 магистрат һәм 9 сёгунат ялсыһы сығарған. 1879 йылға клан аҡсаларын иенаға алмаштырыу тамамлана.

[[Иена|''↪ дауамы…'']]</text>
      <sha1>cou9plfo30ghev44m9i4brqui8xws6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/30</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200358</id>
    <revision>
      <id>1293909</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Panthera tigris altaica 13 - Buffalo Zoo.jpg|безрамки|справа|120px]] '''[[Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр]]'''  — һаны ныҡ кәмеп йәки башҡа сәбәптән үлеп бөтөү ҡурҡынысы янаған [[Төр (биология)|биологик төрҙәр]].  [[Юҡҡа сығыу|Юҡҡа сыға барыусы]] төр — таксономик [[Төр (биология)|төр]], ләкин тө...</comment>
      <origin>1293909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3569" sha1="1jc88gsycf6tsoi43qizj0dw9jxqdli" xml:space="preserve">[[Файл:Panthera tigris altaica 13 - Buffalo Zoo.jpg|безрамки|справа|120px]]
'''[[Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр]]'''  — һаны ныҡ кәмеп йәки башҡа сәбәптән үлеп бөтөү ҡурҡынысы янаған [[Төр (биология)|биологик төрҙәр]].

[[Юҡҡа сығыу|Юҡҡа сыға барыусы]] төр — таксономик [[Төр (биология)|төр]], ләкин төр эсендә айырым төркөм дә булырға мөмкин .Мәҫәлән, төрсә(подвид). [[Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы ]] (ХТҺС) Юҡҡа сығып барыусыларға барлыҡ организмдарҙың 40 % -ы инә тип бара (2006 йылғы мәғлүмәттәр).

Элек был турала бер кем дә борсолманы. Тиреһе, ите өсөн күпме кәрәк, шул хәтлем хайуандарҙы үлтерҙе. Халыҡ һанының артыуы, алыш-бирештең үҫеүе айырым төрҙәрҙең юҡҡа сығыуына килтерҙе. Тик [[XVI быуат]] уртаһына ҡарай ғына һунар биләмәләренең бушауын күреп, йәнлектәрҙе аулауға сикләмәләр индерә башланылар. Әлбиттә, сикләү икенсе маҡсатты күҙ алдында тота: йәнлектәрҙең һанын тергеҙеү менән һунарҙы дауам итеүҙе. Ә инде төрҙәрҙе ҡырыуҙан, бөтөнләй юҡҡа сығыуҙан ҡурсалаусы тәүге тыйыуҙар XIX быуаттың аҙағында ғына, Европаның үҙендә лә ҡайһы бер төрҙәр юҡҡа сыҡҡас ҡына индерелә башлай. Зубрҙар юҡҡа сыға яҙа, 1627 йылда — тур, 1918 йылда тарпан юҡ була.

Күп илдәрҙә айырым төрҙәрҙе һаҡлауға йүнәлтелгән закондар бар. Мәҫәлән, һунар итеүгә, ер ҙләштереүҙә сикләүҙәр йәки [[ҡурсаулыҡтар]] булдырыу. Ысынында, хәүеф янаған төрҙәрҙең бик әҙе генә юридик яҡтан яҡлау ала. Күпселеге иһә, йәмәғәтселектең күҙ уңына эләкмәй ҙә, яйлап ҡына юҡҡа сыға барыу өҫтөндә. Һуңғы 150 йыл эсендә күп төрҙәрҙең юҡҡа сығыуы борсоу һала. Төрҙәрҙең юҡҡа сығыу тиҙлеге, Ер тарихының алдағы бөтә дәүерҙәренән 10-100 тапҡырға арттҡан.Әгәр ошо темп һаҡланһа, көсәйһә,алдағы ун йыллыҡта юҡҡа сығыусы төрҙәр миллионлап буласаҡ. Күпселек кешеләр айырым [[имеҙеүселәр]]ҙе йәки [[ҡоштар]]ҙы һаҡлау өсөн теләктәшлек белдерһәләр ҙә, иң мөһим [[Экология|экологик]] проблема булып экосистемаларҙың тотороҡлоғына янаған хәүеф тора. Экосистеманы, мөхитте һаҡламайынса, төрҙәрҙе һаҡлап ҡалып булмай. 

[[Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>1jc88gsycf6tsoi43qizj0dw9jxqdli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200359</id>
    <revision>
      <id>1293910</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:PIA17089-MarsMoons-PhobosPassesDeimos.gif|безрамки|справа|120px]] '''Фо́бос''' («ҡурҡыу») — [[Марс]] планетаһының ике юлдашының береһе (икенсеһе — Деймос). Уны [[1877 йыл]]да Америка астрономы Асаф Холл  аса, атамаһы боронғо грек аллаһы Фобос, һуғыш аллаһы Арестың юлдашы, хөрмәтенә бире...</comment>
      <origin>1293910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3099" sha1="gqqzy1uel2pcy4ruq5u02ixe5cparkd" xml:space="preserve">[[Файл:PIA17089-MarsMoons-PhobosPassesDeimos.gif|безрамки|справа|120px]]
'''Фо́бос''' («ҡурҡыу») — [[Марс]] планетаһының ике юлдашының береһе (икенсеһе — Деймос). Уны [[1877 йыл]]да Америка астрономы Асаф Холл  аса, атамаһы боронғо грек аллаһы Фобос, һуғыш аллаһы Арестың юлдашы, хөрмәтенә бирелә (тәржемәлә «Ҡурҡыу»).

Фобос [[Марс]]тың  үҙәгенән уртаса Марстың 2,77 радиусы тиклем алыҫлыҡта  (9400 км) әйләнә, был Ер менән Ай үҙәктәре араһындағы алыҫлыҡтан (384 400 км) 41 тапҡырға аҙыраҡ; перицентры — 9235,6 км, апоцентры — 9518,8 км. Фобос Марсты 7 сәғәт 39 минут 14 секундта әйләнеп сыға, был  Марстың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүенән яҡынса өс тапҡырға тиҙерәк. Һөҙөмтәлә Фобос Марс күгендә көнбайыштан сыға һәм көнсығышта байый.

Фобостың формаһы яҡынса өс күсәрле эллипсоидҡа оҡшаш, ҙур күсәре Марсҡа йүнәлгән. Фобостың үлсәмдәре 26,8×22,4×18,4 километр тәшкил итә.

Массаһы бик бәләкәй булғанға күрә, Фобоста атмосфера юҡ. Фобостың уртаса тығыҙлығы уғата түбән (яҡынса 1,86 г/см³), был юлдаш структураһының күҙәнәкле булыуына күрһәтә, бушлыҡтар уның күләменең 25-45 процентын тәшкил итә.

Фобостың үҙ күсәре тирәләй әйләнеү периоды уның Марс тирәләй әйләнеү периодына тура килә, шуға ла Фобос һәр саҡ планетаға бер яғы менән генә боролған була. Уның орбитаһы «шыйыҡ» юлдаш өсөн Рош сиге эсендә, әммә, структураһы күҙәнәкле булғанға күрә, һыу ҡалҡыу көсө уны өҙгөсләй алмай, шуға ла әлеге ваҡытта уның орбитаһы «ҡаты» юлдаш өсөн Рош сигенән  ситтә ята. Орбитаһы ошондай хәлдә булғанлыҡтан, Фобостың яһалма юлдашы булыуы мөмкин түгел.

Хәҙерге ваҡытта Фобос һәр [[быуат]] һайын Марсҡа 1,8 метрға яҡыная. Түбәнәйеү тиҙлеге планетаға тиклем ҡалған араға бәйле. Иҫәпләүҙәргә ярашлы, Фобостың Марсҡа 43 миллион йылдан һуң ҡолауы ихтимал 
[[Фобос|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>gqqzy1uel2pcy4ruq5u02ixe5cparkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/28</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200360</id>
    <revision>
      <id>1293911</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:أيقونة جبن.png|безрамки|справа|80px]] '''Сыр''' — сыр эшләргә яраҡлы [[һөт|һөттән]] эшләнә. Һөттө [[ферменттар]] йәки һөт ойотҡос бактериялар ярҙамында эретеп, шулай уҡ төрлө һөт ризыҡтарын махсус тоҙҙар ярҙамында эркетләндереү юлы менән дә сыр эшләйҙәр.  Урыҫ теле...</comment>
      <origin>1293911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1947" sha1="b0h9j9tyunr2sbi4dj0cx60n8gx8py4" xml:space="preserve">[[Файл:أيقونة جبن.png|безрамки|справа|80px]]
'''Сыр''' — сыр эшләргә яраҡлы [[һөт|һөттән]] эшләнә. Һөттө [[ферменттар]] йәки һөт ойотҡос бактериялар ярҙамында эретеп, шулай уҡ төрлө һөт ризыҡтарын махсус тоҙҙар ярҙамында эркетләндереү юлы менән дә сыр эшләйҙәр.

Урыҫ телендәге «сыр» һүҙе {{lang-orv|сыръ}}, йәғни {{lang-ru|сырой}} йә {{lang-ba|сей}} һүҙенә барып тоташа.

Сырҙа [[аҡһымдар|аҡһым]] (25 % етә), [[май]] (60 % етә) һәм [[аш тоҙо]]н иҫәпләмәгәндә , минераль матдәләр 3,5 % етә. Сыр аҡһымдар һөттөкөнә ҡарағанда еңелерәк үҙләштерелә. Экстрактив матдәләре [[аш һеңдереү|аҙыҡ эшкәртеүсе]] биҙҙәргә ыңғай йоғонто яһай, аппетитты аса. Сырҙағы туҡлыҡлы матдәләрҙе организм тулыһынса тиерлек эшкәртә (98—99 %). Был ризыҡта A, D, E, B1, B2, B12, PP, C [[витаминдар]], пантотен кислота һәм башҡалар бар. Майлылығы һәм аҡһим миҡдары буйынса сырҙың энергия биреү ҡеүәте төрлөсә. Сыр һөт концентраты кеүек: аҡһымдар, май, минераль матдәләр шул уҡ нисбәттә, [[кальций]] менән [[фосфор]] ҙа тейешле кимәлдә.

Эшләнешенә ҡарап ҡаты, йомшаҡ, тоҙлоҡло һәм эшкәртелгән (ҡайнатылған) сырҙарға бүлеп йөрөтәләр.  
[[Сыр|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>b0h9j9tyunr2sbi4dj0cx60n8gx8py4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/27</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200361</id>
    <revision>
      <id>1293912</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:A man of learning (Avicenna?). Oil painting by a Ne Wellcome V0017691.jpg|безрамки|справа|80px]] '''Әбүғәлисина''' —  күренекле фарсы [[Фәлсәфә|философы]] һәм [[Медицина|табибы]], көнсығыш [[Аристотель|аристотелизмы]] вәкиле. 980 йылда Урта Азияла [[Бохара]] ҡалаһы янындағы Афшан ҡалаһында тыуа. Солт...</comment>
      <origin>1293912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3539" sha1="thc9rs0qddhh4clmyqtzcx73bsd11gy" xml:space="preserve">[[Файл:A man of learning (Avicenna?). Oil painting by a Ne Wellcome V0017691.jpg|безрамки|справа|80px]]
'''Әбүғәлисина''' —  күренекле фарсы [[Фәлсәфә|философы]] һәм [[Медицина|табибы]], көнсығыш [[Аристотель|аристотелизмы]] вәкиле. 980 йылда Урта Азияла [[Бохара]] ҡалаһы янындағы Афшан ҡалаһында тыуа. Солтан һарайының табибы һәм вәзире була. Урта быуаттарҙың һәм [[ислам]] донъяһының иң танылған һәм абруйлы ғалим-философы.
ң
Әбүғәлисина Бохарала бай ғаиләлә тыуа. Уның атаһы белемле, мәртәбәле зат булып, улын да үҙенең мәсләге йүнәлешендә тәрбиәләргә тырыша. Әбүғәлисина 10 йәшендә үк [[Ҡөрьән]]де яттан белә. 985—96 йылдарҙа Бохарала башланғыс мәктәптә уҡый; һуңыраҡ өйөндә белем ала — [[математика]], [[физика]], [[логика]], [[астрономия]], [[Фәлсәфә|философия]] һәм башҡа [[фән]]дәрҙе өйрәнә. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәрен, уларҙың грамматикаһын 15—16 йәштәрендә үҙ аллы уҡый. Был фәндәрҙе Бохараға килгән ғалим Әбү Абдалаһ Натил менән өйрәнә. Һуңынан 16 йәшлек малай үҙ алдына уҡый. [[Аристотель| Аристотелдең]] «Метафизика»һы менән танышҡансы [[геометрия]], астрономия, [[музыка]]ны еңел өйрәнә. Үҙенең автобиографияһында «был китапты бер нисә тапҡыр уҡып сыҡтым, әммә аңламаным» тип билдәләй. Әл-Фарабиҙың «Метафизикаға аңлатмалар»ын уҡығас ҡына төшөнөп китә.

16 йәшлек Ибн Синаны Бохараның әмирен дауаларға саҡыралар. Автобиографияһында: «Медицинаны өйрәнә башланым, ауырыуҙарҙы күҙәтеп, белемемде тулыландырҙым, был мине китаптарҙа булмаған төрлө дауалау алымдарына өйрәтте», — тип яҙа ул.

1002 йылда ҙур ғалимдар даирәһен берләштергән «Мамум академияһы» урынлашҡан Гүргәнч (хәҙерге Үргәнес) ҡалаһына күсеп китә. Солтан Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итеүҙән баш тартҡандан һуң (1008), йәберләнеүҙәргә дусар була, [[Хорасан]]да һәм Табарстанда ил гиҙеп йөрөй. Күп кенә хеҙмәттәрен юлда саҡта эйәр өҫтөндә килеш яҙа.

1015—1024 йылдарҙа [[Хәмәдан]]да йәшәй, фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әмирлектең сәйәси һәм дәүләт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша.  
[[Әбүғәлисина|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>thc9rs0qddhh4clmyqtzcx73bsd11gy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/26</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200362</id>
    <revision>
      <id>1293913</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Dinosaur at islamabad.jpg|безрамки|справа|80px]] '''Диноза́врҙар'''  «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σαῦρος «кеҫәртке» — [[мезозой]] эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлыҡ иткән умыртҡаһыҙ, ер өҫтө һөйрәлеүселәре отрядына ҡараған хайуан. Улар өҫтөнлөк иткән дәүер — я...</comment>
      <origin>1293913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3846" sha1="founhcf1q76ny2agtyqtbryyszcl3p7" xml:space="preserve">[[Файл:Dinosaur at islamabad.jpg|безрамки|справа|80px]]
'''Диноза́врҙар'''  «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σαῦρος «кеҫәртке» — [[мезозой]] эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлыҡ иткән умыртҡаһыҙ, ер өҫтө һөйрәлеүселәре отрядына ҡараған хайуан. Улар өҫтөнлөк иткән дәүер — яҡынса һуңғы [[триас осоро]]нан (бөгөнгөнән 225 миллион йыл элек) [[аҡбур осоро]] аҙағына тиклем (бөгөндән 65 миллион йыл элек). Аҡбур осоронан өсөнсөл осорға күскән ваҡытта, сағыштырмаса ҡыҫҡа геологик ваҡыт эсендә, бик күп хайуандар һәм үҫемлектәр менән бергә юҡҡа сыға. Динозаврҙарҙың һөлдәләре планетаның бөтә континенттарында ла табылған. Палеонтологтар тарафынан был хайуандарҙың 500-ҙән артыҡ төрө билдәләнгән һәм тасуирлап һүрәтләнгән Улар ике ҙур төркөмгә бүленә — ҡоштар һәм кеҫәрткеләр.

«Динозавр» терминын фәнни әҙәбиәткә [[1842 йыл]]да [[Англия|инглиз]] [[Биология|биологы]] Ричард Оуэн беренсе тапҡыр индереп ебәрә. Ул был һүҙҙе ташҡа әйләнгән боронғо кеҫәрткеләрҙең тәү табылған һәм ҙурлығы менән ғалимдарҙы таң ҡалдырған һөлдәләрен тасуирлағанда ҡуллана. Таксономик яҡтан атама динозаврҙың теше, тырнағы һәм башҡа үҙенсәлегенә ишара булһа ла, Оуэн был терминды табылған һөлдәләрҙең нәҡ ҙурлығына ҡарап бирә. Үҙенең ҡараштарын нигеҙләп, Оуэн динозаврҙарҙы икенсел осорҙоң ''ҡалын тиреле хайуандары'' тип нарыҡлай. [[XIX быуат]]та ҙур бегемоттарҙы, филдәрҙе һәм носорогтарҙы тап ''ҡалын тирелеләр'' тип йөрөткәндәр, ә икенсел осор тип [[мезозой]] дәүере аталған.

Ер аҫтында табылған ҙур һөйәктәрҙе боронғо заманда [[Троя һуғышы]]нда ҡатнашыусыларҙан ҡалған тип, [[Урта быуаттар]]ҙан [[XIX быуат]]ҡа тиклем [[туфан ҡалҡыу]]ы ваҡытында һәләк булған бәһлеүән һөйәктәре тип иҫәпләгәндәр. Алыҫ Көнсығышта [[аждаһа]] һөйәктәре, уларҙың дауалау сифаты бар тип ҡарағандар.

[[1824 йыл]]да Король геология йәмғиәте президенты Уильям Бакэнд [[Юра осоро]] сланецтарында табылған бик боронғо хайуан һөйәктәре табылыуы хаҡында сығыш яһай. Сағыштырмаса анатомия белгесе Жорж Кювье ярҙамы менән Бакленд табылған һөйәктәрҙе гигант йыртҡыс кеҫәрткенеке тип квалификациялай, һәм уны мегалозавр, йәғни «ғәйәт ҙур кеҫәртке» тип атай. 
[[Динозаврҙар|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>founhcf1q76ny2agtyqtbryyszcl3p7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/25</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200363</id>
    <revision>
      <id>1293914</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Composition «Declaration of Independence» in Museum of the History of Azerbaijan 2.jpg|безрамки|справа|100px]] '''Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы''', йәки '''Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғо тураһында акт''' — Әзербайжан Милли Советы 1918 йылдың 28 майында [[Тифлис]]та төҙөлгән һәм ҡул ҡуйылға...</comment>
      <origin>1293914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3740" sha1="q7klwmf6qy529ql0hzbz7f1krn7yc3m" xml:space="preserve">[[Файл:Composition «Declaration of Independence» in Museum of the History of Azerbaijan 2.jpg|безрамки|справа|100px]]
'''Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы''', йәки '''Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғо тураһында акт''' — Әзербайжан Милли Советы 1918 йылдың 28 майында [[Тифлис]]та төҙөлгән һәм ҡул ҡуйылған һәм Әзербайжан демократик республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән документ.

Әзербайжан Демократик Республикаһы барлығы 23 көн йәшәп ҡалған һәм 1920 йылдың апрелендә советлаштырыу һөҙөмтәһендә бөтөрөлгән. Уның урынында барлыҡҡа килгән [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы]] тиҙҙән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] составына инә.[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан]] һуң, [[1991 йыл|1991 йылдың]] [[18 октябрь|18 октябрендә]], Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы, 1918 йылғы бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһына таянып, «Әзербайжан Республикаһының Дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында» Конституцион актын ҡабул иткән.

Ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә [[әзербайжан теле]]ндә төҙөлгән Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының ҡулъяҙма {{comment|төп нөсхәһе|оригинал}} Әзербайжан Республикаһының Дәүләт архивында, әзербайжан оригинал күсермәләре [[Әзербайжан теле|әзербайжан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә — [[Баҡы]]ла Әзербайжандың Милли фәндәр академияһының тарих Музейында һаҡлана. Декларация ҡабул итеү көнө — [[28 май]] — [[Әзербайжан]]да милли байрам — Республика көнө, ял көнө булып һанала.

[[1918 йыл]]дың башына Кавказ аръяғында сәйәси хәл ҡатмарлы булып ҡала. Брест-Литовскиҙағы [[Рәсәй]] һәм [[Германия]] араһындағы тыныслыҡ тураһында уңышһыҙ һөйләшеүҙәрҙән һуң, [[1917 йыл]]дың [[6 декабрь|6 декабрендә]] Кавказда герман-төрөк ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә. [[1918 йыл]]дың [[ғинуар]] башында төрөк ғәскәрҙәре Ардаган, Карс һәм Батум өлкәларен баҫып ала. Төрөк ғәскәрҙәренең алға барыуы Кавказ аръяғы комиссариатын [[1918 йыл]]дың [[6 февраль|6 февралендә]] Кавказ фронты командующийы Мәхмәт Вәһиб пашаға [[Ғосман империяһы|Ғосман Төркиәһе]] менән тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәргә әҙерлеген белдереп телеграмма бирергә мәжбүр итә.

[[Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>q7klwmf6qy529ql0hzbz7f1krn7yc3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/24</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200364</id>
    <revision>
      <id>1293915</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Moskau-Grosse-Glocke Mai 08.jpg|безрамки|справа|100px]] '''Батша ҡыңғырау''' — [[XVIII быуат]] рус ҡойоу сәнғәте һәйкәле. Ҡыңғырауҙың бейеклеге беркеткесе менән бергә — 6,24 м, диаметры — 6,6 м; ауырлығы — 202 тонна. Тәғәйенләнеше буйынса бер тапҡыр ҙа файҙаланылмаған. Ҡыңғырауҙы...</comment>
      <origin>1293915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2993" sha1="349jh0kbdtpo7lc0fv40s9zqtxt3igc" xml:space="preserve">[[Файл:Moskau-Grosse-Glocke Mai 08.jpg|безрамки|справа|100px]]
'''Батша ҡыңғырау''' — [[XVIII быуат]] рус ҡойоу сәнғәте һәйкәле. Ҡыңғырауҙың бейеклеге беркеткесе менән бергә — 6,24 м, диаметры — 6,6 м; ауырлығы — 202 тонна. Тәғәйенләнеше буйынса бер тапҡыр ҙа файҙаланылмаған. Ҡыңғырауҙы императрица [[Анна Иоанновна]] бойороғо буйынса нәҫеленә батшалыҡ иткәне тураһында иҫтәлек ҡалдырыу өсөн [[1730 йыл]]да ҡойғандар. Ҡыңғырау [[1737 йыл]]да Троицк янғыны ваҡытында зыянланған һәм быуат самаһы ерҙә ятҡан. [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында уны [[Мәскәү]] Кремлендәге Бөйөк Иван ҡыңғырау манараһы янында постаментҡа мендереп ҡуйғандар.
Беҙгә билдәле «Батша ҡыңғырау»ҙың  бер нисә элгәре булған. Беренсеһен, Годунов ҡыңғырауын, 1599 йылда ҡойғандар. Ул Кремлдең Иван майҙанында торған. Ҡыңғырау үҙенең матурлығы һәм ҙурлығы менән урындағы халыҡты һәм башҡа илдәрҙән килгән сәйәхәтселәрҙе хайран ҡалдырған. Уның ауырлығы — 33,6 тонна. Ҡыңғырау 50 йыл хеҙмәт итә, әммә [[Мәскәү]]ҙәге көслө янғын ваҡытында ярыла.

1651 йылда 130 тонналыҡ ҡыңғырау ҡойоу тураһында һүҙ алып барыла. Батша Алексей Михайлович был эште Ганс Фалькка ҡушырға теләй, әммә Фальк яңы ҡыңғырау өсөн ватыҡ ҡыңғырауҙың баҡырын файҙаланыуҙан баш тарта һәм яңы ҡыңғырауҙы эшләр өсөн биш йыл ваҡыт һорай. Мәскәү оҫталары — Данила Матвеев, уның улы Емельян Матвеев, ярҙамсылары Кирилл Самойлов, Василий Борисов һәм Семен Симонов — ҡыңғырауҙы иҫке баҡырҙан бер йыл эсендә ҡойорға әҙер булыуҙарын әйтә. 1654 йылда ҡыңғырауҙы иҫке ҡыңғырау металын файҙаланып ҡоялар, һәм ул шул уҡ йылдың декабрь айында манаранан был ҡыңғырауҙы ҡағалар, уның саң тауышы 7,5 километрға тиклем таралған.
[[Батша ҡыңғырау|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>349jh0kbdtpo7lc0fv40s9zqtxt3igc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/23</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200365</id>
    <revision>
      <id>1293916</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Albrecht Dürer - Portrait of Maximilian I - Google Art Project.jpg|безрамки|справа|100px]] '''Максимилиан I''' ([[22 март]] 1459 йыл, Нойштадт — [[12 ғинуар]] 1519 йыл, Вельс) — 1486 йылдың 16 февраленән Германия короле, 1508 йылдың 4 февраленән — [[Изге Рим империяһы]] императоры, 1493 йылдың 19 авгусынан — Авс...</comment>
      <origin>1293916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2575" sha1="a47zvexf9uugafwjv5we0748ptbqg27" xml:space="preserve">[[Файл:Albrecht Dürer - Portrait of Maximilian I - Google Art Project.jpg|безрамки|справа|100px]]
'''Максимилиан I''' ([[22 март]] 1459 йыл, Нойштадт — [[12 ғинуар]] 1519 йыл, Вельс) — 1486 йылдың 16 февраленән Германия короле, 1508 йылдың 4 февраленән — [[Изге Рим империяһы]] императоры, 1493 йылдың 19 авгусынан — Австрия эрцгерцогы. Германия һәм Австрия дәүләт системаларының реформаторы һәм күп милләтле Европаның яртыһына ғына түгел, диңгеҙ аръяғы колонияларына тиклем йәйелгән [[Габсбургтар]] дәүләте архитекторҙарының береһе.

Максимилиан I Австрия эрцгерцогы һәм Изге Рим империяһы императоры [[Фридрих III (Изге Рим империяһы императоры)|Фридрих III]] һәм Португалия короле Дуарте ҡыҙы Элеонора Португальскаяның икенсе улы&lt;ref&gt;Максимилианды өлкән ағаһы Кристоф, сабый саҡта үлә. [[25 март]]та ул Нойштадттағы Изге Георгий сиркәүендә суҡындырыла, уның крестный атаһы император Фридрихтың ышанысы менән файҙаланған воевода Николас Уйлаки була. Бала саҡта әсәһе уға ҙур йоғонто яһай, холҡо менән дә ул әсәһенә оҡшай. Әсәһенең иртә үлеүен (1467 йылда) Максимилиан бик ауыр кисергәне билдәле.

Уның Кристоф ағаһы сабый саҡта вафат була, һәм Максимилианды бик бәләкәйҙән үк атаһының вариҫы булараҡ әҙерләй башлайҙар. Башта Максимилианды тәрбиәләү менән әсәһе шөғөлләнә, әммә һуңыраҡ Фридрих, улы үтә иркә булып үҫә тип, уны, әсәһенән алып, тәрбиәсе итеп тәғәйенләнгән священник Петер Энгельбрехтҡа бирә.
[[Максимилиан I (Изге Рим империяһы императоры)|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>a47zvexf9uugafwjv5we0748ptbqg27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200366</id>
    <revision>
      <id>1293917</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Тамги канлинцев.png|безрамки|справа|130px]] '''Ҡаңлы''' (''ҡаңны'') — [[Башҡорт ҡәбиләләре|башҡорт ҡәбиләһе]].  Телдәре [[башҡорт теле]]нең [[төньяҡ-көнбайыш диалект]]ы [[Түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше|түбәнге ағиҙел-ыҡ]] менән [[Танып һөйләше|танып]] һәм [[көньяҡ диалект]]тың ...</comment>
      <origin>1293917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3222" sha1="m8bj00jv7zolo76v4wryezkmy4g22n6" xml:space="preserve">[[Файл:Тамги канлинцев.png|безрамки|справа|130px]]
'''Ҡаңлы''' (''ҡаңны'') — [[Башҡорт ҡәбиләләре|башҡорт ҡәбиләһе]].

Телдәре [[башҡорт теле]]нең [[төньяҡ-көнбайыш диалект]]ы [[Түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше|түбәнге ағиҙел-ыҡ]] менән [[Танып һөйләше|танып]] һәм [[көньяҡ диалект]]тың [[Дим һөйләше|дим]] һөйләштәренә ҡарай.

Ҡаңлы ҡәбиләһенең барлыҡҡа килеүен боронғо Туран халҡы менән бәйләйҙәр, улар актик һәм иртә урта быуаттарҙа [[Һырдаръя]] һәм [[Көньяҡ Урал]] араһындағы далаларҙа йәшәгән. Боронғо иран ижади ҡомартҡыларында («Авеста», «Хвадай-намаг» («Хоҙайнамә»)), зороастрий яҙмаларында («Денкард», «Бундахишн»), «[[Шаһнамә]]» поэмаһында туран һәм иран (арий) халыҡтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуы тураһында әйтелә. Тәүге турандарҙың мифик ата-бабаһы Арийҙың ҡустыһы булған, был хәҙерге генетик тикшеренеүҙәр менән дә раҫлана.

Урта быуат ҡаңлылары «Сокровенное сказание»ла — канг-лин, [[Рәшит әт-Дин]]дә — канлы, Әбелғәзиҙә канкли, канглы тип телгә алына. Был этноним шулай уҡ [[ҡаҙаҡтар]], [[ҡараҡалпаҡтар]], ҡырғыҙҙар, [[ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]] һәм [[үзбәктәр]]ҙең составында теркәлгән. Ҡәбилә формалашыуына уларҙың [[ҡыпсаҡтар]] араһында йәшәүе йоғонто яһай. Тикшеренеүселәрҙең күбеһенең раҫлауынса, ҡаңлыларҙың берләшмәһе XI—XII быуаттарҙа [[Арал диңгеҙе|Арал]] буйы далаларында [[Бәшнәктәр|бәшнәк]]-[[Уғыҙҙар|уғыҙ]] нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шул уҡ ваҡытта «ҡаңлы» этнонимы бәшнәктең боронғо үҙатамаһы булған «ҡаңғар» менән оҡшаш. Ҡаңлыларҙың этник формалашыуында шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың ҙур роль уйнауы һыҙыҡ өҫтөнә алына, улар 1220 йылда [[монголдар]] тарафынан тар-мар ителгәндән һуң башлыса Ҡыпсаҡ далаһы (Дешт-и-Ҡыпсаҡ) халҡы составына ҡушыла. ­Икенсе гипотеза буйынса, ҡаңлылар [[Һырдаръя]]ла Ҡаңгөй дәүләтен төҙөгән ҡаңгөйҙәрҙең этник вариҫтары булып тора.
[[Ҡаңлы|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>m8bj00jv7zolo76v4wryezkmy4g22n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/21</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200367</id>
    <revision>
      <id>1293919</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:2006VW139.gif|безрамки|справа|130px]] '''Астеро́ид''' — [[Ҡояш системаһы]]ндағы, [[ҡояш]] тирәләй орбитала әйләнеп йөрөүсе, сағыштармаса ҙур булмған күк есеме. Астероидтар массаһы һәм ҙурлығы буйынса [[планета]]ларҙан ҡалыша, улар дөрөҫ булмаған формала һәм атмосфералар...</comment>
      <origin>1293919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2517" sha1="24idc2ucpbg1v9gpk8q5z7mdkhhoc1z" xml:space="preserve">[[Файл:2006VW139.gif|безрамки|справа|130px]]
'''Астеро́ид''' — [[Ҡояш системаһы]]ндағы, [[ҡояш]] тирәләй орбитала әйләнеп йөрөүсе, сағыштармаса ҙур булмған күк есеме. Астероидтар массаһы һәм ҙурлығы буйынса [[планета]]ларҙан ҡалыша, улар дөрөҫ булмаған формала һәм атмосфералары юҡ, шулай ҙа уларҙың [[юлдаш]]тары булыуы мөмкин.

'''Астероид''' терминын  Уильям Гершел керетә, уларҙы телескоптан күҙәткән ваҡытта улар йондоҙ кеүек күренә, планеталар уларҙан, айырмалы булараҡ, диск кеүек күренә. «Астероид»тың теүәл билдәләмәһе әлегә тиклем билдәләнмәгән. [[2006 йыл]]ға тиклем астероидтарҙы ''кесе планеталар'' тип йөрөткәндәр.

Квалификация биреү өсөн төп параметр — есемдең ҙурлығы. Диамтры 30 м-ҙан артың булған күк есеме астероид тип атала, бәләкәйерәк күк есемдәре метеоридтар тип атала.

Әлеге ваҡытта [[Ҡояш системаһы]]нда йөҙ меңләгән астероид булыуы билдәле. [[2013 йыл]]дың [[11 ғинуар]]ына торошло мәғлүмәттәр базаһында 97 853 768 объект иҫәпләне, 600 853-нең орбиталары билдәленгән һәм уларға рәсми номер бирелгән. Ҡояш системаһында ҙурлығы 1 км-ҙан ҙурыраҡ 1,1-ҙән 1,9 миллион объект бар тип иҫәпләнә.
Әлеге ваҡытта билдәле булған астероидтар [[Марс]] менән [[Юпитер]] орбиталары араһындағы астероидтар һыҙатында тупланған.

Ҙурлығы яҡынса 975×909 км булған Цецера [[Ҡояш системаһы]]ндағы иң ҙүр астероид булып иҫәпләнә ине, [[2006]] йылдың 24 авгусында ул ''кәрлә планета'' статусын алды.

[[Астероид|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>24idc2ucpbg1v9gpk8q5z7mdkhhoc1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/20</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200368</id>
    <revision>
      <id>1293920</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Cançons per la mainada, Guimerà-Mas Serracant.jpg|thumb|100px]] '''[[Каталан теле|Катала́н теле]]''' йәиһә '''вале́нсия теле'''  — роман төркөмөнә ингән тел. [[Андорра|Андорра Кенәзлегенең]] рәсми теле, шулай уҡ [[Испания]]лағы бер нисә автономиялы берлектә ([[Каталония]]ла, Балеар утрауҙарынд...</comment>
      <origin>1293920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2809" sha1="eu4jmxuk5kxqeaxow2zyaxsu9xcwo22" xml:space="preserve">[[Файл:Cançons per la mainada, Guimerà-Mas Serracant.jpg|thumb|100px]]
'''[[Каталан теле|Катала́н теле]]''' йәиһә '''вале́нсия теле'''  — роман төркөмөнә ингән тел. [[Андорра|Андорра Кенәзлегенең]] рәсми теле, шулай уҡ [[Испания]]лағы бер нисә автономиялы берлектә ([[Каталония]]ла, Балеар утрауҙарында, Валенсияла) [[испан теле]] менән бер рәттән, [[Италия]]лағы Сардиния утрауында урынлашҡан [[Альгеро]] ҡалаһында итальян теле менән бер рәттән рәсми тел булып тора. Шулай уҡ Испаниялағы Арагон һәм Мурси́а автономиялы берлектәрендә һәм [[Франция]]лағы Руссильон (''Roussillon'', шулай уҡ Төньяҡ Каталония) тарихи өлкәһендә (йәғни хәҙерге ''Pyrénées-Orientales'' департаментында) киң ҡулланыла.
Каталан теле IX быуатта Реконкиста ағымы осоронда үҙаллы тел булып формалашҡан, тип иҫәпләнә. Ошо ваҡытта каталан теленең беренсе тарихи ҡомартҡылары барлыҡҡа килә. Тел [[Пиреней ярымутрауы]]нда ябайлаштырылған халыҡ-латин теле нигеҙендә барлыҡҡа килә. [[Урта быуаттар|Урта быуат]]тың аҙағында каталан теле әҙәби тел статусын ала һәм бик абруйлы була. [[XV быуат]]ҡа тиклем [[шиғриәт]] өсөн [[окситан теле]] ҡулланылһа, каталан теле өсөн [[фәлсәфә]] һәм [[фән]] өлкәһе асыла.

1469 йылда, Фердинанд II Изабелла I менән никахлашҡас, каталон дворяндары [[испан теле]]нә күсә башлай. Был каталан телен ҡулланыу даирәһен тарайта һәм беҙҙең көндәргә тиклем ''диглоссия''ға (ике теллелек формаһына) килтерә.

Испан мираҫы өсөн һуғышта каталондар [[Габсбург династияһы]] яғында һуғыша. Был [[XVIII быуат]]та, Бурбон династияһы хакимлыҡ иткән осорҙа, телгә ҡаршы репрессив [[сәйәсәт]]кә сәбәпсе була.


[[Каталан теле|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>eu4jmxuk5kxqeaxow2zyaxsu9xcwo22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/19</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200369</id>
    <revision>
      <id>1293921</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Main divisions in Islam.png|thumb|170px|Шиғыйҙар йәшәгән төбәктәрР]] '''Шиғыйҙар'''  — [[Ислам]]дағы ошо исем аҫтында йөрөтөлгән йүнәлеш вәкилдәре. Уларҙың берҙәмлек нигеҙе — [[Али ибн Әбү Талип|Али ибн Әбү Талиб]]ты һәм уның тоҡомдарын ғына [[Мөхәммәт]] Бәйғәмбәрҙең берҙән-бер...</comment>
      <origin>1293921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2145" sha1="2e5nukx8km1zrctf5ymtwuvy8uzhict" xml:space="preserve">[[Файл:Main divisions in Islam.png|thumb|170px|Шиғыйҙар йәшәгән төбәктәрР]]
'''Шиғыйҙар'''  — [[Ислам]]дағы ошо исем аҫтында йөрөтөлгән йүнәлеш вәкилдәре. Уларҙың берҙәмлек нигеҙе — [[Али ибн Әбү Талип|Али ибн Әбү Талиб]]ты һәм уның тоҡомдарын ғына [[Мөхәммәт]] Бәйғәмбәрҙең берҙән-бер ҡануни вариҫтары тип һанауҙа. Былар башлыса 12 имамсылар (иснәәшариҙәр), күпселеге [[Иран]]да, [[Әзербайжан]]да, Баһрейнда, [[Ираҡ]]та һәм [[Ливан]]да йәшәй.

Барлыҡ мосолмандар кеүек үк шиғыйҙар Мөхәммәт-Алланың Рәсүле икәненә инана. Шиғыйҙар өммәткә һайланып ҡуйыла торған хәлифтәр түгел, ә [[Аллаһ]] тарафынан тәғәйенләнгән имамдар идара итергә тейеш тип һанай. Бындай имамдар иҫәбенә улар [[Али ибн Әбү Талип]] һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманан киткән тоҡомдарҙы индерә. Шиғыйҙар тәүге 3 хәлиф — хәҙрәти Әбү Бәкр, Ғүмәр һәм Усман — идара иткән хәлифәткә тәнҡит менән ҡарай. Хәҙрәти Әбү Бәкр әҙ һанлы араҡалаштары тарфынан һайланған, ул үҙе урынына хәҙрәти Ғүмәрҙе ҡалдырған, ә уныһы хәҙрәти Усманды һайлаттырған тип ризаһыҙлыҡ белдерәләр. Шиғыйҙарҙың фекеренсә Имамды өммәт үҙе һайларға тейеш. Төрлә мәғлүмәттәр буйынса, шиғыйҙар мосолмандарҙың дөйөм һанының 10—20 % тәшкил итә.


[[Шиғыйҙар|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>2e5nukx8km1zrctf5ymtwuvy8uzhict</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/18</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200370</id>
    <revision>
      <id>1293922</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Pole-south.gif|thumb|150px|&lt;small&gt;1. Төньяҡ ҡотоп Көньяҡ магнит ҡотоп &lt;/small&gt;]] '''Көньяҡ ҡотоп, Көньяҡ полюс''' — [[Ер|Ер шарының]] әйләнеү күсәре Көньяҡ ярымшар яғында ер йөҙөн киҫеп үткән урын. [[Антарктида]]лағы Поляр яҫы тау эсендә бейеклектә урынлашҡан.  Көньяҡ ҡотоп тирәһен...</comment>
      <origin>1293922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3498" sha1="bddno4t7g8mh49q1slhyjovkvropul3" xml:space="preserve">[[Файл:Pole-south.gif|thumb|150px|&lt;small&gt;1. Төньяҡ ҡотоп
Көньяҡ магнит ҡотоп &lt;/small&gt;]]
'''Көньяҡ ҡотоп, Көньяҡ полюс''' — [[Ер|Ер шарының]] әйләнеү күсәре Көньяҡ ярымшар яғында ер йөҙөн киҫеп үткән урын. [[Антарктида]]лағы Поляр яҫы тау эсендә бейеклектә урынлашҡан.

Көньяҡ ҡотоп тирәһендә боҙ ҡалынлығы — {{nobr|2840 [[метр]]}}. Һауаның уртаса температураһы {{nobr|−48,9 °C}} (иң юғары {{nobr|−12,3 °C}}, иң түбән {{nobr|−82,8&amp;nbsp;°C}}).

[[1911]] йылдың декабрь айында Көньяҡ Ҡотопҡа [[Руаль Амундсен]] етәкселегндәге [[Норвегия|норвег]] экспедицияһы барып етә. Был төркөмдә шулай уҡ Олаф Бьоланд, Сверр Хассел, Хельмер Хансен һәм Оскар Вистинг була. [[1912]] йылдың ғинуар айында — Роберт Скотт етәкселегендәге [[Англия|инглиз]] экспедицияһы Көньяҡ Ҡотопты яйлай. 1929 йылда [[АҠШ|американлы]] Р. Бэрд беренсе булып Көньяҡ Ҡотоп өҫтөнән самолётта осоп үтә. 1958 йылда В. Фукс һәм Э. Хиллари етәкселегендәге [[Бөйөк Британия|британ]]-[[Яңы Зеландия]] экспедицияһы Уэдделл дингеҙенән Росс дингеҙенә Көньяҡ Ҡотоп аша беренсе тапҡыр саңғыла һәм сылбырлы тәгәрмәсле тракторҙа трансарктик юл үтә.

Көньяҡ Ҡотопта [[1957]] йылдан АҠШ-тың [[Амундсен — Скотт (антарктика станцияһы)|Амундсен-Скотт]] ғилми станцияһы эшләй. Боҙҙар күсеше арҡаһында [[2006]] йылда станция ҡотоптан 100 метр самаһы ситтә булыуы билдәләнә. Көньяҡ ҡотопта боҙ аҫтында юғары энергиялы нейтрино детекторы ''IceCube'' эшләй. Детектор 1450—2450 метр боҙ аҫтында урынлашҡан, 1 кубик километр боҙ Черенков радиаторы урынына файҙаланыла.

1819 йылдың 31 мартында Крузенштерн диңгеҙ министры де Траверсеға поляр һыуҙарҙы өйрәнеү зарурлығы тураһында хат ебәрә. Хатта Крузенштерн ике экспедиция әҙерлергә тәҡдим итә — [[Төньяҡ ҡотоп|Төньяҡ]] һәм Көньяҡ ҡотопҡа. Һәр экспедицияға икешәр судно ебәрергә планлаштыра. 1819—1821 йылдарҙағы Көньяҡ ҡотоп экспедицияһына айырыуса иғтибар бүлә.

Нәтижәлә [[Антарктида]]ны аса, әммә көньяк материктың һыҙаттары һәм геологияһы [[XIX быуат]] аҙағына тиклем билдәһеҙ булап ҡала.


[[Көньяҡ полюс|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>bddno4t7g8mh49q1slhyjovkvropul3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/17</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200371</id>
    <revision>
      <id>1293923</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:GalilEXP.jpg|безрамки|справа|120px]] '''Галилео Галилей'''  (1564  — 1642) — [[Италия]] физигы, механигы, астрономы, фәйләсуфы һәм математигы. Үҙ ваҡытының фәнни үҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Беренсе булып күк йөҙө есемдәрен күҙәтеү өсөн [[телескоп]] ҡулланған һәм бик мөһим а...</comment>
      <origin>1293923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4609" sha1="a6z9i91gb9atxf5h9mv2odvc24y0sz9" xml:space="preserve">[[Файл:GalilEXP.jpg|безрамки|справа|120px]]
'''Галилео Галилей'''  (1564  — 1642) — [[Италия]] физигы, механигы, астрономы, фәйләсуфы һәм математигы. Үҙ ваҡытының фәнни үҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Беренсе булып күк йөҙө есемдәрен күҙәтеү өсөн [[телескоп]] ҡулланған һәм бик мөһим [[астрономия]] асыштарын эшләгән. Үҙ хеҙмәттәрендә [[Аристотель|Аристотелдең]] метафизикаһынан баш тарта һәм экспериментлы [[физика]]ға нигеҙ һала.

Ул доньяның [[гелиоцентризм]] теорияһын яҡлай һәм шул сәбәпле [[католик сиркәү]] менән етди конфликта була.

Галилей 1564 йылда [[Италия]]ла урынлашҡан Пиза ҡалаһында билдәле, әммә фәҡирләшкән композитор Винченцо Галилей (1520—1591) ғаиләһендә тыуа. Галилейҙың нәҫеле XIV быуаттан уҡ мәғлүм. Уның бер нисә тура ата-бабаһы Флорентий дәүләтенең етәкселәре булған; бер бабаһы — шулай уҡ ''Галилео'' исемле мәшһүр табип, 1445 йылда хатта дәүләт башлығы булып һайлана.

Винченцо Галилей һәм Джулия Амманнати ғаиләһендә алты бала була, бары тик дүрте генә өлкән йәшкә етә: Галилео (баш бала), Вирджиния һәм Ливия исемле ҡыҙҙар һәм кинйә малай Микеланджело. Микеланджело үҫкәс атаһы кеүек лютна өсөн яҙыусы мәшһүр композитор булып китә.

Галилейҙың йәш сағы тураһында мәғлүмәт аҙ. Йәш саҡтан малай сәнғәткә тартыла. Ғүмер буйы ул [[музыка]]ны һәм рәсемдәр төшөрөүҙе ярата.

Башланғыс белемде Галилей яҡындағы Валломброза исемле монастырҙа ала. Ул бик ныҡ уҡырға ярата, синыфта иң яҡшы уҡыусылар араһында тора. Галилей [[христианлыҡ|христиан дине]] әһеле булырға теләгән, ләкин атаһы уға рөхсәт итмәй.

1581 йылда Галилей атаһының кәңәшен тыңлап, табиплыҡҡа өйрәнеү өсөн Пиза университетына килә. Студент булып өс йылдан кәмерәк уҡый, шул осорҙа уҡ боронғо фәлсәфәселәр һәм математиктар китаптары менән таныша, уҡытыусылар араһында еңелмәҫлек бәхәссе булып таныла. Шул ваҡытта рәсми тыйылған [[Коперник]] теорияһы менән таныша.

Тиҙҙән атаһының финанс хәле насарая, улының уҡыуы өсөн түләй алмай. Галилейға бушлай уҡырға рөхсәт һорап ҡарай (һәләтле уҡыусыларға ундай ташламалар булған); үтенесе кире ҡағылып, Галилей ғилми дәрәжә алмайынса Флоренцияға ҡайтырға мәжбүр була. Бәхетенә, ул уйлап сығарыусыларҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Пиза профессорҙары араһында маркиз Гвидобальдо дель Монте уның һәләтен айырмалы рәүештә баһалай. Ул Архимед заманынан донъяла бындай даһи гений юҡ, тип иҫәпләй. Йәш кешенең ғәжәп һәләтенә һоҡлана, уның бағымсыһы була һәм герцог Фердинандтан түләүле ғилми вазифа урынына үтенес һорай. Тиҙҙән [[1589]] йылда Галилео Пиза университетына математика профессоры булып килә.

[[Галилео Галилей|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>a6z9i91gb9atxf5h9mv2odvc24y0sz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293924</id>
      <parentid>1293923</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2360" sha1="qn9nswatbqd768faydi1583t1sn9wtz" xml:space="preserve">[[Файл:GalilEXP.jpg|безрамки|справа|120px]]
'''Галилео Галилей'''  (1564  — 1642) — [[Италия]] физигы, механигы, астрономы, фәйләсуфы һәм математигы. Үҙ ваҡытының фәнни үҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Беренсе булып күк йөҙө есемдәрен күҙәтеү өсөн [[телескоп]] ҡулланған һәм бик мөһим [[астрономия]] асыштарын эшләгән. Үҙ хеҙмәттәрендә [[Аристотель|Аристотелдең]] метафизикаһынан баш тарта һәм экспериментлы [[физика]]ға нигеҙ һала.

Ул доньяның [[гелиоцентризм]] теорияһын яҡлай һәм шул сәбәпле [[католик сиркәү]] менән етди конфликта була.

Галилей 1564 йылда [[Италия]]ла урынлашҡан Пиза ҡалаһында билдәле, әммә фәҡирләшкән композитор Винченцо Галилей (1520—1591) ғаиләһендә тыуа. Галилейҙың нәҫеле XIV быуаттан уҡ мәғлүм. Уның бер нисә тура ата-бабаһы Флорентий дәүләтенең етәкселәре булған; бер бабаһы — шулай уҡ ''Галилео'' исемле мәшһүр табип, 1445 йылда хатта дәүләт башлығы булып һайлана.

Винченцо Галилей һәм Джулия Амманнати ғаиләһендә алты бала була, бары тик дүрте генә өлкән йәшкә етә: Галилео (баш бала), Вирджиния һәм Ливия исемле ҡыҙҙар һәм кинйә малай Микеланджело. Микеланджело үҫкәс атаһы кеүек лютна өсөн яҙыусы мәшһүр композитор булып китә.

Галилейҙың йәш сағы тураһында мәғлүмәт аҙ. Йәш саҡтан малай сәнғәткә тартыла. Ғүмер буйы ул [[музыка]]ны һәм рәсемдәр төшөрөүҙе ярата.

[[Галилео Галилей|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>qn9nswatbqd768faydi1583t1sn9wtz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Яҡшы мәҡәлә/16</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200372</id>
    <revision>
      <id>1293925</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Природное районирование РБ.png|безрамки|справа|100px]] [[Башҡортостан Республикаһы]] биш тәбиғәт зонаға: ''урман, урманлы дала, дала, таулы-урманлы һәм таулы-урманлы дала зоналарына'' бүленә. Һәр зонаның [[Башҡортостан климаты|климаты]], Башҡортостандың һыу ресур...</comment>
      <origin>1293925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2678" sha1="sjy07o1s6r2aanpqdda22jputpl3nij" xml:space="preserve">[[Файл:Природное районирование РБ.png|безрамки|справа|100px]]
[[Башҡортостан Республикаһы]] биш тәбиғәт зонаға: ''урман, урманлы дала, дала, таулы-урманлы һәм таулы-урманлы дала зоналарына'' бүленә.
Һәр зонаның [[Башҡортостан климаты|климаты]], [[Башҡортостандың һыу ресурстары|һыу ресурстары]], үҫемлектәр һәм [[Башҡортостандың хайуандар донъяһы|хайуандар донъяһы]], шулай уҡ [[Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары|тупраҡтың]] бер-береһенә йоғонто яһаусы билдәле бер үҙенҫәлектре бар.

Был зона Башҡортостандың төньяғында урынлашҡан һәм [[ҡитға]] климаты менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ температура көнбайышта 2,4°-тан көнсығышта 0,8°-ҡа тиклем үҙгәрә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 500-ҙән 799 миллиметрғаса етә.

Урман зонаһы хужалыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһонда, атап әйткәндә, ағас ҡырҡыуҙан, бик ныҡ үҙгәреш кисергән. Ҡырҡылған ерҙәрҙә икенсел урмандар, башлыса, [[ҡайын]], [[йүкә]], [[уҫаҡ]]тан торған урмандар үҫә. Был зонала майҙандың яртыһы тиерлек һөрөнтө ер өлөшөнә тура килә. Бындай төбәктәрҙә антропоген ландшафт өҫтөнлөк итә. Кеше тәьҫиренән тупраҡтың составы ла аҡрынлап үҙгәрә бара. Унда яйлап ҡына булһа ла серемтә ҡатламы ҡалыная.

Урман зонаһында кеше ҡулы теймәгән ландшафт майҙандары тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп һаҡлана һәм ҡурсалана. Улар иҫәбенә [[Краснокама районы]]ның үҙәге [[Николо-Берёзовка]] ауылы тирәһендәге ҡарағай һәм шыршы урмандары, [[Дүртөйлө районы]]ның Венеция ауылы эргәһендәге ҡарағай урманы инә.

[[Башҡортостандың тәбиғәт зоналары|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>sjy07o1s6r2aanpqdda22jputpl3nij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293926</id>
      <parentid>1293925</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2622" sha1="owd6p9yyhaetf3024gn9ck6adh955vn" xml:space="preserve">[[Файл:Bashkortostan crh.png|right|100px|]]
[[Башҡортостан Республикаһы]] биш тәбиғәт зонаға: ''урман, урманлы дала, дала, таулы-урманлы һәм таулы-урманлы дала зоналарына'' бүленә.
Һәр зонаның [[Башҡортостан климаты|климаты]], [[Башҡортостандың һыу ресурстары|һыу ресурстары]], үҫемлектәр һәм [[Башҡортостандың хайуандар донъяһы|хайуандар донъяһы]], шулай уҡ [[Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары|тупраҡтың]] бер-береһенә йоғонто яһаусы билдәле бер үҙенҫәлектре бар.

Был зона Башҡортостандың төньяғында урынлашҡан һәм [[ҡитға]] климаты менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ температура көнбайышта 2,4°-тан көнсығышта 0,8°-ҡа тиклем үҙгәрә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 500-ҙән 799 миллиметрғаса етә.

Урман зонаһы хужалыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһонда, атап әйткәндә, ағас ҡырҡыуҙан, бик ныҡ үҙгәреш кисергән. Ҡырҡылған ерҙәрҙә икенсел урмандар, башлыса, [[ҡайын]], [[йүкә]], [[уҫаҡ]]тан торған урмандар үҫә. Был зонала майҙандың яртыһы тиерлек һөрөнтө ер өлөшөнә тура килә. Бындай төбәктәрҙә антропоген ландшафт өҫтөнлөк итә. Кеше тәьҫиренән тупраҡтың составы ла аҡрынлап үҙгәрә бара. Унда яйлап ҡына булһа ла серемтә ҡатламы ҡалыная.

Урман зонаһында кеше ҡулы теймәгән ландшафт майҙандары тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп һаҡлана һәм ҡурсалана. Улар иҫәбенә [[Краснокама районы]]ның үҙәге [[Николо-Берёзовка]] ауылы тирәһендәге ҡарағай һәм шыршы урмандары, [[Дүртөйлө районы]]ның Венеция ауылы эргәһендәге ҡарағай урманы инә.

[[Башҡортостандың тәбиғәт зоналары|''↪ д а у а м ы…'']]</text>
      <sha1>owd6p9yyhaetf3024gn9ck6adh955vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/18</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200373</id>
    <revision>
      <id>1293929</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[File: Sant Vasily cathedral in Moscow.JPG|thumb|right|150px|[[Ҡыҙыл майҙан]], Василий Блаженный сиркәүе]] * Василий Блаженный сиркәүе (һүрәттә) '''[[Иван Грозный]]''' бойроғо буйынса [[Ҡазан]]ды яулау иҫтәлегенә төҙөлдө. * Тарихсылар [[Суслов Михаил Андреевич|Михаил Сусловты]]ты СССР дәүләтенеӊ б...</comment>
      <origin>1293929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2750" sha1="8z7ykldl1tit15zu5n380hyse7dj4sj" xml:space="preserve">[[File: Sant Vasily cathedral in Moscow.JPG|thumb|right|150px|[[Ҡыҙыл майҙан]], Василий Блаженный сиркәүе]]
* Василий Блаженный сиркәүе (һүрәттә) '''[[Иван Грозный]]''' бойроғо буйынса [[Ҡазан]]ды яулау иҫтәлегенә төҙөлдө.
* Тарихсылар [[Суслов Михаил Андреевич|Михаил Сусловты]]ты СССР дәүләтенеӊ баш идеологы итеп  һанайҙар. Ул Кремль диуарҙары итәгендә [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] ҡәберенән уӊ яғында ерләнгән.
* Һуӊһы йылдарҙа [[Католицизм]]да иӊ хөрмәтләнғән һәм популярлаштырылған кеше — '''Тереза Әcә''', ул сығышы менән күпселеге мосолман динле [[Албандар|албандарҙан]].
* Бер бөтөн булған серб халыҡтын дин бүлде: мосолман өлөшө [[Босния һәм Герцеговина]]ла, православ өлөшө [[Сербия]]ла һәм католик өлөшө [[Хорватия]]ла айырым дәүләттәрҙә йәшәй.
* Европа илдәрендә Сиркәү һалымы (({{lang-en|Church tax}})) – ғәҙәти хәл. Был һалым дин конфессияларына һалына. [[Финляндия]]ла граждандарҙың килеменән 2%-ҡа етә. Австрияла Сиркәү һалымын 1939 йылда Гитлер индерә һәм артабан Сиркәүҙең азатлығын һаҡлау маҡсаты менән ҡалдырылды.
* Урыҫтар араһында беренсе Санкт-Петербург ФА-ның ағза-корреспонденты тип [[Пётр Иванович Рычков]] һанала (1759).
* [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 100 йәшлек юбилейын билдәләгән  '''[[Нагаев Мөғин Кәрим улы|артиллерисы]]''' ике тапҡыр «Советтар Союзы Геройы» званиеһына лайыҡ тип күрһәтелә, әммә был исем уға бирелмәй.
* Бынан 500-300 миллион йылдар элек хәҙерге [[Урал тауҙары]] урынында ике ҡитғаны бүлеүсе '''[[Урал океаны]]''' булған, уның ҡайһы бер [[Мәрйен рифтары|рифтарынан]] барлыҡҡа килгән [[шихандар]]ы әле лә һаҡланған.</text>
      <sha1>8z7ykldl1tit15zu5n380hyse7dj4sj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/19</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200374</id>
    <revision>
      <id>1293931</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда командованиеның оператив бойороҡтары асыҡ эфир аша [[башҡорт теле]]ндә лә бирелгән, был дошмандар араһында ошо телде белеүселәр булмауы менән аңлатылған. [[Файл: Ka-32A11VS HeliRussia2011-05.jpg|мини|Ка-32А11ВС вертолёты.]] * Күмертау авиац...</comment>
      <origin>1293931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2352" sha1="asaudsfblde97zwydzhu2692xfd0lbi" xml:space="preserve">* [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда командованиеның оператив бойороҡтары асыҡ эфир аша [[башҡорт теле]]ндә лә бирелгән, был дошмандар араһында ошо телде белеүселәр булмауы менән аңлатылған.
[[Файл: Ka-32A11VS HeliRussia2011-05.jpg|мини|Ка-32А11ВС вертолёты.]]
* [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] — донъяла күсәрле системалы күтәргес винтлы вертолёттар етештереүсе берҙән-бер предприятие.&lt;!-- вертолеты с соосной системой подъемных винтов --&gt;
* [[XIX быуат]] уртаһында [[башҡорттар]]ҙа [[сәй]] эсеү йолаһы таралыу алған. Сауҙагәрҙәр сәйҙе [[Цин империяһы|Ҡытайҙан]] алып килгәнгә күрә, уның хаҡы юғары булған.
* [[Учалы районы]]ның [[Сораман]] ауылында Рәсәйҙә тәүге тапҡыр диңгеҙ [[мәсет]]е асыла.
* [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһында]] дауалау маҡсаттарында [[Ҡорғаҙаҡ шишмәһе]]нең даими температураһы +160 °С булған аҙ ми­не­ралләшкән гидрокарбонатлы-кальцийлы-магнийлы һыуы һәм [[Ҡырым Республикаһы|Ҡырымдан]] килтерелгән Саки ләме ҡулланыла.
* [[Башҡортостан]]да [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]], [[Париж (Ҡыйғы районы)|Париж]], [[Бохара (Шаран районы)|Бохара]], [[Урыҫ Швейцарияһы]], [[Венеция (Дүртөйлө районы)|Венеция]] исемле тораҡ пункттар бар.
* [[1980 йыл]]да [[Өфө]]лә миллионынсы кеше донъяға килә.
* [[2014 йыл]]да [[Пегас (йондоҙлоҡ)|«Пегас» йондоҙлоғоноң]] бер йондоҙона «[[Урал батыр]]» исеме бирелгән.</text>
      <sha1>asaudsfblde97zwydzhu2692xfd0lbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/20</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200375</id>
    <revision>
      <id>1293932</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * [[Һынташты мәҙәниәте]]нә ҡараған [[Арҡайым]] ҡаласығында кешеләр беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ аҙағы — 2-се мең йыллыҡ башында көн иткән. * XVI быуатта [[ирәкте]] ҡәбиләһенең башлығы [[Иҫән хан]] [[балыҡсы]], [[гәрә]], [[ирәкте]], [[танып|ҡайпан]], [[унлар|байҡы]], [[таҙлар]]...</comment>
      <origin>1293932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2534" sha1="0kvkoihbd84xf75acqfux8id6e1mawd" xml:space="preserve">* [[Һынташты мәҙәниәте]]нә ҡараған [[Арҡайым]] ҡаласығында кешеләр беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ аҙағы — 2-се мең йыллыҡ башында көн иткән.
* XVI быуатта [[ирәкте]] ҡәбиләһенең башлығы [[Иҫән хан]] [[балыҡсы]], [[гәрә]], [[ирәкте]], [[танып|ҡайпан]], [[унлар|байҡы]], [[таҙлар]] һәм [[Уран (ҡәбилә)|уран]] башҡорт ырыуҙары һәм ҡәбиләләре берләшмәһенең етәксеһе булған.
* [[Бал ҡорттары|Бал ҡорто]] һауаға үҙенең ауырлығынан 6 тапҡыр ҙурыраҡ йөктө күтәрә ала.
* 1979 йылда [[Бельгия]] астрономы А. Дебеоне тарафынан асылған [[Салауат (планета)|Салауат]] бәләкәй планетаһы [[Ҡояш]]тан уртаса 392 миллион километр, ә [[Ер]]ҙән яҡынса 201 миллион километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Башҡортостандың географик үҙәге|географик үҙәге]] [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм [[Еҙем (йылға)|Еҙем]] йылғалары араһында [[Ғафури районы]] [[Ерек (Ғафури районы)|Ерек]] ауылы эргәһендә урынлашҡан.
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы [[Муса Гәрәев]] 250-нән ашыу хәрби осош яһай.
* [[Өфө]]лә тәүге кино сеансы 1901 йылда була, ә тәүге даими эшләүсе [[кинотеатр]] 1908 йылда асыла.
* «Шайморатов генерал» йырының [[Ҡадир Даян|авторы]] [[башҡорт теле]]нең стилистикаһы һәм грамматикаһы буйынса хеҙмәттәр яҙа.
* Мөфтөй [[Мөхәмәтйәр Солтанов]], башҡорт милли-азатлыҡ эшмәкәре [[Искәндәрбәк Солтанов]] һәм музыка белгесе [[Мөхәммәтмансур Солтанов]] сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле [[Солтановтар]]ҙан булғандар.</text>
      <sha1>0kvkoihbd84xf75acqfux8id6e1mawd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/21</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200376</id>
    <revision>
      <id>1293933</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Baschkirenstein.jpg|thumb|right|200px|]] * [[Мәскәү]]ҙәге кенәз Владимир, Столыпин, Чехов, Александр I һәйкәлдәрен башҡорт сығышлы скульптор '''[[Салауат Щербаков]]''' эшләгән. * Республикала [[йөрәк]]кә тәүге операция 1935 йылда хирург '''[[Нурлығаян Байтирәков]]''' тарафынан башҡарыла....</comment>
      <origin>1293933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1354" sha1="g192wxtc1ejwt3ng9xytwocqfjzpisr" xml:space="preserve">[[Файл:Baschkirenstein.jpg|thumb|right|200px|]]
* [[Мәскәү]]ҙәге кенәз Владимир, Столыпин, Чехов, Александр I һәйкәлдәрен башҡорт сығышлы скульптор '''[[Салауат Щербаков]]''' эшләгән.
* Республикала [[йөрәк]]кә тәүге операция 1935 йылда хирург '''[[Нурлығаян Байтирәков]]''' тарафынан башҡарыла.
* Кинорежиссёр [[Нәсүр Йөрөшбаев]] һәм Германияла йәшәүсе рәссам Ирек Баишев Халыҡтарҙың 1813 йылғы һуғышы ҡатнашҡан башҡорт яугирҙарына [[Лейпциг]]та һәйкәл ҡуя ''(һүрәтте ҡарағыҙ)''.
* '''[[Исмәғил Бикмөхәмәт]]'''тең [[Һиндостан]]ға сәйәхәте 30 йылға һуҙылып китә.
* '''[[Тирмән ташы]]''' [[тәгәрмәс]]тән алдараҡ барлыҡҡа килгән тигән фекер бар. Тирмән ташына ҡарап тәгәрмәс эшләй башлаған булыуҙары ла ихтимал.
* [[Африка]]лағы '''[[Конго (йылға)|Конго йылғаһы]]''' [[экватор]]ҙы ике мәртәбә киҫеп үтә.</text>
      <sha1>g192wxtc1ejwt3ng9xytwocqfjzpisr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200377</id>
    <revision>
      <id>1293934</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * [[Башҡортостан (милли парк)|«Башҡортостан» милли паркы]] биләмәһендәге '''Иманай мәмерйәһендә''' ғалимдар мәмерйә арыҫланы, ҡыҙыл бүре, гималай айыуы, йөнтәҫ мөгөҙморон һәм дикобраздың һөйәктәрен таба. [[Файл:Hoehlenloewe CaveLion hharder.jpg|thumb|right|200px|Мәмерйә арыҫланы]] * Орхон...</comment>
      <origin>1293934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2967" sha1="1j209o3phdbr8s7hy788s86vabw5hoa" xml:space="preserve">* [[Башҡортостан (милли парк)|«Башҡортостан» милли паркы]] биләмәһендәге '''Иманай мәмерйәһендә''' ғалимдар мәмерйә арыҫланы, ҡыҙыл бүре, гималай айыуы, йөнтәҫ мөгөҙморон һәм дикобраздың һөйәктәрен таба.
[[Файл:Hoehlenloewe CaveLion hharder.jpg|thumb|right|200px|Мәмерйә арыҫланы]]
* [[Орхон яҙмалары|Боронғо төркиҙәрҙең]] ҡырлап, өсмөйөшләп яҙылған алфавитын боронғо германдарҙың имләһе һымаҡ '''[[рун яҙыуы]]''' тип атайҙар.
* [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] һәм [[БАССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы]] яңы ойоштороласаҡ '''[[Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы]]н''' ут тотоу ҡеүәтен көсәйтеү маҡсатында '''[[16-сы Башҡорт гвардия кавалерия дивизияһы]]на''' тапшырылыуын һорап СССР-ҙың Оборона халыҡ комиссарына мөрәжәғәт итә, әммә был ниәт тормошҡа ашырылмай ҡала.
* Свердловск киностудияһы «Совет Уралы» («Советский Урал») киножурналы өсөн '''[[Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы|башҡорт макизары]]''' хаҡында документаль фильм төшөргән.
* '''[[Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы|Саҡмағош батыры]]''' [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]], 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙың ҡораллы көстәрен юҡ итеүҙә, 1938 йылғы Хәсән күле буйында совет‑япон ҡораллы конфликтында, 1939—1940 йылдарҙа [[Совет-фин һуғышы|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]]тарында ҡатнашҡан.
* Әлеге ваҡытта [[Башҡортостан]]да 229 '''[[Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлеге|махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе]]''', шул иҫәптән 3 ҡурсаулыҡ, 1 милли парк, 5 тәбиғәт паркы, 29 заказник, 182 тәбиғәт ҡомартҡыһы, 1 ботаник баҡса, 7 дауалау-һауыҡтырыу урындары һәм курорты бар.</text>
      <sha1>1j209o3phdbr8s7hy788s86vabw5hoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/23</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200378</id>
    <revision>
      <id>1293935</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[File:Billetes en euros.jpg|безрамки|справа|100px]] * [[Евро]] валютаһы банкноттары дизайнын австрия рәссамы Роберт Калина уйлап тапҡан. Артабан ул [[Босния һәм Герцеговина]] маркаһы, [[Сүриә]] фунты (2010 йылдағы модификация), [[Әзербайжан]] манаты банкноттары дизайнын тәҡдим итә. * Ҡ...</comment>
      <origin>1293935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="tvz2uz3bdic4q8ozc56sf6uxfbs6ag8" xml:space="preserve">[[File:Billetes en euros.jpg|безрамки|справа|100px]]
* [[Евро]] валютаһы банкноттары дизайнын австрия рәссамы Роберт Калина уйлап тапҡан. Артабан ул [[Босния һәм Герцеговина]] маркаһы, [[Сүриә]] фунты (2010 йылдағы модификация), [[Әзербайжан]] манаты банкноттары дизайнын тәҡдим итә.
* [[Ҡарман ДРЭС-ы]] эргәһендә балыҡсылыҡ хужалығында йылына 700 кг бикре ыуылдырығы етештерелә.
* «Көтөлмәгәнлек тик яҡшы әҙәбиәттә булмай, ә Тормош мәғәнәһеҙ ваҡиғалар менән тулы». ''[[Ремарк Эрих Мария]]'', ''Триумф аркаһы'' (''1945'').
* Java [[Программалау теле|телендә]] яҙылған программалар виртуаль Java-машина (JVM) башҡара торған байт-кодҡа «тәржемә» ителә. Java-машина — интерпретатор кебе, бай-кодты эшкәртеп, инструкцияларҙы компьютерға тапшыра. Программаларҙың бындай юл менән эшләүе байт-кодтың [[компьютер]] архитектураһынан һәм операцион системала бәйһеҙлеген килтерә. Шуның өсөн Java-Java программа-машина булған барлыҡ йыһаздарҙа ла башҡарыла ала.
* Хәҙерге [[Әзербайжан теле|әзербайжан әлифбаһы]] [[Төрөк теле|төрөк әлифбаһы]] нигеҙендә төҙөлгән. Ул 32 хәрәфтән тора. Шул иҫәптән 29 хәреф төрөк әлифбаһынан, 3 хәреф телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — '''Ә ә, Х Х, Q q''' хәрефтәре.</text>
      <sha1>tvz2uz3bdic4q8ozc56sf6uxfbs6ag8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/24</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200379</id>
    <revision>
      <id>1293936</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Декларация.jpg|thumb|220пкс|Өфө паркындағы таҡтаташ]] * [[1990 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация]] ҡабул ителә. * 840-сы йылдарҙа [[Көньяҡ Урал]]да ғәрәп сәйәхәтсеһе Сәлләм Тәржемән була, ул башҡорт илен тәүгелә...</comment>
      <origin>1293936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2709" sha1="4f8jado26j1qyy582jiepqdc4d1ag46" xml:space="preserve">[[Файл:Декларация.jpg|thumb|220пкс|Өфө паркындағы таҡтаташ]]
* [[1990 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация]] ҡабул ителә.
* 840-сы йылдарҙа [[Көньяҡ Урал]]да ғәрәп сәйәхәтсеһе Сәлләм Тәржемән була, ул башҡорт илен тәүгеләрҙән булып үҙ исеме менән атап һүрәтләй.
* [[Исмәғил Тасимов]], [[Туҡтамыш Ишбулатов]], [[Мөхәмәтғата Мансуров]] сығышы менән [[ғәйнә]] ырыуы башҡорттары.
* [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)|1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ]] арҡаһында [[Башҡортостан]]дың халҡы 650 мең кешегә йәғни 22 процентҡа кәмей.
* [[Мәхмүт Ҡашғари]] (1029—1101) билдәләүенсә, '''[[Башҡорт теле|башҡорттарҙың теле]]''' [[төрки телдәр]]гә ҡарай.
* [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанды]] Урта Азия илдәре менән тоташтырыусы боронғо [[Ҡәнифә юлы|каруан сауҙа юлының]] аҙ ғына өлөшө әле лә һаҡланған.
* [[Самрау]] иле образында '''[[башҡорттар]]''' сәйәси идеал күргән.
* Тәүге тапҡыр [[1907 йыл]]да [[Мөхәммәтша Буранғолов]] яҙып алған «'''[[Аҡһаҡ ҡола]]'''» эпосының егермегә яҡын варианты билдәле.
* [[1391 йыл]]дың [[18 июнь|18 июнендә]] Урта Азия әмире [[Аҡһаҡ Тимер]] һуғышсылары һәм [[Алтын Урҙа]]ның Туҡтамыш хан етәкселегендәге ғәскәре араһында булған [[Ҡондорса буйындағы яу]] [[башҡорт ҡәбиләләре]] биләмәләрендә барған һәм был ерҙәргә иҫ киткес ҙур һәләкәт килтергән.
* [[Иҫән хан]], [[Ғәли Соҡорой]], [[Ғарифулла Кейеков]], [[Әнғәм Атнабаев]], [[Салауат Фәтхетдинов]], [[Хәниә Фәрхи]] сығыштары менән башҡорттарҙың '''[[ирәкте]]''' ырыуынан.
* [[Геродот]] (б.э.т. 484 — б.э.т. 425) тәүгеләрҙән булып [[Урал]] халыҡтарын тасуирлай.</text>
      <sha1>4f8jado26j1qyy582jiepqdc4d1ag46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/25</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200380</id>
    <revision>
      <id>1293937</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда дөйөм алғанда бер батальон һәм ике рота дошманды юҡ иткән снайпер '''[[Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы|Әхәт Әхмәтйәновҡа]]''' «[[Советтар Союзы Геройы]]» исеме бирелмәй ҡала, һәм уға хәҙерге ваҡытта һәйкәл дә ҡуйылмаған. * 1977 йылғы Төньяҡ ҡотоп...</comment>
      <origin>1293937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1830" sha1="7y7r1yz4ijl11dtxe9y3gvcwtpye46c" xml:space="preserve">* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда дөйөм алғанда бер батальон һәм ике рота дошманды юҡ иткән снайпер '''[[Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы|Әхәт Әхмәтйәновҡа]]''' «[[Советтар Союзы Геройы]]» исеме бирелмәй ҡала, һәм уға хәҙерге ваҡытта һәйкәл дә ҡуйылмаған.
* 1977 йылғы [[Төньяҡ ҡотоп]]ҡа «Ленин» атом боҙватҡысының легендар экспедицияһы составында [[Башҡортостан]]дан барлығы өс кеше була, шуларҙың береһе '''[[Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы|Фидус Әсхәҙуллин]]''' [[СССР]] флагын ҡотопта урынлаштырыуҙа ҡатнаша.
* [[1979 йыл]]дың [[25  декабрь|25 декабрендә]] '''[[Афған һуғышы]]''' башлана.
* [[Куба]]ла '''[[Яңы йыл]]''' алдынан бөтә һауыт-һабаны һыу менән тултыралар һәм, сәғәт төнгө 12 тулғас, һыуҙы тәҙрәнән һибәләр. Йыл буйына изгелек, татыулыҡ, уңыш юлдаш булһын өсөн сәғәт 12 тапҡыр һуҡҡансы 12 виноград ашайҙар.
* [[1993 йыл]]дың  [[12 декабрь |12 декабрендә]] '''[[Мортаза Рәхимов]]''' [[Башҡортостан Республикаһы]]ның  Президенты вазифаһына һайлана.
* Балыҡтарҙың төрөлөлөгө  буйынса [[Рәсәй]]ҙә '''[[Амур]]ға''' еткән йылға юҡ, бында 139 төр [[балыҡтар|балыҡ ]] йәшәй.</text>
      <sha1>7y7r1yz4ijl11dtxe9y3gvcwtpye46c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/26</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200381</id>
    <revision>
      <id>1293938</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:БашкортГазета.jpg|thumb|[[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт»]] гәзитенең титул бите]] * [[Бөйөк Ватан Һуғышы|Һуғыш ваҡытында]] ҡыйратылған нимес машинаһындағы типография материалдары [[Башҡорт атлы дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының]] [[башҡорт теле]]ндә сыҡҡан...</comment>
      <origin>1293938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2162" sha1="g4am5sdd8ttk1y4gzyecu7ggfilkrfu" xml:space="preserve">[[Файл:БашкортГазета.jpg|thumb|[[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт»]] гәзитенең титул бите]]
* [[Бөйөк Ватан Һуғышы|Һуғыш ваҡытында]] ҡыйратылған нимес машинаһындағы типография материалдары [[Башҡорт атлы дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының]] [[башҡорт теле]]ндә сыҡҡан [[Ҡыҙыл атлылар (гәзит)|'''«Ҡыҙыл атлылар»''']] гәзитен сығарыу өсөн дә файҙаланыла.
* [[Һиндостан]]дың ''Ченнаи'' ҡалаһында урду телендә  сығып килгән '''[[гәзит]]''' [[1927]] йылдан бирле ҡулдан яҙыла.
* Уҡыусыларының күпселеге менән донъяла беренсе урынды '''[[Япония|япон]]''' [[гәзит]]е ''The Yomiuri Shimbun'' алып тора. Һәр көн уны яҡынса 10 млн кеше уҡый - [[Швеция]] һәм [[Венгрия]]ла йәшәүсе халыҡ һанына тиң.
* Башҡортостанда [[журналистика]] өлкәһендәге иң яҡшы ижади эштәргә '''[[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]''' бирелә.
* 1838 йылда [[Өфө]]лә [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан территорияһындағы]] тәүге гәзит — «Оренбургские губернские ведомости» баҫылып сыға.
* [[Ризаитдин Фәхретдинов]] мөхәррирлеге аҫтында сыҡҡан «Шура» журналында [[Шәйехзада Бабич|Ш. М. Бабич]], [[Мөхәмәтша Буранғолов|М. А. Буранғолов]], [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Ә. Вәлидов]], [[Мәжит Ғафури|М. Ғ. Ғафури]], [[Туйкин Фазыл Кәрим улы|Ф. К. Туйкин]] һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре донъя күрә.</text>
      <sha1>g4am5sdd8ttk1y4gzyecu7ggfilkrfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/27</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200382</id>
    <revision>
      <id>1293939</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|120px|справа|[[25 февраль]] — '''[[Башҡортостан флагы]]''' көнө.]] * Легендалар буйынса, беҙҙең эраның 269 йылында [[Рим империяһы]]нда, өйләнешеүҙе тыйыусы указ булыуға ҡарамаҫтан, Валентин исемле рухани һөйгәндәргә йәшерен никах уҡый һәм бының өсөн үле...</comment>
      <origin>1293939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2055" sha1="g631wk3szbbujtkbmwqlx3237oootnr" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|120px|справа|[[25 февраль]] — '''[[Башҡортостан флагы]]''' көнө.]]
* Легендалар буйынса, беҙҙең эраның 269 йылында [[Рим империяһы]]нда, өйләнешеүҙе тыйыусы указ булыуға ҡарамаҫтан, Валентин исемле рухани һөйгәндәргә йәшерен никах уҡый һәм бының өсөн үлемгә хөкөм ителә. Төрмәлә ул һаҡсы ҡыҙы Юлиәгә ғашиҡ була һәм мөхәббәтен аңлатып уға «Һинең Валентиның» тигән имза менән хат ебәрә. Был хатты уны язалағандан һуң уҡыйҙар, шунан башлап '''[[Изге Валентин көнө|Валентин исеме изгеләштерелә]]'''.
* '''[[Антарктида]]ла''' [[февраль]], ҡыҫҡа ғына булһа ла, — [[йәй]] айы.
* [[XVIII быуат]] [[алхимия|алхимиктары]] яныу ваҡытында '''[[флогистон]]''' бүленеп сыға тип аңлатҡан.
* [[20 февраль|20 февралдә]] Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең күренекле дәүләт һәм хәрби эшмәкәре '''[[Мортазин Муса Лот улы]]''' (1891—1937) тыуыуына 125 йыл.
* 14 млрд йыл элек булған '''[[Ҙур шартлау]]ҙан''' һуң [[ғаләм]] бөгөнгө көнгә тиклем киңәйә һәм һыуына бара.
* Маурийҙар империяһы хакимы '''[[Ашока]]''' [[буддизм]]ды донъя [[дин]]е итеп таныта.
* Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы 1992 йылдың [[25 февраль|25 февралендә]] республиканың яңы [[Башҡортостан флагы|'''Дәүләт флагын''']] раҫлай.</text>
      <sha1>g631wk3szbbujtkbmwqlx3237oootnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/28</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200383</id>
    <revision>
      <id>1293940</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:DJultji.jpg|100px|справа|Дауыт Юлтыйға 120 йәш]] * [[1930 йыл]]дың 18 апрелендә '''[[Би-би-си]]''' радиоһы дикторы «Бөгөн һөйләрлек яңылыҡтар бөтөнләй юҡ» тигән белдереү яһай. Яңылыҡтар урынына радионан көнө буйы фортепиано музыкаһы тапшырыла. * 364 миллион йыл элек, '''девон ос...</comment>
      <origin>1293940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1720" sha1="cigl36qrzpigybuphvk4gl53q9k15e0" xml:space="preserve">[[Файл:DJultji.jpg|100px|справа|Дауыт Юлтыйға 120 йәш]]
* [[1930 йыл]]дың 18 апрелендә '''[[Би-би-си]]''' радиоһы дикторы «Бөгөн һөйләрлек яңылыҡтар бөтөнләй юҡ» тигән белдереү яһай. Яңылыҡтар урынына радионан көнө буйы фортепиано музыкаһы тапшырыла.
* 364 миллион йыл элек, '''[[девон осоро]]нда''', диңгеҙҙәге төрҙәрҙең 50 % [[Юҡҡа сығыу|юҡҡа сыға]].
* Бөгөнгө көндә ҡайһы бер ғалимдар [[Венгрия тарихы|'''венгрҙарҙы''']] [[Волга]]нан көнсығыштағы [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Урал далаларын]] һәм [[Тарихи Башҡортостан|Тарихи Башҡортостан биләмәләрен]] төбәк иткән [[Төрки халыҡтар|төрки]] һәм уғыр ҡәбиләләренең союзы тип иҫәпләй.
* '''[[Эмпайр-стейт-билдинг]]''' бинаһы бейеклеге буйынса [[АҠШ|Ҡушма Штаттарҙа]] дүртенсе урында тора.
* Боронғо грек мифологияһындағы батша улы '''[[Ясон]]''' алтын тире эҙләп сәйәхәт иткән ваҡытта тик [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙар хакимлек иткән Лемнос утрауына юлыға.
* [[18 апрель|18 апрелдә]] күренекле башҡорт яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре '''[[Дауыт Юлтый]]''' тыуыуына 120 йәш тула.</text>
      <sha1>cigl36qrzpigybuphvk4gl53q9k15e0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/30</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200384</id>
    <revision>
      <id>1293941</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[File:Сәхәбәләр мәсете.jpg|right|100px|Сәхәбәләр мәсете]] * VII быуатта '''[[Мөхәммәт пәйғәмбәр]]''' [[Көньяҡ Урал]]ға ла үҙенең [[сәхәбәләр]]ен ебәреүе хаҡында мәғлүмәттәр бар. 2011 йылда уларға бағышлап [[Башҡортостан]]дың [[Миәкә районы]]нда мемориал ҡуялар. * XVII—XVIII быуаттарҙа '''...</comment>
      <origin>1293941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="pazmsrx5s6nzulbkjis8zwjvplehtnw" xml:space="preserve">[[File:Сәхәбәләр мәсете.jpg|right|100px|Сәхәбәләр мәсете]]
* VII быуатта '''[[Мөхәммәт пәйғәмбәр]]''' [[Көньяҡ Урал]]ға ла үҙенең [[сәхәбәләр]]ен ебәреүе хаҡында мәғлүмәттәр бар. 2011 йылда уларға бағышлап [[Башҡортостан]]дың [[Миәкә районы]]нда мемориал ҡуялар.
* XVII—XVIII быуаттарҙа '''[[башҡорт ихтилалдары]]''' барышындағы төрлө осорҙарҙа [[Сәйет Йәғәфәров|Сәйет батыр (Сәфәр хан)]], [[Хажи Аҡҡусҡаров|Хажи Аҡҡусҡаров (Хажи солтан)]] һәм [[Ҡараһаҡал|Ҡараһаҡал (Солтангәрәй)]] башҡорт ханы тип иғлан ителгән.
* [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] төп ғибәҙәтханаһы — '''Хажи мәсете'''н 1736 йылдың яҙында '''[[Башҡорт ихтилалы (1735—1740)|ихтилалды]]''' баҫтырыу барышында [[Ырымбур экспедицияһы]] етәксеһе И. К. Кирилов ғәскәрҙәре емерә.
* [[Мәсет]] янындағы тәүге [[мәҙрәсә]] — '''[[Әл-Ҡарауин‎]]''' 859 йылда [[Марокко]]ла асыла. Хәҙерге ваҡытта Әл-Карауин мәҙрәсәһе даими рәүештә эшләүсе донъялағы иң боронғо юғары уҡыу йорто тип иҫәпләнә.
* '''[[Көрәш]]''' буйынса ярыштар [[Ураҙа байрамы|Ураҙа]], [[Ҡорбан байрамы|Ҡорбан]] дини байрамдары ваҡытында ла ойошторолған.
* '''[[Бөйөк Ватан һуғышы]]''' йылдарында [[Башҡортостан]]дан фронтҡа 710 меңдән ашыу кеше киткән, уларҙың яҡынса 300 меңе кире әйләнеп ҡайтмаған.</text>
      <sha1>pazmsrx5s6nzulbkjis8zwjvplehtnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200385</id>
    <revision>
      <id>1293942</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * [[2010 йыл]]дың [[7 февраль|7 февралендә]] [[Башҡортостан]]да '''[[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]]''' эшләй башлай. * Күренкле революционер, партия һәм дәүләт эшмәкәре '''[[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Шәһит Хоҙайбирҙин]]'''  [[1918 йыл]]дың [[16 сентябрь|16 сентябрендә]] раҫланған...</comment>
      <origin>1293942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1668" sha1="62it1fdoo9otzhbqqgirzspyfi0sk7t" xml:space="preserve">* [[2010 йыл]]дың [[7 февраль|7 февралендә]] [[Башҡортостан]]да '''[[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]]''' эшләй башлай.
* Күренкле революционер, партия һәм дәүләт эшмәкәре '''[[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Шәһит Хоҙайбирҙин]]'''  [[1918 йыл]]дың [[16 сентябрь|16 сентябрендә]] раҫланған [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]ның тәүге кавалерҙарының береһе.
* '''[[Шоңҡар (журнал)| «Шоңҡар» журналы]]''' даими рәүештә «Минең Рәми» исемле һәм башҡа конкурстар үткәреп тора.
* 250 миллион йыл элек [[Ер (планета)|планета]]быҙҙың ҡыҫылыуы сәбәпле, [[Төньяҡ Боҙло океан]]дың көнсығышынан алып, Арал буйы далаларына тиклем '''[[Урал тауҙары]]''' барлыҡҡа килә.
* [[1992 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы '''[[Башҡортостан флагы]]н''' раҫлай.
* Б.Э.Т  212 йылда Римлеләр Сиракузи ҡалаһын баҫып ала, үҙен үлтерергә килгән яугиргә '''[[Архимед]]''' «Туҡта, аҙ ғына сабыр ит, минең мәсьәләм сиселмәй ҡалды, һуңынан теләһә нәмә эшлә!» тип ҡысҡырып өлгөрә.</text>
      <sha1>62it1fdoo9otzhbqqgirzspyfi0sk7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/47</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200386</id>
    <revision>
      <id>1293943</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * '''[[Лос-Анджелес]]''' сәнғәт музейында  [[XVIII быуат]] рәссамдарының картиналары һаҡлана. Улар араһында француз рәссамы  Жак Грассе де Сен-Соверҙың «Башҡорт ҡатын-ҡыҙы» картинаһы бар. File:Costumes de Differents Pays, 'Femme Baschkir' LACMA M.83.190.233.jpg|right|120px| Башҡорт-ҡатын ҡыҙы. Жак Грассе де С...</comment>
      <origin>1293943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3274" sha1="c3u4zjn0yqinnl3ot6ztb56y3bemyq1" xml:space="preserve">* '''[[Лос-Анджелес]]''' сәнғәт музейында  [[XVIII быуат]] рәссамдарының картиналары һаҡлана. Улар араһында француз рәссамы  Жак Грассе де Сен-Соверҙың «Башҡорт ҡатын-ҡыҙы» картинаһы бар. [[File:Costumes de Differents Pays, 'Femme Baschkir' LACMA M.83.190.233.jpg|right|120px| Башҡорт-ҡатын ҡыҙы. Жак Грассе де Сен-Сове. 18 быуат]]
* '''[[Пабло Пикассо]]''' һуңғы 100 йыл эсендә картиналары һәм полотнолары урланыуы буйынса иң «популяр» рәссам булараҡ та билдәле.
* [[1931 йыл]]дың 10 сентябрендә '''[[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры|Сибай башҡорт дәүләт театры]]''' ойошторолған.
* [[Башҡортостан]] Республикаһының '''[[Ишембай районы]]ндағы''' Левашёв ҡәберлеге Уралда тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә, бында Ғәрәп хәлифәлегенең 706 йылғы алтын динары һәм 712 йылғы көмөш дирһәмдәр табылған.
* [[1936 йыл]]да '''[[Башҡорт АССР-ы]]'''на  [[СССР]] составындағы союздаш республика статусы биреү тәҡдиме рәсми рәүештә кире ҡағыла. ВКП(б)-ның ҮК генераль секретары [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]], Башҡортостандың сит ил дәүләттәре менән уртаҡ сиктәре булмағанға күрә, уға Советтар Союзынан сығыу мөмкинлеге юҡ һәм был үҙ сиратында ил Конституцияһының СССР-ҙан сығыу хоҡуғы тураһындағы пунктын боҙа, тигән фекер белдерә.
* [[Башҡорт Википедияһы]]н төҙөүсө әүҙем ирекмәндәр араһында иң йәш мөхәррир [[Ҡатнашыусы:Азат Алтынчурин|Азат Алтынсурин]] [[Башҡортостан]]дың [[Мәләүез]] ҡалаһында йәшәй һәм быйыл 10-сы синыфҡа уҡырға бара. Ул башлыса [[:Категория:Континенталь хоккей лигаһы|Континенталь хоккей лигаһы]] темаһына мәҡәләләр яҙа, яңы мәғлүмәт өҫтәй. 2015 йылда [[:wmru:Заглавная|«Викимедиа РУ»]] ойошторған [[:wmru:Блог#Завершился Марафон юниоров |«Үҫмерҙәр марафоны» конкурсында]] призлы урын яуланы. Был яңылыҡты 2015 йылдың апрель айы һанында [[Аманат (журнал)|Аманат]] журналы яҙып сыҡты. 
[[Категория:Википедия:Ҡыҙыҡ мәғлүмәт|*]]</text>
      <sha1>c3u4zjn0yqinnl3ot6ztb56y3bemyq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/46</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200387</id>
    <revision>
      <id>1293944</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * [[Шәжәрә]]ләре буйынса [[Ғәли Соҡорой]]ҙоң, [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың]] һәм [[Мәжит Ғафури]]ҙың тамырҙары [[табын ҡәбиләһе]]нең башлығы '''[[Майҡы бей]]ға''' барып тоташа. * 2015 йылдың 18 июнендә [[Рамаҙан]] айы башлана. [[Ислам]] ҡанундары...</comment>
      <origin>1293944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2500" sha1="h2ftf5a57bb8ph5rucs1g5rhukyf47b" xml:space="preserve">* [[Шәжәрә]]ләре буйынса [[Ғәли Соҡорой]]ҙоң, [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың]] һәм [[Мәжит Ғафури]]ҙың тамырҙары [[табын ҡәбиләһе]]нең башлығы '''[[Майҡы бей]]ға''' барып тоташа.
* 2015 йылдың 18 июнендә [[Рамаҙан]] айы башлана. [[Ислам]] ҡанундары буйынса, бәлиғ булған һәр [[мосолман]]ға был айҙа '''[[Ураҙа]]''' тотоу [[фарыз]].
* '''«[[Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу]]»''' эпосы [[урыҫ теле]]ндә тәүге тапҡыр ''«Куз-Курпяч, башкирская повесть, писанная на башкирском языке одним курайчем и переведенная на российский в долинах гор Рифейских, 1809 года»'' исеме аҫтында [[1812]] йылда Т. С. Беляев типографияһында нәшер ителә.
* [[1938]] йылдың [[12 май]]ында [[Токио]]ла '''[[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы|М. Ғ. Ҡорбанғәлиев]]''' етәкселегендә төҙөлгән '''[[Токио йәмиғ мәсете]]''' асыла.
* Бынан 290 млн йылдар элек хәҙерге [[Башҡортостан]] биләмәләрендә '''[[башкиросаурус]]тар''' йәшәгән. [[Бәләбәй районы]]нда табылған гигант [[амфибиялар|ер-һыу хайуаны]] ҡалдыҡтарын палеонтологтар шулай тип атаған.
* [[1922]] йылдың [[14 июль|14 июлендә]] [[Өфө өйәҙе|Өфө]], [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй]] өйәҙҙәре бергә ҡушылыуҙан '''[[Оло Башҡортостан]]''' барлыҡҡа килә.
* [[Ер]]гә [[Ҡояш]] йылыһы һәм яҡтыһының 2 миллиардтан бер өлөшө генә килеп етә, ҡалғаны космосҡа тарала. '''[[Ҡояш]]''' энергияһының шул миҡдары ғына ла [[Ер]]ҙә [[фотосинтез]], һыу әйләнеше, һауа хәрәкәте, дауылдар һәм штормдар тыуҙыра.</text>
      <sha1>h2ftf5a57bb8ph5rucs1g5rhukyf47b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/45</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200388</id>
    <revision>
      <id>1293945</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * Тере сағында тик тора, ҡырҡһалар — йөрөй башлай, нимә ул? Беләһегеҙ киләме? '''[[Сәба батшабикәһе#Сәба батшабикәһенең йомаҡтары|Сәба батшабикәһе]]''' [[йомаҡ]]тарын уҡығыҙ. * 1917 йылдың июнендә [[Ырымбур]] ҡалаһында '''[[Башҡорт (гәзит)|&quot;Башҡорт&quot; гәзите]]''' сыға башлай. * Н...</comment>
      <origin>1293945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1790" sha1="9nizvuur3vzdt62ofhy7mfbt43fm1fg" xml:space="preserve">* Тере сағында тик тора, ҡырҡһалар — йөрөй башлай, нимә ул? Беләһегеҙ киләме? '''[[Сәба батшабикәһе#Сәба батшабикәһенең йомаҡтары|Сәба батшабикәһе]]''' [[йомаҡ]]тарын уҡығыҙ.
* 1917 йылдың июнендә [[Ырымбур]] ҡалаһында '''[[Башҡорт (гәзит)|&quot;Башҡорт&quot; гәзите]]''' сыға башлай.
* [[Нефтекама]] ҡалаһының Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында 2014 йылдың авгусынан [[Водянова Наталья Михайловна|Наталья Водянованың]] «Асыҡ йөрәктәр» фонды төҙөгән балалар уйын майҙансығы эшләй.
* Донъяла иң ҙур ярымутрау — '''[[Ғәрәп ярымутрауы]]'''. Уның майҙаны 3 250 мең км².
* [[1995]] йылдың [[1 июнь|1июнендә]] '''[[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]''' асыла.
* Күренекле немец һәм урыҫ энциклопедиясы ғалимы [[Петер Симон Паллас|Паллас]] «Мордва, ҡаҙаҡ, ҡалмыҡ, ҡырғаҙ, башҡорт халыҡтарының иҫтәлекле урындары» («Merkwürdigkeiten des Morduanen, Kasaken, Kalmücken, Kirgisen, Baschkiren etc.» Франкфурт и Лейпциг, 1773—1777, нем.) тигән китабында «Башҡорт далаһына '''[[ҡымыҙ]]''' эсергә Московиянан һәм Дондан төрлө халыҡ йыйыла, сөнки уның һаулыҡ өсөн файҙаһы бик ҙур», — тип яҙған.</text>
      <sha1>9nizvuur3vzdt62ofhy7mfbt43fm1fg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/44</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200389</id>
    <revision>
      <id>1293946</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * ''«Хәҙергә йәштәр мул тормошҡа өйрәнгән, улар насар ҡылыҡлы, дәрәжәләрҙе һанға һуҡмай, оло кешеләрҙе ихтирам итмәй…»'' тип яҙған [[Боронғо Греция|боронғо грек]] философы '''[[Сократ]]'''. * Көн менән төн тигеҙләшкәндә билдәләнгән '''[[нәүрүз]]''' байрамы [[Башҡортостан]]д...</comment>
      <origin>1293946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1928" sha1="td3v2b4m89403fvfzom9hngukpsozxj" xml:space="preserve">* ''«Хәҙергә йәштәр мул тормошҡа өйрәнгән, улар насар ҡылыҡлы, дәрәжәләрҙе һанға һуҡмай, оло кешеләрҙе ихтирам итмәй…»'' тип яҙған [[Боронғо Греция|боронғо грек]] философы '''[[Сократ]]'''.
* Көн менән төн тигеҙләшкәндә билдәләнгән '''[[нәүрүз]]''' байрамы [[Башҡортостан]]да ла үткәрелә.
* Башҡортостанда беренсе космонавт '''[[Гагарин Юрий Алексеевич|Ю.А. Гагаринға]]''' һәйкәл [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] алдында 2011 йылда ҡуйыла.
* '''[[Сыңрау торна (йыр)|«Сыңрау торна»]]''' риүәйәте буйынса 1944 йылда [[Ғәскәров Фәйзи Әҙеһәм улы|Фәйзи Ғәскәров]] либреттоһы, Лев Cтепанов музыкаһына [[балет]] ҡуйыла, 1960 йылда фильм-балет төшөрөлә.
* Билдәле археолог, антрополог, этнолог, гидролог, география магистры, техник фәндәре докторы, профессор [[Руденко Сергей Иванович|С.И.Руденко]] «Башкиры» тигән китабында ''«Иң бай башҡорт 3—4 мең баш '''[[Башҡорт аты|йылҡы]]''' тотһа, иң ярлыһы 20—30 баш йылҡыға хужа»'', — тип яҙған.
* Актёр, сценарист, режиссёр '''[[Чарли Чаплин]]'''  үҙе тыуҙырған образ - ''«Берәҙәк»кә'' оҡшаш кешеләр конкурсында, ялған исем менән ҡатнашып, финалға ла үтә алмай.</text>
      <sha1>td3v2b4m89403fvfzom9hngukpsozxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/43</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200390</id>
    <revision>
      <id>1293947</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * Башҡортостан Яҙыусылар  һәм Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм журналист [[Паль Роберт Васильевич|'''Роберт Паль''']] әҫәрҙәре [[башҡорт теле|башҡорт]], [[украин теле|украин]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]], татар теле|тата...</comment>
      <origin>1293947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1996" sha1="q7dr35guklhq4h6qy716cvy9l0ltq2x" xml:space="preserve">* Башҡортостан Яҙыусылар  һәм Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм журналист [[Паль Роберт Васильевич|'''Роберт Паль''']] әҫәрҙәре [[башҡорт теле|башҡорт]], [[украин теле|украин]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]], [[татар теле|татар]], [[сыуаш теле|сыуаш]] телдерендә нәшер ителгән.
* '''[[Экватор]]''' һыҙығында урынлашҡан Каямбе [[вулкан]]ы түбәһендә мәңгелек '''боҙлоҡ''' ята.
* '''[[Ҡоҙғон]]дар''' – иң оҙон ғүмерле [[ҡоштар]], улар иректә 70 йылдан да артығырак йәшәйҙәр.
* [[Көйөргәҙе районы]]ндаға [[Кинйәабыҙ (Көйөргәҙе районы) |'''Кинйәабыҙ''']] ауылына 1760 йылдарҙа башҡорт старшинаһы, абыҙ,  [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|Крәҫтиәндәр һуғышы]] полководецы, манифестар яҙыусы, Пугачевтың идеологы '''[[Кинйә Арыҫланов]]''' нигеҙ һалған.
* [[Злобин Степан Павлович|'''Степан Злобиндың''']]  «Салауат Юлаев» романы 1929—1939 йылдарҙа [[рус теле]]ндә 6 тапҡыр 1,5 миллионлы тираж менән нәшер ителә, 1941 йылда режиссёр  Протазанов Я.А. «Салауат Юлаев» фильмын экрандарға сығара.
* 350—370 млн йылдар элек ғәйрәп ятҡан [[диңгеҙ]] төбөндәге риф ҡалдыҡтарынан Стәрлетамаҡ '''тау-[[шихандар]]ы''' барлыҡҡа килгән.</text>
      <sha1>q7dr35guklhq4h6qy716cvy9l0ltq2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/42</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200391</id>
    <revision>
      <id>1293948</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * Ишан '''[[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]]''' 1870 йылда Урал аръяғы башҡорттарынан ете мең кешене уҡытыусылар сафына баҫтыра. * [[Диңгеҙ]] төбөндә йәшәүсе ҡайһы бер '''[[болоттар]]''' (губкалар) башҡа [[хайуандар]] менән туҡлана. * '''[[Эквадор]]''' — доньяла ...</comment>
      <origin>1293948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1200" sha1="tb22fr9sp8ubivlmps1hvjc3dn32s08" xml:space="preserve">* Ишан '''[[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]]''' 1870 йылда Урал аръяғы башҡорттарынан ете мең кешене уҡытыусылар сафына баҫтыра.
* [[Диңгеҙ]] төбөндә йәшәүсе ҡайһы бер '''[[болоттар]]''' (губкалар) башҡа [[хайуандар]] менән туҡлана.
* '''[[Эквадор]]''' — доньяла [[вулкан]]дар иң күп булған ил.
* '''[[Леди Гага]]''' [[сәс]]ен йырсы  [[Уайнхаус Эми]]ға оҡшамаҫ өсөн ағартҡан.
* [[Йәһүҙилек]] ҡанундары буйынса '''[[Шаббат]]''' иң мөһим байрам.
* '''[[Бәшмәктәр]]''' [[үҫемлектәр|үҫемлек]] түгел, улар тере [[организм]]дарҙың айырым батшалығы.
* [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] һаҡлағыстарында [[палеолит]] дәүеренән алып [[XX быуат]]ҡа тиклем 200 меңдән ашыу экспонат һаҡлана.</text>
      <sha1>tb22fr9sp8ubivlmps1hvjc3dn32s08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/41</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200392</id>
    <revision>
      <id>1293949</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * '''[[Phobaeticus chani]]''' донъялағы иң оҙон [[бөжәк]], уның оҙонлоғо ярты метрҙан артыҡ булыуы мөмкин. * '''[[Ябалаҡ һымаҡтар|Ябалаҡтың]]''' [[күҙ]]е хәрәкәтләнмәй. * '''[[Науру]]''' — рәсми [[башҡала]]һы булмаған берҙән-бер ил. * «Иртә Яңырылыу» осорондағы [[мода]]ға ярашлы '''[[Мона Лиза]]...</comment>
      <origin>1293949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="922" sha1="d0qrhsfmi27miqkxhipgua2g9yxns47" xml:space="preserve">* '''[[Phobaeticus chani]]''' донъялағы иң оҙон [[бөжәк]], уның оҙонлоғо ярты метрҙан артыҡ булыуы мөмкин.
* '''[[Ябалаҡ һымаҡтар|Ябалаҡтың]]''' [[күҙ]]е хәрәкәтләнмәй.
* '''[[Науру]]''' — рәсми [[башҡала]]һы булмаған берҙән-бер ил.
* «Иртә Яңырылыу» осорондағы [[мода]]ға ярашлы '''[[Мона Лиза]]ның''' [[ҡаш]]ы булмай.
* '''[[Азатлыҡ статуяһы]]''' Башҡортостан [[баҡыр]]ынан ҡойолған.
* '''[[Рубик шаҡмағы]]нда''' 4,3×10&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt; [[комбинация]] булыуы мөмкин.
* [[Самолёт]]тар араһында тиҙлек буйынса рекорд '''[[Lockheed SR-71]]''' самолётында, уның тиҙлеге 3529,56 км/сәғ.</text>
      <sha1>d0qrhsfmi27miqkxhipgua2g9yxns47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/31</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200393</id>
    <revision>
      <id>1293950</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * [[Фәләстин Дәүләте]]нең президенты '''[[Мәхмүд Аббас]]''' [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]]ң хөрмәтле академигы. * '''[[Иллинойс]]''' [[ҡоллоҡ]]то бөтөргән беренсе [[АҠШ]] штаты. * «[[Mercedes-Benz]]» исемле автомобиль маркаһы '''[[Мерседес Еллинек]]''' исемле ҡыҙ хөмәтенә аталған. * '''[...</comment>
      <origin>1293950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1119" sha1="fny0mvfb5a6vxmwsu0adk9pj085z1jr" xml:space="preserve">* [[Фәләстин Дәүләте]]нең президенты '''[[Мәхмүд Аббас]]''' [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]]ң хөрмәтле академигы.
* '''[[Иллинойс]]''' [[ҡоллоҡ]]то бөтөргән беренсе [[АҠШ]] штаты.
* «[[Mercedes-Benz]]» исемле автомобиль маркаһы '''[[Мерседес Еллинек]]''' исемле ҡыҙ хөмәтенә аталған.
* '''[[Тяньхэ-2]]''' донъялағы иң ҡеүәтле [[компьютер]], уның ҡеүәте 33,86 [[флопс|петафлопс]].
* '''[[Ай (күк есеме)|Ай]]''' йыл һайын  [[Ер]]ҙән яҡынса 4 сантиметрға алыҫлаша бара.
* '''[[Сахалин-1]]''' Ерҙәге иң тәрән [[нефть скважинаһы]], уның тәрәнлеге 12 700 метр.
* [[ЮНЕСКО]] [[Халыҡ-ара мираҫы|мәҙәни мираҫ исемлегенә]] индерелгән беренсе ҡала — [[Эквадор]]ҙың башҡалаһы '''[[Кито]]'''.</text>
      <sha1>fny0mvfb5a6vxmwsu0adk9pj085z1jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/40</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200394</id>
    <revision>
      <id>1293951</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * Донъялағы беренсе [[Үтә бейек йорттар|үтә бейек йорт]] 1885 йылда '''[[Home Insurance Building|төҙөлгән]]'''. * [[АҠШ]]-та '''[[Рәсми тел|рәсми дәүләт теле]]''' юҡ. * [[Башҡортостан]]да урынлашҡан [[ел электр станцияһы]] ҡеүәте буйынса Рәсәйҙә '''[[ЕЭС Төпкилде|өсөнсө урында]]'''. * Донъялағы '''...</comment>
      <origin>1293951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="999" sha1="qpc7s268569esubevwa83v2fxx5rubx" xml:space="preserve">* Донъялағы беренсе [[Үтә бейек йорттар|үтә бейек йорт]] 1885 йылда '''[[Home Insurance Building|төҙөлгән]]'''.
* [[АҠШ]]-та '''[[Рәсми тел|рәсми дәүләт теле]]''' юҡ.
* [[Башҡортостан]]да урынлашҡан [[ел электр станцияһы]] ҡеүәте буйынса Рәсәйҙә '''[[ЕЭС Төпкилде|өсөнсө урында]]'''.
* Донъялағы '''[[Абрадж аль-Бейт|иң ҙур сәғәт]]''' [[Мәккә]]лә.
* 2004 йылда [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] '''[[Грэмми]]''' премияһына лайыҡ була.
* [[Мәсет]]кә инергә рөхсет ителгән берҙән-бер хайуан — '''[[бесәй]]'''.
* Башҡорттар '''[[һағыҙ]]ҙы'''  [[туҙ|ҡайын туҙынан]] һәм [[Ыҫмала|ағас сайырынан]] эшләйҙәр.</text>
      <sha1>qpc7s268569esubevwa83v2fxx5rubx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/39</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200395</id>
    <revision>
      <id>1293952</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * Михаил Нестеров '''[[Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе]]''' һүрәтен [[Өфө]]лә яҙа. * '''[[Гольфстрим]]''' ағымындағы һыу донъялағы бөтә [[йылға]]ларҙың [[һыу]] сығымынан 30 тапҡыр күберәк. * Хәҙерге төр '''[[кроссворд]]ты''' 1913 йылда «New York World» [[гәзит]]е баҫып сығара. * '''Көмөш...</comment>
      <origin>1293952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1151" sha1="eno8kn1qxaujzca05rvg1j4v5fxk52d" xml:space="preserve">* Михаил Нестеров '''[[Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе]]''' һүрәтен [[Өфө]]лә яҙа.
* '''[[Гольфстрим]]''' ағымындағы һыу донъялағы бөтә [[йылға]]ларҙың [[һыу]] сығымынан 30 тапҡыр күберәк.
* Хәҙерге төр '''[[кроссворд]]ты''' 1913 йылда «New York World» [[гәзит]]е баҫып сығара.
* '''[[Көмөш|Химик элемент]]''' хөрмәтенә аталған берҙән бер ил — [[Аргентина]].
* Донъяла иң бейек ҡатта урынлашҡан [[мәсет]] '''[[Бурдж-Хәлифә]]''' башняһында урынлашҡан.
* Байонн ҡалаһы хөрмәтенә «байонет» тип аталған '''[[штык]]''' беренсе тапҡыр 1647 йылда [[Франция]]ла ҡорал булараҡ ҡулланыла.
* Башҡорт мәғрифәтсеһе '''[[Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай]]''' [[Япония]]ның беренсе мөфтөйө була.</text>
      <sha1>eno8kn1qxaujzca05rvg1j4v5fxk52d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/32</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200396</id>
    <revision>
      <id>1293953</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * Михаил Нестеров '''[[Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе]]''' һүрәтен [[Өфө]]лә яҙа. * '''[[Гольфстрим]]''' ағымындағы һыу донъялағы бөтә [[йылға]]ларҙың [[һыу]] сығымынан 30 тапҡыр күберәк. * Хәҙерге төрҙәге '''[[кроссворд]]ты''' 1913 йылда «New York World» [[гәзит]]е баҫып сығара. * '''К...</comment>
      <origin>1293953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1130" sha1="5v5bkbyqokhzcj3y2v2qyceyj131rx6" xml:space="preserve">* Михаил Нестеров '''[[Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе]]''' һүрәтен [[Өфө]]лә яҙа.
* '''[[Гольфстрим]]''' ағымындағы һыу донъялағы бөтә [[йылға]]ларҙың [[һыу]] сығымынан 30 тапҡыр күберәк.
* Хәҙерге төрҙәге '''[[кроссворд]]ты''' 1913 йылда «New York World» [[гәзит]]е баҫып сығара.
* '''[[Көмөш|Химик элемент]]''' хөрмәтенә аталған берҙән бер ил — [[Аргентина]].
* Донъяла иң бейектәге [[мәсет]] '''[[Бурдж-Халифа]]''' башняһында урынлашҡан.
* Байонн ҡалаһы хөрмәтенә «байонет» тип аталған '''[[штык]]''' беренсе тапҡыр 1647 йылда [[Франция]]ла ҡорал итеп ҡабул ителә.
* Башҡорт мәғрифәтсеһе '''[[Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай]]''' [[Япония]]ның беренсе мөфтие була.</text>
      <sha1>5v5bkbyqokhzcj3y2v2qyceyj131rx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/33</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200397</id>
    <revision>
      <id>1293954</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * '''[[Париж]]''' ҡалаһын тәүҙә [[Боронғо Рим|римлылар]] ''Lutetia Parisiorum'' тип атаған. * Рәсәйҙә [[Санкт-Петербург дәүләт таулы университеты|беренсе тау училищеһы]] башҡорт сәнәғәтсеһе '''[[Тасимов Исмәғил]]''' асҡан. * '''[[Йәһүд теле|Йәһүд телдәренең]]''' дөйөм һаны егермегә етә. * ''...</comment>
      <origin>1293954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1126" sha1="117fzfe57718q9mpox70i79csda8smx" xml:space="preserve">* '''[[Париж]]''' ҡалаһын тәүҙә [[Боронғо Рим|римлылар]] ''Lutetia Parisiorum'' тип атаған.
* Рәсәйҙә [[Санкт-Петербург дәүләт таулы университеты|беренсе тау училищеһы]] башҡорт сәнәғәтсеһе '''[[Тасимов Исмәғил]]''' асҡан.
* '''[[Йәһүд теле|Йәһүд телдәренең]]''' дөйөм һаны егермегә етә.
* '''[[Нева]]''' йылғаһының яртыһы тийерлек (74 км йылғаның 28 км-ы) [[Санкт-Петербург]]ҡа ҡалаһы эсендә.
* «Урыҫ теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы '''[[Владимир Иванович Даль]]''' медицина буйынса белем алған булған.
* '''[[Гиннесстың рекордтар китабы]]''' һатыуға беренсе тапҡыр 1955 йылда сыға.
* Күк йөҙө '''[[Майҙаны буйынса йондоҙлоҡтар исемлеге|88 йондоҙлоҡҡа]]''' бүленгән.</text>
      <sha1>117fzfe57718q9mpox70i79csda8smx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/34</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200398</id>
    <revision>
      <id>1293955</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит:  * '''[[Кёльн соборы]]''' 632 йыл төҙөлә. Төҙөлөп бөткәс, 157 метр бейеклектәге собор дүрт йылға доньяла иң юғары бина булып иҫәпләнә. * Дәүмәле буйынса уң '''[[үпкә]]''' һул үпкәнән ҙурыраҡ. * '''[[Бал]]''' — боҙолмаусы берҙән-бер ашамлыҡ. * Доньяла иң бейек күпер — '''[[Акаси-Кайкё]]'...</comment>
      <origin>1293955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1007" sha1="h8jowqaskj78ugoqaod17tzpx57wh87" xml:space="preserve">
* '''[[Кёльн соборы]]''' 632 йыл төҙөлә. Төҙөлөп бөткәс, 157 метр бейеклектәге собор дүрт йылға доньяла иң юғары бина булып иҫәпләнә.
* Дәүмәле буйынса уң '''[[үпкә]]''' һул үпкәнән ҙурыраҡ.
* '''[[Бал]]''' — боҙолмаусы берҙән-бер ашамлыҡ.
* Доньяла иң бейек күпер — '''[[Акаси-Кайкё]]'''.
* Кеше көнөнә уртаса 50-100 '''[[сәс]]''' юғалта.
* Иң ҙур пассажир карабы — '''[[Allure of the Seas]]'''. Оҙонлоғо — 362 метр, «Титаник»-тан 93 метрға ҙурыраҡ.
* '''[[Бридж|Спорт бридж]]''' — Олимпия комитеты тарафынан спорт төрө тип танылған берҙән-бер кәрт уйыны. 
&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Баш бит|Регион102 Баш бит]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h8jowqaskj78ugoqaod17tzpx57wh87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/35</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200399</id>
    <revision>
      <id>1293956</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: * '''[[Өфө]]''' биләмәһендә бер нисә боронғо ҡаласыҡ бар, уларҙың иң ҙуры '''[[Өфө II]]'''. * 1938 йылда Time журналы '''[[Адольф Һитлер|Һитлер]]ҙы''' йыл кешеһе тип иғлан итә. * Ерҙә '''[[йәйғор]]''' дуға кеүек күренә, ә самолеттан тулы түңәрәк булып күренеүе мөмкин. * '''[[Мехико]]''' 1325 йылд...</comment>
      <origin>1293956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1036" sha1="59pj6s6jc1569qp99xx0p0lhsqvdxq8" xml:space="preserve">* '''[[Өфө]]''' биләмәһендә бер нисә боронғо ҡаласыҡ бар, уларҙың иң ҙуры '''[[Өфө II]]'''.
* 1938 йылда Time журналы '''[[Адольф Һитлер|Һитлер]]ҙы''' йыл кешеһе тип иғлан итә.
* Ерҙә '''[[йәйғор]]''' дуға кеүек күренә, ә самолеттан тулы түңәрәк булып күренеүе мөмкин.
* '''[[Мехико]]''' 1325 йылда ацтектар тарафынан нигеҙләнгән. Башта ҡала Теночтитлан тип аталған.
* Донъяла иң ҡеүәтле ГЭС — '''[[ГЭС Өс тарлауыҡ|Өс тарлауыҡ ГЭС-ы]]'''.
* '''[[Ҡояш]]та''' секунд һайын 600 миллион тонна '''[[водород]]''' синтезға сарыф ителә.
* Статистика буйынса '''[[шахмат]]''' уйынанда аҡ фигуралар, ҡараларға ҡарағанда, йышыраҡ еңә.</text>
      <sha1>59pj6s6jc1569qp99xx0p0lhsqvdxq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/36</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200400</id>
    <revision>
      <id>1293957</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит:  * [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда '''[[кинотеатр]]ҙар''' юҡ. * '''[[Бүре]]ләр''' [[Моногамия|моногам]] хайуандар, йәғни бөтә ғүмере буйына (12—18 йыл) тотороҡло ғаилә ҡоралар. * Әҙәбиәт буйынса '''[[Нобель премияһы]]на''' биш [[СССР|совет]] яҙыусыһы лайыҡ була. * Абхазияла '''[[Репруа]]''' йылға...</comment>
      <origin>1293957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="pp7hbvb957hkiva47mijfwld6cn1dxa" xml:space="preserve">
* [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда '''[[кинотеатр]]ҙар''' юҡ.
* '''[[Бүре]]ләр''' [[Моногамия|моногам]] хайуандар, йәғни бөтә ғүмере буйына (12—18 йыл) тотороҡло ғаилә ҡоралар.
* Әҙәбиәт буйынса '''[[Нобель премияһы]]на''' биш [[СССР|совет]] яҙыусыһы лайыҡ була.
* Абхазияла '''[[Репруа]]''' йылғаһы – донъялағы иң ҡыҫҡа [[йылға]]. Уның оҙонлоғо 18 метр.
* '''[[Фил]]''' — дүрт тубығы булған берҙән бер хайуан.
* Танылмаған [[Көньяҡ Осетия]] дәүләтенең президенты '''[[Кокойты Эдуард Джабеевич|Эдуард Кокойты]]''' 1980 йылда ирекле көрәш буйынса Грузин ССР-ының чемпионы була.
* Майҙаны буйынса иң ҙуры — [[Йондоҙлоҡ|Гидра йондоҙлоғо]], иң бәләкәйе – [[Йондоҙлоҡ|Көньяҡ Тәре йондоҙлоғо]].
&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Баш бит|Регион102 Баш бит]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pp7hbvb957hkiva47mijfwld6cn1dxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/37</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200401</id>
    <revision>
      <id>1293958</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит:  * [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда '''[[кинотеатр]]ҙар''' юҡ. * '''[[Бүре]]ләр''' [[Моногамия|моногам]] хайуандар, йәғни бөтә ғүмере буйына (12—18 йыл) тотороҡло ғаилә ҡоралар. * Әҙәбиәт буйынса '''[[Нобель премияһы]]на''' биш [[СССР|совет]] яҙыусыһы лайыҡ була. * Абхазияла '''[[Репруа]]''' йылға...</comment>
      <origin>1293958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="pp7hbvb957hkiva47mijfwld6cn1dxa" xml:space="preserve">
* [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда '''[[кинотеатр]]ҙар''' юҡ.
* '''[[Бүре]]ләр''' [[Моногамия|моногам]] хайуандар, йәғни бөтә ғүмере буйына (12—18 йыл) тотороҡло ғаилә ҡоралар.
* Әҙәбиәт буйынса '''[[Нобель премияһы]]на''' биш [[СССР|совет]] яҙыусыһы лайыҡ була.
* Абхазияла '''[[Репруа]]''' йылғаһы – донъялағы иң ҡыҫҡа [[йылға]]. Уның оҙонлоғо 18 метр.
* '''[[Фил]]''' — дүрт тубығы булған берҙән бер хайуан.
* Танылмаған [[Көньяҡ Осетия]] дәүләтенең президенты '''[[Кокойты Эдуард Джабеевич|Эдуард Кокойты]]''' 1980 йылда ирекле көрәш буйынса Грузин ССР-ының чемпионы була.
* Майҙаны буйынса иң ҙуры — [[Йондоҙлоҡ|Гидра йондоҙлоғо]], иң бәләкәйе – [[Йондоҙлоҡ|Көньяҡ Тәре йондоҙлоғо]].
&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Баш бит|Регион102 Баш бит]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pp7hbvb957hkiva47mijfwld6cn1dxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/38</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200402</id>
    <revision>
      <id>1293959</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит:  * [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда '''[[кинотеатр]]ҙар''' юҡ. * '''[[Бүре]]ләр''' [[Моногамия|моногам]] хайуандар, йәғни бөтә ғүмере буйына (12—18 йыл) тотороҡло ғаилә ҡоралар. * Әҙәбиәт буйынса '''[[Нобель премияһы]]на''' биш [[СССР|совет]] яҙыусыһы лайыҡ була. * Абхазияла '''[[Репруа]]''' йылға...</comment>
      <origin>1293959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="pp7hbvb957hkiva47mijfwld6cn1dxa" xml:space="preserve">
* [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда '''[[кинотеатр]]ҙар''' юҡ.
* '''[[Бүре]]ләр''' [[Моногамия|моногам]] хайуандар, йәғни бөтә ғүмере буйына (12—18 йыл) тотороҡло ғаилә ҡоралар.
* Әҙәбиәт буйынса '''[[Нобель премияһы]]на''' биш [[СССР|совет]] яҙыусыһы лайыҡ була.
* Абхазияла '''[[Репруа]]''' йылғаһы – донъялағы иң ҡыҫҡа [[йылға]]. Уның оҙонлоғо 18 метр.
* '''[[Фил]]''' — дүрт тубығы булған берҙән бер хайуан.
* Танылмаған [[Көньяҡ Осетия]] дәүләтенең президенты '''[[Кокойты Эдуард Джабеевич|Эдуард Кокойты]]''' 1980 йылда ирекле көрәш буйынса Грузин ССР-ының чемпионы була.
* Майҙаны буйынса иң ҙуры — [[Йондоҙлоҡ|Гидра йондоҙлоғо]], иң бәләкәйе – [[Йондоҙлоҡ|Көньяҡ Тәре йондоҙлоғо]].
&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Баш бит|Регион102 Баш бит]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pp7hbvb957hkiva47mijfwld6cn1dxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Баш бит/Һеҙ беләһеҙме/48</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200403</id>
    <revision>
      <id>1293961</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Mantis religiosa 01.jpg|thumb|right|50px|[[Суфый сиңерткә]]]] * 17-18 йәшендә үк '''[[Әбүғәлисина|ғалим]]''' булып танылған [[Бохара]] кешеһенең ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлыҡ. * Был '''[[Ҡара үлем|Урта быуаттар сиренән]]''' төрлө баһалар буйынса Европа...</comment>
      <origin>1293961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1756" sha1="o4sx04dyqzrm3v9dnbcmaaft0e3x579" xml:space="preserve">[[Файл:Mantis religiosa 01.jpg|thumb|right|50px|[[Суфый сиңерткә]]]]
* 17-18 йәшендә үк '''[[Әбүғәлисина|ғалим]]''' булып танылған [[Бохара]] кешеһенең ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлыҡ.
* Был '''[[Ҡара үлем|Урта быуаттар сиренән]]''' төрлө баһалар буйынса [[Европа]]ның 30-60 процентҡа тиклем халҡы һәләк булған.
* 1919 йылдың 20 мартында «[[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү]]» буйынса үҙәге [[Тәңрекүл]] ауылы булған '''[[Ялан кантоны]]''' ойошторола.
* Был '''[[Суфый сиңерткә|ғәжәйеп бөжәктең]]''' (һүрәттә) төҫтәре [[йәшел]]дән алып, көлһыу-һоро йәки ҡара-көрән төҫкәсә төрләнә.
* '''[[Гәрәев Муса Ғайса улы|Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы]]''' тыуған [[Иләкшиҙе|ауылды]] [[йәлдәк]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙләгән.
[[Файл:Aral Sea.gif|thumb|right|50px|1960− 2014 йылдар арауығында Арал һыуының кәмеүе]]
* Урта Азияла '''[[Арал диңгеҙе|диңгеҙ]]''' урынында Аҡҡом сүллеге хасил булған (һүрәттә), һөҙөмтәлә уның эргәһендәге төбәктең климаты үҙгәргән.</text>
      <sha1>o4sx04dyqzrm3v9dnbcmaaft0e3x579</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293962</id>
      <parentid>1293961</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T12:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1293962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1624" sha1="noncqcsvdvl04jgrkxz3d6u58us55f4" xml:space="preserve">[[Файл:Mantis religiosa 01.jpg|right|150px|[[Суфый сиңерткә]]]]
* 17-18 йәшендә үк '''[[Әбүғәлисина|ғалим]]''' булып танылған [[Бохара]] кешеһенең ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлыҡ.
* Был '''[[Ҡара үлем|Урта быуаттар сиренән]]''' төрлө баһалар буйынса [[Европа]]ның 30-60 процентҡа тиклем халҡы һәләк булған.
* 1919 йылдың 20 мартында «[[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү]]» буйынса үҙәге [[Тәңрекүл]] ауылы булған '''[[Ялан кантоны]]''' ойошторола.
* Был '''[[Суфый сиңерткә|ғәжәйеп бөжәктең]]''' (һүрәттә) төҫтәре [[йәшел]]дән алып, көлһыу-һоро йәки ҡара-көрән төҫкәсә төрләнә.
* '''[[Гәрәев Муса Ғайса улы|Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы]]''' тыуған [[Иләкшиҙе|ауылды]] [[йәлдәк]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙләгән.
* Урта Азияла '''[[Арал диңгеҙе|диңгеҙ]]''' урынында Аҡҡом сүллеге хасил булған (һүрәттә), һөҙөмтәлә уның эргәһендәге төбәктең климаты үҙгәргән.</text>
      <sha1>noncqcsvdvl04jgrkxz3d6u58us55f4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ГЭС Өс тарлауыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200404</id>
    <redirect title="Өс тарлауыҡ ГЭС-ы" />
    <revision>
      <id>1293964</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>[[Өс тарлауыҡ ГЭС-ы]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1293964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="h001eqfz5orlqfu2gzlpozl766xt0ix" xml:space="preserve">#redirect [[Өс тарлауыҡ ГЭС-ы ]]</text>
      <sha1>h001eqfz5orlqfu2gzlpozl766xt0ix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект буйынса фекерләшеү:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>103</ns>
    <id>200405</id>
    <revision>
      <id>1293968</id>
      <timestamp>2026-04-20T12:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Хөрмәтле катнашучылар, зинһар мәкалә темасын сайлаганда аның Көнчыгыш Европа (Австриядән көнчыгышка таба, шул исәптән Россия тулысынча), Урта Азия (шул исәптән Иран) белән бәйле булырга тиешлеген онытмасагыз иде. Хөрмәтле ҡатнашыусылар, мәҡәлә темаһын һайлаған...</comment>
      <origin>1293968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="952" sha1="myz0w0s0r7tov8llteu16nzbahb9jtq" xml:space="preserve">Хөрмәтле катнашучылар, зинһар мәкалә темасын сайлаганда аның Көнчыгыш Европа (Австриядән көнчыгышка таба, шул исәптән Россия тулысынча), Урта Азия (шул исәптән Иран) белән бәйле булырга тиешлеген онытмасагыз иде. Хөрмәтле ҡатнашыусылар, мәҡәлә темаһын һайлағанда уның '''Көнсығыш Европа''' (Австриянан '''көнсығышҡа''' табан, шул иҫәптән Россия тулыһынса), '''Урта Азия''' (шул иҫәптән Иран) менән бәйле булырға тейешлеген онотмаһағыҙ ине.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 12:48, 20 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>myz0w0s0r7tov8llteu16nzbahb9jtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татар Шуғаны .</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200406</id>
    <revision>
      <id>1293971</id>
      <timestamp>2026-04-20T13:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5542554|Татар Шуганы]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1293971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2249" sha1="17stokmow9n7l10jq6iso3uoguk6bfn" xml:space="preserve">'''Татар Шуғаны''' ''(тат. Татар Шуганы)'' — [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай районындағы]] [[Татарстан Республикаһы|ауыл]] .

== Географияһы ==
Татар Шуғаны Татарстандың баш ҡалаһы [[Ҡазан|Ҡазандан]] көньяҡ-көнсығышҡа 258 саҡрым, район үҙәге Аҙнаҡайҙан төньяҡ-көнбайышҡа 32 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe|date=2018-08-14}}.&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
{{temperatura12-y-cyrillic|-11.2|-11|-5.8|4.6|13.8|19.1|20.9|18.3|12.5|4.5|-4.8|-10.4|4.2}}Климаты уртаса континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климат классификацияһы]] буйынса климат коды Dfb. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 4,2 градус тәшкил итә.

== Халыҡ һаны ==
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында 343 кеше йәшәй , шул иҫәптән: [[татарҙар]] — 97,96 %, башҡа халыҡтар — 1,75 %, милләтен күрһәтмәгәндәр — 0,29 % &lt;ref name=&quot;16t&quot; /&gt; .

== Шәхестәр ==

* Нәжиб Фәттәхов (1919—?), Иҙел-Урал легионы һалдаты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==

* Татар энциклопедияһы, БР Фәндәр академияһы Татар энциклопедияһы институты (ИТЭ).
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>17stokmow9n7l10jq6iso3uoguk6bfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293972</id>
      <parentid>1293971</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T13:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <origin>1293972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2250" sha1="dkmud0h9r5stc6gfl8b8nsogjwgpn2x" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Татар Шуғаны''' ''(тат. Татар Шуганы)'' — [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай районындағы]] [[Татарстан Республикаһы|ауыл]].

== Географияһы ==
Татар Шуғаны Татарстандың баш ҡалаһы [[Ҡазан]]дан көньяҡ-көнсығышҡа 258 саҡрым, район үҙәге Аҙнаҡайҙан төньяҡ-көнбайышҡа 32 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe|date=2018-08-14}}.&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
{{temperatura12-y-cyrillic|-11.2|-11|-5.8|4.6|13.8|19.1|20.9|18.3|12.5|4.5|-4.8|-10.4|4.2}}Климаты уртаса континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климат классификацияһы]] буйынса климат коды Dfb. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 4,2 градус тәшкил итә.

== Халыҡ һаны ==
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында 343 кеше йәшәй, шул иҫәптән: [[татарҙар]] — 97,96 %, башҡа халыҡтар — 1,75 %, милләтен күрһәтмәгәндәр — 0,29 %&lt;ref name=&quot;16t&quot; /&gt; .

== Шәхестәр ==
* Нәжиб Фәттәхов (1919—?), Иҙел-Урал легионы һалдаты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Татар энциклопедияһы, БР Фәндәр академияһы Татар энциклопедияһы институты (ИТЭ).
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>dkmud0h9r5stc6gfl8b8nsogjwgpn2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293973</id>
      <parentid>1293972</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T13:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халыҡ һаны */</comment>
      <origin>1293973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2459" sha1="a441oi6j9q5kb0p0smfcs5r86os5lag" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Татар Шуғаны''' ''(тат. Татар Шуганы)'' — [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай районындағы]] [[Татарстан Республикаһы|ауыл]].

== Географияһы ==
Татар Шуғаны Татарстандың баш ҡалаһы [[Ҡазан]]дан көньяҡ-көнсығышҡа 258 саҡрым, район үҙәге Аҙнаҡайҙан төньяҡ-көнбайышҡа 32 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe|date=2018-08-14}}.&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
{{temperatura12-y-cyrillic|-11.2|-11|-5.8|4.6|13.8|19.1|20.9|18.3|12.5|4.5|-4.8|-10.4|4.2}}Климаты уртаса континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климат классификацияһы]] буйынса климат коды Dfb. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 4,2 градус тәшкил итә.

== Халыҡ һаны ==
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында 343 кеше йәшәй, шул иҫәптән: [[татарҙар]] — 97,96 %, башҡа халыҡтар — 1,75 %, милләтен күрһәтмәгәндәр — 0,29 %&lt;ref name=16t&gt;[https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.]&lt;/ref&gt; .

== Шәхестәр ==
* Нәжиб Фәттәхов (1919—?), Иҙел-Урал легионы һалдаты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Татар энциклопедияһы, БР Фәндәр академияһы Татар энциклопедияһы институты (ИТЭ).
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>a441oi6j9q5kb0p0smfcs5r86os5lag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-04-21</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200407</id>
    <revision>
      <id>1293977</id>
      <timestamp>2026-04-20T14:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Lupa Capitolina, Rome.jpg</comment>
      <origin>1293977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="bibtcvba6pwxfs5w6brj46ovu7w74u6" xml:space="preserve">Lupa Capitolina, Rome.jpg</text>
      <sha1>bibtcvba6pwxfs5w6brj46ovu7w74u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Книга:Географические названия мира</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200408</id>
    <redirect title="Ҡалып:Книга:Географические названия мира 1998" />
    <revision>
      <id>1293981</id>
      <timestamp>2026-04-20T15:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ҡалып:Книга:Географические названия мира 1998]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1293981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="lqdqapn64yzs9a4guf8qqvkaeslcjap" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ҡалып:Книга:Географические названия мира 1998]]</text>
      <sha1>lqdqapn64yzs9a4guf8qqvkaeslcjap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:СИЭ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200409</id>
    <revision>
      <id>1293982</id>
      <timestamp>2026-04-20T15:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{публикация|книга  | часть               = {{{часть|{{{заглавие|{{{статья|{{{2|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}}}}  | часть ссылка        = {{{1|{{{ссылка|{{{ссылка часть|{{{часть ссылка|}}}}}}}}}}}}  | часть ответственный = {{{автор|{{{4|}}}}}}  | заглавие            = [[Советская историческая энциклопедия]]  | томов               = 16  |...</comment>
      <origin>1293982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4966" sha1="rx31mvqmx63hsqpbdci1gapcnv9icwu" xml:space="preserve">{{публикация|книга
 | часть               = {{{часть|{{{заглавие|{{{статья|{{{2|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}}}}
 | часть ссылка        = {{{1|{{{ссылка|{{{ссылка часть|{{{часть ссылка|}}}}}}}}}}}}
 | часть ответственный = {{{автор|{{{4|}}}}}}
 | заглавие            = [[Советская историческая энциклопедия]]
 | томов               = 16
 | ответственный       = под ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. М. Жукова]]
 | место               = М.
 | издательство        = [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]
 | год                 = {{#switch:{{{том|}}}{{{3|}}}
  |  1 = 1961
  |  2 = 1962
  |  3 = 1963
  |  4 = 1963
  |  5 = 1964
  |  6 = 1965
  |  7 = 1965
  |  8 = 1965
  |  9 = 1966
  | 10 = 1967
  | 11 = 1968
  | 12 = 1969
  | 13 = 1971
  | 14 = 1973
  | 15 = 1974
  | 16 = 1976
  | 1961—1976}}
 | том                 = {{#switch:{{{том|}}}{{{3|}}}
  |  1 = 1
  |  2 = 2
  |  3 = 3
  |  4 = 4
  |  5 = 5
  |  6 = 6
  |  7 = 7
  |  8 = 8
  |  9 = 9
  | 10 = 10
  | 11 = 11
  | 12 = 12
  | 13 = 13
  | 14 = 14
  | 15 = 15
  | 16 = 16}}
 | том заглавие        = {{#switch:{{{том|}}}{{{3|}}}
  |  1 = Аалтонен&amp;nbsp;— Аяны
  |  2 = Баал&amp;nbsp;— Вашингтон
  |  3 = Вашингтон&amp;nbsp;— Вячко
  |  4 = Гаага&amp;nbsp;— Двин
  |  5 = Двинск&amp;nbsp;— Индонезия
  |  6 = Индра&amp;nbsp;— Каракас
  |  7 = Каракеев&amp;nbsp;— Кошакер
  |  8 = Кошала&amp;nbsp;— Мальта
  |  9 = Мальта&amp;nbsp;— Нахимов
  | 10 = Нахимсон&amp;nbsp;— Пергам
  | 11 = Пергам&amp;nbsp;— Ренувен
  | 12 = Репарации&amp;nbsp;— Славяне
  | 13 = Славяноведение&amp;nbsp;— Ся Чэн
  | 14 = Таанах&amp;nbsp;— Фелео
  | 15 = Феллахи&amp;nbsp;— Чжалайнор
  | 16 = Чжань Вэнь-Тянь&amp;nbsp;— Яштух}}
 | столбцы             = {{{столбцы|}}}
 | столбцов            = {{#if:{{{столбцы|}}}||{{#switch:{{{том|}}}{{{3|}}}
  |  1 = 1024
  |  2 = 1022
  |  3 = 976
  |  4 = 1072
  |  5 = 960
  |  6 = 1022
  |  7 = 1022
  |  8 = 990
  |  9 = 1000
  | 10 = 1038
  | 11 = 1022
  | 12 = 972
  | 13 = 1024
  | 14 = 1040
  | 15 = 1006
  | 16 = 1002}}}}
 | ref                 = {{{ref|СИЭ}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc-inline}}

== Пример ==
'''Внимание! Ссылки на веб-сайты, нарушающие авторские права, не допускаются!''' Если правомерно опубликованный в интернете материал не найден, оставьте параметр &lt;code&gt;ссылка&lt;/code&gt; пустым.
;С именованными параметрами
* &lt;nowiki&gt;{{Книга:Советская историческая энциклопедия|часть=Даугавпилс|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=Nd5VAAAAYAAJ|том=4|столбцы=903}}&lt;/nowiki&gt;
*: {{Книга:Советская историческая энциклопедия|автор=|часть=Даугавпилс|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=Nd5VAAAAYAAJ|том=4|столбцы=903}}
;Краткая сноска
* &lt;nowiki&gt;{{sfn|СИЭ|}}&lt;/nowiki&gt;
;Использование краткого названия шаблона с неименованными параметрами
* &lt;nowiki&gt;{{СИЭ|https://books.google.ru/books?hl{{=}}ru&amp;id{{=}}Nd5VAAAAYAAJ|Даугавпилс|4}}&lt;/nowiki&gt;
*: {{СИЭ|https://books.google.ru/books?hl{{=}}ru&amp;id{{=}}Nd5VAAAAYAAJ|Даугавпилс|4}}

== Перечень томов ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Том !! Заглавие !! Год
|-
|1||Аалтонен&amp;nbsp;— Аяны || 1961
|-
|2||Баал&amp;nbsp;— Вашингтон ||1962
|-
|3||Вашингтон&amp;nbsp;— Вячко ||1963
|-
|4||Гаага&amp;nbsp;— Двин ||1963
|-
|5||Двинск&amp;nbsp;— Индонезия ||1964
|-
|6||Индра&amp;nbsp;— Каракас ||1965
|-
|7||Каракеев&amp;nbsp;— Кошакер ||1965
|-
|8||Кошала&amp;nbsp;— Мальта ||1965
|-
|9||Мальта&amp;nbsp;— Нахимов ||1966
|-
|10||Нахимсон&amp;nbsp;— Пергам ||1967
|-
|11||Пергам&amp;nbsp;— Ренувен ||1968
|-
|12||Репарации&amp;nbsp;— Славяне ||1969
|-
|13||Славяноведение&amp;nbsp;— Ся Чэн ||1971
|-
|14||Таанах&amp;nbsp;— Фелео ||1973
|-
|15||Феллахи&amp;nbsp;— Чжалайнор ||1974
|-
|16||Чжань Вэнь-Тянь&amp;nbsp;— Яштух ||1976
|}

{{doc-end}}
[[Категория:Ҡалыптар:Тарих буйынса белешмәләр]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rx31mvqmx63hsqpbdci1gapcnv9icwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цюрих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200410</id>
    <revision>
      <id>1293983</id>
      <timestamp>2026-04-20T15:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{НП | статус = Город | русское название = Цюрих | оригинальное название = {{Lang-de|Zürich}} | изображение = {{Photomontage|position=center |photo1a = Panoramablick auf die Altstadt von Zürich und den Zürichsee.jpg |photo2a = Zürich Switzerland-Opera-Zurich-01.jpg |photo2b = Prime Tower Night Zürich Zurich.jpg |photo3a = ETH Zürich im Abendlicht.jpg |photo3b = Zürich Switzerland-Münsterbrücke-and-Fraum...</comment>
      <origin>1293983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3617" sha1="6cnu3urlt2hfrbesucqpspm3jwa8w1d" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Город
| русское название = Цюрих
| оригинальное название = {{Lang-de|Zürich}}
| изображение = {{Photomontage|position=center
|photo1a = Panoramablick auf die Altstadt von Zürich und den Zürichsee.jpg
|photo2a = Zürich Switzerland-Opera-Zurich-01.jpg
|photo2b = Prime Tower Night Zürich Zurich.jpg
|photo3a = ETH Zürich im Abendlicht.jpg
|photo3b = Zürich Switzerland-Münsterbrücke-and-Fraumünster-01.jpg
| size    = 275
| spacing = 1
| color   = transparent
| border  = 0}}
| герб = CHE Zürich COA.svg
| флаг = CHE Zürich ZH Flag.svg
| описание флага = Флаг кантона Цюрих
|ширина флага             = 125px
| lat_deg = 47
| lat_min = 22
| lat_sec = 30
| lon_deg = 08
| lon_min = 32
| lon_sec = 30
| CoordScale = 
| страна = Швейцария
| вид региона = кантон (Швейцария){{!}}Кантон
| регион = Цюрих (кантон)
| регион в таблице = Цюрих (кантон){{!}}Цюрих
| вид района = округ
| район = Цюрих (округ)
| район в таблице = Цюрих (округ){{!}}Цюрих
| вид общины = 
| община = 
| община в таблице = 
| подчинение = 
| внутреннее деление = 
| вид главы = [[Список мэров Цюриха|Мэр]]
| глава = [[Маух, Корине|Корине Маух]]
| дата основания = 
| первое упоминание = в [[929 год]]у
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 91,88
| высота центра НП = 410
| вид высоты = 
| климат = умеренный
| официальный язык = немецкий
| официальный язык-ref = 
| население = {{ Население | Цюрих | тс }}
| год переписи = {{ Население | Цюрих | г }}
| плотность = 4 666
| население агломерации   = {{увеличение}} 1 334 269 человек ([[2015]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|title=Agglomeration Cores of Swiss Confederation|access-date=2016-09-19|archive-date=2016-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708141942/http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +41 43, +41 44
| почтовый индекс = 8000—8099
| почтовые индексы = 
| автомобильный код = ZH
| вид идентификатора = Идентификационный код субъекта самоуправления{{!}}Официальный код
| цифровой идентификатор = 0261
| сайт = https://www.stadt-zuerich.ch
| язык сайта = de
| add2n = Неофициальное название
| add2 = Город Цвингли, Лимматштадт
}}

'''Цю́рих''' ({{lang-de|Zürich}} {{IPA|[ˈtsyːrɪç]}}; [[Швейцарский диалект|швейц.]] ''Züri'' {{IPA|[tsy:ri]}}, {{Lang-fr|Zurich}}, {{Lang-it|Zurigo}}) — Швейцарияның төньяғындағы ҡала. Немец телле Цюрих кантонының баш ҡалаһы һәм шул уҡ исемле округтың административ үҙәге.</text>
      <sha1>6cnu3urlt2hfrbesucqpspm3jwa8w1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294004</id>
      <parentid>1293983</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T03:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8974" sha1="oqi19dmp44echizwv8fjj34tda2aaxr" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Цюрих
| оригинальное название = {{Lang-de|Zürich}}
| изображение = {{Photomontage|position=center
|photo1a = Panoramablick auf die Altstadt von Zürich und den Zürichsee.jpg
|photo2a = Zürich Switzerland-Opera-Zurich-01.jpg
|photo2b = Prime Tower Night Zürich Zurich.jpg
|photo3a = ETH Zürich im Abendlicht.jpg
|photo3b = Zürich Switzerland-Münsterbrücke-and-Fraumünster-01.jpg
| size    = 275
| spacing = 1
| color   = transparent
| border  = 0}}
| герб = CHE Zürich COA.svg
| флаг = CHE Zürich ZH Flag.svg
| описание флага = Цюрих кантоны флагы
|ширина флага             = 125px
| lat_deg = 47
| lat_min = 22
| lat_sec = 30
| lon_deg = 08
| lon_min = 32
| lon_sec = 30
| CoordScale = 
| страна = Швейцария
| вид региона = кантон (Швейцария){{!}}Кантон
| регион = Цюрих (кантон)
| регион в таблице = Цюрих (кантон){{!}}Цюрих
| вид района = округ
| район = Цюрих (округ)
| район в таблице = Цюрих (округ){{!}}Цюрих
| вид общины = 
| община = 
| община в таблице = 
| подчинение = 
| внутреннее деление = 
| вид главы = [[Список мэров Цюриха|Мэр]]
| глава = [[Маух Корине|Корине Маух]]
| дата основания = 
| первое упоминание = [[929 йыл]]да
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 91,88
| высота центра НП = 410
| вид высоты = 
| климат = умеренный
| официальный язык = немец 
| официальный язык-ref = 
| население = 
| год переписи = 
| плотность = 4 666
| население агломерации   = {{увеличение}} 1 334 269 кеше ([[2015]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|title=Agglomeration Cores of Swiss Confederation|access-date=2016-09-19|archive-date=2016-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708141942/http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +41 43, +41 44
| почтовый индекс = 8000—8099
| почтовые индексы = 
| автомобильный код = ZH
| вид идентификатора = Рәсми код
| цифровой идентификатор = 0261
| сайт = https://www.stadt-zuerich.ch
| язык сайта = de
| add2n = Рәсми булмаған атамаһы
| add2 = Цвингли ҡалаһы, Лимматштадт
}}

'''Цю́рих''' ({{lang-de|Zürich}} {{IPA|[ˈtsyːrɪç]}}; [[Швейцар диалекты|швейц.]] ''Züri'' {{IPA|[tsy:ri]}}, {{Lang-fr|Zurich}}, {{Lang-it|Zurigo}}) — [[Швейцария]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. [[Әлмән телe|Немец тел]]ле Цюрих кантонының баш ҡалаһы һәм шул уҡ исемле округтың [[административ үҙәк|административ үҙәге]].

428 мең кеше йәшәй (2018 йыл аҙағына ҡарата), илдең иң ҙур ҡалаһы булып тора. Агломерация сиктәрендә 1,3 миллиондан ашыу кеше йәшәй.

Цюрих күле ярында Лиммат йылғаһы башында, Утлиберг һәм Цюрихберг тауҙары араһындағы үҙәндә урынлашҡан.

Цюрих глобаль ҡалалар категорияһына инә һәм Швейцарияның иң ҙур финанс үҙәге булып тора, унда күп кенә страховка компаниялары һәм банкыларының штаб-фатирҙары урынлашҡан. 2019 йылда цюрих йәшәү сифаты буйынса донъяла икенсе урынды&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| title=2019 QUALITY OF LIVING RANKING City Ranking| publisher=// mercer.com| access-date=2019-07-23| archive-date=2018-04-18| archive-url=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм донъялағы иң ҡиммәтле ҡалалар исемлегендә дүртенсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://www.bbc.com/russian/features-47598021| title=Самые дорогие и самые дешевые города мира по версии Economist| publisher=BBC| access-date=2026-04-21| archive-date=2019-07-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20190723123333/https://www.bbc.com/russian/features-47598021| url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Тарихи үҙәктә Гросмюнстер, Фраумюнстер роман-готик соборҙары һәм изге Петр сиркәүе, ә Лиммат ярында 1694—1698 йылдарҙа төҙөлгән ҡала ратушаһы урынлашҡан.

Ҡала булараҡ беренсе тапҡыр 929 йылда телгә алына. XIII—XVII быуаттарҙа император ҡалаһы була. 1351 йылда Швейцария союзына инә. XVI быуатта Цвингли етәкселегендәге Реформация үҙәге була. XIX быуаттың 2-се яртыһында илдең финанс үҙәгенә әүерелә.

== Билдәле шәхестәре ==
Цюрихта тыуған йәки вафат булыусылар:
* [[Библиандер Теодор|Теодор Библиандр]] (1505—1564), теолог, көнсығыш белгесе, лингвист.
* [[Майер Иоганн Якоб (мөхәррир)|Иоганн Якоб Мейер]] (1798—1826), участник Освободительной войны в Греции 1821—1829 гг., редактор газеты осаждённого города [[Месолонгион]], погиб при прорыве осаждённых ([[Третья осада Месолонгиона]]).
* [[Спири Йоханна|Йоханна Спири]] (1827—1901), детская писательница, автор романа «[[Хайди (роман)|Хайди]]», умерла в Цюрихе.
* [[Джакометти Аугусто|Аугусто Джакометти]] (1877—1947), швейцарский художник, умер в Цюрихе.
* [[Джойс Джеймс|Джеймс Джойс]] (1882—1941), [[Ирландия|ирландский]] [[писатель]] и [[поэт]], представитель [[модернизм]]а, умер в Цюрихе.
* [[Фриш Макс|Макс Фриш]] (1911—1991), швейцарский писатель, родился и умер в Цюрихе.
* [[Сутер Мартин|Мартин Сутер]] (род. 1948), швейцарский писатель и сценарист, родился и живёт в Цюрихе.
* [[Сейлер Матьё|Матьё Сейлер]] (род. 1974), швейцарский режиссёр и сценарист, номинант международных кинофестивалей. Родился в Цюрихе.
* [[Иоганн Генрих Песталоцци]] (1746—1827), швейцарский педагог, один из крупнейших педагогов-гуманистов конца XVIII — начала XIX века, внёсший значительный вклад в развитие педагогической теории и практики. Родился в Цюрихе.
* [[Баур Артур]] (1915—2010), швейцарский журналист, лингвист, исследователь швейцарского и аллеманского диалектов немецкого языка, [[ретороманский язык|ретороманского языка]] и [[эсперанто]]. Родился в Цюрихе.

== Туғандаш ҡалалары ==
* {{Флаг США}} [[Сан-Франциско]], [[АҠШ]]
* {{Флаг Китая}} [[Куньмин]], [[Ҡытай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.stadt-zuerich.ch Официальный сайт Цюриха]{{ref|de}}
{{вс}}

{{Столицы кантонов Швейцарии}}{{Цюрих}}</text>
      <sha1>oqi19dmp44echizwv8fjj34tda2aaxr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294005</id>
      <parentid>1294004</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T04:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */</comment>
      <origin>1294005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12439" sha1="3z1oul5cmhdj0dc5z6asrdxti73dcke" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Цюрих
| оригинальное название = {{Lang-de|Zürich}}
| изображение = {{Photomontage|position=center
|photo1a = Panoramablick auf die Altstadt von Zürich und den Zürichsee.jpg
|photo2a = Zürich Switzerland-Opera-Zurich-01.jpg
|photo2b = Prime Tower Night Zürich Zurich.jpg
|photo3a = ETH Zürich im Abendlicht.jpg
|photo3b = Zürich Switzerland-Münsterbrücke-and-Fraumünster-01.jpg
| size    = 275
| spacing = 1
| color   = transparent
| border  = 0}}
| герб = CHE Zürich COA.svg
| флаг = CHE Zürich ZH Flag.svg
| описание флага = Цюрих кантоны флагы
|ширина флага             = 125px
| lat_deg = 47
| lat_min = 22
| lat_sec = 30
| lon_deg = 08
| lon_min = 32
| lon_sec = 30
| CoordScale = 
| страна = Швейцария
| вид региона = кантон (Швейцария){{!}}Кантон
| регион = Цюрих (кантон)
| регион в таблице = Цюрих (кантон){{!}}Цюрих
| вид района = округ
| район = Цюрих (округ)
| район в таблице = Цюрих (округ){{!}}Цюрих
| вид общины = 
| община = 
| община в таблице = 
| подчинение = 
| внутреннее деление = 
| вид главы = [[Список мэров Цюриха|Мэр]]
| глава = [[Маух Корине|Корине Маух]]
| дата основания = 
| первое упоминание = [[929 йыл]]да
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 91,88
| высота центра НП = 410
| вид высоты = 
| климат = умеренный
| официальный язык = немец 
| официальный язык-ref = 
| население = 
| год переписи = 
| плотность = 4 666
| население агломерации   = {{увеличение}} 1 334 269 кеше ([[2015]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|title=Agglomeration Cores of Swiss Confederation|access-date=2016-09-19|archive-date=2016-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708141942/http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +41 43, +41 44
| почтовый индекс = 8000—8099
| почтовые индексы = 
| автомобильный код = ZH
| вид идентификатора = Рәсми код
| цифровой идентификатор = 0261
| сайт = https://www.stadt-zuerich.ch
| язык сайта = de
| add2n = Рәсми булмаған атамаһы
| add2 = Цвингли ҡалаһы, Лимматштадт
}}

'''Цю́рих''' ({{lang-de|Zürich}} {{IPA|[ˈtsyːrɪç]}}; [[Швейцар диалекты|швейц.]] ''Züri'' {{IPA|[tsy:ri]}}, {{Lang-fr|Zurich}}, {{Lang-it|Zurigo}}) — [[Швейцария]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. [[Әлмән телe|Немец тел]]ле Цюрих кантонының баш ҡалаһы һәм шул уҡ исемле округтың [[административ үҙәк|административ үҙәге]].

428 мең кеше йәшәй (2018 йыл аҙағына ҡарата), илдең иң ҙур ҡалаһы булып тора. Агломерация сиктәрендә 1,3 миллиондан ашыу кеше йәшәй.

Цюрих күле ярында Лиммат йылғаһы башында, Утлиберг һәм Цюрихберг тауҙары араһындағы үҙәндә урынлашҡан.

Цюрих глобаль ҡалалар категорияһына инә һәм Швейцарияның иң ҙур финанс үҙәге булып тора, унда күп кенә страховка компаниялары һәм банкыларының штаб-фатирҙары урынлашҡан. 2019 йылда цюрих йәшәү сифаты буйынса донъяла икенсе урынды&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| title=2019 QUALITY OF LIVING RANKING City Ranking| publisher=// mercer.com| access-date=2019-07-23| archive-date=2018-04-18| archive-url=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм донъялағы иң ҡиммәтле ҡалалар исемлегендә дүртенсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://www.bbc.com/russian/features-47598021| title=Самые дорогие и самые дешевые города мира по версии Economist| publisher=BBC| access-date=2026-04-21| archive-date=2019-07-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20190723123333/https://www.bbc.com/russian/features-47598021| url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Тарихи үҙәктә Гросмюнстер, Фраумюнстер роман-готик соборҙары һәм изге Петр сиркәүе, ә Лиммат ярында 1694—1698 йылдарҙа төҙөлгән ҡала ратушаһы урынлашҡан.

Ҡала булараҡ беренсе тапҡыр 929 йылда телгә алына. XIII—XVII быуаттарҙа император ҡалаһы була. 1351 йылда Швейцария союзына инә. XVI быуатта Цвингли етәкселегендәге Реформация үҙәге була. XIX быуаттың 2-се яртыһында илдең финанс үҙәгенә әүерелә.

=== Климат ===
{{Климат города
|Город_род=Цюриха (1981-2010 гг.)
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/06660.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=0.4           | Янв_ср_осад=63
| Фев_ср=1.4           | Фев_ср_осад=62
| Мар_ср=5.3           | Мар_ср_осад=78
| Апр_ср=8.9           | Апр_ср_осад=80
| Май_ср=13.3          | Май_ср_осад=122
| Июн_ср=16.4          | Июн_ср_осад=129
| Июл_ср=18.6          | Июл_ср_осад=125
| Авг_ср=18.1          | Авг_ср_осад=123
| Сен_ср=14.2          | Сен_ср_осад=99
| Окт_ср=10.0          | Окт_ср_осад=85
| Ноя_ср=4.5           | Ноя_ср_осад=78
| Дек_ср=1.5           | Дек_ср_осад=84
| Год_ср=9.4           | Год_ср_осад=1128
| Янв_ср_мин=-1.8      | Янв_ср_макс=3.0
| Фев_ср_мин=-1.4      | Фев_ср_макс=4.7
| Мар_ср_мин=1.8       | Мар_ср_макс=9.6
| Апр_ср_мин=4.7       | Апр_ср_макс=13.9
| Май_ср_мин=9.0       | Май_ср_макс=18.6
| Июн_ср_мин=12.0      | Июн_ср_макс=21.7
| Июл_ср_мин=14.1      | Июл_ср_макс=24.1
| Авг_ср_мин=13.9      | Авг_ср_макс=23.4
| Сен_ср_мин=10.7      | Сен_ср_макс=18.9
| Окт_ср_мин=7.2       | Окт_ср_макс=13.8
| Ноя_ср_мин=2.2       | Ноя_ср_макс=7.3
| Дек_ср_мин=-0.6      | Дек_ср_макс=3.8
| Год_ср_мин=6.0       | Год_ср_макс=13.6
| Янв_а_макс=16.9	   | Янв_а_мин=-20.8
| Фев_а_макс=19.3	   | Фев_а_мин=-24.2
| Мар_а_макс=23.2	   | Мар_а_мин=-14.4
| Апр_а_макс=31.3	   | Апр_а_мин=-6.5
| Май_а_макс=32.4	   | Май_а_мин=-2.0
| Июн_а_макс=36.4	   | Июн_а_мин=0.9
| Июл_а_макс=37.7	   | Июл_а_мин=5.3
| Авг_а_макс=36.2	   | Авг_а_мин=4.0
| Сен_а_макс=32.5	   | Сен_а_мин=-0.3
| Окт_а_макс=28.7	   | Окт_а_мин=-5.5
| Ноя_а_макс=23.8	   | Ноя_а_мин=-11.0
| Дек_а_макс=17.0	   | Дек_а_мин=-18.5
| Год_а_макс=37.7	   | Год_а_мин=-24.2
|}}
{{Климат города
|Город_род= Цюриха (569м) за 10 лет с 2009 по 2018 гг.  
|Источник=[https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&amp;FYY=2009&amp;LMM=12&amp;LYY=2018&amp;WMO=06660&amp;CONT=euro&amp;REGION=0001&amp;LAND=SW&amp;ART=TEM&amp;R=0&amp;NOREGION=1&amp;LEVEL=162&amp;LANG=en&amp;MOD=tab weatheronline]
| Янв_ср=1.8           | Янв_ср_осад=57.0
| Фев_ср=1.4           | Фев_ср_осад=33.9
| Мар_ср=6.6           | Мар_ср_осад=33.7
| Апр_ср=10.6          | Апр_ср_осад=57.6
| Май_ср=14.2          | Май_ср_осад=78.7
| Июн_ср=18.5          | Июн_ср_осад=81.1
| Июл_ср=20.3          | Июл_ср_осад=66.6
| Авг_ср=20.0          | Авг_ср_осад=42.2
| Сен_ср=15.6          | Сен_ср_осад=37.9
| Окт_ср=10.9          | Окт_ср_осад=39.5
| Ноя_ср=6.1           | Ноя_ср_осад=40.5
| Дек_ср=2.8           | Дек_ср_осад=56.7
| Год_ср=10.7           | Год_ср_осад=625.4
| Янв_ср_мин=-0.1      | Янв_ср_макс=3.8
| Фев_ср_мин=-1.3      | Фев_ср_макс=3.8
| Мар_ср_мин=2.4       | Мар_ср_макс=10.6
| Апр_ср_мин=6.0       | Апр_ср_макс=15.0
| Май_ср_мин=9.6       | Май_ср_макс=18.5
| Июн_ср_мин=13.6      | Июн_ср_макс=23.1
| Июл_ср_мин=15.5      | Июл_ср_макс=25.0
| Авг_ср_мин=15.3      | Авг_ср_макс=24.6
| Сен_ср_мин=11.4      | Сен_ср_макс=19.8
| Окт_ср_мин=7.8       | Окт_ср_макс=14.2
| Ноя_ср_мин=3.8       | Ноя_ср_макс=8.4
| Дек_ср_мин=0.7      | Дек_ср_макс=4.8
| Год_ср_мин=7.1       | Год_ср_макс=14.3
| Янв_а_макс=          | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=          | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=          | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=          | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=          | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=          | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=          | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=          | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=          | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=          | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=          | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=          | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=          | Год_а_мин=
|}}

== Билдәле шәхестәре ==
Цюрихта тыуған йәки вафат булыусылар:
* [[Библиандер Теодор|Теодор Библиандр]] (1505—1564), теолог, көнсығыш белгесе, лингвист.
* [[Майер Иоганн Якоб (мөхәррир)|Иоганн Якоб Мейер]] (1798—1826).
* [[Спири Йоханна|Йоханна Спири]] (1827—1901), балалар яҙыусыһы.
* [[Джакометти Аугусто|Аугусто Джакометти]] (1877—1947), рәссам.
* [[Джойс Джеймс|Джеймс Джойс]] (1882—1941), ирланд яҙыусыһы һәм шағиры.
* [[Фриш Макс|Макс Фриш]] (1911—1991), швейцар яҙыусыһы.
* [[Сутер Мартин|Мартин Сутер]] (род. 1948), швейцар яҙыусыһы һәм сценарисы.
* [[Сейлер Матьё|Матьё Сейлер]] (род. 1974), швейцар режиссёры һәм сценарисы.
* [[Песталоцци Иоганн Генрих]] (1746—1827), швейцар педагогы
* [[Баур Артур]] (1915—2010), швейцар журналисы.

== Туғандаш ҡалалары ==
* {{Флаг США}} [[Сан-Франциско]], [[АҠШ]]
* {{Флаг Китая}} [[Куньмин]], [[Ҡытай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.stadt-zuerich.ch Официальный сайт Цюриха]{{ref|de}}
{{вс}}

{{Столицы кантонов Швейцарии}}{{Цюрих}}</text>
      <sha1>3z1oul5cmhdj0dc5z6asrdxti73dcke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294006</id>
      <parentid>1294005</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T04:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Климат */</comment>
      <origin>1294006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12635" sha1="d3l7681wlb61xbpt9dufl5lfd4nicqr" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Цюрих
| оригинальное название = {{Lang-de|Zürich}}
| изображение = {{Photomontage|position=center
|photo1a = Panoramablick auf die Altstadt von Zürich und den Zürichsee.jpg
|photo2a = Zürich Switzerland-Opera-Zurich-01.jpg
|photo2b = Prime Tower Night Zürich Zurich.jpg
|photo3a = ETH Zürich im Abendlicht.jpg
|photo3b = Zürich Switzerland-Münsterbrücke-and-Fraumünster-01.jpg
| size    = 275
| spacing = 1
| color   = transparent
| border  = 0}}
| герб = CHE Zürich COA.svg
| флаг = CHE Zürich ZH Flag.svg
| описание флага = Цюрих кантоны флагы
|ширина флага             = 125px
| lat_deg = 47
| lat_min = 22
| lat_sec = 30
| lon_deg = 08
| lon_min = 32
| lon_sec = 30
| CoordScale = 
| страна = Швейцария
| вид региона = кантон (Швейцария){{!}}Кантон
| регион = Цюрих (кантон)
| регион в таблице = Цюрих (кантон){{!}}Цюрих
| вид района = округ
| район = Цюрих (округ)
| район в таблице = Цюрих (округ){{!}}Цюрих
| вид общины = 
| община = 
| община в таблице = 
| подчинение = 
| внутреннее деление = 
| вид главы = [[Список мэров Цюриха|Мэр]]
| глава = [[Маух Корине|Корине Маух]]
| дата основания = 
| первое упоминание = [[929 йыл]]да
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 91,88
| высота центра НП = 410
| вид высоты = 
| климат = умеренный
| официальный язык = немец 
| официальный язык-ref = 
| население = 
| год переписи = 
| плотность = 4 666
| население агломерации   = {{увеличение}} 1 334 269 кеше ([[2015]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|title=Agglomeration Cores of Swiss Confederation|access-date=2016-09-19|archive-date=2016-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708141942/http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +41 43, +41 44
| почтовый индекс = 8000—8099
| почтовые индексы = 
| автомобильный код = ZH
| вид идентификатора = Рәсми код
| цифровой идентификатор = 0261
| сайт = https://www.stadt-zuerich.ch
| язык сайта = de
| add2n = Рәсми булмаған атамаһы
| add2 = Цвингли ҡалаһы, Лимматштадт
}}

'''Цю́рих''' ({{lang-de|Zürich}} {{IPA|[ˈtsyːrɪç]}}; [[Швейцар диалекты|швейц.]] ''Züri'' {{IPA|[tsy:ri]}}, {{Lang-fr|Zurich}}, {{Lang-it|Zurigo}}) — [[Швейцария]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. [[Әлмән телe|Немец тел]]ле Цюрих кантонының баш ҡалаһы һәм шул уҡ исемле округтың [[административ үҙәк|административ үҙәге]].

428 мең кеше йәшәй (2018 йыл аҙағына ҡарата), илдең иң ҙур ҡалаһы булып тора. Агломерация сиктәрендә 1,3 миллиондан ашыу кеше йәшәй.

Цюрих күле ярында Лиммат йылғаһы башында, Утлиберг һәм Цюрихберг тауҙары араһындағы үҙәндә урынлашҡан.

Цюрих глобаль ҡалалар категорияһына инә һәм Швейцарияның иң ҙур финанс үҙәге булып тора, унда күп кенә страховка компаниялары һәм банкыларының штаб-фатирҙары урынлашҡан. 2019 йылда цюрих йәшәү сифаты буйынса донъяла икенсе урынды&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| title=2019 QUALITY OF LIVING RANKING City Ranking| publisher=// mercer.com| access-date=2019-07-23| archive-date=2018-04-18| archive-url=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм донъялағы иң ҡиммәтле ҡалалар исемлегендә дүртенсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://www.bbc.com/russian/features-47598021| title=Самые дорогие и самые дешевые города мира по версии Economist| publisher=BBC| access-date=2026-04-21| archive-date=2019-07-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20190723123333/https://www.bbc.com/russian/features-47598021| url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Тарихи үҙәктә Гросмюнстер, Фраумюнстер роман-готик соборҙары һәм изге Петр сиркәүе, ә Лиммат ярында 1694—1698 йылдарҙа төҙөлгән ҡала ратушаһы урынлашҡан.

Ҡала булараҡ беренсе тапҡыр 929 йылда телгә алына. XIII—XVII быуаттарҙа император ҡалаһы була. 1351 йылда Швейцария союзына инә. XVI быуатта Цвингли етәкселегендәге Реформация үҙәге була. XIX быуаттың 2-се яртыһында илдең финанс үҙәгенә әүерелә.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
[[Файл:Zuerich-landsat-3d-schraeg.jpg|thumb|300px|слева|Цюрих, Цюрих күле һәм [[Альп тауҙары]]]]

=== Климат ===
{{Климат города
|Город_род=Цюриха (1981-2010 гг.)
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/06660.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=0.4           | Янв_ср_осад=63
| Фев_ср=1.4           | Фев_ср_осад=62
| Мар_ср=5.3           | Мар_ср_осад=78
| Апр_ср=8.9           | Апр_ср_осад=80
| Май_ср=13.3          | Май_ср_осад=122
| Июн_ср=16.4          | Июн_ср_осад=129
| Июл_ср=18.6          | Июл_ср_осад=125
| Авг_ср=18.1          | Авг_ср_осад=123
| Сен_ср=14.2          | Сен_ср_осад=99
| Окт_ср=10.0          | Окт_ср_осад=85
| Ноя_ср=4.5           | Ноя_ср_осад=78
| Дек_ср=1.5           | Дек_ср_осад=84
| Год_ср=9.4           | Год_ср_осад=1128
| Янв_ср_мин=-1.8      | Янв_ср_макс=3.0
| Фев_ср_мин=-1.4      | Фев_ср_макс=4.7
| Мар_ср_мин=1.8       | Мар_ср_макс=9.6
| Апр_ср_мин=4.7       | Апр_ср_макс=13.9
| Май_ср_мин=9.0       | Май_ср_макс=18.6
| Июн_ср_мин=12.0      | Июн_ср_макс=21.7
| Июл_ср_мин=14.1      | Июл_ср_макс=24.1
| Авг_ср_мин=13.9      | Авг_ср_макс=23.4
| Сен_ср_мин=10.7      | Сен_ср_макс=18.9
| Окт_ср_мин=7.2       | Окт_ср_макс=13.8
| Ноя_ср_мин=2.2       | Ноя_ср_макс=7.3
| Дек_ср_мин=-0.6      | Дек_ср_макс=3.8
| Год_ср_мин=6.0       | Год_ср_макс=13.6
| Янв_а_макс=16.9	   | Янв_а_мин=-20.8
| Фев_а_макс=19.3	   | Фев_а_мин=-24.2
| Мар_а_макс=23.2	   | Мар_а_мин=-14.4
| Апр_а_макс=31.3	   | Апр_а_мин=-6.5
| Май_а_макс=32.4	   | Май_а_мин=-2.0
| Июн_а_макс=36.4	   | Июн_а_мин=0.9
| Июл_а_макс=37.7	   | Июл_а_мин=5.3
| Авг_а_макс=36.2	   | Авг_а_мин=4.0
| Сен_а_макс=32.5	   | Сен_а_мин=-0.3
| Окт_а_макс=28.7	   | Окт_а_мин=-5.5
| Ноя_а_макс=23.8	   | Ноя_а_мин=-11.0
| Дек_а_макс=17.0	   | Дек_а_мин=-18.5
| Год_а_макс=37.7	   | Год_а_мин=-24.2
|}}
{{Климат города
|Город_род= Цюриха (569м) за 10 лет с 2009 по 2018 гг.  
|Источник=[https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&amp;FYY=2009&amp;LMM=12&amp;LYY=2018&amp;WMO=06660&amp;CONT=euro&amp;REGION=0001&amp;LAND=SW&amp;ART=TEM&amp;R=0&amp;NOREGION=1&amp;LEVEL=162&amp;LANG=en&amp;MOD=tab weatheronline]
| Янв_ср=1.8           | Янв_ср_осад=57.0
| Фев_ср=1.4           | Фев_ср_осад=33.9
| Мар_ср=6.6           | Мар_ср_осад=33.7
| Апр_ср=10.6          | Апр_ср_осад=57.6
| Май_ср=14.2          | Май_ср_осад=78.7
| Июн_ср=18.5          | Июн_ср_осад=81.1
| Июл_ср=20.3          | Июл_ср_осад=66.6
| Авг_ср=20.0          | Авг_ср_осад=42.2
| Сен_ср=15.6          | Сен_ср_осад=37.9
| Окт_ср=10.9          | Окт_ср_осад=39.5
| Ноя_ср=6.1           | Ноя_ср_осад=40.5
| Дек_ср=2.8           | Дек_ср_осад=56.7
| Год_ср=10.7           | Год_ср_осад=625.4
| Янв_ср_мин=-0.1      | Янв_ср_макс=3.8
| Фев_ср_мин=-1.3      | Фев_ср_макс=3.8
| Мар_ср_мин=2.4       | Мар_ср_макс=10.6
| Апр_ср_мин=6.0       | Апр_ср_макс=15.0
| Май_ср_мин=9.6       | Май_ср_макс=18.5
| Июн_ср_мин=13.6      | Июн_ср_макс=23.1
| Июл_ср_мин=15.5      | Июл_ср_макс=25.0
| Авг_ср_мин=15.3      | Авг_ср_макс=24.6
| Сен_ср_мин=11.4      | Сен_ср_макс=19.8
| Окт_ср_мин=7.8       | Окт_ср_макс=14.2
| Ноя_ср_мин=3.8       | Ноя_ср_макс=8.4
| Дек_ср_мин=0.7      | Дек_ср_макс=4.8
| Год_ср_мин=7.1       | Год_ср_макс=14.3
| Янв_а_макс=          | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=          | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=          | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=          | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=          | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=          | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=          | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=          | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=          | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=          | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=          | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=          | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=          | Год_а_мин=
|}}

== Билдәле шәхестәре ==
Цюрихта тыуған йәки вафат булыусылар:
* [[Библиандер Теодор|Теодор Библиандр]] (1505—1564), теолог, көнсығыш белгесе, лингвист.
* [[Майер Иоганн Якоб (мөхәррир)|Иоганн Якоб Мейер]] (1798—1826).
* [[Спири Йоханна|Йоханна Спири]] (1827—1901), балалар яҙыусыһы.
* [[Джакометти Аугусто|Аугусто Джакометти]] (1877—1947), рәссам.
* [[Джойс Джеймс|Джеймс Джойс]] (1882—1941), ирланд яҙыусыһы һәм шағиры.
* [[Фриш Макс|Макс Фриш]] (1911—1991), швейцар яҙыусыһы.
* [[Сутер Мартин|Мартин Сутер]] (род. 1948), швейцар яҙыусыһы һәм сценарисы.
* [[Сейлер Матьё|Матьё Сейлер]] (род. 1974), швейцар режиссёры һәм сценарисы.
* [[Песталоцци Иоганн Генрих]] (1746—1827), швейцар педагогы
* [[Баур Артур]] (1915—2010), швейцар журналисы.

== Туғандаш ҡалалары ==
* {{Флаг США}} [[Сан-Франциско]], [[АҠШ]]
* {{Флаг Китая}} [[Куньмин]], [[Ҡытай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.stadt-zuerich.ch Официальный сайт Цюриха]{{ref|de}}
{{вс}}

{{Столицы кантонов Швейцарии}}{{Цюрих}}</text>
      <sha1>d3l7681wlb61xbpt9dufl5lfd4nicqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294007</id>
      <parentid>1294006</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T04:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Физик-географик ҡылыҡһырлама */</comment>
      <origin>1294007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13746" sha1="pszk2xgkqfcunird47y48hvfirmztvk" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Цюрих
| оригинальное название = {{Lang-de|Zürich}}
| изображение = {{Photomontage|position=center
|photo1a = Panoramablick auf die Altstadt von Zürich und den Zürichsee.jpg
|photo2a = Zürich Switzerland-Opera-Zurich-01.jpg
|photo2b = Prime Tower Night Zürich Zurich.jpg
|photo3a = ETH Zürich im Abendlicht.jpg
|photo3b = Zürich Switzerland-Münsterbrücke-and-Fraumünster-01.jpg
| size    = 275
| spacing = 1
| color   = transparent
| border  = 0}}
| герб = CHE Zürich COA.svg
| флаг = CHE Zürich ZH Flag.svg
| описание флага = Цюрих кантоны флагы
|ширина флага             = 125px
| lat_deg = 47
| lat_min = 22
| lat_sec = 30
| lon_deg = 08
| lon_min = 32
| lon_sec = 30
| CoordScale = 
| страна = Швейцария
| вид региона = кантон (Швейцария){{!}}Кантон
| регион = Цюрих (кантон)
| регион в таблице = Цюрих (кантон){{!}}Цюрих
| вид района = округ
| район = Цюрих (округ)
| район в таблице = Цюрих (округ){{!}}Цюрих
| вид общины = 
| община = 
| община в таблице = 
| подчинение = 
| внутреннее деление = 
| вид главы = [[Список мэров Цюриха|Мэр]]
| глава = [[Маух Корине|Корине Маух]]
| дата основания = 
| первое упоминание = [[929 йыл]]да
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 91,88
| высота центра НП = 410
| вид высоты = 
| климат = умеренный
| официальный язык = немец 
| официальный язык-ref = 
| население = 
| год переписи = 
| плотность = 4 666
| население агломерации   = {{увеличение}} 1 334 269 кеше ([[2015]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|title=Agglomeration Cores of Swiss Confederation|access-date=2016-09-19|archive-date=2016-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708141942/http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +41 43, +41 44
| почтовый индекс = 8000—8099
| почтовые индексы = 
| автомобильный код = ZH
| вид идентификатора = Рәсми код
| цифровой идентификатор = 0261
| сайт = https://www.stadt-zuerich.ch
| язык сайта = de
| add2n = Рәсми булмаған атамаһы
| add2 = Цвингли ҡалаһы, Лимматштадт
}}

'''Цю́рих''' ({{lang-de|Zürich}} {{IPA|[ˈtsyːrɪç]}}; [[Швейцар диалекты|швейц.]] ''Züri'' {{IPA|[tsy:ri]}}, {{Lang-fr|Zurich}}, {{Lang-it|Zurigo}}) — [[Швейцария]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. [[Әлмән телe|Немец тел]]ле Цюрих кантонының баш ҡалаһы һәм шул уҡ исемле округтың [[административ үҙәк|административ үҙәге]].

428 мең кеше йәшәй (2018 йыл аҙағына ҡарата), илдең иң ҙур ҡалаһы булып тора. Агломерация сиктәрендә 1,3 миллиондан ашыу кеше йәшәй.

Цюрих күле ярында Лиммат йылғаһы башында, Утлиберг һәм Цюрихберг тауҙары араһындағы үҙәндә урынлашҡан.

Цюрих глобаль ҡалалар категорияһына инә һәм Швейцарияның иң ҙур финанс үҙәге булып тора, унда күп кенә страховка компаниялары һәм банкыларының штаб-фатирҙары урынлашҡан. 2019 йылда цюрих йәшәү сифаты буйынса донъяла икенсе урынды&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| title=2019 QUALITY OF LIVING RANKING City Ranking| publisher=// mercer.com| access-date=2019-07-23| archive-date=2018-04-18| archive-url=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм донъялағы иң ҡиммәтле ҡалалар исемлегендә дүртенсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://www.bbc.com/russian/features-47598021| title=Самые дорогие и самые дешевые города мира по версии Economist| publisher=BBC| access-date=2026-04-21| archive-date=2019-07-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20190723123333/https://www.bbc.com/russian/features-47598021| url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Тарихи үҙәктә Гросмюнстер, Фраумюнстер роман-готик соборҙары һәм изге Петр сиркәүе, ә Лиммат ярында 1694—1698 йылдарҙа төҙөлгән ҡала ратушаһы урынлашҡан.

Ҡала булараҡ беренсе тапҡыр 929 йылда телгә алына. XIII—XVII быуаттарҙа император ҡалаһы була. 1351 йылда Швейцария союзына инә. XVI быуатта Цвингли етәкселегендәге Реформация үҙәге була. XIX быуаттың 2-се яртыһында илдең финанс үҙәгенә әүерелә.

== Тарихы ==
[[Файл:Zuerich vier Kirchen.jpg|thumb|right|300px|Цюрих кирхалары]]
[[Файл:Map of Zurich by Braun Hogenberg (middle size) (34065120).jpg|thumb|left|240px|Цюрих планы, 1581 йыл]]

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
[[Файл:Zuerich-landsat-3d-schraeg.jpg|thumb|300px|слева|Цюрих, Цюрих күле һәм [[Альп тауҙары]]]]
Цюрих Лиммат йылғаһы башында, Цюрих күленең төньяҡ осонда, Альп тауҙарынан төньяҡҡа табан яҡынса 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Лиммат Цюрихтың тарихи үҙәген (Иҫке ҡала) киҫеп үтә һәм һуңынан көнбайышҡа борола. Ҡаланы урман менән ҡапланған [[тауҙар]] менән уратып алынған. Цюрихтың тарихи үҙәгендә Лимматҡа Зиль йылғаһы ҡоя. Ҡаланың майҙаны 91,88 км² тәшкил итә, шуларҙың 4,1 км² Цюрих күле акваторияһына тура килә. Ҡаланың төньяғында, Регенсдорф сигендә, Катцензе күле урынлашҡан.

=== Климат ===
{{Климат города
|Город_род=Цюриха (1981-2010 гг.)
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/06660.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=0.4           | Янв_ср_осад=63
| Фев_ср=1.4           | Фев_ср_осад=62
| Мар_ср=5.3           | Мар_ср_осад=78
| Апр_ср=8.9           | Апр_ср_осад=80
| Май_ср=13.3          | Май_ср_осад=122
| Июн_ср=16.4          | Июн_ср_осад=129
| Июл_ср=18.6          | Июл_ср_осад=125
| Авг_ср=18.1          | Авг_ср_осад=123
| Сен_ср=14.2          | Сен_ср_осад=99
| Окт_ср=10.0          | Окт_ср_осад=85
| Ноя_ср=4.5           | Ноя_ср_осад=78
| Дек_ср=1.5           | Дек_ср_осад=84
| Год_ср=9.4           | Год_ср_осад=1128
| Янв_ср_мин=-1.8      | Янв_ср_макс=3.0
| Фев_ср_мин=-1.4      | Фев_ср_макс=4.7
| Мар_ср_мин=1.8       | Мар_ср_макс=9.6
| Апр_ср_мин=4.7       | Апр_ср_макс=13.9
| Май_ср_мин=9.0       | Май_ср_макс=18.6
| Июн_ср_мин=12.0      | Июн_ср_макс=21.7
| Июл_ср_мин=14.1      | Июл_ср_макс=24.1
| Авг_ср_мин=13.9      | Авг_ср_макс=23.4
| Сен_ср_мин=10.7      | Сен_ср_макс=18.9
| Окт_ср_мин=7.2       | Окт_ср_макс=13.8
| Ноя_ср_мин=2.2       | Ноя_ср_макс=7.3
| Дек_ср_мин=-0.6      | Дек_ср_макс=3.8
| Год_ср_мин=6.0       | Год_ср_макс=13.6
| Янв_а_макс=16.9	   | Янв_а_мин=-20.8
| Фев_а_макс=19.3	   | Фев_а_мин=-24.2
| Мар_а_макс=23.2	   | Мар_а_мин=-14.4
| Апр_а_макс=31.3	   | Апр_а_мин=-6.5
| Май_а_макс=32.4	   | Май_а_мин=-2.0
| Июн_а_макс=36.4	   | Июн_а_мин=0.9
| Июл_а_макс=37.7	   | Июл_а_мин=5.3
| Авг_а_макс=36.2	   | Авг_а_мин=4.0
| Сен_а_макс=32.5	   | Сен_а_мин=-0.3
| Окт_а_макс=28.7	   | Окт_а_мин=-5.5
| Ноя_а_макс=23.8	   | Ноя_а_мин=-11.0
| Дек_а_макс=17.0	   | Дек_а_мин=-18.5
| Год_а_макс=37.7	   | Год_а_мин=-24.2
|}}
{{Климат города
|Город_род= Цюриха (569м) за 10 лет с 2009 по 2018 гг.  
|Источник=[https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&amp;FYY=2009&amp;LMM=12&amp;LYY=2018&amp;WMO=06660&amp;CONT=euro&amp;REGION=0001&amp;LAND=SW&amp;ART=TEM&amp;R=0&amp;NOREGION=1&amp;LEVEL=162&amp;LANG=en&amp;MOD=tab weatheronline]
| Янв_ср=1.8           | Янв_ср_осад=57.0
| Фев_ср=1.4           | Фев_ср_осад=33.9
| Мар_ср=6.6           | Мар_ср_осад=33.7
| Апр_ср=10.6          | Апр_ср_осад=57.6
| Май_ср=14.2          | Май_ср_осад=78.7
| Июн_ср=18.5          | Июн_ср_осад=81.1
| Июл_ср=20.3          | Июл_ср_осад=66.6
| Авг_ср=20.0          | Авг_ср_осад=42.2
| Сен_ср=15.6          | Сен_ср_осад=37.9
| Окт_ср=10.9          | Окт_ср_осад=39.5
| Ноя_ср=6.1           | Ноя_ср_осад=40.5
| Дек_ср=2.8           | Дек_ср_осад=56.7
| Год_ср=10.7           | Год_ср_осад=625.4
| Янв_ср_мин=-0.1      | Янв_ср_макс=3.8
| Фев_ср_мин=-1.3      | Фев_ср_макс=3.8
| Мар_ср_мин=2.4       | Мар_ср_макс=10.6
| Апр_ср_мин=6.0       | Апр_ср_макс=15.0
| Май_ср_мин=9.6       | Май_ср_макс=18.5
| Июн_ср_мин=13.6      | Июн_ср_макс=23.1
| Июл_ср_мин=15.5      | Июл_ср_макс=25.0
| Авг_ср_мин=15.3      | Авг_ср_макс=24.6
| Сен_ср_мин=11.4      | Сен_ср_макс=19.8
| Окт_ср_мин=7.8       | Окт_ср_макс=14.2
| Ноя_ср_мин=3.8       | Ноя_ср_макс=8.4
| Дек_ср_мин=0.7      | Дек_ср_макс=4.8
| Год_ср_мин=7.1       | Год_ср_макс=14.3
| Янв_а_макс=          | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=          | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=          | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=          | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=          | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=          | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=          | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=          | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=          | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=          | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=          | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=          | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=          | Год_а_мин=
|}}

== Билдәле шәхестәре ==
Цюрихта тыуған йәки вафат булыусылар:
* [[Библиандер Теодор|Теодор Библиандр]] (1505—1564), теолог, көнсығыш белгесе, лингвист.
* [[Майер Иоганн Якоб (мөхәррир)|Иоганн Якоб Мейер]] (1798—1826).
* [[Спири Йоханна|Йоханна Спири]] (1827—1901), балалар яҙыусыһы.
* [[Джакометти Аугусто|Аугусто Джакометти]] (1877—1947), рәссам.
* [[Джойс Джеймс|Джеймс Джойс]] (1882—1941), ирланд яҙыусыһы һәм шағиры.
* [[Фриш Макс|Макс Фриш]] (1911—1991), швейцар яҙыусыһы.
* [[Сутер Мартин|Мартин Сутер]] (род. 1948), швейцар яҙыусыһы һәм сценарисы.
* [[Сейлер Матьё|Матьё Сейлер]] (род. 1974), швейцар режиссёры һәм сценарисы.
* [[Песталоцци Иоганн Генрих]] (1746—1827), швейцар педагогы
* [[Баур Артур]] (1915—2010), швейцар журналисы.

== Туғандаш ҡалалары ==
* {{Флаг США}} [[Сан-Франциско]], [[АҠШ]]
* {{Флаг Китая}} [[Куньмин]], [[Ҡытай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.stadt-zuerich.ch Официальный сайт Цюриха]{{ref|de}}
{{вс}}

{{Столицы кантонов Швейцарии}}{{Цюрих}}</text>
      <sha1>pszk2xgkqfcunird47y48hvfirmztvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294008</id>
      <parentid>1294007</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T04:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1294008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14220" sha1="pf246io98j0pa9zca6ecx1kqftgpvgq" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Цюрих
| оригинальное название = {{Lang-de|Zürich}}
| изображение = {{Photomontage|position=center
|photo1a = Panoramablick auf die Altstadt von Zürich und den Zürichsee.jpg
|photo2a = Zürich Switzerland-Opera-Zurich-01.jpg
|photo2b = Prime Tower Night Zürich Zurich.jpg
|photo3a = ETH Zürich im Abendlicht.jpg
|photo3b = Zürich Switzerland-Münsterbrücke-and-Fraumünster-01.jpg
| size    = 275
| spacing = 1
| color   = transparent
| border  = 0}}
| герб = CHE Zürich COA.svg
| флаг = CHE Zürich ZH Flag.svg
| описание флага = Цюрих кантоны флагы
|ширина флага             = 125px
| lat_deg = 47
| lat_min = 22
| lat_sec = 30
| lon_deg = 08
| lon_min = 32
| lon_sec = 30
| CoordScale = 
| страна = Швейцария
| вид региона = кантон (Швейцария){{!}}Кантон
| регион = Цюрих (кантон)
| регион в таблице = Цюрих (кантон){{!}}Цюрих
| вид района = округ
| район = Цюрих (округ)
| район в таблице = Цюрих (округ){{!}}Цюрих
| вид общины = 
| община = 
| община в таблице = 
| подчинение = 
| внутреннее деление = 
| вид главы = [[Список мэров Цюриха|Мэр]]
| глава = [[Маух Корине|Корине Маух]]
| дата основания = 
| первое упоминание = [[929 йыл]]да
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 91,88
| высота центра НП = 410
| вид высоты = 
| климат = умеренный
| официальный язык = немец 
| официальный язык-ref = 
| население = 
| год переписи = 
| плотность = 4 666
| население агломерации   = {{увеличение}} 1 334 269 кеше ([[2015]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|title=Agglomeration Cores of Swiss Confederation|access-date=2016-09-19|archive-date=2016-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708141942/http://www.citypopulation.de/php/switzerland-core-agglo.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +41 43, +41 44
| почтовый индекс = 8000—8099
| почтовые индексы = 
| автомобильный код = ZH
| вид идентификатора = Рәсми код
| цифровой идентификатор = 0261
| сайт = https://www.stadt-zuerich.ch
| язык сайта = de
| add2n = Рәсми булмаған атамаһы
| add2 = Цвингли ҡалаһы, Лимматштадт
}}

'''Цю́рих''' ({{lang-de|Zürich}} {{IPA|[ˈtsyːrɪç]}}; [[Швейцар диалекты|швейц.]] ''Züri'' {{IPA|[tsy:ri]}}, {{Lang-fr|Zurich}}, {{Lang-it|Zurigo}}) — [[Швейцария]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. [[Әлмән телe|Немец тел]]ле Цюрих кантонының баш ҡалаһы һәм шул уҡ исемле округтың [[административ үҙәк|административ үҙәге]].

428 мең кеше йәшәй (2018 йыл аҙағына ҡарата), илдең иң ҙур ҡалаһы булып тора. Агломерация сиктәрендә 1,3 миллиондан ашыу кеше йәшәй.

Цюрих күле ярында Лиммат йылғаһы башында, Утлиберг һәм Цюрихберг тауҙары араһындағы үҙәндә урынлашҡан.

Цюрих глобаль ҡалалар категорияһына инә һәм Швейцарияның иң ҙур финанс үҙәге булып тора, унда күп кенә страховка компаниялары һәм банкыларының штаб-фатирҙары урынлашҡан. 2019 йылда цюрих йәшәү сифаты буйынса донъяла икенсе урынды&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| title=2019 QUALITY OF LIVING RANKING City Ranking| publisher=// mercer.com| access-date=2019-07-23| archive-date=2018-04-18| archive-url=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings| url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм донъялағы иң ҡиммәтле ҡалалар исемлегендә дүртенсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=https://www.bbc.com/russian/features-47598021| title=Самые дорогие и самые дешевые города мира по версии Economist| publisher=BBC| access-date=2026-04-21| archive-date=2019-07-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20190723123333/https://www.bbc.com/russian/features-47598021| url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Тарихи үҙәктә Гросмюнстер, Фраумюнстер роман-готик соборҙары һәм изге Петр сиркәүе, ә Лиммат ярында 1694—1698 йылдарҙа төҙөлгән ҡала ратушаһы урынлашҡан.

Ҡала булараҡ беренсе тапҡыр 929 йылда телгә алына. XIII—XVII быуаттарҙа император ҡалаһы була. 1351 йылда Швейцария союзына инә. XVI быуатта Цвингли етәкселегендәге Реформация үҙәге була. XIX быуаттың 2-се яртыһында илдең финанс үҙәгенә әүерелә.

== Тарихы ==
[[Файл:Zuerich vier Kirchen.jpg|thumb|right|300px|Цюрих кирхалары]]
[[Файл:Map of Zurich by Braun Hogenberg (middle size) (34065120).jpg|thumb|left|240px|Цюрих планы, 1581 йыл]]
Борон Цюрих урынында кельт-герман торағы булған, ул б.э.т. I быуатта, римлеләр килгәндән һуң, Турикум (лат. Turicum) тип йөрөтөлә башлай. [[Рим империяһы]] дәүерендә Турикум римлеләр тарафынан Реция менән Белгика араһындағы сигендәге таможня посы булараҡ ҡулланыла.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
[[Файл:Zuerich-landsat-3d-schraeg.jpg|thumb|300px|слева|Цюрих, Цюрих күле һәм [[Альп тауҙары]]]]
Цюрих Лиммат йылғаһы башында, Цюрих күленең төньяҡ осонда, Альп тауҙарынан төньяҡҡа табан яҡынса 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Лиммат Цюрихтың тарихи үҙәген (Иҫке ҡала) киҫеп үтә һәм һуңынан көнбайышҡа борола. Ҡаланы урман менән ҡапланған [[тауҙар]] менән уратып алынған. Цюрихтың тарихи үҙәгендә Лимматҡа Зиль йылғаһы ҡоя. Ҡаланың майҙаны 91,88 км² тәшкил итә, шуларҙың 4,1 км² Цюрих күле акваторияһына тура килә. Ҡаланың төньяғында, Регенсдорф сигендә, Катцензе күле урынлашҡан.

=== Климат ===
{{Климат города
|Город_род=Цюриха (1981-2010 гг.)
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/06660.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=0.4           | Янв_ср_осад=63
| Фев_ср=1.4           | Фев_ср_осад=62
| Мар_ср=5.3           | Мар_ср_осад=78
| Апр_ср=8.9           | Апр_ср_осад=80
| Май_ср=13.3          | Май_ср_осад=122
| Июн_ср=16.4          | Июн_ср_осад=129
| Июл_ср=18.6          | Июл_ср_осад=125
| Авг_ср=18.1          | Авг_ср_осад=123
| Сен_ср=14.2          | Сен_ср_осад=99
| Окт_ср=10.0          | Окт_ср_осад=85
| Ноя_ср=4.5           | Ноя_ср_осад=78
| Дек_ср=1.5           | Дек_ср_осад=84
| Год_ср=9.4           | Год_ср_осад=1128
| Янв_ср_мин=-1.8      | Янв_ср_макс=3.0
| Фев_ср_мин=-1.4      | Фев_ср_макс=4.7
| Мар_ср_мин=1.8       | Мар_ср_макс=9.6
| Апр_ср_мин=4.7       | Апр_ср_макс=13.9
| Май_ср_мин=9.0       | Май_ср_макс=18.6
| Июн_ср_мин=12.0      | Июн_ср_макс=21.7
| Июл_ср_мин=14.1      | Июл_ср_макс=24.1
| Авг_ср_мин=13.9      | Авг_ср_макс=23.4
| Сен_ср_мин=10.7      | Сен_ср_макс=18.9
| Окт_ср_мин=7.2       | Окт_ср_макс=13.8
| Ноя_ср_мин=2.2       | Ноя_ср_макс=7.3
| Дек_ср_мин=-0.6      | Дек_ср_макс=3.8
| Год_ср_мин=6.0       | Год_ср_макс=13.6
| Янв_а_макс=16.9	   | Янв_а_мин=-20.8
| Фев_а_макс=19.3	   | Фев_а_мин=-24.2
| Мар_а_макс=23.2	   | Мар_а_мин=-14.4
| Апр_а_макс=31.3	   | Апр_а_мин=-6.5
| Май_а_макс=32.4	   | Май_а_мин=-2.0
| Июн_а_макс=36.4	   | Июн_а_мин=0.9
| Июл_а_макс=37.7	   | Июл_а_мин=5.3
| Авг_а_макс=36.2	   | Авг_а_мин=4.0
| Сен_а_макс=32.5	   | Сен_а_мин=-0.3
| Окт_а_макс=28.7	   | Окт_а_мин=-5.5
| Ноя_а_макс=23.8	   | Ноя_а_мин=-11.0
| Дек_а_макс=17.0	   | Дек_а_мин=-18.5
| Год_а_макс=37.7	   | Год_а_мин=-24.2
|}}
{{Климат города
|Город_род= Цюриха (569м) за 10 лет с 2009 по 2018 гг.  
|Источник=[https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&amp;FYY=2009&amp;LMM=12&amp;LYY=2018&amp;WMO=06660&amp;CONT=euro&amp;REGION=0001&amp;LAND=SW&amp;ART=TEM&amp;R=0&amp;NOREGION=1&amp;LEVEL=162&amp;LANG=en&amp;MOD=tab weatheronline]
| Янв_ср=1.8           | Янв_ср_осад=57.0
| Фев_ср=1.4           | Фев_ср_осад=33.9
| Мар_ср=6.6           | Мар_ср_осад=33.7
| Апр_ср=10.6          | Апр_ср_осад=57.6
| Май_ср=14.2          | Май_ср_осад=78.7
| Июн_ср=18.5          | Июн_ср_осад=81.1
| Июл_ср=20.3          | Июл_ср_осад=66.6
| Авг_ср=20.0          | Авг_ср_осад=42.2
| Сен_ср=15.6          | Сен_ср_осад=37.9
| Окт_ср=10.9          | Окт_ср_осад=39.5
| Ноя_ср=6.1           | Ноя_ср_осад=40.5
| Дек_ср=2.8           | Дек_ср_осад=56.7
| Год_ср=10.7           | Год_ср_осад=625.4
| Янв_ср_мин=-0.1      | Янв_ср_макс=3.8
| Фев_ср_мин=-1.3      | Фев_ср_макс=3.8
| Мар_ср_мин=2.4       | Мар_ср_макс=10.6
| Апр_ср_мин=6.0       | Апр_ср_макс=15.0
| Май_ср_мин=9.6       | Май_ср_макс=18.5
| Июн_ср_мин=13.6      | Июн_ср_макс=23.1
| Июл_ср_мин=15.5      | Июл_ср_макс=25.0
| Авг_ср_мин=15.3      | Авг_ср_макс=24.6
| Сен_ср_мин=11.4      | Сен_ср_макс=19.8
| Окт_ср_мин=7.8       | Окт_ср_макс=14.2
| Ноя_ср_мин=3.8       | Ноя_ср_макс=8.4
| Дек_ср_мин=0.7      | Дек_ср_макс=4.8
| Год_ср_мин=7.1       | Год_ср_макс=14.3
| Янв_а_макс=          | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=          | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=          | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=          | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=          | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=          | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=          | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=          | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=          | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=          | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=          | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=          | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=          | Год_а_мин=
|}}

== Билдәле шәхестәре ==
Цюрихта тыуған йәки вафат булыусылар:
* [[Библиандер Теодор|Теодор Библиандр]] (1505—1564), теолог, көнсығыш белгесе, лингвист.
* [[Майер Иоганн Якоб (мөхәррир)|Иоганн Якоб Мейер]] (1798—1826).
* [[Спири Йоханна|Йоханна Спири]] (1827—1901), балалар яҙыусыһы.
* [[Джакометти Аугусто|Аугусто Джакометти]] (1877—1947), рәссам.
* [[Джойс Джеймс|Джеймс Джойс]] (1882—1941), ирланд яҙыусыһы һәм шағиры.
* [[Фриш Макс|Макс Фриш]] (1911—1991), швейцар яҙыусыһы.
* [[Сутер Мартин|Мартин Сутер]] (род. 1948), швейцар яҙыусыһы һәм сценарисы.
* [[Сейлер Матьё|Матьё Сейлер]] (род. 1974), швейцар режиссёры һәм сценарисы.
* [[Песталоцци Иоганн Генрих]] (1746—1827), швейцар педагогы
* [[Баур Артур]] (1915—2010), швейцар журналисы.

== Туғандаш ҡалалары ==
* {{Флаг США}} [[Сан-Франциско]], [[АҠШ]]
* {{Флаг Китая}} [[Куньмин]], [[Ҡытай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.stadt-zuerich.ch Официальный сайт Цюриха]{{ref|de}}
{{вс}}

{{Столицы кантонов Швейцарии}}{{Цюрих}}</text>
      <sha1>pf246io98j0pa9zca6ecx1kqftgpvgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Цюрих</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200411</id>
    <revision>
      <id>1293985</id>
      <timestamp>2026-04-20T15:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Цюрих|20 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Швейцария |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1293985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194" sha1="hir6xs2dk3sfltvjway543gjlcoz60g" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Цюрих|20 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Швейцария |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>hir6xs2dk3sfltvjway543gjlcoz60g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һанна Арендт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200412</id>
    <revision>
      <id>1293988</id>
      <timestamp>2026-04-20T16:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}}  {{фамилиялаштары|Арендт}} {{Философ | имя = Һанна Арендт | оригинал имени = {{lang-de|Hannah Arendt}} | изображение = Hannah Arendt auf dem 1. Kulturkritikerkongress, Barbara Niggl Radloff, FM-2019-1-5-9-16 (cropped).jpg | ширина =  | имя при рождении = Йоһанна Арендт | псевдонимы =  | дата рождения = 14.10.1906 | место рождения = [...</comment>
      <origin>1293988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51461" sha1="5p2u16no4ykt40a1tect2vzbypwg16x" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=20 апрель 2026}} 
{{фамилиялаштары|Арендт}}
{{Философ
| имя = Һанна Арендт
| оригинал имени = {{lang-de|Hannah Arendt}}
| изображение = Hannah Arendt auf dem 1. Kulturkritikerkongress, Barbara Niggl Radloff, FM-2019-1-5-9-16 (cropped).jpg
| ширина = 
| имя при рождении = Йоһанна Арендт
| псевдонимы = 
| дата рождения = 14.10.1906
| место рождения = [[Һанновер|Линден]], [[Германия империяһы]]
| дата смерти = 4.12.1975
| место смерти = [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]
| страна = {{Флагификация|Германская империя}} (до 1918 года) →&lt;br&gt;{{Флагификация|Веймарская республика}} (1918 – 1933 годы) →&lt;br&gt;[[Нацистская Германия|Германский рейх]]&lt;br&gt;{{флаг|Нацистская Германия}} (1933 – 1937 годы) →&lt;br&gt;[[апатрид]] (1937 – 1950 годы) →&lt;br&gt;{{Флагификация|США}} (с 1950 года)
| язык = 
| школа = [[Феноменология (философия)|Феноменология]]
| направление = Көнбайыш Философияһы
| период = [[XX быуат философияһы]]
| интересы = [[Сәйәсәт]], [[Метафизика]], [[Эпистемология]], [[Боронғо Греция философияһы]], [[Технология]], [[Онтология]], [[Модерн эпохаһы]], [[Тарих философияһы]]
| идеи = 
| предшественники = [[Досократиктар]], [[Платон]], [[Аристотель]], [[Кант]], [[Гегель]], [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]], [[Ницше]], [[Маркс]], [[Хайдеггер]], [[Рассел, Бертран|Рассел]], [[Ясперс]], [[Вальтер Беньямин]]
| последователи = [[Юрген Хабермас]], [[Вальтер Беньямин]], {{s|[[Мерло-Понти, Морис|Морис Мерло-Понти]],}} [[Джорджо Агамбен]], [[Сейла Бенхабиб]]
| премии = [[Соннинг премияһы]] (1975) &lt;br&gt;[[Гуггенхайм стипендияһы]] (1952)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/hannah-arendt/|title=Hannah Arendt|author=|website=John Simon Guggenheim Foundation|date=|publisher=gf.org|lang=en|access-date=2019-04-19|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419130042/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/hannah-arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| награды = 
| роспись = 
| сайт = 
}}
'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоха́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
Родилась в {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Ганновер]]) в секулярной еврейской семье выходцев из [[Восточная Пруссия|Восточной Пруссии]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Отец — Пауль Арендт, инженер, мать — Марта Кон. Выросла в [[Кёнигсберг]]е.

Получила образование в [[Марбургский университет|Марбургском]], [[Фрайбургский университет|Фрайбургском]] и [[Гейдельбергский университет|Гейдельбергском университетах]], училась у [[Хайдеггер, Мартин|Мартина Хайдеггера]] и [[Ясперс, Карл|Карла Ясперса]]. Занималась в [[протестантизм|протестантском]] [[теология|теологическом]] семинаре [[Бультман, Рудольф|Рудольфа Бультмана]], результатом чего стала её диссертация, посвящённая [[Августин|Блаженному Августину]], и первая книга, которую она успела опубликовать в Германии&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт  1933 йылда]]

В 1933 году после [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|прихода к власти нацистов]] Арендт по договорённости с [[сионизм|сионистской]] организацией собирала обличительные материалы о нацистах. Её арестовали, но через неделю освободили, так как ей попался благожелательно настроенный к ней следователь. После этого она бежала во [[Франция|Францию]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В мае 1940 года интернирована в концентрационный [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]]&lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Wayback|url=http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=20140202165409 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Wayback|url=http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=20140201215413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Wayback|url=http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=20140201231637 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Wayback|url=http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=20140219214326 }}&lt;/ref&gt;, откуда ей удалось спастись. В том же году бежала из оккупированной Франции в [[Лиссабон]]&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, а затем в [[Нью-Йорк]].

Преподавала во многих университетах [[США]].

В 1961 году присутствовала в качестве корреспондента журнала [[The New Yorker]] на суде над [[Эйхман, Адольф|Адольфом Эйхманом]]. По итогам процесса написала книгу «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]», оказавшую большое влияние на развитие [[Этика|моральной философии]] во второй половине XX века. Тема ''банальности зла'', затронутая в книге, до сих пор является одним из самых острых вопросов в этике, а сам термин стал нарицательным.

В [[2012 год в кино|2012 году]] о ней был снят художественный фильм «[[Ханна Арендт (фильм)|Ханна Арендт]]» (режиссёр — [[Маргарет фон Тротта]], в заглавной роли — [[Барбара Зукова]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Была замужем за [[Андерс, Гюнтер|Гюнтером Андерсом]] (1902—1992), они поженились в Берлине в 1929 году и развелись в 1937 году. В 1940 году вышла замуж за {{iw|Блюхер, Генрих|Генриха Блюхера|de|Heinrich Blücher}} (1899—1970). Об отношениях с Мартином Хайдеггером см. {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Наследие Арендт включает в себя более 450 работ, разнообразных по проблематике, но объединённых идеей осмысления современности («думать над тем, что мы делаем»).

По выражению Арендт, на Земле живут «люди, а не Человек», и сущностной характеристикой человека, отличающей его от животного, является его стремление «показать в делах и словах, кем он является в своей уникальности». Она считала, что центральной характеристикой любого общества является баланс между публичностью и приватностью, а нарушение гармоничного соотношения между этими сферами деформирует нормальное течение человеческой жизни. В тоталитарных обществах дисбаланс в пользу публичности предельно расширяет границы вмешательства государства в жизнь человека, до минимума сводя возможности проявления человеком себя в приватной сфере.

Политическую философию Арендт можно, скорее, отнести к традиции [[республиканизм]]а ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]), а не к [[либерализм]]у, [[консерватизм]]у или [[социализм]]у. Её подход к политике выводил на первый план активную гражданскую позицию в форме гражданского участия и коллективного обсуждения значимых политических вопросов. Политическая деятельность для Арендт высвобождает человеческие способности к действию и суждению, а не просто приводит к согласию или к общим представлениям о благе. С одной стороны, Арендт критиковала [[представительная демократия|представительную демократию]], разделяла мораль и политику, возвышала [[революция|революционную]] традицию. С другой стороны, мыслительница отстаивала конституционализм, верховенство закона и [[права человека]], которые для Арендт включали права на действие и мнение&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт уделяла особое внимание понятию [[свобода|свободы]], указывая, что свобода в сфере политики выступает как «сопротивление» в контексте воздействия и как «особое личное мнение» — в контексте несогласия. Потенциал свободы инспирирует «начинание нового», реализующееся в особом срезе человеческой жизнедеятельности — «активности». В отличие от «труда», обеспечивающего воспроизводство биологических процессов человеческого организма и не требующего для своего осуществления Другого, и «производства», воспроизводящего неорганическое тело цивилизации и реализующего связь между людьми лишь в контексте, заданном технологической программой, «активность» направлена на других людей. Именно осуществляя её, человек выступает не как «рабочее животное» или «человек производящий», а как творческий субъект «начинания нового»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

В новейшее время, по мнению Арендт, главная опасность для мировой цивилизации грозит не извне — от природных катаклизмов или «внешнего варварства», а изнутри, так как XX век показал, что мировая цивилизация может порождать варварство из себя самой. Одним из явлений, давших непосредственный толчок зарождению тоталитарных движений, Арендт считает появление в XX веке феномена «массы». «Падение охранительных стен между классами, — писала Арендт, — превратило сонные большинства, стоящие за всеми партиями, в одну громадную, неорганизованную, бесструктурную массу озлобленных индивидов… Они не нуждались в опровержении аргументации противников и последовательно предпочитали методы, которые кончались смертью, а не обращением в новую веру, сулили террор, а не переубеждение». Тоталитаризм создаётся сочетанием репрессий и внутреннего самопринуждения людей, «тирании логичности» тоталитарной идеологии. Этой «тирании логичности» человек передоверяет производство своих мыслей, что является предательством его внутренней свободы.

Под впечатлением суда в [[Израиль|Израиле]] над [[Эйхман, Адольф|Адольфом Эйхманом]] Арендт говорила о «банальности зла» бюрократа, бездумно выполняющего свои административные функции, связанные с массовым убийством. Этот образ у многих перевернул общепринятые представления о нацизме, включая собственные ранние размышления Арендт о «радикальном зле»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Wayback|url=http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=20210411002115 }}&lt;/ref&gt;.

В работе «О насилии» (1969) Арендт выступила против традиционного понимания власти как способности достичь поставленной цели, противопоставив [[власть]] и [[насилие]] и концептуально разграничив такие понятия, как «мощь», «сила» и «авторитет»: «Суть всякого правления составляет власть, а отнюдь не насилие. Насилие по самой своей природе есть не более чем орудие; как всякое средство, оно неизменно нуждается в наличии некой направляющей цели, служащей к тому же его оправданием. А то, что само по себе нуждается в оправдании или обосновании, не может являться сущностью чего бы то ни было». Власть же соответствует человеческой способности действовать сообща и прямо связана со сферой политического. Для определения политики Арендт обращается к [[Аристотель|Аристотелю]] (в [[Хайдеггер, Мартин|хайдеггеровской]] интерпретации), различая два понятия: делание (poiesis, направленное на изготовление вещей) и деятельность (praxis, политическое действие, не имеющее внешней цели). Праксис и составляет суть политики. Политическое — это область особого рода деятельности, общения, в некотором смысле наиболее достойная деятельность человека; в политике люди проявляют себя как свободные существа. Именно из совместных политических действий, основанных на согласовании, возникает власть&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

При этом отсутствие общественного признания власти приводит к тому, что сама власть начинает зависеть от насилия: «Там, где насилие перестаёт получать поддержку со стороны власти и не сдерживается властью, происходит хорошо известная смена мест в отношении цели и средств. Средства разрушения теперь начинают определять цель, вследствие чего целью оказывается разрушение всяческой власти… Террор — это… форма правления, устанавливаемая тогда, когда насилие, разрушив всяческую власть, сохраняет за собой полный контроль»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Не останавливаясь на сугубо политических вопросах, Арендт выстраивает ряд философских структур связанных с пространственно-временным бытийствованием власти: Будущее-насилие-воля; Прошлое-власть-память; Настоящее-авторитет-ум. При этом чистая власть локализуется Арендт в прошлом, в коллективной памяти и оптике тела&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт была принципиальной сторонницей принципа [[Коллективная ответственность|коллективной ответственности]] и, вместе с тем, противницей принципа коллективной вины&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
В доме родителей Арендт, как она вспоминала, не употребляли слова «[[Евреи|еврей]]», но мать требовала от Ханны не допускать в себе униженной покорности. В случае [[антисемитизм|антисемитского]] заявления учителя Ханна, согласно чёткой инструкции матери, должна была встать и покинуть класс, предоставив матери право написать официальное письмо. Однако на антисемитские замечания одноклассников она должна была отвечать сама.

Арендт считала, что причины современного антисемитизма заключаются «в определённых аспектах еврейской истории и некоторых специфических функциях, которые выполняли евреи в последние века». Факт еврейского происхождения, выдвигаемый как таковой, всё более теряя опору на религиозное, национальное и социально-экономическое основание, неизбежно становился серьёзнейшим источником риска для евреев. Она писала: «Объяснение посредством ссылки на [[Козёл отпущения|козла отпущения]] по-прежнему является одной из основных попыток уклониться от понимания серьёзности антисемитизма и значения того обстоятельства, что евреи оказались втянутыми в эпицентр событий»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт критиковала [[сионизм]], считая на свой взгляд, что «своей интерпретацией роли [[Эрец-Исраэль]] в будущей жизни еврейского народа сионисты отделяли себя от судьбы евреев во всем мире. Их доктрина о неизбежном упадке еврейской жизни в [[галут]]е, диаспоре по всему миру, способствовала тому, что в сознании [[ишув]]а, населения в [[Палестина (историческая область)|Палестине]], развивалось всё более отстранённое отношение к жизни остального еврейства». Сионистскую политику по отношению к [[арабы|арабам]] она не одобряла и высмеивала. Она заявляла, что она любит отдельных людей, а не народы и прочие группы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Ханна Арендт, будучи в Марбурге, училась у Мартина Хайдеггера: она слушала его лекции, посвященные учениям древнегреческих философов, посещала его семинары. М. Хайдеггер увидел в своей юной студентке не только хорошего ученика, но и настоящую красавицу. Так, в 1924 у них начался знаменитый «Марбургский роман». Арендт снимала мансарду одного из домов, которые располагались неподалёку от университета, где она тайно встречалась с преподавателем. В этом же году начинается и знаменитая переписка между студенткой и преподавателем, в которой они беседуют и о философии.

Из письма М. Хайдеггера к Х. Арендт, 1925 г.:&lt;blockquote&gt;''«Почему любовь богаче всех других человеческих возможностей и сладостным бременем ложится на охваченных ею? Потому что мы сами превращаемся в то, что мы любим, оставаясь самими собой. И тогда мы хотели бы отблагодарить возлюбленного, но не в состоянии найти что-либо достойное его.''

''Мы можем отблагодарить только самими собой. Любовь превращает благодарность в верность нам самим и в безусловную веру в другого. Таким образом, любовь постоянно углубляет свою сокровенную тайну.''

''Близость есть бытие в величайшем отдалении от другого — отдалении, которое ничему не даёт исчезнуть, но помещает „ты“ в прозрачное, но непостижимое, лишь-здесь откровения. Когда присутствие другого вторгается в нашу жизнь, с этим не справится ни одна душа. Одна человеческая судьба отдаёт себя другой человеческой судьбе, и чистая любовь обязана эту самоотдачу сохранять такой же, какой она была в первый день».''&lt;ref&gt;'''''Арендт Х., Хайдеггер М.''''' Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Тем не менее роман уже с конца 1924 года стал затухать. Арендт была вынуждена расстаться со своим преподавателем ввиду того, что Хайдеггер уже был женат на своей супруге Эльфриде и имел уже тогда двух детей, а кроме того, не собирался терять свою карьеру.

Окончательно они разошлись по разные стороны после прихода к власти Третьего Рейха&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Впрочем, их отношения на этом не заканчиваются, они перерастают в дружеские. Уже с 1950 года переписка между Хайдеггером и Арендт продолжилась. Более того, Ханна Арендт являлась одной из главных защитниц М. Хайдеггера от обвинений в пособничестве нацизму.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=20130407143619 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=20090924025646 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу]
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>5p2u16no4ykt40a1tect2vzbypwg16x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293991</id>
      <parentid>1293988</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T16:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1293991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51260" sha1="brllchyof3lwppwjcqqhj3kwvqt2ltl" xml:space="preserve">{{Ук}}
&lt;!-- {{фамилиялаштары|Арендт}}
{{Философ
| имя = Һанна Арендт
| оригинал имени = {{lang-de|Hannah Arendt}}
| изображение = Hannah Arendt auf dem 1. Kulturkritikerkongress, Barbara Niggl Radloff, FM-2019-1-5-9-16 (cropped).jpg
| ширина = 
| имя при рождении = Йоһанна Арендт
| псевдонимы = 
| дата рождения = 14.10.1906
| место рождения = [[Һанновер|Линден]], [[Германия империяһы]]
| дата смерти = 4.12.1975
| место смерти = [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]
| страна = {{Флагификация|Германская империя}} (до 1918 года) →&lt;br&gt;{{Флагификация|Веймарская республика}} (1918 – 1933 годы) →&lt;br&gt;[[Нацистская Германия|Германский рейх]]&lt;br&gt;{{флаг|Нацистская Германия}} (1933 – 1937 годы) →&lt;br&gt;[[апатрид]] (1937 – 1950 годы) →&lt;br&gt;{{Флагификация|США}} (с 1950 года)
| язык = 
| школа = [[Феноменология (философия)|Феноменология]]
| направление = Көнбайыш Философияһы
| период = [[XX быуат философияһы]]
| интересы = [[Сәйәсәт]], [[Метафизика]], [[Эпистемология]], [[Боронғо Греция философияһы]], [[Технология]], [[Онтология]], [[Модерн эпохаһы]], [[Тарих философияһы]]
| идеи = 
| предшественники = [[Досократиктар]], [[Платон]], [[Аристотель]], [[Кант]], [[Гегель]], [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]], [[Ницше]], [[Маркс]], [[Хайдеггер]], [[Рассел, Бертран|Рассел]], [[Ясперс]], [[Вальтер Беньямин]]
| последователи = [[Юрген Хабермас]], [[Вальтер Беньямин]], {{s|[[Мерло-Понти, Морис|Морис Мерло-Понти]],}} [[Джорджо Агамбен]], [[Сейла Бенхабиб]]
| премии = [[Соннинг премияһы]] (1975) &lt;br&gt;[[Гуггенхайм стипендияһы]] (1952)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/hannah-arendt/|title=Hannah Arendt|author=|website=John Simon Guggenheim Foundation|date=|publisher=gf.org|lang=en|access-date=2019-04-19|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419130042/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/hannah-arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| награды = 
| роспись = 
| сайт = 
}}  --&gt;

'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоха́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
*fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.  Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә.

[[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университет]]тарында белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперс]]та уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультман]]дың [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт  1933 йылда]]

В 1933 году после [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|прихода к власти нацистов]] Арендт по договорённости с [[сионизм|сионистской]] организацией собирала обличительные материалы о нацистах. Её арестовали, но через неделю освободили, так как ей попался благожелательно настроенный к ней следователь. После этого она бежала во [[Франция|Францию]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В мае 1940 года интернирована в концентрационный [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]]&lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Wayback|url=http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=20140202165409 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Wayback|url=http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=20140201215413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Wayback|url=http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=20140201231637 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Wayback|url=http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=20140219214326 }}&lt;/ref&gt;, откуда ей удалось спастись. В том же году бежала из оккупированной Франции в [[Лиссабон]]&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, а затем в [[Нью-Йорк]].

Преподавала во многих университетах [[США]].

В 1961 году присутствовала в качестве корреспондента журнала [[The New Yorker]] на суде над [[Эйхман, Адольф|Адольфом Эйхманом]]. По итогам процесса написала книгу «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]», оказавшую большое влияние на развитие [[Этика|моральной философии]] во второй половине XX века. Тема ''банальности зла'', затронутая в книге, до сих пор является одним из самых острых вопросов в этике, а сам термин стал нарицательным.

В [[2012 год в кино|2012 году]] о ней был снят художественный фильм «[[Ханна Арендт (фильм)|Ханна Арендт]]» (режиссёр — [[Маргарет фон Тротта]], в заглавной роли — [[Барбара Зукова]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Была замужем за [[Андерс, Гюнтер|Гюнтером Андерсом]] (1902—1992), они поженились в Берлине в 1929 году и развелись в 1937 году. В 1940 году вышла замуж за {{iw|Блюхер, Генрих|Генриха Блюхера|de|Heinrich Blücher}} (1899—1970). Об отношениях с Мартином Хайдеггером см. {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Наследие Арендт включает в себя более 450 работ, разнообразных по проблематике, но объединённых идеей осмысления современности («думать над тем, что мы делаем»).

По выражению Арендт, на Земле живут «люди, а не Человек», и сущностной характеристикой человека, отличающей его от животного, является его стремление «показать в делах и словах, кем он является в своей уникальности». Она считала, что центральной характеристикой любого общества является баланс между публичностью и приватностью, а нарушение гармоничного соотношения между этими сферами деформирует нормальное течение человеческой жизни. В тоталитарных обществах дисбаланс в пользу публичности предельно расширяет границы вмешательства государства в жизнь человека, до минимума сводя возможности проявления человеком себя в приватной сфере.

Политическую философию Арендт можно, скорее, отнести к традиции [[республиканизм]]а ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]), а не к [[либерализм]]у, [[консерватизм]]у или [[социализм]]у. Её подход к политике выводил на первый план активную гражданскую позицию в форме гражданского участия и коллективного обсуждения значимых политических вопросов. Политическая деятельность для Арендт высвобождает человеческие способности к действию и суждению, а не просто приводит к согласию или к общим представлениям о благе. С одной стороны, Арендт критиковала [[представительная демократия|представительную демократию]], разделяла мораль и политику, возвышала [[революция|революционную]] традицию. С другой стороны, мыслительница отстаивала конституционализм, верховенство закона и [[права человека]], которые для Арендт включали права на действие и мнение&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт уделяла особое внимание понятию [[свобода|свободы]], указывая, что свобода в сфере политики выступает как «сопротивление» в контексте воздействия и как «особое личное мнение» — в контексте несогласия. Потенциал свободы инспирирует «начинание нового», реализующееся в особом срезе человеческой жизнедеятельности — «активности». В отличие от «труда», обеспечивающего воспроизводство биологических процессов человеческого организма и не требующего для своего осуществления Другого, и «производства», воспроизводящего неорганическое тело цивилизации и реализующего связь между людьми лишь в контексте, заданном технологической программой, «активность» направлена на других людей. Именно осуществляя её, человек выступает не как «рабочее животное» или «человек производящий», а как творческий субъект «начинания нового»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

В новейшее время, по мнению Арендт, главная опасность для мировой цивилизации грозит не извне — от природных катаклизмов или «внешнего варварства», а изнутри, так как XX век показал, что мировая цивилизация может порождать варварство из себя самой. Одним из явлений, давших непосредственный толчок зарождению тоталитарных движений, Арендт считает появление в XX веке феномена «массы». «Падение охранительных стен между классами, — писала Арендт, — превратило сонные большинства, стоящие за всеми партиями, в одну громадную, неорганизованную, бесструктурную массу озлобленных индивидов… Они не нуждались в опровержении аргументации противников и последовательно предпочитали методы, которые кончались смертью, а не обращением в новую веру, сулили террор, а не переубеждение». Тоталитаризм создаётся сочетанием репрессий и внутреннего самопринуждения людей, «тирании логичности» тоталитарной идеологии. Этой «тирании логичности» человек передоверяет производство своих мыслей, что является предательством его внутренней свободы.

Под впечатлением суда в [[Израиль|Израиле]] над [[Эйхман, Адольф|Адольфом Эйхманом]] Арендт говорила о «банальности зла» бюрократа, бездумно выполняющего свои административные функции, связанные с массовым убийством. Этот образ у многих перевернул общепринятые представления о нацизме, включая собственные ранние размышления Арендт о «радикальном зле»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Wayback|url=http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=20210411002115 }}&lt;/ref&gt;.

В работе «О насилии» (1969) Арендт выступила против традиционного понимания власти как способности достичь поставленной цели, противопоставив [[власть]] и [[насилие]] и концептуально разграничив такие понятия, как «мощь», «сила» и «авторитет»: «Суть всякого правления составляет власть, а отнюдь не насилие. Насилие по самой своей природе есть не более чем орудие; как всякое средство, оно неизменно нуждается в наличии некой направляющей цели, служащей к тому же его оправданием. А то, что само по себе нуждается в оправдании или обосновании, не может являться сущностью чего бы то ни было». Власть же соответствует человеческой способности действовать сообща и прямо связана со сферой политического. Для определения политики Арендт обращается к [[Аристотель|Аристотелю]] (в [[Хайдеггер, Мартин|хайдеггеровской]] интерпретации), различая два понятия: делание (poiesis, направленное на изготовление вещей) и деятельность (praxis, политическое действие, не имеющее внешней цели). Праксис и составляет суть политики. Политическое — это область особого рода деятельности, общения, в некотором смысле наиболее достойная деятельность человека; в политике люди проявляют себя как свободные существа. Именно из совместных политических действий, основанных на согласовании, возникает власть&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

При этом отсутствие общественного признания власти приводит к тому, что сама власть начинает зависеть от насилия: «Там, где насилие перестаёт получать поддержку со стороны власти и не сдерживается властью, происходит хорошо известная смена мест в отношении цели и средств. Средства разрушения теперь начинают определять цель, вследствие чего целью оказывается разрушение всяческой власти… Террор — это… форма правления, устанавливаемая тогда, когда насилие, разрушив всяческую власть, сохраняет за собой полный контроль»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Не останавливаясь на сугубо политических вопросах, Арендт выстраивает ряд философских структур связанных с пространственно-временным бытийствованием власти: Будущее-насилие-воля; Прошлое-власть-память; Настоящее-авторитет-ум. При этом чистая власть локализуется Арендт в прошлом, в коллективной памяти и оптике тела&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт была принципиальной сторонницей принципа [[Коллективная ответственность|коллективной ответственности]] и, вместе с тем, противницей принципа коллективной вины&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
В доме родителей Арендт, как она вспоминала, не употребляли слова «[[Евреи|еврей]]», но мать требовала от Ханны не допускать в себе униженной покорности. В случае [[антисемитизм|антисемитского]] заявления учителя Ханна, согласно чёткой инструкции матери, должна была встать и покинуть класс, предоставив матери право написать официальное письмо. Однако на антисемитские замечания одноклассников она должна была отвечать сама.

Арендт считала, что причины современного антисемитизма заключаются «в определённых аспектах еврейской истории и некоторых специфических функциях, которые выполняли евреи в последние века». Факт еврейского происхождения, выдвигаемый как таковой, всё более теряя опору на религиозное, национальное и социально-экономическое основание, неизбежно становился серьёзнейшим источником риска для евреев. Она писала: «Объяснение посредством ссылки на [[Козёл отпущения|козла отпущения]] по-прежнему является одной из основных попыток уклониться от понимания серьёзности антисемитизма и значения того обстоятельства, что евреи оказались втянутыми в эпицентр событий»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт критиковала [[сионизм]], считая на свой взгляд, что «своей интерпретацией роли [[Эрец-Исраэль]] в будущей жизни еврейского народа сионисты отделяли себя от судьбы евреев во всем мире. Их доктрина о неизбежном упадке еврейской жизни в [[галут]]е, диаспоре по всему миру, способствовала тому, что в сознании [[ишув]]а, населения в [[Палестина (историческая область)|Палестине]], развивалось всё более отстранённое отношение к жизни остального еврейства». Сионистскую политику по отношению к [[арабы|арабам]] она не одобряла и высмеивала. Она заявляла, что она любит отдельных людей, а не народы и прочие группы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Ханна Арендт, будучи в Марбурге, училась у Мартина Хайдеггера: она слушала его лекции, посвященные учениям древнегреческих философов, посещала его семинары. М. Хайдеггер увидел в своей юной студентке не только хорошего ученика, но и настоящую красавицу. Так, в 1924 у них начался знаменитый «Марбургский роман». Арендт снимала мансарду одного из домов, которые располагались неподалёку от университета, где она тайно встречалась с преподавателем. В этом же году начинается и знаменитая переписка между студенткой и преподавателем, в которой они беседуют и о философии.

Из письма М. Хайдеггера к Х. Арендт, 1925 г.:&lt;blockquote&gt;''«Почему любовь богаче всех других человеческих возможностей и сладостным бременем ложится на охваченных ею? Потому что мы сами превращаемся в то, что мы любим, оставаясь самими собой. И тогда мы хотели бы отблагодарить возлюбленного, но не в состоянии найти что-либо достойное его.''

''Мы можем отблагодарить только самими собой. Любовь превращает благодарность в верность нам самим и в безусловную веру в другого. Таким образом, любовь постоянно углубляет свою сокровенную тайну.''

''Близость есть бытие в величайшем отдалении от другого — отдалении, которое ничему не даёт исчезнуть, но помещает „ты“ в прозрачное, но непостижимое, лишь-здесь откровения. Когда присутствие другого вторгается в нашу жизнь, с этим не справится ни одна душа. Одна человеческая судьба отдаёт себя другой человеческой судьбе, и чистая любовь обязана эту самоотдачу сохранять такой же, какой она была в первый день».''&lt;ref&gt;'''''Арендт Х., Хайдеггер М.''''' Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Тем не менее роман уже с конца 1924 года стал затухать. Арендт была вынуждена расстаться со своим преподавателем ввиду того, что Хайдеггер уже был женат на своей супруге Эльфриде и имел уже тогда двух детей, а кроме того, не собирался терять свою карьеру.

Окончательно они разошлись по разные стороны после прихода к власти Третьего Рейха&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Впрочем, их отношения на этом не заканчиваются, они перерастают в дружеские. Уже с 1950 года переписка между Хайдеггером и Арендт продолжилась. Более того, Ханна Арендт являлась одной из главных защитниц М. Хайдеггера от обвинений в пособничестве нацизму.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=20130407143619 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=20090924025646 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу]
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>brllchyof3lwppwjcqqhj3kwvqt2ltl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293994</id>
      <parentid>1293991</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1293994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47787" sha1="kqcsfd42918g5yi336f61sov5cfelez" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоха́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
*fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.  Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә.

[[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университет]]тарында белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперс]]та уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультман]]дың [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт  1933 йылда]]

1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар,  мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция |Франция]]ға ҡаса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована) &lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Wayback|url=http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=20140202165409 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Wayback|url=http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=20140201215413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Wayback|url=http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=20140201231637 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Wayback|url=http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=20140219214326 }}&lt;/ref&gt;, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса.

АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта.

1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхман]]дың судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт  XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән.

2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902-1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970)  кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала.

Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «эштәрендә һәм һүҙҙәрендә үҙенең уникаллеген күрһәтеү» ынтылышы тора. Ул һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек файҙаһына дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә.

Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[Республикасылыҡ|республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонто контексында «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — «әүҙемлек»тә тормошҡа ашырылған «яңы башланғыс»ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа Башҡаһын талап итмәгән «хеҙмәт»тән һәм, цивилизацияның органик булмаған тәнен яңынан ҡороусы  һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, ә эстән янаған, сөнки XX быуат донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәтте. Тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип Арендт XX быуатта «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеген асыуланған кешеләрҙең ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаһына әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел, террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның
 «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Кеше үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра

[[Израиль|Израил]]дә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың «яуызлығының тапалғанлығы» (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың «радикаль яуызлыҡ» тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Wayback|url=http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=20210411002115 }}&lt;/ref&gt;.

«Көс ҡулланыу тураһында» (1969) хеҙмәтендә Арендт власты ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власт]]ы һәм [[Көс ҡулланыу|көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм «ҡеүәт», «көс» һәм «авторитет» (абруй) кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: «Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай». Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле. 

Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|хайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәси — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: «Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың маҡсатҡа һәм сараларға ҡарата яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер емереү саралары маҡсатты билдәләй башлай, һөҙөмтәлә маҡсат һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]]  принцибының принципиаль яҡлаусыһы һәм, шул уҡ ваҡытта, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
В доме родителей Арендт, как она вспоминала, не употребляли слова «[[Евреи|еврей]]», но мать требовала от Ханны не допускать в себе униженной покорности. В случае [[антисемитизм|антисемитского]] заявления учителя Ханна, согласно чёткой инструкции матери, должна была встать и покинуть класс, предоставив матери право написать официальное письмо. Однако на антисемитские замечания одноклассников она должна была отвечать сама.

Арендт считала, что причины современного антисемитизма заключаются «в определённых аспектах еврейской истории и некоторых специфических функциях, которые выполняли евреи в последние века». Факт еврейского происхождения, выдвигаемый как таковой, всё более теряя опору на религиозное, национальное и социально-экономическое основание, неизбежно становился серьёзнейшим источником риска для евреев. Она писала: «Объяснение посредством ссылки на [[Козёл отпущения|козла отпущения]] по-прежнему является одной из основных попыток уклониться от понимания серьёзности антисемитизма и значения того обстоятельства, что евреи оказались втянутыми в эпицентр событий»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт критиковала [[сионизм]], считая на свой взгляд, что «своей интерпретацией роли [[Эрец-Исраэль]] в будущей жизни еврейского народа сионисты отделяли себя от судьбы евреев во всем мире. Их доктрина о неизбежном упадке еврейской жизни в [[галут]]е, диаспоре по всему миру, способствовала тому, что в сознании [[ишув]]а, населения в [[Палестина (историческая область)|Палестине]], развивалось всё более отстранённое отношение к жизни остального еврейства». Сионистскую политику по отношению к [[арабы|арабам]] она не одобряла и высмеивала. Она заявляла, что она любит отдельных людей, а не народы и прочие группы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Ханна Арендт, будучи в Марбурге, училась у Мартина Хайдеггера: она слушала его лекции, посвященные учениям древнегреческих философов, посещала его семинары. М. Хайдеггер увидел в своей юной студентке не только хорошего ученика, но и настоящую красавицу. Так, в 1924 у них начался знаменитый «Марбургский роман». Арендт снимала мансарду одного из домов, которые располагались неподалёку от университета, где она тайно встречалась с преподавателем. В этом же году начинается и знаменитая переписка между студенткой и преподавателем, в которой они беседуют и о философии.

Из письма М. Хайдеггера к Х. Арендт, 1925 г.:&lt;blockquote&gt;''«Почему любовь богаче всех других человеческих возможностей и сладостным бременем ложится на охваченных ею? Потому что мы сами превращаемся в то, что мы любим, оставаясь самими собой. И тогда мы хотели бы отблагодарить возлюбленного, но не в состоянии найти что-либо достойное его.''

''Мы можем отблагодарить только самими собой. Любовь превращает благодарность в верность нам самим и в безусловную веру в другого. Таким образом, любовь постоянно углубляет свою сокровенную тайну.''

''Близость есть бытие в величайшем отдалении от другого — отдалении, которое ничему не даёт исчезнуть, но помещает „ты“ в прозрачное, но непостижимое, лишь-здесь откровения. Когда присутствие другого вторгается в нашу жизнь, с этим не справится ни одна душа. Одна человеческая судьба отдаёт себя другой человеческой судьбе, и чистая любовь обязана эту самоотдачу сохранять такой же, какой она была в первый день».''&lt;ref&gt;'''''Арендт Х., Хайдеггер М.''''' Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Тем не менее роман уже с конца 1924 года стал затухать. Арендт была вынуждена расстаться со своим преподавателем ввиду того, что Хайдеггер уже был женат на своей супруге Эльфриде и имел уже тогда двух детей, а кроме того, не собирался терять свою карьеру.

Окончательно они разошлись по разные стороны после прихода к власти Третьего Рейха&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Впрочем, их отношения на этом не заканчиваются, они перерастают в дружеские. Уже с 1950 года переписка между Хайдеггером и Арендт продолжилась. Более того, Ханна Арендт являлась одной из главных защитниц М. Хайдеггера от обвинений в пособничестве нацизму.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=20130407143619 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=20090924025646 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу]
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>kqcsfd42918g5yi336f61sov5cfelez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293995</id>
      <parentid>1293994</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1293995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47210" sha1="3r4wuf2jk7dl3cubl7f69g7zpfmxrik" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоха́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
*fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.  Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә.

[[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университет]]тарында белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперс]]та уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультман]]дың [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт  1933 йылда]]

1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар,  мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция |Франция]]ға ҡаса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована) &lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Wayback|url=http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=20140202165409 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Wayback|url=http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=20140201215413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Wayback|url=http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=20140201231637 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Wayback|url=http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=20140219214326 }}&lt;/ref&gt;, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса.

АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта.

1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхман]]дың судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт  XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән.

2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902-1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970)  кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала.

Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «эштәрендә һәм һүҙҙәрендә үҙенең уникаллеген күрһәтеү» ынтылышы тора. Ул һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек файҙаһына дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә.

Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[Республикасылыҡ|республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонто контексында «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — «әүҙемлек»тә тормошҡа ашырылған «яңы башланғыс»ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа Башҡаһын талап итмәгән «хеҙмәт»тән һәм, цивилизацияның органик булмаған тәнен яңынан ҡороусы  һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, ә эстән янаған, сөнки XX быуат донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәтте. Тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип Арендт XX быуатта «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеген асыуланған кешеләрҙең ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаһына әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел, террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның
 «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Кеше үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра

[[Израиль|Израил]]дә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың «яуызлығының тапалғанлығы» (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың «радикаль яуызлыҡ» тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Wayback|url=http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=20210411002115 }}&lt;/ref&gt;.

«Көс ҡулланыу тураһында» (1969) хеҙмәтендә Арендт власты ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власт]]ы һәм [[Көс ҡулланыу|көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм «ҡеүәт», «көс» һәм «авторитет» (абруй) кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: «Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай». Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле. 

Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|хайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәси — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: «Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың маҡсатҡа һәм сараларға ҡарата яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер емереү саралары маҡсатты билдәләй башлай, һөҙөмтәлә маҡсат һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]]  принцибының принципиаль яҡлаусыһы һәм, шул уҡ ваҡытта, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
Ата-әсәһе йортонда, Арендт хәтерләүенсә, [[Йәһүдтәр|«йәһүд»]] һүҙен ҡулланмағандар, әммә әсәһе Һаннанан түбәнһетелгән буйһоноуға юл ҡуймауын талап итә. Уҡытыусы [[Антисемит|антисемит]] белдереү яһаған осраҡта, әсәһенең аныҡ инструкцияһына ярашлы, Һанна, әсәһенә рәсми хат яҙыу мөмкинлеген биреп, торорға һәм кластан сығып китергә тейеш була. Әммә синыфташтарының антисемит фекерҙәренә ул үҙе яуап бирергә тейеш була.

Арендт хәҙерге антисемитизмдың сәбәптәре «йәһүд тарихының билдәле бер аспекттарында һәм һуңғы быуаттарҙа йәһүдтәр башҡарған ҡайһы бер үҙенсәлекле функцияларҙа» тип иҫәпләй. Йәһүд сығышлы булыу факты, дини, милли һәм социаль-иҡтисади нигеҙгә таянысын юғалтып, йәһүдтәр өсөн етди хәүеф сығанағына әйләнә. Ул былай тип яҙа: «Ғәйеплегә (козёл отпущения) һылтанма яһап аңлатыу элеккесә антисемитизмдың етдилеген һәм йәһүдтәрҙең ваҡиғалар эпицентрына йәлеп ителеүенең мәғәнәһен аңлауҙан ҡасыуҙың төп ынтылыштарының береһе булып тора»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[сионизм]]ды тәнҡитләй, үҙенең ҡарашы буйынса, «йәһүд халҡының киләсәк тормошонда [[Эрец-Исраэль]] ролен интерпретациялау менән сионистар үҙҙәрен бөтә донъя йәһүдтәренең яҙмышынан айыра. Уларҙың галутта, бөтә донъя диаспораһында йәһүд тормошоноң ҡотолғоһоҙ түбәнәйеүе тураһындағы доктринаһы, Фәләстин халҡының [[ишуа]] аңына дөйөм йәһүҙилек тормошона ҡатнашмау, тайпылыу мөнәсәбәте үҫешенә булышлыҡ итә». Ғәрәптәргә ҡарата сионист сәйәсәтен хупламай һәм мыҫҡыл итә. Ул үҙенең халыҡтарҙы һәм башҡа төркөмдәрҙе түгел, ә айырым кешеләрҙе яратыуын белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Һанна Арендт, Марбургта Мартин Хайдеггерҙа уҡый: ул уның боронғо грек философтары тәғлимәттәренә арналған лекцияларын тыңлай, уның семинарҙарына йөрөй. М.Хайдеггер үҙенең йәш студентында яҡшы уҡыусы ғына түгел, ә ысын һылыуҡайҙы ла күрә. Мәҫәлән, 1924 йылда уларҙың билдәле «Марбург романы» башлана. Арендт университеттан алыҫ булмаған йорттарҙың береһенең мансардаһын ҡуртымға ала, ул унда уҡытыусыһы менән йәшерен осраша. Шул уҡ йылда студент менән уҡытыусы араһында билдәле хат алышыу башлана, унда улар философия тураһында ла һөйләшә.

М. Хайдеггерҙың Х. Арендтҡа яҙған хатынан, 1925 йыл:&lt;blockquote&gt;''«''Ни өсөн мөхәббәт башҡа кешелек мөмкинлектәренән бай һәм уның менән һуғарылған кешеләргә татлы йөк булып ята? Сөнки беҙ, үҙебеҙ булып ҡалабыҙ ҙа, үҙебеҙҙең яратҡаныбыҙға әйләнәбеҙ. Һәм беҙ һөйгәнебеҙгә рәхмәт әйтергә теләйбеҙ, әммә уға лайыҡлы бер нәмәне лә таба алмайбыҙ.''

''Үҙебеҙ менән генә рәхмәт әйтә алабыҙ. Мөхәббәт рәхмәтте үҙебеҙгә тоғролоҡҡа һәм бер ниндәй шарттар ҡуймай икенсебеҙгә ышаныуға әйләндерә. Шулай итеп, мөхәббәт үҙенең йәшерен серен даими тәрәнәйтә.''

Яҡынлыҡ — ул икенсеһенән бөйөк алыҫлыҡтағы — бер нәмәне лә юҡҡа сығырға бирмәгән, йәшәү, әммә „һине“ үтә күренмәле, әммә аңлап бөткөһөҙ итеп урынлаштырған, фәҡәт — шунда асылыш. Икенсебеҙ тормошобоҙға үтеп инә икән, бер йән дә быны аңлата алмай. Бер кеше яҙмышы үҙен икенсе кеше яҙмышына бирә, һәм саф мөхәббәт был фиҙакәрлекте беренсе көндәге кеүек һаҡларға бурыслы».''&lt;ref&gt;'''''Арендт Х., Хайдеггер М.''''' Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Шуға ҡарамаҫтан, роман 1924 йылдың аҙағынан һүнә башлай. Арендт үҙенең уҡытыусыһынан айырылырға мәжбүр була, сөнки ул саҡта Хайдеггерҙың ҡатыны Эльфрида һәм ике балаһы була, бынан тыш, ул карьераһын юғалтырға йыйынмай.

Өсөнсө Рейх власҡа килгәс, улар бөтөнләй айырыла&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Әммә уларҙың мөнәсәбәттәре бының менән генә тамамланмай, ул дуҫтарса булып ҡала. 1950 йылдан Хайдеггер менән Арендт араһында хат алышыу дауам итә. Бынан тыш, М. Хайдеггерҙы нацизмға ярҙам итеүҙә ғәйепләүҙәрҙән төп яҡлаусыларҙың береһе Һанна Арендт була.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=20130407143619 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=20090924025646 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу]
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>3r4wuf2jk7dl3cubl7f69g7zpfmxrik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293998</id>
      <parentid>1293995</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1293998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47210" sha1="679qlco3d6ah2ltd228dxi45x6kc7jj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоһа́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
*fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.  Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә.

[[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университет]]тарында белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперс]]та уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультман]]дың [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт  1933 йылда]]

1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар,  мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция |Франция]]ға ҡаса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована) &lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Wayback|url=http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=20140202165409 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Wayback|url=http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=20140201215413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Wayback|url=http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=20140201231637 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Wayback|url=http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=20140219214326 }}&lt;/ref&gt;, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса.

АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта.

1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхман]]дың судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт  XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән.

2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902-1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970)  кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала.

Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «эштәрендә һәм һүҙҙәрендә үҙенең уникаллеген күрһәтеү» ынтылышы тора. Ул һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек файҙаһына дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә.

Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[Республикасылыҡ|республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонто контексында «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — «әүҙемлек»тә тормошҡа ашырылған «яңы башланғыс»ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа Башҡаһын талап итмәгән «хеҙмәт»тән һәм, цивилизацияның органик булмаған тәнен яңынан ҡороусы  һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, ә эстән янаған, сөнки XX быуат донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәтте. Тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип Арендт XX быуатта «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеген асыуланған кешеләрҙең ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаһына әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел, террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның
 «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Кеше үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра

[[Израиль|Израил]]дә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың «яуызлығының тапалғанлығы» (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың «радикаль яуызлыҡ» тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Wayback|url=http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=20210411002115 }}&lt;/ref&gt;.

«Көс ҡулланыу тураһында» (1969) хеҙмәтендә Арендт власты ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власт]]ы һәм [[Көс ҡулланыу|көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм «ҡеүәт», «көс» һәм «авторитет» (абруй) кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: «Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай». Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле. 

Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|хайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәси — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: «Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың маҡсатҡа һәм сараларға ҡарата яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер емереү саралары маҡсатты билдәләй башлай, һөҙөмтәлә маҡсат һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]]  принцибының принципиаль яҡлаусыһы һәм, шул уҡ ваҡытта, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
Ата-әсәһе йортонда, Арендт хәтерләүенсә, [[Йәһүдтәр|«йәһүд»]] һүҙен ҡулланмағандар, әммә әсәһе Һаннанан түбәнһетелгән буйһоноуға юл ҡуймауын талап итә. Уҡытыусы [[Антисемит|антисемит]] белдереү яһаған осраҡта, әсәһенең аныҡ инструкцияһына ярашлы, Һанна, әсәһенә рәсми хат яҙыу мөмкинлеген биреп, торорға һәм кластан сығып китергә тейеш була. Әммә синыфташтарының антисемит фекерҙәренә ул үҙе яуап бирергә тейеш була.

Арендт хәҙерге антисемитизмдың сәбәптәре «йәһүд тарихының билдәле бер аспекттарында һәм һуңғы быуаттарҙа йәһүдтәр башҡарған ҡайһы бер үҙенсәлекле функцияларҙа» тип иҫәпләй. Йәһүд сығышлы булыу факты, дини, милли һәм социаль-иҡтисади нигеҙгә таянысын юғалтып, йәһүдтәр өсөн етди хәүеф сығанағына әйләнә. Ул былай тип яҙа: «Ғәйеплегә (козёл отпущения) һылтанма яһап аңлатыу элеккесә антисемитизмдың етдилеген һәм йәһүдтәрҙең ваҡиғалар эпицентрына йәлеп ителеүенең мәғәнәһен аңлауҙан ҡасыуҙың төп ынтылыштарының береһе булып тора»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[сионизм]]ды тәнҡитләй, үҙенең ҡарашы буйынса, «йәһүд халҡының киләсәк тормошонда [[Эрец-Исраэль]] ролен интерпретациялау менән сионистар үҙҙәрен бөтә донъя йәһүдтәренең яҙмышынан айыра. Уларҙың галутта, бөтә донъя диаспораһында йәһүд тормошоноң ҡотолғоһоҙ түбәнәйеүе тураһындағы доктринаһы, Фәләстин халҡының [[ишуа]] аңына дөйөм йәһүҙилек тормошона ҡатнашмау, тайпылыу мөнәсәбәте үҫешенә булышлыҡ итә». Ғәрәптәргә ҡарата сионист сәйәсәтен хупламай һәм мыҫҡыл итә. Ул үҙенең халыҡтарҙы һәм башҡа төркөмдәрҙе түгел, ә айырым кешеләрҙе яратыуын белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Һанна Арендт, Марбургта Мартин Хайдеггерҙа уҡый: ул уның боронғо грек философтары тәғлимәттәренә арналған лекцияларын тыңлай, уның семинарҙарына йөрөй. М.Хайдеггер үҙенең йәш студентында яҡшы уҡыусы ғына түгел, ә ысын һылыуҡайҙы ла күрә. Мәҫәлән, 1924 йылда уларҙың билдәле «Марбург романы» башлана. Арендт университеттан алыҫ булмаған йорттарҙың береһенең мансардаһын ҡуртымға ала, ул унда уҡытыусыһы менән йәшерен осраша. Шул уҡ йылда студент менән уҡытыусы араһында билдәле хат алышыу башлана, унда улар философия тураһында ла һөйләшә.

М. Хайдеггерҙың Х. Арендтҡа яҙған хатынан, 1925 йыл:&lt;blockquote&gt;''«''Ни өсөн мөхәббәт башҡа кешелек мөмкинлектәренән бай һәм уның менән һуғарылған кешеләргә татлы йөк булып ята? Сөнки беҙ, үҙебеҙ булып ҡалабыҙ ҙа, үҙебеҙҙең яратҡаныбыҙға әйләнәбеҙ. Һәм беҙ һөйгәнебеҙгә рәхмәт әйтергә теләйбеҙ, әммә уға лайыҡлы бер нәмәне лә таба алмайбыҙ.''

''Үҙебеҙ менән генә рәхмәт әйтә алабыҙ. Мөхәббәт рәхмәтте үҙебеҙгә тоғролоҡҡа һәм бер ниндәй шарттар ҡуймай икенсебеҙгә ышаныуға әйләндерә. Шулай итеп, мөхәббәт үҙенең йәшерен серен даими тәрәнәйтә.''

Яҡынлыҡ — ул икенсеһенән бөйөк алыҫлыҡтағы — бер нәмәне лә юҡҡа сығырға бирмәгән, йәшәү, әммә „һине“ үтә күренмәле, әммә аңлап бөткөһөҙ итеп урынлаштырған, фәҡәт — шунда асылыш. Икенсебеҙ тормошобоҙға үтеп инә икән, бер йән дә быны аңлата алмай. Бер кеше яҙмышы үҙен икенсе кеше яҙмышына бирә, һәм саф мөхәббәт был фиҙакәрлекте беренсе көндәге кеүек һаҡларға бурыслы».''&lt;ref&gt;'''''Арендт Х., Хайдеггер М.''''' Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Шуға ҡарамаҫтан, роман 1924 йылдың аҙағынан һүнә башлай. Арендт үҙенең уҡытыусыһынан айырылырға мәжбүр була, сөнки ул саҡта Хайдеггерҙың ҡатыны Эльфрида һәм ике балаһы була, бынан тыш, ул карьераһын юғалтырға йыйынмай.

Өсөнсө Рейх власҡа килгәс, улар бөтөнләй айырыла&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Әммә уларҙың мөнәсәбәттәре бының менән генә тамамланмай, ул дуҫтарса булып ҡала. 1950 йылдан Хайдеггер менән Арендт араһында хат алышыу дауам итә. Бынан тыш, М. Хайдеггерҙы нацизмға ярҙам итеүҙә ғәйепләүҙәрҙән төп яҡлаусыларҙың береһе Һанна Арендт була.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=20130407143619 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=20090924025646 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу]
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>679qlco3d6ah2ltd228dxi45x6kc7jj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293999</id>
      <parentid>1293998</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1293999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47170" sha1="j56n6pol9v4inqa0pjv32jfqocxn6yq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоһа́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
* fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә.

[[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеттарында]] белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперста]] уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультманды]]ң [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт 1933 йылда]]

1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар, мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция]]ға ҡаса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована)&lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Wayback|url=http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=20140202165409 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Wayback|url=http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=20140201215413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Wayback|url=http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=20140201231637 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Wayback|url=http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=20140219214326 }}&lt;/ref&gt;, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса.

АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта.

1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхманды]]ң судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән.

2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902—1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970) кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала.

Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «эштәрендә һәм һүҙҙәрендә үҙенең уникаллеген күрһәтеү» ынтылышы тора. Ул һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек файҙаһына дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә.

Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонто контексында «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — &quot;әүҙемлек&quot;тә тормошҡа ашырылған &quot;яңы башланғыс&quot;ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа Башҡаһын талап итмәгән &quot;хеҙмәт&quot;тән һәм, цивилизацияның органик булмаған тәнен яңынан ҡороусы һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, ә эстән янаған, сөнки XX быуат донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәтте. Тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип Арендт XX быуатта «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеген асыуланған кешеләрҙең ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаһына әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел, террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның
 «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Кеше үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра

[[Израиль|Израилд]]ә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың „яуызлығының тапалғанлығы“ (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың „радикаль яуызлыҡ“ тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Wayback|url=http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=20210411002115 }}&lt;/ref&gt;.

„Көс ҡулланыу тураһында“ (1969) хеҙмәтендә Арендт власты ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власты]] һәм [[көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм „ҡеүәт“, „көс“ һәм „авторитет“ (абруй) кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: „Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай“. Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле.

Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|хайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәси — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: „Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың маҡсатҡа һәм сараларға ҡарата яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер емереү саралары маҡсатты билдәләй башлай, һөҙөмтәлә маҡсат һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]] принцибының принципиаль яҡлаусыһы һәм, шул уҡ ваҡытта, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
Ата-әсәһе йортонда, Арендт хәтерләүенсә, [[Йәһүдтәр|„йәһүд“]] һүҙен ҡулланмағандар, әммә әсәһе Һаннанан түбәнһетелгән буйһоноуға юл ҡуймауын талап итә. Уҡытыусы [[антисемит]] белдереү яһаған осраҡта, әсәһенең аныҡ инструкцияһына ярашлы, Һанна, әсәһенә рәсми хат яҙыу мөмкинлеген биреп, торорға һәм кластан сығып китергә тейеш була. Әммә синыфташтарының антисемит фекерҙәренә ул үҙе яуап бирергә тейеш була.

Арендт хәҙерге антисемитизмдың сәбәптәре „йәһүд тарихының билдәле бер аспекттарында һәм һуңғы быуаттарҙа йәһүдтәр башҡарған ҡайһы бер үҙенсәлекле функцияларҙа“ тип иҫәпләй. Йәһүд сығышлы булыу факты, дини, милли һәм социаль-иҡтисади нигеҙгә таянысын юғалтып, йәһүдтәр өсөн етди хәүеф сығанағына әйләнә. Ул былай тип яҙа: „Ғәйеплегә (козёл отпущения) һылтанма яһап аңлатыу элеккесә антисемитизмдың етдилеген һәм йәһүдтәрҙең ваҡиғалар эпицентрына йәлеп ителеүенең мәғәнәһен аңлауҙан ҡасыуҙың төп ынтылыштарының береһе булып тора“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[сионизм]]ды тәнҡитләй, үҙенең ҡарашы буйынса, „йәһүд халҡының киләсәк тормошонда [[Эрец-Исраэль]] ролен интерпретациялау менән сионистар үҙҙәрен бөтә донъя йәһүдтәренең яҙмышынан айыра. Уларҙың галутта, бөтә донъя диаспораһында йәһүд тормошоноң ҡотолғоһоҙ түбәнәйеүе тураһындағы доктринаһы, Фәләстин халҡының [[ишуа]] аңына дөйөм йәһүҙилек тормошона ҡатнашмау, тайпылыу мөнәсәбәте үҫешенә булышлыҡ итә“. Ғәрәптәргә ҡарата сионист сәйәсәтен хупламай һәм мыҫҡыл итә. Ул үҙенең халыҡтарҙы һәм башҡа төркөмдәрҙе түгел, ә айырым кешеләрҙе яратыуын белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Һанна Арендт, Марбургта Мартин Хайдеггерҙа уҡый: ул уның боронғо грек философтары тәғлимәттәренә арналған лекцияларын тыңлай, уның семинарҙарына йөрөй. М.Хайдеггер үҙенең йәш студентында яҡшы уҡыусы ғына түгел, ә ысын һылыуҡайҙы ла күрә. Мәҫәлән, 1924 йылда уларҙың билдәле „Марбург романы“ башлана. Арендт университеттан алыҫ булмаған йорттарҙың береһенең мансардаһын ҡуртымға ала, ул унда уҡытыусыһы менән йәшерен осраша. Шул уҡ йылда студент менән уҡытыусы араһында билдәле хат алышыу башлана, унда улар философия тураһында ла һөйләшә.

М. Хайдеггерҙың Х. Арендтҡа яҙған хатынан, 1925 йыл:&lt;blockquote&gt;''»''Ни өсөн мөхәббәт башҡа кешелек мөмкинлектәренән бай һәм уның менән һуғарылған кешеләргә татлы йөк булып ята? Сөнки беҙ, үҙебеҙ булып ҡалабыҙ ҙа, үҙебеҙҙең яратҡаныбыҙға әйләнәбеҙ. Һәм беҙ һөйгәнебеҙгә рәхмәт әйтергә теләйбеҙ, әммә уға лайыҡлы бер нәмәне лә таба алмайбыҙ.''

''Үҙебеҙ менән генә рәхмәт әйтә алабыҙ. Мөхәббәт рәхмәтте үҙебеҙгә тоғролоҡҡа һәм бер ниндәй шарттар ҡуймай икенсебеҙгә ышаныуға әйләндерә. Шулай итеп, мөхәббәт үҙенең йәшерен серен даими тәрәнәйтә.''

Яҡынлыҡ — ул икенсеһенән бөйөк алыҫлыҡтағы — бер нәмәне лә юҡҡа сығырға бирмәгән, йәшәү, әммә «һине» үтә күренмәле, әммә аңлап бөткөһөҙ итеп урынлаштырған, фәҡәт — шунда асылыш. Икенсебеҙ тормошобоҙға үтеп инә икән, бер йән дә быны аңлата алмай. Бер кеше яҙмышы үҙен икенсе кеше яҙмышына бирә, һәм саф мөхәббәт был фиҙакәрлекте беренсе көндәге кеүек һаҡларға бурыслы&quot;.''&lt;ref&gt;'''''Арендт Х., Хайдеггер М.''''' Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Шуға ҡарамаҫтан, роман 1924 йылдың аҙағынан һүнә башлай. Арендт үҙенең уҡытыусыһынан айырылырға мәжбүр була, сөнки ул саҡта Хайдеггерҙың ҡатыны Эльфрида һәм ике балаһы була, бынан тыш, ул карьераһын юғалтырға йыйынмай.

Өсөнсө Рейх власҡа килгәс, улар бөтөнләй айырыла&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Әммә уларҙың мөнәсәбәттәре бының менән генә тамамланмай, ул дуҫтарса булып ҡала. 1950 йылдан Хайдеггер менән Арендт араһында хат алышыу дауам итә. Бынан тыш, М. Хайдеггерҙы нацизмға ярҙам итеүҙә ғәйепләүҙәрҙән төп яҡлаусыларҙың береһе Һанна Арендт була.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Фашизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=20130407143619 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=20090924025646 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу]
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>j56n6pol9v4inqa0pjv32jfqocxn6yq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294009</id>
      <parentid>1293999</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T06:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Идеялары */</comment>
      <origin>1294009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47113" sha1="oaqcz6kitj2ha1urnnsd2u4ta04wgr1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоһа́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
* fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә.

[[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеттарында]] белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперста]] уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультманды]]ң [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт 1933 йылда]]

1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар, мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция]]ға ҡаса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована)&lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Wayback|url=http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=20140202165409 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Wayback|url=http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=20140201215413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Wayback|url=http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=20140201231637 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Wayback|url=http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=20140219214326 }}&lt;/ref&gt;, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса.

АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта.

1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхманды]]ң судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән.

2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902—1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970) кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала.

Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «эштәрендә һәм һүҙҙәрендә үҙенең уникаллеген күрһәтеү» ынтылышы тора. Ул һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек файҙаһына дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә.

Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонто контексында «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — &quot;әүҙемлек&quot;тә тормошҡа ашырылған &quot;яңы башланғыс&quot;ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа Башҡаһын талап итмәгән &quot;хеҙмәт&quot;тән һәм, цивилизацияның органик булмаған тәнен яңынан ҡороусы һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, ә эстән янаған, сөнки XX быуат донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәтте. Тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип Арендт XX быуатта «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеген асыуланған кешеләрҙең ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаһына әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел, террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның
 «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Кеше үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра

[[Израиль|Израилд]]ә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың „яуызлығының тапалғанлығы“ (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың „радикаль яуызлыҡ“ тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Wayback|url=http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=20210411002115 }}&lt;/ref&gt;.

„Көс ҡулланыу тураһында“ (1969) хеҙмәтендә Арендт власты ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власты]] һәм [[көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм „ҡеүәт“, „көс“ һәм „авторитет“ (абруй) кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: „Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай“. Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле.

Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|хайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәсәт — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: „Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың, маҡсаттан һәм сараларынан сығып, яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер маҡсатты емереү саралары билдәләй, һөҙөмтәлә һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта, Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]] принцибын принципиаль яҡлаһа ла, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
Ата-әсәһе йортонда, Арендт хәтерләүенсә, [[Йәһүдтәр|„йәһүд“]] һүҙен ҡулланмағандар, әммә әсәһе Һаннанан түбәнһетелгән буйһоноуға юл ҡуймауын талап итә. Уҡытыусы [[антисемит]] белдереү яһаған осраҡта, әсәһенең аныҡ инструкцияһына ярашлы, Һанна, әсәһенә рәсми хат яҙыу мөмкинлеген биреп, торорға һәм кластан сығып китергә тейеш була. Әммә синыфташтарының антисемит фекерҙәренә ул үҙе яуап бирергә тейеш була.

Арендт хәҙерге антисемитизмдың сәбәптәре „йәһүд тарихының билдәле бер аспекттарында һәм һуңғы быуаттарҙа йәһүдтәр башҡарған ҡайһы бер үҙенсәлекле функцияларҙа“ тип иҫәпләй. Йәһүд сығышлы булыу факты, дини, милли һәм социаль-иҡтисади нигеҙгә таянысын юғалтып, йәһүдтәр өсөн етди хәүеф сығанағына әйләнә. Ул былай тип яҙа: „Ғәйеплегә (козёл отпущения) һылтанма яһап аңлатыу элеккесә антисемитизмдың етдилеген һәм йәһүдтәрҙең ваҡиғалар эпицентрына йәлеп ителеүенең мәғәнәһен аңлауҙан ҡасыуҙың төп ынтылыштарының береһе булып тора“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[сионизм]]ды тәнҡитләй, үҙенең ҡарашы буйынса, „йәһүд халҡының киләсәк тормошонда [[Эрец-Исраэль]] ролен интерпретациялау менән сионистар үҙҙәрен бөтә донъя йәһүдтәренең яҙмышынан айыра. Уларҙың галутта, бөтә донъя диаспораһында йәһүд тормошоноң ҡотолғоһоҙ түбәнәйеүе тураһындағы доктринаһы, Фәләстин халҡының [[ишуа]] аңына дөйөм йәһүҙилек тормошона ҡатнашмау, тайпылыу мөнәсәбәте үҫешенә булышлыҡ итә“. Ғәрәптәргә ҡарата сионист сәйәсәтен хупламай һәм мыҫҡыл итә. Ул үҙенең халыҡтарҙы һәм башҡа төркөмдәрҙе түгел, ә айырым кешеләрҙе яратыуын белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Һанна Арендт, Марбургта Мартин Хайдеггерҙа уҡый: ул уның боронғо грек философтары тәғлимәттәренә арналған лекцияларын тыңлай, уның семинарҙарына йөрөй. М.Хайдеггер үҙенең йәш студентында яҡшы уҡыусы ғына түгел, ә ысын һылыуҡайҙы ла күрә. Мәҫәлән, 1924 йылда уларҙың билдәле „Марбург романы“ башлана. Арендт университеттан алыҫ булмаған йорттарҙың береһенең мансардаһын ҡуртымға ала, ул унда уҡытыусыһы менән йәшерен осраша. Шул уҡ йылда студент менән уҡытыусы араһында билдәле хат алышыу башлана, унда улар философия тураһында ла һөйләшә.

М. Хайдеггерҙың Х. Арендтҡа яҙған хатынан, 1925 йыл:&lt;blockquote&gt;''»''Ни өсөн мөхәббәт башҡа кешелек мөмкинлектәренән бай һәм уның менән һуғарылған кешеләргә татлы йөк булып ята? Сөнки беҙ, үҙебеҙ булып ҡалабыҙ ҙа, үҙебеҙҙең яратҡаныбыҙға әйләнәбеҙ. Һәм беҙ һөйгәнебеҙгә рәхмәт әйтергә теләйбеҙ, әммә уға лайыҡлы бер нәмәне лә таба алмайбыҙ.''

''Үҙебеҙ менән генә рәхмәт әйтә алабыҙ. Мөхәббәт рәхмәтте үҙебеҙгә тоғролоҡҡа һәм бер ниндәй шарттар ҡуймай икенсебеҙгә ышаныуға әйләндерә. Шулай итеп, мөхәббәт үҙенең йәшерен серен даими тәрәнәйтә.''

Яҡынлыҡ — ул икенсеһенән бөйөк алыҫлыҡтағы — бер нәмәне лә юҡҡа сығырға бирмәгән, йәшәү, әммә «һине» үтә күренмәле, әммә аңлап бөткөһөҙ итеп урынлаштырған, фәҡәт — шунда асылыш. Икенсебеҙ тормошобоҙға үтеп инә икән, бер йән дә быны аңлата алмай. Бер кеше яҙмышы үҙен икенсе кеше яҙмышына бирә, һәм саф мөхәббәт был фиҙакәрлекте беренсе көндәге кеүек һаҡларға бурыслы&quot;.''&lt;ref&gt;'''''Арендт Х., Хайдеггер М.''''' Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Шуға ҡарамаҫтан, роман 1924 йылдың аҙағынан һүнә башлай. Арендт үҙенең уҡытыусыһынан айырылырға мәжбүр була, сөнки ул саҡта Хайдеггерҙың ҡатыны Эльфрида һәм ике балаһы була, бынан тыш, ул карьераһын юғалтырға йыйынмай.

Өсөнсө Рейх власҡа килгәс, улар бөтөнләй айырыла&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Әммә уларҙың мөнәсәбәттәре бының менән генә тамамланмай, ул дуҫтарса булып ҡала. 1950 йылдан Хайдеггер менән Арендт араһында хат алышыу дауам итә. Бынан тыш, М. Хайдеггерҙы нацизмға ярҙам итеүҙә ғәйепләүҙәрҙән төп яҡлаусыларҙың береһе Һанна Арендт була.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Фашизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=20130407143619 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=20090924025646 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу]
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>oaqcz6kitj2ha1urnnsd2u4ta04wgr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294012</id>
      <parentid>1294009</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T06:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47775" sha1="apub3o1el7xtbtmz73gsqjk3505ekml" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоһа́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
* fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә.

[[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеттарында]] белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперста]] уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультманды]]ң [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт 1933 йылда]]

1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар, мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция]]ға ҡаса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована)&lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Wayback|url=http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=20140202165409 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Wayback|url=http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=20140201215413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Wayback|url=http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=20140201231637 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Wayback|url=http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=20140219214326 }}&lt;/ref&gt;, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса.

АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта.

1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхманды]]ң судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән.

2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902—1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970) кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала.

Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр (халыҡ)» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «үҙенең  уникаллеген эштәрендә һәм һүҙҙәрендә күрһәтеү» ынтылышы тора. Йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек өсөн дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә.

Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонтоһо контексында — «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — &quot;әүҙемлек&quot;тә тормошҡа ашырылған &quot;яңы башланғыс&quot;ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа башҡаһын талап итмәгән &quot;хеҙмәт&quot;тән һәм, цивилизацияның органик булмаған есемен яңынан ҡороусы һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, XX быуат оморо донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәткәәнлектән, эстән янай.  Арендт XX быуатта тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеккә ҡараған асыуланған кешеләрҙе ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаға әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел — террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра кеше.

[[Израиль|Израилд]]ә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында, Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың „яуызлығының күнегелләнлеге“ (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың „радикаль яуызлыҡ“ тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Wayback|url=http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=20210411002115 }}&lt;/ref&gt;.

«Көс ҡулланыу тураһында» (1969) хеҙмәтендә Арендт властың ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власты]] һәм [[көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм «ҡеүәт», «көс» һәм «абруй» кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: «''Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал ғына, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай.''» Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле.
&lt;!--  
«Суть всякого правления составляет власть, а отнюдь не насилие. Насилие по самой своей природе есть не более чем орудие; как всякое средство, оно неизменно нуждается в наличии некой направляющей цели, служащей к тому же его оправданием. А то, что само по себе нуждается в оправдании или обосновании, не может являться сущностью чего бы то ни было»
--&gt;
Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|Һайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәсәт — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: „Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың, маҡсаттан һәм сараларынан сығып, яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер маҡсатты емереү саралары билдәләй, һөҙөмтәлә һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта, Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]] принцибын принципиаль яҡлаһа ла, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
Ата-әсәһе йортонда, Арендт хәтерләүенсә, [[Йәһүдтәр|„йәһүд“]] һүҙен ҡулланмағандар, әммә әсәһе Һаннанан түбәнһетелгән буйһоноуға юл ҡуймауын талап итә. Уҡытыусы [[антисемит]] белдереү яһаған осраҡта, әсәһенең аныҡ инструкцияһына ярашлы, Һанна, әсәһенә рәсми хат яҙыу мөмкинлеген биреп, торорға һәм кластан сығып китергә тейеш була. Әммә синыфташтарының антисемит фекерҙәренә ул үҙе яуап бирергә тейеш була.

Арендт хәҙерге антисемитизмдың сәбәптәре „йәһүд тарихының билдәле бер аспекттарында һәм һуңғы быуаттарҙа йәһүдтәр башҡарған ҡайһы бер үҙенсәлекле функцияларҙа“ тип иҫәпләй. Йәһүд сығышлы булыу факты, дини, милли һәм социаль-иҡтисади нигеҙгә таянысын юғалтып, йәһүдтәр өсөн етди хәүеф сығанағына әйләнә. Ул былай тип яҙа: „Ғәйеплегә (козёл отпущения) һылтанма яһап аңлатыу элеккесә антисемитизмдың етдилеген һәм йәһүдтәрҙең ваҡиғалар эпицентрына йәлеп ителеүенең мәғәнәһен аңлауҙан ҡасыуҙың төп ынтылыштарының береһе булып тора“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[сионизм]]ды тәнҡитләй, үҙенең ҡарашы буйынса, „йәһүд халҡының киләсәк тормошонда [[Эрец-Исраэль]] ролен интерпретациялау менән сионистар үҙҙәрен бөтә донъя йәһүдтәренең яҙмышынан айыра. Уларҙың галутта, бөтә донъя диаспораһында йәһүд тормошоноң ҡотолғоһоҙ түбәнәйеүе тураһындағы доктринаһы, Фәләстин халҡының [[ишуа]] аңына дөйөм йәһүҙилек тормошона ҡатнашмау, тайпылыу мөнәсәбәте үҫешенә булышлыҡ итә“. Ғәрәптәргә ҡарата сионист сәйәсәтен хупламай һәм мыҫҡыл итә. Ул үҙенең халыҡтарҙы һәм башҡа төркөмдәрҙе түгел, ә айырым кешеләрҙе яратыуын белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Һанна Арендт, Марбургта Мартин Хайдеггерҙа уҡый: ул уның боронғо грек философтары тәғлимәттәренә арналған лекцияларын тыңлай, уның семинарҙарына йөрөй. М.Хайдеггер үҙенең йәш студентында яҡшы уҡыусы ғына түгел, ә ысын һылыуҡайҙы ла күрә. Мәҫәлән, 1924 йылда уларҙың билдәле „Марбург романы“ башлана. Арендт университеттан алыҫ булмаған йорттарҙың береһенең мансардаһын ҡуртымға ала, ул унда уҡытыусыһы менән йәшерен осраша. Шул уҡ йылда студент менән уҡытыусы араһында билдәле хат алышыу башлана, унда улар философия тураһында ла һөйләшә.

М. Хайдеггерҙың Х. Арендтҡа яҙған хатынан, 1925 йыл:&lt;blockquote&gt;''»''Ни өсөн мөхәббәт башҡа кешелек мөмкинлектәренән бай һәм уның менән һуғарылған кешеләргә татлы йөк булып ята? Сөнки беҙ, үҙебеҙ булып ҡалабыҙ ҙа, үҙебеҙҙең яратҡаныбыҙға әйләнәбеҙ. Һәм беҙ һөйгәнебеҙгә рәхмәт әйтергә теләйбеҙ, әммә уға лайыҡлы бер нәмәне лә таба алмайбыҙ.''

''Үҙебеҙ менән генә рәхмәт әйтә алабыҙ. Мөхәббәт рәхмәтте үҙебеҙгә тоғролоҡҡа һәм бер ниндәй шарттар ҡуймай икенсебеҙгә ышаныуға әйләндерә. Шулай итеп, мөхәббәт үҙенең йәшерен серен даими тәрәнәйтә.''

Яҡынлыҡ — ул икенсеһенән бөйөк алыҫлыҡтағы — бер нәмәне лә юҡҡа сығырға бирмәгән, йәшәү, әммә «һине» үтә күренмәле, әммә аңлап бөткөһөҙ итеп урынлаштырған, фәҡәт — шунда асылыш. Икенсебеҙ тормошобоҙға үтеп инә икән, бер йән дә быны аңлата алмай. Бер кеше яҙмышы үҙен икенсе кеше яҙмышына бирә, һәм саф мөхәббәт был фиҙакәрлекте беренсе көндәге кеүек һаҡларға бурыслы&quot;.''&lt;ref&gt;'''''Арендт Х., Хайдеггер М.''''' Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Шуға ҡарамаҫтан, роман 1924 йылдың аҙағынан һүнә башлай. Арендт үҙенең уҡытыусыһынан айырылырға мәжбүр була, сөнки ул саҡта Хайдеггерҙың ҡатыны Эльфрида һәм ике балаһы була, бынан тыш, ул карьераһын юғалтырға йыйынмай.

Өсөнсө Рейх власҡа килгәс, улар бөтөнләй айырыла&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Әммә уларҙың мөнәсәбәттәре бының менән генә тамамланмай, ул дуҫтарса булып ҡала. 1950 йылдан Хайдеггер менән Арендт араһында хат алышыу дауам итә. Бынан тыш, М. Хайдеггерҙы нацизмға ярҙам итеүҙә ғәйепләүҙәрҙән төп яҡлаусыларҙың береһе Һанна Арендт була.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Фашизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=20130407143619 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=20090924025646 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу]
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>apub3o1el7xtbtmz73gsqjk3505ekml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294013</id>
      <parentid>1294012</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре */</comment>
      <origin>1294013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47822" sha1="6fehq50w8xfzq8zijn6ynyamppq95jt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоһа́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
* fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә.

[[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеттарында]] белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперста]] уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультманды]]ң [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт 1933 йылда]]

1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар, мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция]]ға ҡаса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована)&lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Wayback|url=http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=20140202165409 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Wayback|url=http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=20140201215413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Wayback|url=http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=20140201231637 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Wayback|url=http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=20140219214326 }}&lt;/ref&gt;, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса.

АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта.

1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхманды]]ң судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән.

2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902—1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970) кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала.

Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр (халыҡ)» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «үҙенең  уникаллеген эштәрендә һәм һүҙҙәрендә күрһәтеү» ынтылышы тора. Йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек өсөн дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә.

Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонтоһо контексында — «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — &quot;әүҙемлек&quot;тә тормошҡа ашырылған &quot;яңы башланғыс&quot;ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа башҡаһын талап итмәгән &quot;хеҙмәт&quot;тән һәм, цивилизацияның органик булмаған есемен яңынан ҡороусы һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, XX быуат оморо донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәткәәнлектән, эстән янай.  Арендт XX быуатта тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеккә ҡараған асыуланған кешеләрҙе ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаға әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел — террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра кеше.

[[Израиль|Израилд]]ә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында, Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың „яуызлығының күнегелләнлеге“ (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың „радикаль яуызлыҡ“ тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Wayback|url=http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=20210411002115 }}&lt;/ref&gt;.

«Көс ҡулланыу тураһында» (1969) хеҙмәтендә Арендт властың ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власты]] һәм [[көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм «ҡеүәт», «көс» һәм «абруй» кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: «''Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал ғына, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай.''» Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле.
&lt;!--  
«Суть всякого правления составляет власть, а отнюдь не насилие. Насилие по самой своей природе есть не более чем орудие; как всякое средство, оно неизменно нуждается в наличии некой направляющей цели, служащей к тому же его оправданием. А то, что само по себе нуждается в оправдании или обосновании, не может являться сущностью чего бы то ни было»
--&gt;
Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|Һайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәсәт — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: „Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың, маҡсаттан һәм сараларынан сығып, яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер маҡсатты емереү саралары билдәләй, һөҙөмтәлә һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта, Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]] принцибын принципиаль яҡлаһа ла, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
Ата-әсәһе йортонда, Арендт хәтерләүенсә, [[Йәһүдтәр|„йәһүд“]] һүҙен ҡулланмағандар, әммә әсәһе Һаннанан түбәнһетелгән буйһоноуға юл ҡуймауын талап итә. Уҡытыусы [[антисемит]] белдереү яһаған осраҡта, әсәһенең аныҡ инструкцияһына ярашлы, Һанна, әсәһенә рәсми хат яҙыу мөмкинлеген биреп, торорға һәм кластан сығып китергә тейеш була. Әммә синыфташтарының антисемит фекерҙәренә ул үҙе яуап бирергә тейеш була.

Арендт хәҙерге антисемитизмдың сәбәптәре „йәһүд тарихының билдәле бер аспекттарында һәм һуңғы быуаттарҙа йәһүдтәр башҡарған ҡайһы бер үҙенсәлекле функцияларҙа“ тип иҫәпләй. Йәһүд сығышлы булыу факты, дини, милли һәм социаль-иҡтисади нигеҙгә таянысын юғалтып, йәһүдтәр өсөн етди хәүеф сығанағына әйләнә. Ул былай тип яҙа: „Ғәйеплегә (козёл отпущения) һылтанма яһап аңлатыу элеккесә антисемитизмдың етдилеген һәм йәһүдтәрҙең ваҡиғалар эпицентрына йәлеп ителеүенең мәғәнәһен аңлауҙан ҡасыуҙың төп ынтылыштарының береһе булып тора“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[сионизм]]ды тәнҡитләй, үҙенең ҡарашы буйынса, „йәһүд халҡының киләсәк тормошонда [[Эрец-Исраэль]] ролен интерпретациялау менән сионистар үҙҙәрен бөтә донъя йәһүдтәренең яҙмышынан айыра. Уларҙың галутта, бөтә донъя диаспораһында йәһүд тормошоноң ҡотолғоһоҙ түбәнәйеүе тураһындағы доктринаһы, Фәләстин халҡының [[ишуа]] аңына дөйөм йәһүҙилек тормошона ҡатнашмау, тайпылыу мөнәсәбәте үҫешенә булышлыҡ итә“. Ғәрәптәргә ҡарата сионист сәйәсәтен хупламай һәм мыҫҡыл итә. Ул үҙенең халыҡтарҙы һәм башҡа төркөмдәрҙе түгел, ә айырым кешеләрҙе яратыуын белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Һанна Арендт, Марбургта Мартин Хайдеггерҙа уҡый: ул уның боронғо грек философтары тәғлимәттәренә арналған лекцияларын тыңлай, уның семинарҙарына йөрөй. М.Хайдеггер үҙенең йәш студентында яҡшы уҡыусы ғына түгел, ә ысын һылыуҡайҙы ла күрә. Мәҫәлән, 1924 йылда уларҙың билдәле „Марбург романы“ башлана. Арендт университеттан алыҫ булмаған йорттарҙың береһенең мансардаһын ҡуртымға ала, ул унда уҡытыусыһы менән йәшерен осраша. Шул уҡ йылда студент менән уҡытыусы араһында билдәле хат алышыу башлана, унда улар философия тураһында ла һөйләшә.

М. Хайдеггерҙың Х. Арендтҡа яҙған хатынан, 1925 йыл:&lt;blockquote&gt;
''Ни өсөн мөхәббәт башҡа кешелек мөмкинлектәренән бай һәм уның менән һуғарылған кешеләргә татлы йөк һымаҡ тойола? Беҙ бит, үҙебеҙ булып ҡалған кеүек булһаҡ та, үҙебеҙҙең яратҡаныбыҙға әйләнәбеҙ. Беҙ һөйгәнебеҙгә рәхмәт әйтергә теләйбеҙ, әммә ул лайыҡлы булырлыҡ һүҙҙәр  таба алмайбыҙ.''

''Үҙебеҙ аша ғына рәхмәт әйтә алабыҙ. Мөхәббәт рәхмәтте үҙебеҙгә тоғролоҡҡа һәм бер ниндәй шарттар ҡуймай икенсебеҙгә ышаныуға әйләндерә. Шулай итеп, мөхәббәт үҙенең йәшерен серен даими тәрәнәйтә.''

''Яҡынлыҡ — ул икенсеһенән бөйөк алыҫлыҡтағы — бер нәмәне лә юҡҡа сығырға бирмәгән, йәшәү, әммә «һине» үтә күренмәле, әммә аңлап бөткөһөҙ итеп урынлаштырған, фәҡәт — шунда асылыш. Икенсебеҙ тормошобоҙға үтеп инә икән, бер йән дә быны аңлата алмай. Бер кеше яҙмышы үҙен икенсе кеше яҙмышына бүләк итә, һәм саф мөхәббәт был фиҙакәрлекте беренсе көндәге кеүек һаҡларға бурыслы.''&lt;ref&gt;Арендт Х., Хайдеггер М. Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Шуға ҡарамаҫтан, роман 1924 йылдың аҙағынан һүрәнләнә. Арендт үҙенең уҡытыусыһынан айырылырға мәжбүр була, сөнки ул саҡта Хайдеггерҙың ҡатыны Эльфрида һәм ике балаһы була, бынан тыш, ул карьераһын юғалтырға йыйынмай.

[[Өсөнсө рейх|Өсөнсө Рейх]] власҡа килгәс, улар бөтөнләй айырыла&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Әммә уларҙың мөнәсәбәттәре бының менән генә тамамланмай, дуҫтарса булып ҡала. 1950 йылдан Хайдеггер менән Арендт араһында хат алышыу һаман дауам итә. Бынан тыш, М. Хайдеггерҙы нацизмға ярҙам итеүҙә ғәйепләгәндә, Һанна Арендт уны төп яҡлаусыларҙың береһе була.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Фашизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=20130407143619 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь] {{Wayback|url=http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=20090924025646 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу]
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>6fehq50w8xfzq8zijn6ynyamppq95jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солдатова Степанида</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200413</id>
    <revision>
      <id>1293990</id>
      <timestamp>2026-04-20T16:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/151273601|Солдатова, Степанида Сидоровна]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1293990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5165" sha1="m1v6qxyrzzcz39u2c4m9782oivm9r79" xml:space="preserve">
{{Музыкант|Имя=Степанида Сидоровна Солдатова (Стеша)|Дата рождения=1784|Место рождения=|Дата смерти=1822|Место смерти={{МестоСмерти|Москва}}|Страна={{Российская империя}}|Профессии={{певица|Российской империи|XIX века}}|Жанры=[[народная песня]], [[романс]]|Награды=}}'''Солдатова Степанида Сидоровна''' ('''Стеша''' булараҡ та билдәле; [[1784 йыл|1784]]—[[1822 йыл|1822]], [[Мәскәү]]) урыҫ [[Сиғандар|сиғандарынан]] сыҡҡан йырсы.

== Биографияһы ==
Шәрифе Степаниданың һалдат ғаиләһенән ( урыҫ сиғандары тигән этник төркөмдән) сыҡҡанын күрһәтә &lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|часть=[http://gypsy-life.net/history14.htm Этнические группы цыган] ({{Wayback|url=http://gypsy-life.net/history14.htm|date=20121113023010}})|заглавие=[http://gypsy-life.net/history-main.htm История цыган — новый взгляд]|ответственный=под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]] ; [[Российская академия наук|РАН]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]]|место=Воронеж|год=2000|страниц=334 с.: ил.|isbn=5-89981-180-3|ref=Бессонов, Деметер. Этнические группы цыган}}&lt;/ref&gt; . Степанида Солдатованың ата-әсәһе, фараз итеүенсә , граф А.Г.Орловтың азат ителгән крепостнойҙары булған  . [[Соколов, Иван Трофимович|Соколовтың]] [[Соколов, Иван Трофимович|сиған]] хорында йырлай, артабан үҙенең труппаһы (3 йырсы, скрипкасы, гитарист) менән сығыш яһай  . Уның репертуарында урыҫ халыҡ йырҙары һәм ҡала романдары бар. 

Стешаның популярлығы бик юғары була; Уның йырлағанын ишетеү өсөн Мәскәүгә башҡа ҡалаларҙан күп кеше килә. Риүәйәттәр буйынса, 1812 йылда [[Наполеон I|Наполеон]] [[Мәскәү|Мәскәүҙе]] баҫып алғанда, ул да Стешаның йырлауын ишетергә теләй, әммә бойороҡ үтәлмәй, сөнки ул ваҡытта ул [[Ярославль|Ярославлдә]] була &lt;ref name=&quot;Москва&quot; /&gt; .

Стешаны «урыҫ Каталанийы» тип атағандар. Италияның билдәле йырсыһы Анжелика Каталани уны белә ине. Павел Свинин хәтерләүенсә, « ''Беҙҙең быуаттың берҙән-бер данлы йырсыһы ябай сиғандың йырынан шул тиклем тетрәнде, ирекһеҙҙән күҙ йәштәрен түкте һәм уға 1000 һумлыҡ йөҙөк бүләк итте — уға биргән ләззәт өсөн рәхмәт билдәһе ине был''&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=cetOAQAAIAAJ&amp;q=цыганская+певица+Стеша+Наполеон&amp;dq=цыганская+певица+Стеша+Наполеон&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwil5YHtwcX5AhVnl4sKHdjuCCcQ6AF6BAgDEAI Писатель и жизнь] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=cetOAQAAIAAJ&amp;q=%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B0+%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD&amp;dq=%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B0+%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwil5YHtwcX5AhVnl4sKHdjuCCcQ6AF6BAgDEAI|date=20220814050117}}. 1974. — С. 152&lt;/ref&gt;

Стешаның ҡыҙы Ольга Андреевна И.О.Соколовтың сиған хорында йырлаған  .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:XIX быуат йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1822 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1784 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>m1v6qxyrzzcz39u2c4m9782oivm9r79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294020</id>
      <parentid>1293990</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T08:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>töđätmä</comment>
      <origin>1294020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5165" sha1="qb6cnj93lhx9hibv9bihfmpx2azbysw" xml:space="preserve">
{{Музыкант|Имя=Степанида Сидоровна Солдатова (Стеша)|Дата рождения=1784|Место рождения=|Дата смерти=1822|Место смерти={{МестоСмерти|Мәскәү}}|Страна={{Российская империя}}|Профессии={{певица|Российской империи|XIX века}}|Жанры=[[народная песня]], [[романс]]|Награды=}}'''Солдатова Степанида Сидоровна''' ('''Стеша''' булараҡ та билдәле; [[1784 йыл|1784]]—[[1822 йыл|1822]], [[Мәскәү]]) урыҫ [[Сиғандар|сиғандарынан]] сыҡҡан йырсы.

== Биографияһы ==
Шәрифе Степаниданың һалдат ғаиләһенән ( урыҫ сиғандары тигән этник төркөмдән) сыҡҡанын күрһәтә &lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|часть=[http://gypsy-life.net/history14.htm Этнические группы цыган] ({{Wayback|url=http://gypsy-life.net/history14.htm|date=20121113023010}})|заглавие=[http://gypsy-life.net/history-main.htm История цыган — новый взгляд]|ответственный=под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]] ; [[Российская академия наук|РАН]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]]|место=Воронеж|год=2000|страниц=334 с.: ил.|isbn=5-89981-180-3|ref=Бессонов, Деметер. Этнические группы цыган}}&lt;/ref&gt; . Степанида Солдатованың ата-әсәһе, фараз итеүенсә , граф А.Г.Орловтың азат ителгән крепостнойҙары булған  . [[Соколов, Иван Трофимович|Соколовтың]] [[Соколов, Иван Трофимович|сиған]] хорында йырлай, артабан үҙенең труппаһы (3 йырсы, скрипкасы, гитарист) менән сығыш яһай  . Уның репертуарында урыҫ халыҡ йырҙары һәм ҡала романдары бар. 

Стешаның популярлығы бик юғары була; Уның йырлағанын ишетеү өсөн Мәскәүгә башҡа ҡалаларҙан күп кеше килә. Риүәйәттәр буйынса, 1812 йылда [[Наполеон I|Наполеон]] [[Мәскәү|Мәскәүҙе]] баҫып алғанда, ул да Стешаның йырлауын ишетергә теләй, әммә бойороҡ үтәлмәй, сөнки ул ваҡытта ул [[Ярославль|Ярославлдә]] була &lt;ref name=&quot;Москва&quot; /&gt; .

Стешаны «урыҫ Каталанийы» тип атағандар. Италияның билдәле йырсыһы Анжелика Каталани уны белә ине. Павел Свинин хәтерләүенсә, « ''Беҙҙең быуаттың берҙән-бер данлы йырсыһы ябай сиғандың йырынан шул тиклем тетрәнде, ирекһеҙҙән күҙ йәштәрен түкте һәм уға 1000 һумлыҡ йөҙөк бүләк итте — уға биргән ләззәт өсөн рәхмәт билдәһе ине был''&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=cetOAQAAIAAJ&amp;q=цыганская+певица+Стеша+Наполеон&amp;dq=цыганская+певица+Стеша+Наполеон&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwil5YHtwcX5AhVnl4sKHdjuCCcQ6AF6BAgDEAI Писатель и жизнь] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=cetOAQAAIAAJ&amp;q=%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B0+%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD&amp;dq=%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B0+%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwil5YHtwcX5AhVnl4sKHdjuCCcQ6AF6BAgDEAI|date=20220814050117}}. 1974. — С. 152&lt;/ref&gt;

Стешаның ҡыҙы Ольга Андреевна И.О.Соколовтың сиған хорында йырлаған  .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:XIX быуат йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1822 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1784 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>qb6cnj93lhx9hibv9bihfmpx2azbysw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294022</id>
      <parentid>1294020</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T09:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>sığanaq</comment>
      <origin>1294022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5529" sha1="gy0bx6rivdn5ulgj0nz61dywc68t66l" xml:space="preserve">{{Музыкант|Имя=Степанида Сидоровна Солдатова (Стеша)|Дата рождения=1784|Место рождения=|Дата смерти=1822|Место смерти={{МестоСмерти|Мәскәү}}|Страна={{Российская империя}}|Профессии={{певица|Российской империи|XIX века}}|Жанры=[[халыҡ йыры]], [[романс]]|Награды=}}

'''Солдатова Степанида Сидоровна''' ('''Стеша''' булараҡ та билдәле; [[1784 йыл|1784]]—[[1822 йыл|1822]], [[Мәскәү]]) урыҫ [[Сиғандар|сиғандарынан]] сыҡҡан йырсы.

== Биографияһы ==
Шәрифе Степаниданың һалдат ғаиләһенән ( урыҫ сиғандары тигән этник төркөмдән) сыҡҡанын күрһәтә &lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|часть=[http://gypsy-life.net/history14.htm Этнические группы цыган] ({{Wayback|url=http://gypsy-life.net/history14.htm|date=20121113023010}})|заглавие=[http://gypsy-life.net/history-main.htm История цыган — новый взгляд]|ответственный=под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]] ; [[Российская академия наук|РАН]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]]|место=Воронеж|год=2000|страниц=334 с.: ил.|isbn=5-89981-180-3|ref=Бессонов, Деметер. Этнические группы цыган}}&lt;/ref&gt; . Степанида Солдатованың ата-әсәһе, фараз итеүенсә , граф А.Г.Орловтың азат ителгән крепостнойҙары булған  . [[Соколов, Иван Трофимович|Соколовтың]] [[Соколов, Иван Трофимович|сиған]] хорында йырлай, артабан үҙенең труппаһы (3 йырсы, скрипкасы, гитарист) менән сығыш яһай  . Уның репертуарында урыҫ халыҡ йырҙары һәм ҡала романдары бар. 

Стешаның популярлығы бик юғары була; Уның йырлағанын ишетеү өсөн Мәскәүгә башҡа ҡалаларҙан күп кеше килә. Риүәйәттәр буйынса, 1812 йылда [[Наполеон I|Наполеон]] [[Мәскәү|Мәскәүҙе]] баҫып алғанда, ул да Стешаның йырлауын ишетергә теләй, әммә бойороҡ үтәлмәй, сөнки ул ваҡытта ул [[Ярославль|Ярославлдә]] була &lt;ref name=&quot;Москва&quot;&gt; Солдатова, Степанида Сидоровна (Стеша) / М. Е. // Москва: Энциклопедия / гл. ред. С. О. Шмидт; сост.: М. И. Андреев, В. М. Карев. — М. : Большая российская энциклопедия, 1997. — С. 752. — 976 с. : ил. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-277-3.&lt;/ref&gt; .

Стешаны «урыҫ Каталанийы» тип атағандар. Италияның билдәле йырсыһы Анджелика Каталани уны белә ине. Павел Свинин хәтерләүенсә, « ''Беҙҙең быуаттың берҙән-бер данлы йырсыһы ябай сиғандың йырынан шул тиклем тетрәнде, хатта күҙ йәштәрен дә түкте һәм уға 1000 һумлыҡ йөҙөк бүләк итте — уға биргән ләззәт өсөн рәхмәт билдәһе ине был.''&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=cetOAQAAIAAJ&amp;q=цыганская+певица+Стеша+Наполеон&amp;dq=цыганская+певица+Стеша+Наполеон&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwil5YHtwcX5AhVnl4sKHdjuCCcQ6AF6BAgDEAI Писатель и жизнь] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=cetOAQAAIAAJ&amp;q=%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B0+%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD&amp;dq=%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B0+%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwil5YHtwcX5AhVnl4sKHdjuCCcQ6AF6BAgDEAI|date=20220814050117}}. 1974. — С. 152&lt;/ref&gt;

Стешаның ҡыҙы Ольга Андреевна И.О.Соколовтың сиған хорында йырлаған  .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:XIX быуат йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1822 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1784 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>gy0bx6rivdn5ulgj0nz61dywc68t66l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Һанна Арендт</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200414</id>
    <revision>
      <id>1293996</id>
      <timestamp>2026-04-20T18:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;~~~~</comment>
      <origin>1293996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="283" sha1="eema3tqb5ngtg5qlu58mp9unxj56o3p" xml:space="preserve">&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:57, 20 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>eema3tqb5ngtg5qlu58mp9unxj56o3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1293997</id>
      <parentid>1293996</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1293997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="jybd1s7mkul30zzm3wumsv778g17djo" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Сәйәсәт|тема2=Ҡатын-ҡыҙ|тема3=  |ил=АҠШ|ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:57, 20 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jybd1s7mkul30zzm3wumsv778g17djo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Автоматик планета-ара станция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200415</id>
    <revision>
      <id>1294010</id>
      <timestamp>2026-04-21T06:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/151118759|Автоматическая межпланетная станция]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1294010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17359" sha1="h0krom9ifh4ojneyrlfaz9k69sm54mg" xml:space="preserve">[[Файл:RIAN_archive_510848_Interplanetary_station_Luna_1.jpg|мини|«Луна-1» йыһан карабы донъяла беренсе булып [[Икенсе йыһан тиҙлеге|икенсе йыһан тиҙлегенә]] етә һәм [[Ер|Ерҙең]] гравитацион ҡырынан сыға &lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Энциклопедический словарь юного техника|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00715463|издание=2-е изд|год=1987|издательство=[[Педагогика (издательство)|Педагогика]]|место=М.|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00715463/page/n24 23]|ответственный=сост. Б. В. Зубков, С. В. Чумаков}}&lt;/ref&gt;]]
'''Автоматик планета-ара станция''' (АМС) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] һәм тышҡы йыһандағы объекттарҙы өйрәнеү менән бәйле эштәрҙе башҡарыу өсөн планета-ара йыһан киңлегендә ( геоцентрик орбитала түгел) осоу өсөн тәғәйенләнгән пилотһыҙ йыһан &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Космический аппарат&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;9&quot;&gt;аппарат&lt;/a&gt;ы. Геоцентрик орбитанан ситкә осоролған, әммә тәү сиратта Ҡояш системаһынан ситтә тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән йыһан обсерваториялары (телескоптар) АМС тип иҫәпләнмәй &lt;ref&gt;{{Cite web|work=National Geographic Education|access-date=2019-06-11|accessdate=2020-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

[[Яһалма Ер юлдашы|Яһалма Ер юлдаштары]] булған дәүләттәр күп тиҫтә тәшкил итһә лә, ҡатмарлы планета-ара йыһан станцияһы технологияларын үҙләштергән илдәр бер нисә генә: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (һәм уның вариҫы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]],

Европа йыһан агентлығы ЕСА ағзалары (22 [[Европа]] иле), [[Япония]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], шулай уҡ [[Исраил|Израиль]], [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]], һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре 

(бынан тыш, Айға миссияны Израиль ебәрә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана). Күпселек миссияларҙың маҡсаты булып [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Марс]], [[Сулпан|Венера]], һәм Ер тирәләй астероидтар тора, шул уҡ ваҡытта тик АҠШ һәм ESA ғына  [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһына]] (йәғни, төп астероид билбауынан ситтә) миссиялар ебәргән . Әле 20-нән ашыу миссия әүҙем эшләй.

== Бурыстар ==
Ғәҙәттә, АМС ғилми тикшеренеү проекттарынан алып сәйәси демонстрацияларға тиклемге бер нисә бурысты башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тикшеренеү мәсьәләләре өсөн типик объекттар булып башҡа [[Планета|планеталар]], карлик планеталар, уларҙы тәбиғи юлдаштары, [[Комета|кометалар]], [[Астероид|астероидтар]], шулай уҡ [[Ҡояш]] һәм  космос киңлеге тора. Бының менән бергә ғәҙәттә рельефты фотога төшөрөү, сканалау башҡарыла; [[Магнит ҡыры|магнит ҡырының]], радиацияның, [[Температура|температураның]] ағымдағы параметрҙары үлсәнә; башҡа планетаның атмосфераһының, тупраҡтың һәм планетаның янындағы космик мөхиттең химик составы өйрәнелә; планетаның сейсмик характеристикалары тикшерелә.

== Элемтә ==
Тупланған үлсәүҙәр ваҡыт-ваҡыт радиобәйләнеш аша Ергә тапшырыла. Күпселек йыһан караптарының Ер менән ике йүнәлешле радиобәйләнеше бар, был уларҙы дистанцион идара ителеү приборҙары булараҡ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта мәғлүмәт тапшырыу каналы булараҡ радиодиапазонындағы йышлыҡтар ҡулланыла. Планета-ара бәйләнеш өсөн лазерҙар ҡулланыу мөмкинлеге тикшерелә. Ҙур аралар мәғлүмәттәр менән алмашыуҙа һиҙелерлек тотҡарлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә йыһан караптарын  автоматлаштырыу кимәлен мөмкин тиклем арттырырға тырышалар. Заманса йыһан караптары юғары дәрәжәлә автономияға эйә һәм оҙайлы ваҡыт үҙ аллы эшләү өсөн борт компьютерҙарын файҙаланалар&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Autonomy and on-board mission management aspects for the cassini titan probe|автор=K. Schilling, W. Flury|издание=Acta Astronautica|том=21|выпуск=1|год=1990|страницы=55—68|издательство=[[Elsevier]]|язык=en|doi=10.1016/0094-5765(90)90106-U}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith|access-date=2019-06-14|accessdate=2021-03-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Конструкцияһы ==
АМС-тар төрлө конструкцияға эйә була ала, әммә улар, ғәҙәттә, күп оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә.

Хәҙерге ваҡытта АМС бортында электр энергияһы сығанаҡтары булып Ҡояш батареялары (күпселек осраҡта) йәки радиоизотоплы термоэлектрик генераторҙар тора. Радиоизотоп генераторҙары АМС Ҡояштан ҙур арауыҡта эшләргә тейеш булған осраҡтарҙа ҡулланыла, унда ҡояш батареяларын ҡулланыу һөҙөмтәһеҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2019-06-14|accessdate=2020-06-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Махсус аккумулятор батарея мөмкин булған өҙөклөктәр осрағында электр энергияһы запасын тәьмин итә. Приборҙар бүлегендә унда урынлашҡан бөтә ҡоролмаларға ла нормаль эшләү өсөн етерлек температура тотола. Борттағы астроинерциаль навигация системаһы инерциаль датчиктарҙан, астрокорректорҙан (астрономик мәғлүмәтте йыйыу һәм алдан эшкәртеү ҡоролмаһы) тора; ерҙәге хеҙмәттәр менән берлектә ул йыһандағы мөйөшлө йүнәлеште һәм координаталарҙы билдәләй. Йыһанда йүнәлеште контролдә тотоу өсөн АМС гиродиндар һәм коррекциялаусы ракета двигателдәре ҡуллана. Осош ваҡытында тиҙләтеү йәки тормозлау, шулай уҡ траекторияны коррекциялау өсөн ракета двигателдәре, ә һуңғы ваҡытта электр ракета двигателдәре ҡулланыла.

Радиоэлемтә өсөн башлыса гигагерц йышлыҡтарында эшләгән параболик һәм фазалы антенналар ҡулланыла. Ҙур йыһан караптары йыш ҡына айырыла торған конструкциялы була. Мәҫәлән, тәғәйенләнгән планетаға килеп еткәс, АМС тан төшөү аппараты айырыла ала, ул хәрәкәтһеҙ планета станцияһы йәки планетоходтың йомшаҡ ултырыуын тәьмин итә йәки фәнни аппаратуралы аэростатты атмосферала урынлаштырыуҙы тәьмин итә. АМС-тың планетаның юлдашы орбитаһында ҡалған өлөшө (орбиталь станция) радиоретранслятор функцияларын үтәй ала.

== Тарихы ==
Миссияһы өлөшләтә уңышлы булған, Ай эргәһенән осоп үткән тәүге автоматлаштырылған планета-ара станция - «Луна-1» (1959 йылдың ғинуары) була. Беренсе тулыһынса уңышлы миссия булып 1959 йылдың 14 сентябрендә Айға төшкән «Луна-2» тора. АМС-тың иң уңышлылары булып « Вояджер », «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан'э» сериялары аппараттар, шулай уҡ «[[:ru:Галилео_(космический_аппарат)|Галилео]]&lt;nowiki/&gt;», «[[:ru:Кассини_(космический_аппарат)|Кассини]]&lt;nowiki/&gt;», «[[:ru:Новые_горизонты|Новые горизонты]]&lt;nowiki/&gt;» аппараттары тора..

Иң оҙайлы эшләү ваҡыты буйынса рекордты 1977 йылда осоролған ике «Вояджер» аппараты күрһәтә.

АМС үҫешендә яңы этап булып ионлы һәм плазмалы электр двигателдәрен ҡулланыу тора. Бының миҫалы булып &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/Dawn_(%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82)&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Dawn (космический аппарат)&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;102&quot;&gt;Dawn&lt;/a&gt; миссияһы тора, ул астероидтар билбауын тикшерә.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption=&quot;Автоматик планета-ара станциялар&quot;&gt;
Файл:Mariner09.jpg| «[[:ru:Маринер-9|Маринер-9]]&lt;nowiki/&gt;»
Файл:Voyager_spacecraft.jpg|альт=«Вояджер-2» в космосе (рисунок)| «[[:ru:Вояджер-2|Вояджер-2]]&lt;nowiki/&gt;» йыһанда (һүрәт)
Файл:Cassini_Saturn_Orbit_Insertion.jpg|альт=«Кассини-Гюйгенс» выходит на орбиту Сатурна (рисунок)| «&lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%93%D1%8E%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%81&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Кассини-Гюйгенс&quot; class=&quot;mw-redirect cx-link&quot; data-linkid=&quot;105&quot;&gt;Кассини-Гюйгенс&lt;/a&gt;» [[Сатурн (планета)|Сатурн]] тирәләй орбитаға сыға (һүрәт)
Файл:PIA07923_modest.jpg|альт=«Дип Импакт» у кометы Темпеля (рисунок)| Темпель кометаһы янында «&lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%BF_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%82&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Дип Импакт&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;107&quot;&gt;Дип Импакт&lt;/a&gt;» (һүрәт)
Файл:Rosetta_and_Philae_at_comet_(11206755953).jpg|альт=«Розетта» и «Филы» у кометы Чурюмова — Герасименко (рисунок)| Чурюмов-Герасименко кометаһы янында «[[:ru:Розетта_(космический_аппарат)|Розетта]]&lt;nowiki/&gt;» һәм «[[:ru:Филы_(спускаемый_аппарат)|Филы]]&lt;nowiki/&gt;» (һүрәт)
Файл:PIA19703-PlutoFlyby-NewHorizons-ArtistConcept-20150709.jpg|альт=«Новые горизонты» в системе Плутон—Харон (рисунок)| [[Плутон]] - Харон системаһында яңы офоҡтар (һүрәт)
Файл:JUNO_-_PIA13746.jpg|альт=«Юнона» на орбите Юпитера (рисунок)| [[Юпитер]] тирәләй әйләнгән Юнона (һүрәт)
Файл:ChangE-4_-_PCAM.png|альт=«Чанъэ-4» на обратной стороне Луны, фотоснимок сделан доставленным ею луноходом «Юйту-2»| Чан'э-4 Айҙың артҡы яғында, фотоһүрәтте уны алып барған «Юйту-2» луноходы төшөргән
&lt;/gallery&gt;

== Планета-ара осош траекториялары ==
Зонд Ер тирәһенән сыҡҡас, уның траекторияһы Ҡояш тирәләй, Ер орбитаһына яҡын орбита рәүешендә буласаҡ. Икенсе планетаға энергия күҙлегенән ҡарағанда эллиптик Гоман траекторияһы буйынса барып етеү маҡсатҡа ярашлыраҡ. Яғыулыҡты иң күп экономиялауға өлгәшергә «Гравитацион маневр» —маршруттағы аралаш [[Планета|планеталарҙың]] гравитацион ҡырында йыһан аппаратына өҫтәмә тиҙләтеү  ысулы, мөмкинлек бирә. Был бортҡа яғыулыҡты аҙыраҡ, тимәк, ҡорамалдарҙы күберәк алырға мөмкинлек бирә, әммә был маневр һәр ваҡыт тормошҡа ашырырлыҡ түгел.

Ерҙән автоматик планета-ара станция траекторияһын юғары аныҡлыҡ менән үлсәү өсөн бер нисә ер өҫтө станцияһы һәм үтә оҙон базалы радиоинтерферометрия ысулы ҡулланыла. Бынан тыш, йыһан карабы йүнәлешенә яҡын квазарҙан  радио нурланыш ҡулланыла, сөнки квазарҙар, ҙур йыраҡлыҡта булыу сәбәпле, йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә, ғәмәлдә хәрәкәтһеҙ күренәләр. Мәҫәлән, «[[:ru:Экзомарс|Экзомарс-2016]]&lt;nowiki/&gt;»  йыһан карабының траектория параметрҙарын билдәләү өсөн [[P1514-24|Р1514-24]] квазарының радио нурланышы ҡулланылған &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Эйсмонт Н., Батанов О.|заглавие=«ЭкзоМарс»: от миссии-2016 к миссии-2020|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2017|номер=4|страницы=7—8|язык=ru}}&lt;/ref&gt; .

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Планета-ара йыһан караптары исемлеге .
* Карлик планеталар һәм астероидтарҙы тикшергән йыһан караптары исемлеге

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

** [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology.html Chronology of Lunar and Planetary Exploration] на сайте [[:ru:NASA|NASA]]{{ref|en}}
** [https://web.archive.org/web/20110409045816/http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=71 АМС ESA]{{ref|en}}
** [https://www.jpl.nasa.gov/missions/ Все АМС НАСА]{{ref|en}}
** [https://www.nasa.gov/missions/current/ Текущие АМС]{{ref|en}}
** [http://pics.livejournal.com/mi3ch/pic/00c8zzh7 Иллюстрация, показывающая все АМС, запущенные к 2009 году]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}{{ref|en}}
** [http://www.federalspace.ru/main.php?id=25 АМС Роскосмоса]

[[Категория:Йыһан аппараттары төрҙәре]]
[[Категория:Космонавтика]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>h0krom9ifh4ojneyrlfaz9k69sm54mg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294011</id>
      <parentid>1294010</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T06:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1294011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17277" sha1="o1s0d61yervv4jfadksbt3yngtwynsh" xml:space="preserve">[[Файл:RIAN_archive_510848_Interplanetary_station_Luna_1.jpg|мини|«Луна-1» йыһан карабы донъяла беренсе булып [[Икенсе йыһан тиҙлеге|икенсе йыһан тиҙлегенә]] етә һәм [[Ер|Ерҙең]] гравитацион ҡырынан сыға &lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Энциклопедический словарь юного техника|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00715463|издание=2-е изд|год=1987|издательство=[[Педагогика (издательство)|Педагогика]]|место=М.|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00715463/page/n24 23]|ответственный=сост. Б. В. Зубков, С. В. Чумаков}}&lt;/ref&gt;]]
'''Автоматик планета-ара станция''' (АМС) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] һәм тышҡы йыһандағы объекттарҙы өйрәнеү менән бәйле эштәрҙе башҡарыу өсөн планета-ара йыһан киңлегендә ( геоцентрик орбитала түгел) осоу өсөн тәғәйенләнгән пилотһыҙ йыһан &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Космический аппарат&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;9&quot;&gt;аппарат&lt;/a&gt;ы. Геоцентрик орбитанан ситкә осоролған, әммә тәү сиратта Ҡояш системаһынан ситтә тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән йыһан обсерваториялары (телескоптар) АМС тип иҫәпләнмәй &lt;ref&gt;{{Cite web|work=National Geographic Education|access-date=2019-06-11|accessdate=2020-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

[[Яһалма Ер юлдашы|Яһалма Ер юлдаштары]] булған дәүләттәр күп тиҫтә тәшкил итһә лә, ҡатмарлы планета-ара йыһан станцияһы технологияларын үҙләштергән илдәр бер нисә генә: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (һәм уның вариҫы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]],

Европа йыһан агентлығы ЕСА ағзалары (22 [[Европа]] иле), [[Япония]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], шулай уҡ [[Исраил|Израиль]], [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]], һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре 

(бынан тыш, Айға миссияны Израиль ебәрә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана). Күпселек миссияларҙың маҡсаты булып [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Марс]], [[Сулпан|Венера]], һәм Ер тирәләй астероидтар тора, шул уҡ ваҡытта тик АҠШ һәм ESA ғына  [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһына]] (йәғни, төп астероид билбауынан ситтә) миссиялар ебәргән . Әле 20-нән ашыу миссия әүҙем эшләй.

== Бурыстар ==
Ғәҙәттә, АМС ғилми тикшеренеү проекттарынан алып сәйәси демонстрацияларға тиклемге бер нисә бурысты башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тикшеренеү мәсьәләләре өсөн типик объекттар булып башҡа [[Планета|планеталар]], карлик планеталар, уларҙы тәбиғи юлдаштары, [[Комета|кометалар]], [[Астероид|астероидтар]], шулай уҡ [[Ҡояш]] һәм  космос киңлеге тора. Бының менән бергә ғәҙәттә рельефты фотога төшөрөү, сканалау башҡарыла; [[Магнит ҡыры|магнит ҡырының]], радиацияның, [[Температура|температураның]] ағымдағы параметрҙары үлсәнә; башҡа планетаның атмосфераһының, тупраҡтың һәм планетаның янындағы космик мөхиттең химик составы өйрәнелә; планетаның сейсмик характеристикалары тикшерелә.

== Элемтә ==
Тупланған үлсәүҙәр ваҡыт-ваҡыт радиобәйләнеш аша Ергә тапшырыла. Күпселек йыһан караптарының Ер менән ике йүнәлешле радиобәйләнеше бар, был уларҙы дистанцион идара ителеү приборҙары булараҡ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта мәғлүмәт тапшырыу каналы булараҡ радиодиапазонындағы йышлыҡтар ҡулланыла. Планета-ара бәйләнеш өсөн лазерҙар ҡулланыу мөмкинлеге тикшерелә. Ҙур аралар мәғлүмәттәр менән алмашыуҙа һиҙелерлек тотҡарлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә йыһан караптарын  автоматлаштырыу кимәлен мөмкин тиклем арттырырға тырышалар. Заманса йыһан караптары юғары дәрәжәлә автономияға эйә һәм оҙайлы ваҡыт үҙ аллы эшләү өсөн борт компьютерҙарын файҙаланалар&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Autonomy and on-board mission management aspects for the cassini titan probe|автор=K. Schilling, W. Flury|издание=Acta Astronautica|том=21|выпуск=1|год=1990|страницы=55—68|издательство=[[Elsevier]]|язык=en|doi=10.1016/0094-5765(90)90106-U}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith|access-date=2019-06-14|accessdate=2021-03-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Конструкцияһы ==
АМС-тар төрлө конструкцияға эйә була ала, әммә улар, ғәҙәттә, күп оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә.

Хәҙерге ваҡытта АМС бортында электр энергияһы сығанаҡтары булып Ҡояш батареялары (күпселек осраҡта) йәки радиоизотоплы термоэлектрик генераторҙар тора. Радиоизотоп генераторҙары АМС Ҡояштан ҙур арауыҡта эшләргә тейеш булған осраҡтарҙа ҡулланыла, унда ҡояш батареяларын ҡулланыу һөҙөмтәһеҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2019-06-14|accessdate=2020-06-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Махсус аккумулятор батарея мөмкин булған өҙөклөктәр осрағында электр энергияһы запасын тәьмин итә. Приборҙар бүлегендә унда урынлашҡан бөтә ҡоролмаларға ла нормаль эшләү өсөн етерлек температура тотола. Борттағы астроинерциаль навигация системаһы инерциаль датчиктарҙан, астрокорректорҙан (астрономик мәғлүмәтте йыйыу һәм алдан эшкәртеү ҡоролмаһы) тора; ерҙәге хеҙмәттәр менән берлектә ул йыһандағы мөйөшлө йүнәлеште һәм координаталарҙы билдәләй. Йыһанда йүнәлеште контролдә тотоу өсөн АМС гиродиндар һәм коррекциялаусы ракета двигателдәре ҡуллана. Осош ваҡытында тиҙләтеү йәки тормозлау, шулай уҡ траекторияны коррекциялау өсөн ракета двигателдәре, ә һуңғы ваҡытта электр ракета двигателдәре ҡулланыла.

Радиоэлемтә өсөн башлыса гигагерц йышлыҡтарында эшләгән параболик һәм фазалы антенналар ҡулланыла. Ҙур йыһан караптары йыш ҡына айырыла торған конструкциялы була. Мәҫәлән, тәғәйенләнгән планетаға килеп еткәс, АМС тан төшөү аппараты айырыла ала, ул хәрәкәтһеҙ планета станцияһы йәки планетоходтың йомшаҡ ултырыуын тәьмин итә йәки фәнни аппаратуралы аэростатты атмосферала урынлаштырыуҙы тәьмин итә. АМС-тың планетаның юлдашы орбитаһында ҡалған өлөшө (орбиталь станция) радиоретранслятор функцияларын үтәй ала.

== Тарихы ==
Миссияһы өлөшләтә уңышлы булған, Ай эргәһенән осоп үткән тәүге автоматлаштырылған планета-ара станция - «Луна-1» (1959 йылдың ғинуары) була. Беренсе тулыһынса уңышлы миссия булып 1959 йылдың 14 сентябрендә Айға төшкән «Луна-2» тора. АМС-тың иң уңышлылары булып « Вояджер », «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан'э» сериялары аппараттар, шулай уҡ «[[:ru:Галилео_(космический_аппарат)|Галилео]]&lt;nowiki/&gt;», «[[:ru:Кассини_(космический_аппарат)|Кассини]]&lt;nowiki/&gt;», «[[:ru:Новые_горизонты|Новые горизонты]]&lt;nowiki/&gt;» аппараттары тора..

Иң оҙайлы эшләү ваҡыты буйынса рекордты 1977 йылда осоролған ике «Вояджер» аппараты күрһәтә.

АМС үҫешендә яңы этап булып ионлы һәм плазмалы электр двигателдәрен ҡулланыу тора. Бының миҫалы булып &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/Dawn_(%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82)&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Dawn (космический аппарат)&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;102&quot;&gt;Dawn&lt;/a&gt; миссияһы тора, ул астероидтар билбауын тикшерә.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption=&quot;Автоматик планета-ара станциялар&quot;&gt;
Файл:Mariner09.jpg| «[[:ru:Маринер-9|Маринер-9]]&lt;nowiki/&gt;»
Файл:Voyager_spacecraft.jpg|альт=«Вояджер-2» в космосе (рисунок)| «[[:ru:Вояджер-2|Вояджер-2]]&lt;nowiki/&gt;» йыһанда (һүрәт)
Файл:Cassini_Saturn_Orbit_Insertion.jpg|альт=«Кассини-Гюйгенс» выходит на орбиту Сатурна (рисунок)| «&lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%93%D1%8E%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%81&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Кассини-Гюйгенс&quot; class=&quot;mw-redirect cx-link&quot; data-linkid=&quot;105&quot;&gt;Кассини-Гюйгенс&lt;/a&gt;» [[Сатурн (планета)|Сатурн]] тирәләй орбитаға сыға (һүрәт)
Файл:PIA07923_modest.jpg|альт=«Дип Импакт» у кометы Темпеля (рисунок)| Темпель кометаһы янында «&lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%BF_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%82&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Дип Импакт&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;107&quot;&gt;Дип Импакт&lt;/a&gt;» (һүрәт)
Файл:Rosetta_and_Philae_at_comet_(11206755953).jpg|альт=«Розетта» и «Филы» у кометы Чурюмова — Герасименко (рисунок)| Чурюмов-Герасименко кометаһы янында «[[:ru:Розетта_(космический_аппарат)|Розетта]]&lt;nowiki/&gt;» һәм «[[:ru:Филы_(спускаемый_аппарат)|Филы]]&lt;nowiki/&gt;» (һүрәт)
Файл:PIA19703-PlutoFlyby-NewHorizons-ArtistConcept-20150709.jpg|альт=«Новые горизонты» в системе Плутон—Харон (рисунок)| [[Плутон]] - Харон системаһында яңы офоҡтар (һүрәт)
Файл:JUNO_-_PIA13746.jpg|альт=«Юнона» на орбите Юпитера (рисунок)| [[Юпитер]] тирәләй әйләнгән Юнона (һүрәт)
Файл:ChangE-4_-_PCAM.png|альт=«Чанъэ-4» на обратной стороне Луны, фотоснимок сделан доставленным ею луноходом «Юйту-2»| Чан'э-4 Айҙың артҡы яғында, фотоһүрәтте уны алып барған «Юйту-2» луноходы төшөргән
&lt;/gallery&gt;

== Планета-ара осош траекториялары ==
Зонд Ер тирәһенән сыҡҡас, уның траекторияһы Ҡояш тирәләй, Ер орбитаһына яҡын орбита рәүешендә буласаҡ. Икенсе планетаға энергия күҙлегенән ҡарағанда эллиптик Гоман траекторияһы буйынса барып етеү маҡсатҡа ярашлыраҡ. Яғыулыҡты иң күп экономиялауға өлгәшергә «Гравитацион маневр» —маршруттағы аралаш [[Планета|планеталарҙың]] гравитацион ҡырында йыһан аппаратына өҫтәмә тиҙләтеү  ысулы, мөмкинлек бирә. Был бортҡа яғыулыҡты аҙыраҡ, тимәк, ҡорамалдарҙы күберәк алырға мөмкинлек бирә, әммә был маневр һәр ваҡыт тормошҡа ашырырлыҡ түгел.

Ерҙән автоматик планета-ара станция траекторияһын юғары аныҡлыҡ менән үлсәү өсөн бер нисә ер өҫтө станцияһы һәм үтә оҙон базалы радиоинтерферометрия ысулы ҡулланыла. Бынан тыш, йыһан карабы йүнәлешенә яҡын квазарҙан  радио нурланыш ҡулланыла, сөнки квазарҙар, ҙур йыраҡлыҡта булыу сәбәпле, йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә, ғәмәлдә хәрәкәтһеҙ күренәләр. Мәҫәлән, «[[:ru:Экзомарс|Экзомарс-2016]]&lt;nowiki/&gt;»  йыһан карабының траектория параметрҙарын билдәләү өсөн [[P1514-24|Р1514-24]] квазарының радио нурланышы ҡулланылған &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Эйсмонт Н., Батанов О.|заглавие=«ЭкзоМарс»: от миссии-2016 к миссии-2020|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2017|номер=4|страницы=7—8|язык=ru}}&lt;/ref&gt; .

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Планета-ара йыһан караптары исемлеге .
* Карлик планеталар һәм астероидтарҙы тикшергән йыһан караптары исемлеге

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

** [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology.html Chronology of Lunar and Planetary Exploration] на сайте [[:ru:NASA|NASA]]{{ref|en}}
** [https://web.archive.org/web/20110409045816/http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=71 АМС ESA]{{ref|en}}
** [https://www.jpl.nasa.gov/missions/ Все АМС НАСА]{{ref|en}}
** [https://www.nasa.gov/missions/current/ Текущие АМС]{{ref|en}}
** [http://pics.livejournal.com/mi3ch/pic/00c8zzh7 Иллюстрация, показывающая все АМС, запущенные к 2009 году]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}{{ref|en}}
** [http://www.federalspace.ru/main.php?id=25 АМС Роскосмоса]

[[Категория:Йыһан аппараттары төрҙәре]]
[[Категория:Космонавтика]]</text>
      <sha1>o1s0d61yervv4jfadksbt3yngtwynsh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294014</id>
      <parentid>1294011</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1294014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17372" sha1="gkergn55gz1qk58t5pp27t6esxp8sfh" xml:space="preserve">[[Файл:RIAN_archive_510848_Interplanetary_station_Luna_1.jpg|мини|«Луна-1» йыһан карабы донъяла беренсе булып [[Икенсе йыһан тиҙлеге|икенсе йыһан тиҙлегенә]] етә һәм [[Ер|Ерҙең]] гравитацион ҡырынан сыға &lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Энциклопедический словарь юного техника|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00715463|издание=2-е изд|год=1987|издательство=[[Педагогика (издательство)|Педагогика]]|место=М.|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00715463/page/n24 23]|ответственный=сост. Б. В. Зубков, С. В. Чумаков}}&lt;/ref&gt;]]

'''Автоматик планета-ара станция''' (АМС) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]]ғы һәм тышҡы йыһандағы объекттарҙы өйрәнеү менән бәйле эштәрҙе башҡарыу өсөн планета-ара йыһан киңлегендә ( геоцентрик орбитала түгел) осоу өсөн тәғәйенләнгән пилотһыҙ йыһан аппараты. Геоцентрик орбитанан ситкә осоролған, әммә тәү сиратта Ҡояш системаһынан ситтә тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән йыһан обсерваториялары (телескоптар) АМС тип иҫәпләнмәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://education.nationalgeographic.com/education/media/space-probes/ |title=Space Probes |publisher=[[National Geographic Society]] |work=National Geographic Education |access-date=2019-06-11 |archive-date=2020-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824013034/https://www.nationalgeographic.org/media/space-probes/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Яһалма Ер юлдашы|Яһалма Ер юлдаштары]] булған дәүләттәр бик күп тиҫтә тәшкил итһә лә, ҡатмарлы планета-ара йыһан станцияһы технологияларын үҙләштергән илдәр бер нисә генә: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (һәм уның вариҫы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], Европа йыһан агентлығы ЕСА ағзалары (22 [[Европа]] иле), [[Япония]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], шулай уҡ [[Исраил]], [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]], һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре. Бынан тыш, Айға миссияны Исраил ебәрә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана. Күпселек миссияларҙың маҡсаты булып [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Марс]], [[Сулпан|Венера]], һәм Ер тирәләй астероидтар тора, шул уҡ ваҡытта тик АҠШ һәм ESA ғына [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһына]] (йәғни, төп астероид билбауынан ситтә) миссиялар ебәргән. Әле 20-нән ашыу миссия әүҙем эшләй.

== Бурыстар ==
Ғәҙәттә, АМС ғилми тикшеренеү проекттарынан алып сәйәси демонстрацияларға тиклемге бер нисә бурысты башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тикшеренеү мәсьәләләре өсөн типик объекттар булып башҡа [[Планета|планеталар]], карлик планеталар, уларҙың тәбиғи юлдаштары, [[Комета|кометалар]], [[Астероид|астероидтар]], шулай уҡ [[Ҡояш]] һәм  космос киңлеге тора. Бының менән бергә ғәҙәттә рельефты фотога төшөрөү, сканлау башҡарыла; [[Магнит ҡыры|магнит ҡырының]], радиацияның, [[Температура|температураның]] ағымдағы параметрҙары үлсәнә; башҡа планетаның атмосфераһының, тупраҡтың һәм планетаның янындағы космик мөхиттең химик составы өйрәнелә; планетаның сейсмик характеристикалары тикшерелә.

== Бәйләнеш ==
Тупланған үлсәүҙәр ваҡыт-ваҡыт радиобәйләнеш аша [[Ер]]гә тапшырыла. Күпселек йыһан караптарының Ер менән ике йүнәлешле радиобәйләнеше бар, был уларҙы дистанцион идара ителеү приборҙары булараҡ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта мәғлүмәт тапшырыу каналы булараҡ радиодиапазонындағы йышлыҡтар ҡулланыла. Планета-ара бәйләнеш өсөн лазерҙар ҡулланыу мөмкинлеге тикшерелә. Ҙур аралар мәғлүмәттәр менән алмашыуҙа һиҙелерлек тотҡарлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә йыһан караптарын автоматлаштырыу кимәлен мөмкин тиклем арттырырға тырышалар. Заманса йыһан караптары юғары дәрәжәлә автономияға эйә һәм оҙайлы ваҡыт үҙ аллы эшләү өсөн борт компьютерҙарын файҙаланалар&lt;ref&gt;{{статья
 | заглавие=Autonomy and on-board mission management aspects for the cassini titan probe
 | автор=K. Schilling, W. Flury
 | издание=Acta Astronautica
 | том=21
 | выпуск=1
 | год=1990
 | страницы=55—68
 | издательство=[[Elsevier]]
 | language=en
 | doi=10.1016/0094-5765(90)90106-U
 | url=http://www7.informatik.uni-wuerzburg.de/fileadmin/10030700/user_upload/News/1990.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf
 | title=Autonomous Rovers for Mars Exploration
 | author=Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith
 | publisher=NASA Ames Research Center
 | lang=en
 | access-date=2019-06-14
 | archive-date=2021-03-23
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210323152200/https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.


== Конструкцияһы ==
АМС-тар төрлө конструкцияға эйә була ала, әммә улар, ғәҙәттә, күп оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә.

Хәҙерге ваҡытта АМС бортында электр энергияһы сығанаҡтары булып Ҡояш батареялары (күпселек осраҡта) йәки радиоизотоплы термоэлектрик генераторҙар тора. Радиоизотоп генераторҙары АМС Ҡояштан ҙур арауыҡта эшләргә тейеш булған осраҡтарҙа ҡулланыла, унда Ҡояш батареяларын ҡулланыу һөҙөмтәһеҙ&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3
 | title=Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science
 | publisher=NASA Science
 | lang=en
 | access-date=2019-06-14
 | archive-date=2020-06-11
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200611120037/https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3/
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;. Махсус аккумулятор батарея мөмкин булған өҙөклөктәр осрағында электр энергияһы запасын тәьмин итә. Приборҙар бүлегендә унда урынлашҡан бөтә ҡоролмаларға ла нормаль эшләү өсөн етерлек температура тотола. Борттағы астроинерциаль навигация системаһы инерциаль датчиктарҙан, астрокорректорҙан (астрономик мәғлүмәтте йыйыу һәм алдан эшкәртеү ҡоролмаһы) тора; ерҙәге хеҙмәттәр менән берлектә ул йыһандағы мөйөшлө йүнәлеште һәм координаталарҙы билдәләй. АМС йыһанда йүнәлеште контролдә тотоу өсөн гиродиндар һәм коррекциялаусы ракета двигателдәре ҡуллана. Осош ваҡытында тиҙләтеү йәки тормозлау, шулай уҡ траекторияны коррекциялау өсөн ракета двигателдәре, ә һуңғы ваҡытта электр ракета двигателдәре ҡулланыла.

Радиоэлемтә өсөн башлыса гигагерц йышлыҡтарында эшләгән параболик һәм фазалы антенналар ҡулланыла. Ҙур йыһан караптары йыш ҡына айырыла торған конструкциялы була. Мәҫәлән, тәғәйенләнгән планетаға килеп еткәс, АМС тан төшөү аппараты айырыла ала, ул хәрәкәтһеҙ планета станцияһының йәки планетоходтың йомшаҡ ултырыуын тәьмин итә, йәки фәнни аппаратуралы аэростатты атмосферала урынлаштырыуҙы тәьмин итә&lt;ref&gt;зонд для сбора различных данных, снаряд и т. п.&lt;/ref&gt;. АМС-тың планетаның юлдашы орбитаһында ҡалған өлөшө (орбиталь станция) радиоретранслятор функцияһын үтәй ала.

== Тарихы ==
Миссияһы өлөшләтә уңышлы булған, [[Ай]] эргәһенән осоп үткән тәүге автоматлаштырылған планета-ара станция - «Луна-1» (1959 йылдың ғинуары) була. Беренсе тулыһынса уңышлы миссия булып 1959 йылдың 14 сентябрендә Айға төшкән «Луна-2» тора. АМС-тың иң уңышлылары булып « Вояджер », «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан'э» сериялары аппараттар, шулай уҡ «[[:ru:Галилео_(космический_аппарат)|Галилео]]», «[[:ru:Кассини_(космический_аппарат)|Кассини]]», «[[:ru:Новые_горизонты|Новые горизонты]]» аппараттары тора.

Иң оҙайлы эшләү ваҡыты буйынса рекордты 1977 йылда осоролған ике «Вояджер» аппараты күрһәтә.

АМС үҫешендә яңы этап булып ионлы һәм плазмалы электр двигателдәрен ҡулланыу тора. Бының миҫалы булып Dawn миссияһы тора, ул астероидтар билбауын тикшерә.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption=&quot;Автоматик планета-ара станциялар&quot;&gt;
Файл:Mariner09.jpg| «[[:ru:Маринер-9|Маринер-9]]»
Файл:Voyager_spacecraft.jpg|альт=«Вояджер-2» в космосе (рисунок)| «[[:ru:Вояджер-2|Вояджер-2]]» йыһанда (һүрәт)
Файл:Cassini_Saturn_Orbit_Insertion.jpg|альт=«Кассини-Гюйгенс» выходит на орбиту Сатурна (рисунок)| «Кассини-Гюйгенс» [[Сатурн (планета)|Сатурн]] тирәләй орбитаға сыға (һүрәт)
Файл:PIA07923_modest.jpg|альт=«Дип Импакт» у кометы Темпеля (рисунок)| Темпель кометаһы янында «Дип Импакт» (һүрәт)
Файл:Rosetta_and_Philae_at_comet_(11206755953).jpg|альт=«Розетта» и «Филы» у кометы Чурюмова — Герасименко (рисунок)| Чурюмов-Герасименко кометаһы янында «[[:ru:Розетта_(космический_аппарат)|Розетта]]&lt;nowiki/&gt;» һәм «[[:ru:Филы_(спускаемый_аппарат)|Филы]]&lt;nowiki/&gt;» (һүрәт)
Файл:PIA19703-PlutoFlyby-NewHorizons-ArtistConcept-20150709.jpg|альт=«Новые горизонты» в системе Плутон—Харон (рисунок)| [[Плутон]] - Харон системаһында яңы офоҡтар (һүрәт)
Файл:JUNO_-_PIA13746.jpg|альт=«Юнона» на орбите Юпитера (рисунок)| [[Юпитер]] тирәләй әйләнгән Юнона (һүрәт)
Файл:ChangE-4_-_PCAM.png|альт=«Чанъэ-4» на обратной стороне Луны, фотоснимок сделан доставленным ею луноходом «Юйту-2»| Чан'э-4 Айҙың артҡы яғында, фотоһүрәтте уны алып барған «Юйту-2» луноходы төшөргән
&lt;/gallery&gt;

== Планета-ара осош траекториялары ==
Зонд Ер тирәһенән сыҡҡас, уның траекторияһы Ҡояш тирәләй, Ер орбитаһына яҡын орбита рәүешендә буласаҡ. Икенсе планетаға энергия күҙлегенән ҡарағанда эллиптик Гоман траекторияһы буйынса барып етеү маҡсатҡа ярашлыраҡ. Яғыулыҡты иң күп экономиялауға өлгәшергә «Гравитацион маневр» —маршруттағы аралаш [[Планета|планеталарҙың]] гравитацион ҡырында йыһан аппаратына өҫтәмә тиҙләтеү  ысулы, мөмкинлек бирә. Был бортҡа яғыулыҡты аҙыраҡ, тимәк, ҡорамалдарҙы күберәк алырға мөмкинлек бирә, әммә был маневр һәр ваҡыт тормошҡа ашырырлыҡ түгел.

Ерҙән автоматик планета-ара станция траекторияһын юғары аныҡлыҡ менән үлсәү өсөн бер нисә ер өҫтө станцияһы һәм үтә оҙон базалы радиоинтерферометрия ысулы ҡулланыла. Бынан тыш, йыһан карабы йүнәлешенә яҡын квазарҙан  радио нурланыш ҡулланыла, сөнки квазарҙар, ҙур йыраҡлыҡта булыу сәбәпле, йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә, ғәмәлдә хәрәкәтһеҙ күренәләр. Мәҫәлән, «[[:ru:Экзомарс|Экзомарс-2016]]&lt;nowiki/&gt;»  йыһан карабының траектория параметрҙарын билдәләү өсөн [[P1514-24|Р1514-24]] квазарының радио нурланышы ҡулланылған &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Эйсмонт Н., Батанов О.|заглавие=«ЭкзоМарс»: от миссии-2016 к миссии-2020|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2017|номер=4|страницы=7—8|язык=ru}}&lt;/ref&gt; .

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Планета-ара йыһан караптары исемлеге .
* Карлик планеталар һәм астероидтарҙы тикшергән йыһан караптары исемлеге

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

** [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology.html Chronology of Lunar and Planetary Exploration] на сайте [[:ru:NASA|NASA]]{{ref|en}}
** [https://web.archive.org/web/20110409045816/http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=71 АМС ESA]{{ref|en}}
** [https://www.jpl.nasa.gov/missions/ Все АМС НАСА]{{ref|en}}
** [https://www.nasa.gov/missions/current/ Текущие АМС]{{ref|en}}
** [http://pics.livejournal.com/mi3ch/pic/00c8zzh7 Иллюстрация, показывающая все АМС, запущенные к 2009 году]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}{{ref|en}}
** [http://www.federalspace.ru/main.php?id=25 АМС Роскосмоса]

[[Категория:Йыһан аппараттары төрҙәре]]
[[Категория:Космонавтика]]</text>
      <sha1>gkergn55gz1qk58t5pp27t6esxp8sfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294015</id>
      <parentid>1294014</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1294015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17439" sha1="o5b4togk5ws9j168eam2bgc11gesog7" xml:space="preserve">[[Файл:RIAN_archive_510848_Interplanetary_station_Luna_1.jpg|мини|«Луна-1» йыһан карабы донъяла беренсе булып [[Икенсе йыһан тиҙлеге|икенсе йыһан тиҙлегенә]] етә һәм [[Ер|Ерҙең]] гравитацион ҡырынан сыға &lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Энциклопедический словарь юного техника|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00715463|издание=2-е изд|год=1987|издательство=[[Педагогика (издательство)|Педагогика]]|место=М.|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00715463/page/n24 23]|ответственный=сост. Б. В. Зубков, С. В. Чумаков}}&lt;/ref&gt;]]

'''Автоматик планета-ара станция''' (АМС) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]]ғы һәм тышҡы йыһандағы объекттарҙы өйрәнеү менән бәйле эштәрҙе башҡарыу өсөн планета-ара йыһан киңлегендә ( геоцентрик орбитала түгел) осоу өсөн тәғәйенләнгән пилотһыҙ йыһан аппараты. Геоцентрик орбитанан ситкә осоролған, әммә тәү сиратта Ҡояш системаһынан ситтә тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән йыһан обсерваториялары (телескоптар) АМС тип иҫәпләнмәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://education.nationalgeographic.com/education/media/space-probes/ |title=Space Probes |publisher=[[National Geographic Society]] |work=National Geographic Education |access-date=2019-06-11 |archive-date=2020-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824013034/https://www.nationalgeographic.org/media/space-probes/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Яһалма Ер юлдашы|Яһалма Ер юлдаштары]] булған дәүләттәр бик күп тиҫтә тәшкил итһә лә, ҡатмарлы планета-ара йыһан станцияһы технологияларын үҙләштергән илдәр бер нисә генә: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (һәм уның вариҫы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], Европа йыһан агентлығы ЕСА ағзалары (22 [[Европа]] иле), [[Япония]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], шулай уҡ [[Исраил]], [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]], һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре. Бынан тыш, Айға миссияны Исраил ебәрә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана. Күпселек миссияларҙың маҡсаты булып [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Марс]], [[Сулпан|Венера]], һәм Ер тирәләй астероидтар тора, шул уҡ ваҡытта тик АҠШ һәм ESA ғына [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһына]] (йәғни, төп астероид билбауынан ситтә) миссиялар ебәргән. Әле 20-нән ашыу миссия әүҙем эшләй.

== Бурыстар ==
Ғәҙәттә, АМС ғилми тикшеренеү проекттарынан алып сәйәси демонстрацияларға тиклемге бер нисә бурысты башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тикшеренеү мәсьәләләре өсөн типик объекттар булып башҡа [[Планета|планеталар]], карлик планеталар, уларҙың тәбиғи юлдаштары, [[Комета|кометалар]], [[Астероид|астероидтар]], шулай уҡ [[Ҡояш]] һәм  космос киңлеге тора. Бының менән бергә ғәҙәттә рельефты фотога төшөрөү, сканлау башҡарыла; [[Магнит ҡыры|магнит ҡырының]], радиацияның, [[Температура|температураның]] ағымдағы параметрҙары үлсәнә; башҡа планетаның атмосфераһының, тупраҡтың һәм планетаның янындағы космик мөхиттең химик составы өйрәнелә; планетаның сейсмик характеристикалары тикшерелә.

== Бәйләнеш ==
Тупланған үлсәүҙәр ваҡыт-ваҡыт радиобәйләнеш аша [[Ер]]гә тапшырыла. Күпселек йыһан караптарының Ер менән ике йүнәлешле радиобәйләнеше бар, был уларҙы дистанцион идара ителеү приборҙары булараҡ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта мәғлүмәт тапшырыу каналы булараҡ радиодиапазонындағы йышлыҡтар ҡулланыла. Планета-ара бәйләнеш өсөн лазерҙар ҡулланыу мөмкинлеге тикшерелә. Ҙур аралар мәғлүмәттәр менән алмашыуҙа һиҙелерлек тотҡарлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә йыһан караптарын автоматлаштырыу кимәлен мөмкин тиклем арттырырға тырышалар. Заманса йыһан караптары юғары дәрәжәлә автономияға эйә һәм оҙайлы ваҡыт үҙ аллы эшләү өсөн борт компьютерҙарын файҙаланалар&lt;ref&gt;{{статья
 | заглавие=Autonomy and on-board mission management aspects for the cassini titan probe
 | автор=K. Schilling, W. Flury
 | издание=Acta Astronautica
 | том=21
 | выпуск=1
 | год=1990
 | страницы=55—68
 | издательство=[[Elsevier]]
 | language=en
 | doi=10.1016/0094-5765(90)90106-U
 | url=http://www7.informatik.uni-wuerzburg.de/fileadmin/10030700/user_upload/News/1990.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf
 | title=Autonomous Rovers for Mars Exploration
 | author=Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith
 | publisher=NASA Ames Research Center
 | lang=en
 | access-date=2019-06-14
 | archive-date=2021-03-23
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210323152200/https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.


== Конструкцияһы ==
АМС-тар төрлө конструкцияға эйә була ала, әммә улар, ғәҙәттә, күп оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә.

Хәҙерге ваҡытта АМС бортында электр энергияһы сығанаҡтары булып Ҡояш батареялары (күпселек осраҡта) йәки радиоизотоплы термоэлектрик генераторҙар тора. Радиоизотоп генераторҙары АМС Ҡояштан ҙур арауыҡта эшләргә тейеш булған осраҡтарҙа ҡулланыла, унда Ҡояш батареяларын ҡулланыу һөҙөмтәһеҙ&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3
 | title=Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science
 | publisher=NASA Science
 | lang=en
 | access-date=2019-06-14
 | archive-date=2020-06-11
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200611120037/https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3/
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;. Махсус аккумулятор батарея мөмкин булған өҙөклөктәр осрағында электр энергияһы запасын тәьмин итә. Приборҙар бүлегендә унда урынлашҡан бөтә ҡоролмаларға ла нормаль эшләү өсөн етерлек температура тотола. Борттағы астроинерциаль навигация системаһы инерциаль датчиктарҙан, астрокорректорҙан (астрономик мәғлүмәтте йыйыу һәм алдан эшкәртеү ҡоролмаһы) тора; ерҙәге хеҙмәттәр менән берлектә ул йыһандағы мөйөшлө йүнәлеште һәм координаталарҙы билдәләй. АМС йыһанда йүнәлеште контролдә тотоу өсөн гиродиндар һәм коррекциялаусы ракета двигателдәре ҡуллана. Осош ваҡытында тиҙләтеү йәки тормозлау, шулай уҡ траекторияны коррекциялау өсөн ракета двигателдәре, ә һуңғы ваҡытта электр ракета двигателдәре ҡулланыла.

Радиоэлемтә өсөн башлыса гигагерц йышлыҡтарында эшләгән параболик һәм фазалы антенналар ҡулланыла. Ҙур йыһан караптары йыш ҡына айырыла торған конструкциялы була. Мәҫәлән, тәғәйенләнгән планетаға килеп еткәс, АМС тан төшөү аппараты айырыла ала, ул хәрәкәтһеҙ планета станцияһының йәки планетоходтың йомшаҡ ултырыуын тәьмин итә, йәки фәнни аппаратуралы аэростатты атмосферала урынлаштырыуҙы тәьмин итә&lt;ref&gt;зонд для сбора различных данных, снаряд и т. п.&lt;/ref&gt;. АМС-тың планетаның юлдашы орбитаһында ҡалған өлөшө (орбиталь станция) радиоретранслятор функцияһын үтәй ала.

== Тарихы ==
Миссияһы өлөшләтә уңышлы булған, [[Ай]] эргәһенән осоп үткән тәүге автоматлаштырылған планета-ара станция - «Луна-1» (1959 йылдың ғинуары) була. Беренсе тулыһынса уңышлы миссия булып 1959 йылдың 14 сентябрендә Айға төшкән «Луна-2» тора. АМС-тың иң уңышлылары булып « Вояджер », «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан'э» сериялары аппараттар, шулай уҡ «[[:ru:Галилео_(космический_аппарат)|Галилео]]», «[[:ru:Кассини_(космический_аппарат)|Кассини]]», «[[:ru:Новые_горизонты|Новые горизонты]]» аппараттары тора.

Иң оҙайлы эшләү ваҡыты буйынса рекордты 1977 йылда осоролған ике «Вояджер» аппараты күрһәтә.

АМС үҫешендә яңы этап булып ионлы һәм плазмалы электр двигателдәрен ҡулланыу тора. Бының миҫалы булып Dawn миссияһы тора, ул астероидтар билбауын тикшерә.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption=&quot;Автоматик планета-ара станциялар&quot;&gt;
Файл:Mariner09.jpg| «[[:ru:Маринер-9|Маринер-9]]»
Файл:Voyager_spacecraft.jpg|альт=«Вояджер-2» в космосе (рисунок)| «[[:ru:Вояджер-2|Вояджер-2]]» йыһанда (һүрәт)
Файл:Cassini_Saturn_Orbit_Insertion.jpg|альт=«Кассини-Гюйгенс» выходит на орбиту Сатурна (рисунок)| «Кассини-Гюйгенс» [[Сатурн (планета)|Сатурн]] тирәләй орбитаға сыға (һүрәт)
Файл:PIA07923_modest.jpg|альт=«Дип Импакт» у кометы Темпеля (рисунок)| Темпель кометаһы янында «Дип Импакт» (һүрәт)
Файл:Rosetta_and_Philae_at_comet_(11206755953).jpg|альт=«Розетта» и «Филы» у кометы Чурюмова — Герасименко (рисунок)| Чурюмов-Герасименко кометаһы янында «[[:ru:Розетта_(космический_аппарат)|Розетта]]» йыһан_аппараты һәм «[[:ru:Филы_(спускаемый_аппарат)|Филы]]» төшөрөлә торған аппараты (һүрәт)
Файл:PIA19703-PlutoFlyby-NewHorizons-ArtistConcept-20150709.jpg|альт=«Новые горизонты» в системе Плутон—Харон (рисунок)| [[Плутон]]-Харон системаһында «Новые горизонты» (һүрәт)
Файл:JUNO_-_PIA13746.jpg|альт=«Юнона» на орбите Юпитера (рисунок)| [[Юпитер]] тирәләй әйләнгән Юнона (һүрәт)
Файл:ChangE-4_-_PCAM.png|альт=«Чанъэ-4» на обратной стороне Луны, фотоснимок сделан доставленным ею луноходом «Юйту-2»| Чан'э-4 Айҙың артҡы яғында, фотоһүрәтте уны алып барған «Юйту-2» луноходы төшөргән
&lt;/gallery&gt;

== Планета-ара осош траекториялары ==
Зонд Ер тирәһенән сыҡҡас, уның траекторияһы Ҡояш тирәләй, Ер орбитаһына яҡын орбита рәүешендә буласаҡ. Икенсе планетаға энергия күҙлегенән ҡарағанда эллиптик Гоман траекторияһы буйынса барып етеү маҡсатҡа ярашлыраҡ. Яғыулыҡты иң күп экономиялауға өлгәшергә «Гравитацион маневр» —маршруттағы аралаш [[Планета|планеталарҙың]] гравитацион ҡырында йыһан аппаратына өҫтәмә тиҙләтеү  ысулы, мөмкинлек бирә. Был бортҡа яғыулыҡты аҙыраҡ, тимәк, ҡорамалдарҙы күберәк алырға мөмкинлек бирә, әммә был маневр һәр ваҡыт тормошҡа ашырырлыҡ түгел.

Ерҙән автоматик планета-ара станция траекторияһын юғары аныҡлыҡ менән үлсәү өсөн бер нисә ер өҫтө станцияһы һәм үтә оҙон базалы радиоинтерферометрия ысулы ҡулланыла. Бынан тыш, йыһан карабы йүнәлешенә яҡын квазарҙан  радио нурланыш ҡулланыла, сөнки квазарҙар, ҙур йыраҡлыҡта булыу сәбәпле, йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә, ғәмәлдә хәрәкәтһеҙ күренәләр. Мәҫәлән, «[[:ru:Экзомарс|Экзомарс-2016]]&lt;nowiki/&gt;»  йыһан карабының траектория параметрҙарын билдәләү өсөн [[P1514-24|Р1514-24]] квазарының радио нурланышы ҡулланылған &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Эйсмонт Н., Батанов О.|заглавие=«ЭкзоМарс»: от миссии-2016 к миссии-2020|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2017|номер=4|страницы=7—8|язык=ru}}&lt;/ref&gt; .

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Планета-ара йыһан караптары исемлеге .
* Карлик планеталар һәм астероидтарҙы тикшергән йыһан караптары исемлеге

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

** [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology.html Chronology of Lunar and Planetary Exploration] на сайте [[:ru:NASA|NASA]]{{ref|en}}
** [https://web.archive.org/web/20110409045816/http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=71 АМС ESA]{{ref|en}}
** [https://www.jpl.nasa.gov/missions/ Все АМС НАСА]{{ref|en}}
** [https://www.nasa.gov/missions/current/ Текущие АМС]{{ref|en}}
** [http://pics.livejournal.com/mi3ch/pic/00c8zzh7 Иллюстрация, показывающая все АМС, запущенные к 2009 году]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}{{ref|en}}
** [http://www.federalspace.ru/main.php?id=25 АМС Роскосмоса]

[[Категория:Йыһан аппараттары төрҙәре]]
[[Категория:Космонавтика]]</text>
      <sha1>o5b4togk5ws9j168eam2bgc11gesog7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294016</id>
      <parentid>1294015</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Планета-ара осош траекториялары */</comment>
      <origin>1294016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17430" sha1="l4b9k6o9jzizgb1i37npgflfax5wrsd" xml:space="preserve">[[Файл:RIAN_archive_510848_Interplanetary_station_Luna_1.jpg|мини|«Луна-1» йыһан карабы донъяла беренсе булып [[Икенсе йыһан тиҙлеге|икенсе йыһан тиҙлегенә]] етә һәм [[Ер|Ерҙең]] гравитацион ҡырынан сыға &lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Энциклопедический словарь юного техника|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00715463|издание=2-е изд|год=1987|издательство=[[Педагогика (издательство)|Педагогика]]|место=М.|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00715463/page/n24 23]|ответственный=сост. Б. В. Зубков, С. В. Чумаков}}&lt;/ref&gt;]]

'''Автоматик планета-ара станция''' (АМС) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]]ғы һәм тышҡы йыһандағы объекттарҙы өйрәнеү менән бәйле эштәрҙе башҡарыу өсөн планета-ара йыһан киңлегендә ( геоцентрик орбитала түгел) осоу өсөн тәғәйенләнгән пилотһыҙ йыһан аппараты. Геоцентрик орбитанан ситкә осоролған, әммә тәү сиратта Ҡояш системаһынан ситтә тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән йыһан обсерваториялары (телескоптар) АМС тип иҫәпләнмәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://education.nationalgeographic.com/education/media/space-probes/ |title=Space Probes |publisher=[[National Geographic Society]] |work=National Geographic Education |access-date=2019-06-11 |archive-date=2020-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824013034/https://www.nationalgeographic.org/media/space-probes/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Яһалма Ер юлдашы|Яһалма Ер юлдаштары]] булған дәүләттәр бик күп тиҫтә тәшкил итһә лә, ҡатмарлы планета-ара йыһан станцияһы технологияларын үҙләштергән илдәр бер нисә генә: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (һәм уның вариҫы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], Европа йыһан агентлығы ЕСА ағзалары (22 [[Европа]] иле), [[Япония]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], шулай уҡ [[Исраил]], [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]], һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре. Бынан тыш, Айға миссияны Исраил ебәрә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана. Күпселек миссияларҙың маҡсаты булып [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Марс]], [[Сулпан|Венера]], һәм Ер тирәләй астероидтар тора, шул уҡ ваҡытта тик АҠШ һәм ESA ғына [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһына]] (йәғни, төп астероид билбауынан ситтә) миссиялар ебәргән. Әле 20-нән ашыу миссия әүҙем эшләй.

== Бурыстар ==
Ғәҙәттә, АМС ғилми тикшеренеү проекттарынан алып сәйәси демонстрацияларға тиклемге бер нисә бурысты башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тикшеренеү мәсьәләләре өсөн типик объекттар булып башҡа [[Планета|планеталар]], карлик планеталар, уларҙың тәбиғи юлдаштары, [[Комета|кометалар]], [[Астероид|астероидтар]], шулай уҡ [[Ҡояш]] һәм  космос киңлеге тора. Бының менән бергә ғәҙәттә рельефты фотога төшөрөү, сканлау башҡарыла; [[Магнит ҡыры|магнит ҡырының]], радиацияның, [[Температура|температураның]] ағымдағы параметрҙары үлсәнә; башҡа планетаның атмосфераһының, тупраҡтың һәм планетаның янындағы космик мөхиттең химик составы өйрәнелә; планетаның сейсмик характеристикалары тикшерелә.

== Бәйләнеш ==
Тупланған үлсәүҙәр ваҡыт-ваҡыт радиобәйләнеш аша [[Ер]]гә тапшырыла. Күпселек йыһан караптарының Ер менән ике йүнәлешле радиобәйләнеше бар, был уларҙы дистанцион идара ителеү приборҙары булараҡ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта мәғлүмәт тапшырыу каналы булараҡ радиодиапазонындағы йышлыҡтар ҡулланыла. Планета-ара бәйләнеш өсөн лазерҙар ҡулланыу мөмкинлеге тикшерелә. Ҙур аралар мәғлүмәттәр менән алмашыуҙа һиҙелерлек тотҡарлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә йыһан караптарын автоматлаштырыу кимәлен мөмкин тиклем арттырырға тырышалар. Заманса йыһан караптары юғары дәрәжәлә автономияға эйә һәм оҙайлы ваҡыт үҙ аллы эшләү өсөн борт компьютерҙарын файҙаланалар&lt;ref&gt;{{статья
 | заглавие=Autonomy and on-board mission management aspects for the cassini titan probe
 | автор=K. Schilling, W. Flury
 | издание=Acta Astronautica
 | том=21
 | выпуск=1
 | год=1990
 | страницы=55—68
 | издательство=[[Elsevier]]
 | language=en
 | doi=10.1016/0094-5765(90)90106-U
 | url=http://www7.informatik.uni-wuerzburg.de/fileadmin/10030700/user_upload/News/1990.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf
 | title=Autonomous Rovers for Mars Exploration
 | author=Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith
 | publisher=NASA Ames Research Center
 | lang=en
 | access-date=2019-06-14
 | archive-date=2021-03-23
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210323152200/https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.


== Конструкцияһы ==
АМС-тар төрлө конструкцияға эйә була ала, әммә улар, ғәҙәттә, күп оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә.

Хәҙерге ваҡытта АМС бортында электр энергияһы сығанаҡтары булып Ҡояш батареялары (күпселек осраҡта) йәки радиоизотоплы термоэлектрик генераторҙар тора. Радиоизотоп генераторҙары АМС Ҡояштан ҙур арауыҡта эшләргә тейеш булған осраҡтарҙа ҡулланыла, унда Ҡояш батареяларын ҡулланыу һөҙөмтәһеҙ&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3
 | title=Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science
 | publisher=NASA Science
 | lang=en
 | access-date=2019-06-14
 | archive-date=2020-06-11
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200611120037/https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3/
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;. Махсус аккумулятор батарея мөмкин булған өҙөклөктәр осрағында электр энергияһы запасын тәьмин итә. Приборҙар бүлегендә унда урынлашҡан бөтә ҡоролмаларға ла нормаль эшләү өсөн етерлек температура тотола. Борттағы астроинерциаль навигация системаһы инерциаль датчиктарҙан, астрокорректорҙан (астрономик мәғлүмәтте йыйыу һәм алдан эшкәртеү ҡоролмаһы) тора; ерҙәге хеҙмәттәр менән берлектә ул йыһандағы мөйөшлө йүнәлеште һәм координаталарҙы билдәләй. АМС йыһанда йүнәлеште контролдә тотоу өсөн гиродиндар һәм коррекциялаусы ракета двигателдәре ҡуллана. Осош ваҡытында тиҙләтеү йәки тормозлау, шулай уҡ траекторияны коррекциялау өсөн ракета двигателдәре, ә һуңғы ваҡытта электр ракета двигателдәре ҡулланыла.

Радиоэлемтә өсөн башлыса гигагерц йышлыҡтарында эшләгән параболик һәм фазалы антенналар ҡулланыла. Ҙур йыһан караптары йыш ҡына айырыла торған конструкциялы була. Мәҫәлән, тәғәйенләнгән планетаға килеп еткәс, АМС тан төшөү аппараты айырыла ала, ул хәрәкәтһеҙ планета станцияһының йәки планетоходтың йомшаҡ ултырыуын тәьмин итә, йәки фәнни аппаратуралы аэростатты атмосферала урынлаштырыуҙы тәьмин итә&lt;ref&gt;зонд для сбора различных данных, снаряд и т. п.&lt;/ref&gt;. АМС-тың планетаның юлдашы орбитаһында ҡалған өлөшө (орбиталь станция) радиоретранслятор функцияһын үтәй ала.

== Тарихы ==
Миссияһы өлөшләтә уңышлы булған, [[Ай]] эргәһенән осоп үткән тәүге автоматлаштырылған планета-ара станция - «Луна-1» (1959 йылдың ғинуары) була. Беренсе тулыһынса уңышлы миссия булып 1959 йылдың 14 сентябрендә Айға төшкән «Луна-2» тора. АМС-тың иң уңышлылары булып « Вояджер », «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан'э» сериялары аппараттар, шулай уҡ «[[:ru:Галилео_(космический_аппарат)|Галилео]]», «[[:ru:Кассини_(космический_аппарат)|Кассини]]», «[[:ru:Новые_горизонты|Новые горизонты]]» аппараттары тора.

Иң оҙайлы эшләү ваҡыты буйынса рекордты 1977 йылда осоролған ике «Вояджер» аппараты күрһәтә.

АМС үҫешендә яңы этап булып ионлы һәм плазмалы электр двигателдәрен ҡулланыу тора. Бының миҫалы булып Dawn миссияһы тора, ул астероидтар билбауын тикшерә.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption=&quot;Автоматик планета-ара станциялар&quot;&gt;
Файл:Mariner09.jpg| «[[:ru:Маринер-9|Маринер-9]]»
Файл:Voyager_spacecraft.jpg|альт=«Вояджер-2» в космосе (рисунок)| «[[:ru:Вояджер-2|Вояджер-2]]» йыһанда (һүрәт)
Файл:Cassini_Saturn_Orbit_Insertion.jpg|альт=«Кассини-Гюйгенс» выходит на орбиту Сатурна (рисунок)| «Кассини-Гюйгенс» [[Сатурн (планета)|Сатурн]] тирәләй орбитаға сыға (һүрәт)
Файл:PIA07923_modest.jpg|альт=«Дип Импакт» у кометы Темпеля (рисунок)| Темпель кометаһы янында «Дип Импакт» (һүрәт)
Файл:Rosetta_and_Philae_at_comet_(11206755953).jpg|альт=«Розетта» и «Филы» у кометы Чурюмова — Герасименко (рисунок)| Чурюмов-Герасименко кометаһы янында «[[:ru:Розетта_(космический_аппарат)|Розетта]]» йыһан_аппараты һәм «[[:ru:Филы_(спускаемый_аппарат)|Филы]]» төшөрөлә торған аппараты (һүрәт)
Файл:PIA19703-PlutoFlyby-NewHorizons-ArtistConcept-20150709.jpg|альт=«Новые горизонты» в системе Плутон—Харон (рисунок)| [[Плутон]]-Харон системаһында «Новые горизонты» (һүрәт)
Файл:JUNO_-_PIA13746.jpg|альт=«Юнона» на орбите Юпитера (рисунок)| [[Юпитер]] тирәләй әйләнгән Юнона (һүрәт)
Файл:ChangE-4_-_PCAM.png|альт=«Чанъэ-4» на обратной стороне Луны, фотоснимок сделан доставленным ею луноходом «Юйту-2»| Чан'э-4 Айҙың артҡы яғында, фотоһүрәтте уны алып барған «Юйту-2» луноходы төшөргән
&lt;/gallery&gt;

== Планета-ара осош траекториялары ==
Зонд Ер тирәһенән сыҡҡас, уның траекторияһы Ҡояш тирәләй, Ер орбитаһына яҡын орбита рәүешендә буласаҡ. Икенсе планетаға, энергия күҙлегенән ҡарағанда, эллиптик Гоман траекторияһы буйынса барып етеү маҡсатҡа ярашлыраҡ. Яғыулыҡты иң күп экономиялауға өлгәшергә «Гравитацион маневр» —маршруттағы аралаш [[Планета|планеталарҙың]] гравитацион ҡырында йыһан аппаратын өҫтәмә тиҙләтеү ысулы, мөмкинлек бирә. Был бортҡа яғыулыҡты аҙыраҡ, тимәк, ҡорамалдарҙы күберәк алырға мөмкинлек бирә, әммә был маневр һәр ваҡыт тормошҡа ашырырлыҡ түгел.

Ерҙән автоматик планета-ара станция траекторияһын юғары аныҡлыҡ менән үлсәү өсөн бер нисә ер өҫтө станцияһы һәм үтә оҙон базалы радиоинтерферометрия ысулы ҡулланыла. Бынан тыш, йыһан карабы йүнәлешенә яҡын квазарҙан радио нурланыш ҡулланыла, сөнки квазарҙар, ҙур йыраҡлыҡта булыу сәбәпле, йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә, ғәмәлдә хәрәкәтһеҙ күренәләр. Мәҫәлән, «[[:ru:Экзомарс|Экзомарс-2016]]»  йыһан карабының траектория параметрҙарын билдәләү өсөн [[:ru:P1514-24|Р1514-24]] квазарының радио нурланышы ҡулланылған&lt;ref&gt;{{статья|автор=Эйсмонт Н., Батанов О.|заглавие=«ЭкзоМарс»: от миссии-2016 к миссии-2020|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2017|номер=4|страницы=7—8|язык=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Планета-ара йыһан караптары исемлеге .
* Карлик планеталар һәм астероидтарҙы тикшергән йыһан караптары исемлеге

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

** [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology.html Chronology of Lunar and Planetary Exploration] на сайте [[:ru:NASA|NASA]]{{ref|en}}
** [https://web.archive.org/web/20110409045816/http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=71 АМС ESA]{{ref|en}}
** [https://www.jpl.nasa.gov/missions/ Все АМС НАСА]{{ref|en}}
** [https://www.nasa.gov/missions/current/ Текущие АМС]{{ref|en}}
** [http://pics.livejournal.com/mi3ch/pic/00c8zzh7 Иллюстрация, показывающая все АМС, запущенные к 2009 году]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}{{ref|en}}
** [http://www.federalspace.ru/main.php?id=25 АМС Роскосмоса]

[[Категория:Йыһан аппараттары төрҙәре]]
[[Категория:Космонавтика]]</text>
      <sha1>l4b9k6o9jzizgb1i37npgflfax5wrsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294017</id>
      <parentid>1294016</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1294017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17428" sha1="8h91a3bddfe0p08tpfbytemrsljci0d" xml:space="preserve">[[Файл:RIAN_archive_510848_Interplanetary_station_Luna_1.jpg|мини|«Луна-1» йыһан карабы донъяла беренсе булып [[Икенсе йыһан тиҙлеге|икенсе йыһан тиҙлегенә]] етә һәм [[Ер|Ерҙең]] гравитацион ҡырынан сыға &lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Энциклопедический словарь юного техника|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00715463|издание=2-е изд|год=1987|издательство=[[Педагогика (издательство)|Педагогика]]|место=М.|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00715463/page/n24 23]|ответственный=сост. Б. В. Зубков, С. В. Чумаков}}&lt;/ref&gt;]]

'''Автоматик планета-ара станция''' (АМС) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]]ғы һәм тышҡы йыһандағы объекттарҙы өйрәнеү менән бәйле эштәрҙе башҡарыу өсөн планета-ара йыһан киңлегендә ( геоцентрик орбитала түгел) осоу өсөн тәғәйенләнгән пилотһыҙ йыһан аппараты. Геоцентрик орбитанан ситкә осоролған, әммә тәү сиратта Ҡояш системаһынан ситтә тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән йыһан обсерваториялары (телескоптар) АМС тип иҫәпләнмәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://education.nationalgeographic.com/education/media/space-probes/ |title=Space Probes |publisher=[[National Geographic Society]] |work=National Geographic Education |access-date=2019-06-11 |archive-date=2020-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824013034/https://www.nationalgeographic.org/media/space-probes/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Яһалма Ер юлдашы|Яһалма Ер юлдаштары]] булған дәүләттәр бик күп тиҫтә тәшкил итһә лә, ҡатмарлы планета-ара йыһан станцияһы технологияларын үҙләштергән илдәр бер нисә генә: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (һәм уның вариҫы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], Европа йыһан агентлығы ЕСА ағзалары (22 [[Европа]] иле), [[Япония]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], шулай уҡ [[Исраил]], [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]], һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре. Бынан тыш, Айға миссияны Исраил ебәрә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана. Күпселек миссияларҙың маҡсаты булып [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Марс]], [[Сулпан|Венера]], һәм Ер тирәләй астероидтар тора, шул уҡ ваҡытта тик АҠШ һәм ESA ғына [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһына]] (йәғни, төп астероид билбауынан ситтә) миссиялар ебәргән. Әле 20-нән ашыу миссия әүҙем эшләй.

== Бурыстар ==
Ғәҙәттә, АМС ғилми тикшеренеү проекттарынан алып сәйәси демонстрацияларға тиклемге бер нисә бурысты башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тикшеренеү мәсьәләләре өсөн типик объекттар булып башҡа [[Планета|планеталар]], карлик планеталар, уларҙың тәбиғи юлдаштары, [[Комета|кометалар]], [[Астероид|астероидтар]], шулай уҡ [[Ҡояш]] һәм  космос киңлеге тора. Бының менән бергә ғәҙәттә рельефты фотога төшөрөү, сканлау башҡарыла; [[Магнит ҡыры|магнит ҡырының]], радиацияның, [[Температура|температураның]] ағымдағы параметрҙары үлсәнә; башҡа планетаның атмосфераһының, тупраҡтың һәм планетаның янындағы космик мөхиттең химик составы өйрәнелә; планетаның сейсмик характеристикалары тикшерелә.

== Бәйләнеш ==
Тупланған үлсәүҙәр ваҡыт-ваҡыт радиобәйләнеш аша [[Ер]]гә тапшырыла. Күпселек йыһан караптарының Ер менән ике йүнәлешле радиобәйләнеше бар, был уларҙы дистанцион идара ителеү приборҙары булараҡ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта мәғлүмәт тапшырыу каналы булараҡ радиодиапазонындағы йышлыҡтар ҡулланыла. Планета-ара бәйләнеш өсөн лазерҙар ҡулланыу мөмкинлеге тикшерелә. Ҙур аралар мәғлүмәттәр менән алмашыуҙа һиҙелерлек тотҡарлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә йыһан караптарын автоматлаштырыу кимәлен мөмкин тиклем арттырырға тырышалар. Заманса йыһан караптары юғары дәрәжәлә автономияға эйә һәм оҙайлы ваҡыт үҙ аллы эшләү өсөн борт компьютерҙарын файҙаланалар&lt;ref&gt;{{статья
 | заглавие=Autonomy and on-board mission management aspects for the cassini titan probe
 | автор=K. Schilling, W. Flury
 | издание=Acta Astronautica
 | том=21
 | выпуск=1
 | год=1990
 | страницы=55—68
 | издательство=[[Elsevier]]
 | language=en
 | doi=10.1016/0094-5765(90)90106-U
 | url=http://www7.informatik.uni-wuerzburg.de/fileadmin/10030700/user_upload/News/1990.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf
 | title=Autonomous Rovers for Mars Exploration
 | author=Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith
 | publisher=NASA Ames Research Center
 | lang=en
 | access-date=2019-06-14
 | archive-date=2021-03-23
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210323152200/https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.


== Конструкцияһы ==
АМС-тар төрлө конструкцияға эйә була ала, әммә улар, ғәҙәттә, күп оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә.

Хәҙерге ваҡытта АМС бортында электр энергияһы сығанаҡтары булып Ҡояш батареялары (күпселек осраҡта) йәки радиоизотоплы термоэлектрик генераторҙар тора. Радиоизотоп генераторҙары АМС Ҡояштан ҙур арауыҡта эшләргә тейеш булған осраҡтарҙа ҡулланыла, унда Ҡояш батареяларын ҡулланыу һөҙөмтәһеҙ&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3
 | title=Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science
 | publisher=NASA Science
 | lang=en
 | access-date=2019-06-14
 | archive-date=2020-06-11
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200611120037/https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3/
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;. Махсус аккумулятор батарея мөмкин булған өҙөклөктәр осрағында электр энергияһы запасын тәьмин итә. Приборҙар бүлегендә унда урынлашҡан бөтә ҡоролмаларға ла нормаль эшләү өсөн етерлек температура тотола. Борттағы астроинерциаль навигация системаһы инерциаль датчиктарҙан, астрокорректорҙан (астрономик мәғлүмәтте йыйыу һәм алдан эшкәртеү ҡоролмаһы) тора; ерҙәге хеҙмәттәр менән берлектә ул йыһандағы мөйөшлө йүнәлеште һәм координаталарҙы билдәләй. АМС йыһанда йүнәлеште контролдә тотоу өсөн гиродиндар һәм коррекциялаусы ракета двигателдәре ҡуллана. Осош ваҡытында тиҙләтеү йәки тормозлау, шулай уҡ траекторияны коррекциялау өсөн ракета двигателдәре, ә һуңғы ваҡытта электр ракета двигателдәре ҡулланыла.

Радиоэлемтә өсөн башлыса гигагерц йышлыҡтарында эшләгән параболик һәм фазалы антенналар ҡулланыла. Ҙур йыһан караптары йыш ҡына айырыла торған конструкциялы була. Мәҫәлән, тәғәйенләнгән планетаға килеп еткәс, АМС тан төшөү аппараты айырыла ала, ул хәрәкәтһеҙ планета станцияһының йәки планетоходтың йомшаҡ ултырыуын тәьмин итә, йәки фәнни аппаратуралы аэростатты атмосферала урынлаштырыуҙы тәьмин итә&lt;ref&gt;зонд для сбора различных данных, снаряд и т. п.&lt;/ref&gt;. АМС-тың планетаның юлдашы орбитаһында ҡалған өлөшө (орбиталь станция) радиоретранслятор функцияһын үтәй ала.

== Тарихы ==
Миссияһы өлөшләтә уңышлы булған, [[Ай]] эргәһенән осоп үткән тәүге автоматлаштырылған планета-ара станция - «Луна-1» (1959 йылдың ғинуары) була. Беренсе тулыһынса уңышлы миссия булып 1959 йылдың 14 сентябрендә Айға төшкән «Луна-2» тора. АМС-тың иң уңышлылары булып « Вояджер », «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан'э» сериялары аппараттар, шулай уҡ «[[:ru:Галилео_(космический_аппарат)|Галилео]]», «[[:ru:Кассини_(космический_аппарат)|Кассини]]», «[[:ru:Новые_горизонты|Новые горизонты]]» аппараттары тора.

Иң оҙайлы эшләү ваҡыты буйынса рекордты 1977 йылда осоролған ике «Вояджер» аппараты күрһәтә.

АМС үҫешендә яңы этап булып ионлы һәм плазмалы электр двигателдәрен ҡулланыу тора. Бының миҫалы булып Dawn миссияһы тора, ул астероидтар билбауын тикшерә.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption=&quot;Автоматик планета-ара станциялар&quot;&gt;
Файл:Mariner09.jpg| «[[:ru:Маринер-9|Маринер-9]]»
Файл:Voyager_spacecraft.jpg|альт=«Вояджер-2» в космосе (рисунок)| «[[:ru:Вояджер-2|Вояджер-2]]» йыһанда (һүрәт)
Файл:Cassini_Saturn_Orbit_Insertion.jpg|альт=«Кассини-Гюйгенс» выходит на орбиту Сатурна (рисунок)| «Кассини-Гюйгенс» [[Сатурн (планета)|Сатурн]] тирәләй орбитаға сыға (һүрәт)
Файл:PIA07923_modest.jpg|альт=«Дип Импакт» у кометы Темпеля (рисунок)| Темпель кометаһы янында «Дип Импакт» (һүрәт)
Файл:Rosetta_and_Philae_at_comet_(11206755953).jpg|альт=«Розетта» и «Филы» у кометы Чурюмова — Герасименко (рисунок)| Чурюмов-Герасименко кометаһы янында «[[:ru:Розетта_(космический_аппарат)|Розетта]]» йыһан_аппараты һәм «[[:ru:Филы_(спускаемый_аппарат)|Филы]]» төшөрөлә торған аппарат (һүрәт)
Файл:PIA19703-PlutoFlyby-NewHorizons-ArtistConcept-20150709.jpg|альт=«Новые горизонты» в системе Плутон—Харон (рисунок)| [[Плутон]]-Харон системаһында «Новые горизонты» (һүрәт)
Файл:JUNO_-_PIA13746.jpg|альт=«Юнона» на орбите Юпитера (рисунок)| [[Юпитер]] тирәләй әйләнгән Юнона (һүрәт)
Файл:ChangE-4_-_PCAM.png|альт=«Чанъэ-4» на обратной стороне Луны, фотоснимок сделан доставленным ею луноходом «Юйту-2»| Чан'э-4 Айҙың артҡы яғында, фотоһүрәтте уны алып барған «Юйту-2» луноходы төшөргән
&lt;/gallery&gt;

== Планета-ара осош траекториялары ==
Зонд Ер тирәһенән сыҡҡас, уның траекторияһы Ҡояш тирәләй, Ер орбитаһына яҡын орбита рәүешендә буласаҡ. Икенсе планетаға, энергия күҙлегенән ҡарағанда, эллиптик Гоман траекторияһы буйынса барып етеү маҡсатҡа ярашлыраҡ. Яғыулыҡты иң күп экономиялауға өлгәшергә «Гравитацион маневр» —маршруттағы аралаш [[Планета|планеталарҙың]] гравитацион ҡырында йыһан аппаратын өҫтәмә тиҙләтеү ысулы, мөмкинлек бирә. Был бортҡа яғыулыҡты аҙыраҡ, тимәк, ҡорамалдарҙы күберәк алырға мөмкинлек бирә, әммә был маневр һәр ваҡыт тормошҡа ашырырлыҡ түгел.

Ерҙән автоматик планета-ара станция траекторияһын юғары аныҡлыҡ менән үлсәү өсөн бер нисә ер өҫтө станцияһы һәм үтә оҙон базалы радиоинтерферометрия ысулы ҡулланыла. Бынан тыш, йыһан карабы йүнәлешенә яҡын квазарҙан радио нурланыш ҡулланыла, сөнки квазарҙар, ҙур йыраҡлыҡта булыу сәбәпле, йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә, ғәмәлдә хәрәкәтһеҙ күренәләр. Мәҫәлән, «[[:ru:Экзомарс|Экзомарс-2016]]»  йыһан карабының траектория параметрҙарын билдәләү өсөн [[:ru:P1514-24|Р1514-24]] квазарының радио нурланышы ҡулланылған&lt;ref&gt;{{статья|автор=Эйсмонт Н., Батанов О.|заглавие=«ЭкзоМарс»: от миссии-2016 к миссии-2020|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2017|номер=4|страницы=7—8|язык=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Планета-ара йыһан караптары исемлеге .
* Карлик планеталар һәм астероидтарҙы тикшергән йыһан караптары исемлеге

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

** [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology.html Chronology of Lunar and Planetary Exploration] на сайте [[:ru:NASA|NASA]]{{ref|en}}
** [https://web.archive.org/web/20110409045816/http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=71 АМС ESA]{{ref|en}}
** [https://www.jpl.nasa.gov/missions/ Все АМС НАСА]{{ref|en}}
** [https://www.nasa.gov/missions/current/ Текущие АМС]{{ref|en}}
** [http://pics.livejournal.com/mi3ch/pic/00c8zzh7 Иллюстрация, показывающая все АМС, запущенные к 2009 году]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}{{ref|en}}
** [http://www.federalspace.ru/main.php?id=25 АМС Роскосмоса]

[[Категория:Йыһан аппараттары төрҙәре]]
[[Категория:Космонавтика]]</text>
      <sha1>8h91a3bddfe0p08tpfbytemrsljci0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Автоматик планета-ара станция</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200416</id>
    <revision>
      <id>1294018</id>
      <timestamp>2026-04-21T07:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Автоматическая межпланетная станция|21 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3= Рәсәй|ил=|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274" sha1="a80zx82m42i8fy39j60p7yfnq9w9wot" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Автоматическая межпланетная станция|21 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3= Рәсәй|ил=|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>a80zx82m42i8fy39j60p7yfnq9w9wot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ширин Тәкәле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200417</id>
    <revision>
      <id>1294023</id>
      <timestamp>2026-04-21T09:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}} {{Персона}} '''Ширин Тәкәле''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Феминизм|феминист]], [[академик]], тәржемәсе, яҙыусы, [[Активизм|активист]] һәм Төркиәлә [[Вторая волна феминизма|феминизмдың икенсе тулҡыны]] пионерҙарының береһе в Турции.  == Карьераһы == 1961 йылда Тәкәле Парижға к...</comment>
      <origin>1294023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10757" sha1="q2ewq7wq2cqka9khdgoeubft3g3cr2d" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=21 апрель 2026}}
{{Персона}}
'''Ширин Тәкәле''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Феминизм|феминист]], [[академик]], тәржемәсе, яҙыусы, [[Активизм|активист]] һәм Төркиәлә [[Вторая волна феминизма|феминизмдың икенсе тулҡыны]] пионерҙарының береһе в Турции.

== Карьераһы ==
1961 йылда Тәкәле Парижға килә, француз телен үҙләштерә һәм хоҡуҡ өйрәнә башлай. Һуңғараҡ йүнәлешен үҙгәртә һәм Лозанна университетында политологияны өйрәнергә тотона&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

В 1967 году она вернулась в Турцию и стала первой женщиной-академиком, занявшей кафедру [[Политология|политологии]] [[Стамбульский университет|Стамбульского университета]]. В 1973 году она получила [[Доктор философии|докторскую степень]], защитив диссертацию по теории систем [[Истон, Дэвид|Дэвида Истона]]. В 1978 году она получила звание доцента вместе со своей в то время «спорной» докторской диссертацией по участию женщин в политике ''Kadınlar ve Siyasal Toplumsal Hayat'' («Женщины и политическая общественная жизнь»). Эта работа оказала большое влияние на её мировоззрение:
«''Я была „робкой феминисткой“, но к тому времени, когда я закончила, я ясно увидела, что женщин угнетают, эксплуатируют и исключают из общественной сферы. Это делал не капитализм, а мужское доминирование»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|title=Şirin Tekeli anısına / Remembering Şirin Tekeli|author=Hrant Dink Vakfı / Hrant Dink Foundation|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406181515/https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.''

После защиты диссертации она начала работать над выборами. Она вернулась во Францию и провела 1979—1980 учебный год по стипендии в [[Национальный центр научных исследований|Национальном центре научных исследований]], изучая [[Картография|картографию]]. За это время она сформировала компьютерную базу данных со всеми данными о выборах в Турции и изучала вместе с Жаном Рейнджером и его командой социологию выборов в городских районах. В 1980-81 годах организовала семинар по [[Политическая социология|социологии политики]]&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|title=Şirin Tekeli, décès d'une figure de proue du féminisme|author=KEDISTAN|website=Kedistan.net|date=2017-06-18|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810061118/http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Диссертация Кетели была опубликована в книжном формате в 1982 году. Всего Кетели издала 25 посвящённых женскому вопросу книг на турецком языке&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

== Әүҙемлеге ==
После того, как она покинула академию в знак протеста против реформы образования&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;, она начала активную роль в феминистском движении Турции. Считая 80-е годы «годами действий»&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo|title=Şirin Tekeli (Dünya Yerinden Oynar Belgesel Çekimi)|author=Boğaziçi Üniversitesi Kadın Araştırmaları Kulübü|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311173220/https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo&amp;gl=US&amp;hl=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, она посвятила себя улучшению положения женщин и повышению осведомлённости в Турции посредством кампаний и протестов. В 90-е годы начались, как она их называет, «годы институционализации»&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, и Текели сосредоточилась на создании ассоциаций и фондов (в их числе: KA-DER, Anakültür Kooperatifi и Winpeace&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;).

=== Эшмәкәрлек йылдары ===
После решения Турции не изменять гражданский закон в соответствии с [[Конвенция о ликвидации всех форм дискриминации женщин|Конвенцией о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин (CEDAW)]], в 1986 году она приняла участие в петиции с требованием внести изменения согласно Конвенции в конституцию, законы и практику&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|title=7 Mart 1986: Feministlerden ilk kampanya; 'CEDAW uygulansın' kampanyasında imzalar TBMM'ye verildi|author=Şakir|first=Şükran|website=Çatlak Zemin|date=2020-03-06|access-date=2020-05-08|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063357/http://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

17 мая 1987 года она приняла участие в первой законной акции протеста после военного переворота и потребовала положить конец домашнему насилию&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|title='Dayağa Karşı Kadın Dayanışması Kampanyası' Tanıtım/1987|website=Sosyal Feminist Kolektif|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925072437/https://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
В 1996 году она была награждена [[Орден Академических пальм|Орденом Академических пальм]] Министерства культуры Франции&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Heper|first=Metin|author2=Ozturk Tuncel|first2=Duygu|author3=Criss|first3=Nur Bilge|заглавие=Historical Dictionary of Turkey|ссылка=https://books.google.com/books?id=PydWDwAAQBAJ&amp;dq=officier+ordre+des+palmes+académiques+sirin+tekeli&amp;pg=PA442|издание=4|издательство=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc.|date=2018-05-23|pages=870|isbn=9781538102244}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо һәм вафаты ==
Ширин Текели была замужем за юристом Ахметом Текели, с которым познакомилась во время учёбы в Лозаннском университете. Их брак продлился до 2010 года, когда Ахмет умер. В память о нём Ширин Текели использовала оставленное ей наследство для основания Ассоциации Ширин-Ахмета Текели по поддержке женщин-юристов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kahudev.com/|title=KAHUDEV|author=Tekeli|first=Şirin|website=Şirin-Ahmet Tekeli Kadın Hukukçuları Destekleme Vakfı|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205024711/http://www.kahudev.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Кетели умерла от опухоли головного мозга. Она пожертвовала своё тело медицинскому факультету Джеррахпаша&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

В 2017 году Центр гендерных и женских исследований Университета Сабанджи начал присуждать исследовательскую награду в память о Ширин Текели: «''Премия Ширин Текели за исследования''». Эта награда была учреждена для поддержки и продвижения исследований по гендерным вопросам в Турции&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|title=Şirin Tekeli Research Award|author=Sabancı Üniversitesi|website=SU Gender|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924053201/https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Лозанна университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Төркиәнең йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Истанбул университеты уҡытыусылар]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены офицерҙары]]</text>
      <sha1>q2ewq7wq2cqka9khdgoeubft3g3cr2d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294024</id>
      <parentid>1294023</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T09:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10632" sha1="jyyw1w6v8intgga55h07cyjdqpyjty7" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=21 апрель 2026}}
{{Персона}}
'''Ширин Тәкәле''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Феминизм|феминист]], [[академик]], тәржемәсе, яҙыусы, [[Активизм|активист]] һәм Төркиәлә [[Вторая волна феминизма|феминизмдың икенсе тулҡыны]] пионерҙарының береһе в Турции.

== Карьераһы ==
1961 йылда Тәкәле Парижға килә, француз телен үҙләштерә һәм хоҡуҡ өйрәнә башлай. Һуңғараҡ йүнәлешен үҙгәртә һәм Лозанна университетында политологияны өйрәнергә тотона&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

1967 йылда Төркиәгә ҡайта һәм Истанбул университетының политология кафедраһында беренсе ҡатын-ҡыҙ академик була. 1973 йылда [[Истон, Дэвид|Дэвид Истонды]]ң системалар теорияһы буйынса диссертация яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була. 1978 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың ''Kadınlar ve Siyasal Toplumsal Hayat'' («Ҡатындар һәм сәйәси ижтимағи тормош») сәйәсәтендә ҡатнашыуы буйынса бәхәсле докторлыҡ диссертацияһы менән бергә доцент дәрәжәһен ала (Ҡатын-ҡыҙҙар һәм сәйәси йәмәғәт тормошо). Был эш уның донъяға ҡарашына ҙур йоғонто яһай:
«''Мин „баҙнатһыҙ феминистка“ инем, әммә мин тамамлағансы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләүҙәрен, эксплуатациялауҙарын һәм йәмәғәт өлкәһенән ситләштереүҙәрен асыҡ күрҙем. Быны капитализм түгел, ә ирҙәрҙең өҫтөнлөклө булыуы башҡара ине''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|title=Şirin Tekeli anısına / Remembering Şirin Tekeli|author=Hrant Dink Vakfı / Hrant Dink Foundation|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406181515/https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.''

Диссертация яҡлағандан һуң ул һайлауҙар өҫтөндә эшләй башлай. Ул Францияға ҡайта һәм 1979—1980 уҡыу йылын, картографияны өйрәнеп, милли фәнни тикшеренеүҙәр үҙәгенең стипендия буйынса уҡый. Был ваҡыт эсендә Ул Төркиәләге һайлауҙар тураһында бөтә мәғлүмәттәр менән компьютер мәғлүмәт базаһын булдыра һәм Жан Рейнджер һәм уның командаһы менән бергә ҡала райондарында һайлауҙар социологияһын өйрәнә. 1980—1981 йылдарҙа сәйәсәт социологияһы буйынса семинар ойоштора&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|title=Şirin Tekeli, décès d'une figure de proue du féminisme|author=KEDISTAN|website=Kedistan.net|date=2017-06-18|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810061118/http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1982 йылда Тәкәленең диссертацияһы китап форматында баҫылып сыға. Кетели төрөк телендә ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләһенә арналған 25 китап баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

== Әүҙемлеге ==
Мәғариф реформаһына ҡаршы протест белдереп академияны ташлап киткәс&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;, ул Төркиәнең феминисттар хәрәкәтендә әүҙем роль уйнай башлай. 80-се йылдарҙы «хәрәкәт йылдары» тип иҫәпләп&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo|title=Şirin Tekeli (Dünya Yerinden Oynar Belgesel Çekimi)|author=Boğaziçi Üniversitesi Kadın Araştırmaları Kulübü|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311173220/https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo&amp;gl=US&amp;hl=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ул үҙен ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыуға һәм Төркиәлә кампаниялар һәм протестар аша хәбәрҙарлыҡты арттырыуға бағышлай. Ул атағанса, 90-сы йылдар — «институционализация йылдары»&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, Һәм Тәкәле ассоциациялар һәм фондтар (улар иҫәбендә: KA-DER, Anakültür Kooperatifi һәм Winpeace) булдырыуға иғтибар бүлә&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;).

=== Эшмәкәрлек йылдары ===
После решения Турции не изменять гражданский закон в соответствии с [[Конвенция о ликвидации всех форм дискриминации женщин|Конвенцией о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин (CEDAW)]], в 1986 году она приняла участие в петиции с требованием внести изменения согласно Конвенции в конституцию, законы и практику&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|title=7 Mart 1986: Feministlerden ilk kampanya; 'CEDAW uygulansın' kampanyasında imzalar TBMM'ye verildi|author=Şakir|first=Şükran|website=Çatlak Zemin|date=2020-03-06|access-date=2020-05-08|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063357/http://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

17 мая 1987 года она приняла участие в первой законной акции протеста после военного переворота и потребовала положить конец домашнему насилию&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|title='Dayağa Karşı Kadın Dayanışması Kampanyası' Tanıtım/1987|website=Sosyal Feminist Kolektif|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925072437/https://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
В 1996 году она была награждена [[Орден Академических пальм|Орденом Академических пальм]] Министерства культуры Франции&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Heper|first=Metin|author2=Ozturk Tuncel|first2=Duygu|author3=Criss|first3=Nur Bilge|заглавие=Historical Dictionary of Turkey|ссылка=https://books.google.com/books?id=PydWDwAAQBAJ&amp;dq=officier+ordre+des+palmes+académiques+sirin+tekeli&amp;pg=PA442|издание=4|издательство=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc.|date=2018-05-23|pages=870|isbn=9781538102244}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо һәм вафаты ==
Ширин Текели была замужем за юристом Ахметом Текели, с которым познакомилась во время учёбы в Лозаннском университете. Их брак продлился до 2010 года, когда Ахмет умер. В память о нём Ширин Текели использовала оставленное ей наследство для основания Ассоциации Ширин-Ахмета Текели по поддержке женщин-юристов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kahudev.com/|title=KAHUDEV|author=Tekeli|first=Şirin|website=Şirin-Ahmet Tekeli Kadın Hukukçuları Destekleme Vakfı|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205024711/http://www.kahudev.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Кетели умерла от опухоли головного мозга. Она пожертвовала своё тело медицинскому факультету Джеррахпаша&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

В 2017 году Центр гендерных и женских исследований Университета Сабанджи начал присуждать исследовательскую награду в память о Ширин Текели: «''Премия Ширин Текели за исследования''». Эта награда была учреждена для поддержки и продвижения исследований по гендерным вопросам в Турции&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|title=Şirin Tekeli Research Award|author=Sabancı Üniversitesi|website=SU Gender|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924053201/https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Лозанна университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Төркиәнең йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Истанбул университеты уҡытыусылар]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены офицерҙары]]</text>
      <sha1>jyyw1w6v8intgga55h07cyjdqpyjty7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294025</id>
      <parentid>1294024</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T09:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әүҙемлеге */</comment>
      <origin>1294025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10574" sha1="b4dvfdpkgqbkb9zcsqpt422dk8lfw00" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=21 апрель 2026}}
{{Персона}}
'''Ширин Тәкәле''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Феминизм|феминист]], [[академик]], тәржемәсе, яҙыусы, [[Активизм|активист]] һәм Төркиәлә [[Вторая волна феминизма|феминизмдың икенсе тулҡыны]] пионерҙарының береһе в Турции.

== Карьераһы ==
1961 йылда Тәкәле Парижға килә, француз телен үҙләштерә һәм хоҡуҡ өйрәнә башлай. Һуңғараҡ йүнәлешен үҙгәртә һәм Лозанна университетында политологияны өйрәнергә тотона&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

1967 йылда Төркиәгә ҡайта һәм Истанбул университетының политология кафедраһында беренсе ҡатын-ҡыҙ академик була. 1973 йылда [[Истон, Дэвид|Дэвид Истонды]]ң системалар теорияһы буйынса диссертация яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була. 1978 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың ''Kadınlar ve Siyasal Toplumsal Hayat'' («Ҡатындар һәм сәйәси ижтимағи тормош») сәйәсәтендә ҡатнашыуы буйынса бәхәсле докторлыҡ диссертацияһы менән бергә доцент дәрәжәһен ала (Ҡатын-ҡыҙҙар һәм сәйәси йәмәғәт тормошо). Был эш уның донъяға ҡарашына ҙур йоғонто яһай:
«''Мин „баҙнатһыҙ феминистка“ инем, әммә мин тамамлағансы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләүҙәрен, эксплуатациялауҙарын һәм йәмәғәт өлкәһенән ситләштереүҙәрен асыҡ күрҙем. Быны капитализм түгел, ә ирҙәрҙең өҫтөнлөклө булыуы башҡара ине''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|title=Şirin Tekeli anısına / Remembering Şirin Tekeli|author=Hrant Dink Vakfı / Hrant Dink Foundation|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406181515/https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.''

Диссертация яҡлағандан һуң ул һайлауҙар өҫтөндә эшләй башлай. Ул Францияға ҡайта һәм 1979—1980 уҡыу йылын, картографияны өйрәнеп, милли фәнни тикшеренеүҙәр үҙәгенең стипендия буйынса уҡый. Был ваҡыт эсендә Ул Төркиәләге һайлауҙар тураһында бөтә мәғлүмәттәр менән компьютер мәғлүмәт базаһын булдыра һәм Жан Рейнджер һәм уның командаһы менән бергә ҡала райондарында һайлауҙар социологияһын өйрәнә. 1980—1981 йылдарҙа сәйәсәт социологияһы буйынса семинар ойоштора&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|title=Şirin Tekeli, décès d'une figure de proue du féminisme|author=KEDISTAN|website=Kedistan.net|date=2017-06-18|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810061118/http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1982 йылда Тәкәленең диссертацияһы китап форматында баҫылып сыға. Кетели төрөк телендә ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләһенә арналған 25 китап баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

== Әүҙемлеге ==
Мәғариф реформаһына ҡаршы протест белдереп академияны ташлап киткәс&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;, ул Төркиәнең феминисттар хәрәкәтендә әүҙем роль уйнай башлай. 80-се йылдарҙы «хәрәкәт йылдары» тип иҫәпләп&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo|title=Şirin Tekeli (Dünya Yerinden Oynar Belgesel Çekimi)|author=Boğaziçi Üniversitesi Kadın Araştırmaları Kulübü|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311173220/https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo&amp;gl=US&amp;hl=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ул үҙен ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыуға һәм Төркиәлә кампаниялар һәм протестар аша хәбәрҙарлыҡты арттырыуға бағышлай. Ул атағанса, 90-сы йылдар — «институционализация йылдары»&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, Һәм Тәкәле ассоциациялар һәм фондтар (улар иҫәбендә: KA-DER, Anakültür Kooperatifi һәм Winpeace) булдырыуға иғтибар бүлә&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;).

=== Эшмәкәрлек йылдары ===
Төркиәнең, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияның бөтә формаларын бөтөрөү тураһында конвенцияға (CEDAW) ярашлы, граждандар законын үҙгәртмәүе тураһында ҡарарынан һуң, 1986 йылда ул Конвенцияға ярашлы конституцияға, закондарға һәм практикаға үҙгәрештәр индереүҙе талап иткән петицияла ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|title=7 Mart 1986: Feministlerden ilk kampanya; 'CEDAW uygulansın' kampanyasında imzalar TBMM'ye verildi|author=Şakir|first=Şükran|website=Çatlak Zemin|date=2020-03-06|access-date=2020-05-08|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063357/http://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1987 йылдың 17 майында ул хәрби түңкәрелештән һуң беренсе законлы протест акцияһында ҡатнаша һәм ғаиләлә көс ҡулланыуҙы туҡтатыуҙы талап итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|title='Dayağa Karşı Kadın Dayanışması Kampanyası' Tanıtım/1987|website=Sosyal Feminist Kolektif|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925072437/https://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
В 1996 году она была награждена [[Орден Академических пальм|Орденом Академических пальм]] Министерства культуры Франции&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Heper|first=Metin|author2=Ozturk Tuncel|first2=Duygu|author3=Criss|first3=Nur Bilge|заглавие=Historical Dictionary of Turkey|ссылка=https://books.google.com/books?id=PydWDwAAQBAJ&amp;dq=officier+ordre+des+palmes+académiques+sirin+tekeli&amp;pg=PA442|издание=4|издательство=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc.|date=2018-05-23|pages=870|isbn=9781538102244}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо һәм вафаты ==
Ширин Текели была замужем за юристом Ахметом Текели, с которым познакомилась во время учёбы в Лозаннском университете. Их брак продлился до 2010 года, когда Ахмет умер. В память о нём Ширин Текели использовала оставленное ей наследство для основания Ассоциации Ширин-Ахмета Текели по поддержке женщин-юристов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kahudev.com/|title=KAHUDEV|author=Tekeli|first=Şirin|website=Şirin-Ahmet Tekeli Kadın Hukukçuları Destekleme Vakfı|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205024711/http://www.kahudev.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Кетели умерла от опухоли головного мозга. Она пожертвовала своё тело медицинскому факультету Джеррахпаша&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

В 2017 году Центр гендерных и женских исследований Университета Сабанджи начал присуждать исследовательскую награду в память о Ширин Текели: «''Премия Ширин Текели за исследования''». Эта награда была учреждена для поддержки и продвижения исследований по гендерным вопросам в Турции&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|title=Şirin Tekeli Research Award|author=Sabancı Üniversitesi|website=SU Gender|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924053201/https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Лозанна университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Төркиәнең йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Истанбул университеты уҡытыусылар]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены офицерҙары]]</text>
      <sha1>b4dvfdpkgqbkb9zcsqpt422dk8lfw00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294026</id>
      <parentid>1294025</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T09:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10649" sha1="e74igp4uns0wbmfl92rwusely7bwn6m" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=21 апрель 2026}}
{{Персона}}
'''Ширин Тәкәле''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Феминизм|феминист]], [[академик]], тәржемәсе, яҙыусы, [[Активизм|активист]] һәм Төркиәлә [[Вторая волна феминизма|феминизмдың икенсе тулҡыны]] пионерҙарының береһе в Турции.

== Карьераһы ==
1961 йылда Тәкәле Парижға килә, француз телен үҙләштерә һәм хоҡуҡ өйрәнә башлай. Һуңғараҡ йүнәлешен үҙгәртә һәм Лозанна университетында политологияны өйрәнергә тотона&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

1967 йылда Төркиәгә ҡайта һәм Истанбул университетының политология кафедраһында беренсе ҡатын-ҡыҙ академик була. 1973 йылда [[Истон, Дэвид|Дэвид Истонды]]ң системалар теорияһы буйынса диссертация яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була. 1978 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың ''Kadınlar ve Siyasal Toplumsal Hayat'' («Ҡатындар һәм сәйәси ижтимағи тормош») сәйәсәтендә ҡатнашыуы буйынса бәхәсле докторлыҡ диссертацияһы менән бергә доцент дәрәжәһен ала (Ҡатын-ҡыҙҙар һәм сәйәси йәмәғәт тормошо). Был эш уның донъяға ҡарашына ҙур йоғонто яһай:
«''Мин „баҙнатһыҙ феминистка“ инем, әммә мин тамамлағансы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләүҙәрен, эксплуатациялауҙарын һәм йәмәғәт өлкәһенән ситләштереүҙәрен асыҡ күрҙем. Быны капитализм түгел, ә ирҙәрҙең өҫтөнлөклө булыуы башҡара ине''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|title=Şirin Tekeli anısına / Remembering Şirin Tekeli|author=Hrant Dink Vakfı / Hrant Dink Foundation|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406181515/https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.''

Диссертация яҡлағандан һуң ул һайлауҙар өҫтөндә эшләй башлай. Ул Францияға ҡайта һәм 1979—1980 уҡыу йылын, картографияны өйрәнеп, милли фәнни тикшеренеүҙәр үҙәгенең стипендия буйынса уҡый. Был ваҡыт эсендә Ул Төркиәләге һайлауҙар тураһында бөтә мәғлүмәттәр менән компьютер мәғлүмәт базаһын булдыра һәм Жан Рейнджер һәм уның командаһы менән бергә ҡала райондарында һайлауҙар социологияһын өйрәнә. 1980—1981 йылдарҙа сәйәсәт социологияһы буйынса семинар ойоштора&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|title=Şirin Tekeli, décès d'une figure de proue du féminisme|author=KEDISTAN|website=Kedistan.net|date=2017-06-18|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810061118/http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1982 йылда Тәкәленең диссертацияһы китап форматында баҫылып сыға. Кетели төрөк телендә ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләһенә арналған 25 китап баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

== Әүҙемлеге ==
Мәғариф реформаһына ҡаршы протест белдереп академияны ташлап киткәс&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;, ул Төркиәнең феминисттар хәрәкәтендә әүҙем роль уйнай башлай. 80-се йылдарҙы «хәрәкәт йылдары» тип иҫәпләп&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo|title=Şirin Tekeli (Dünya Yerinden Oynar Belgesel Çekimi)|author=Boğaziçi Üniversitesi Kadın Araştırmaları Kulübü|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311173220/https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo&amp;gl=US&amp;hl=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ул үҙен ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыуға һәм Төркиәлә кампаниялар һәм протестар аша хәбәрҙарлыҡты арттырыуға бағышлай. Ул атағанса, 90-сы йылдар — «институционализация йылдары»&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, Һәм Тәкәле ассоциациялар һәм фондтар (улар иҫәбендә: KA-DER, Anakültür Kooperatifi һәм Winpeace) булдырыуға иғтибар бүлә&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;).

=== Эшмәкәрлек йылдары ===
Төркиәнең, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияның бөтә формаларын бөтөрөү тураһында конвенцияға (CEDAW) ярашлы, граждандар законын үҙгәртмәүе тураһында ҡарарынан һуң, 1986 йылда ул Конвенцияға ярашлы конституцияға, закондарға һәм практикаға үҙгәрештәр индереүҙе талап иткән петицияла ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|title=7 Mart 1986: Feministlerden ilk kampanya; 'CEDAW uygulansın' kampanyasında imzalar TBMM'ye verildi|author=Şakir|first=Şükran|website=Çatlak Zemin|date=2020-03-06|access-date=2020-05-08|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063357/http://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1987 йылдың 17 майында ул хәрби түңкәрелештән һуң беренсе законлы протест акцияһында ҡатнаша һәм ғаиләлә көс ҡулланыуҙы туҡтатыуҙы талап итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|title='Dayağa Karşı Kadın Dayanışması Kampanyası' Tanıtım/1987|website=Sosyal Feminist Kolektif|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925072437/https://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
1996 Йылда Франция Мәҙәниәт министрлығының Академик пальмалар ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Heper|first=Metin|author2=Ozturk Tuncel|first2=Duygu|author3=Criss|first3=Nur Bilge|заглавие=Historical Dictionary of Turkey|ссылка=https://books.google.com/books?id=PydWDwAAQBAJ&amp;dq=officier+ordre+des+palmes+académiques+sirin+tekeli&amp;pg=PA442|издание=4|издательство=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc.|date=2018-05-23|pages=870|isbn=9781538102244}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо һәм үлеме ==
Ширин Тәкәле юрист Әхмәт Тәкәленең ҡатыны, улар Лозанна университетында уҡыған саҡта таныша. Уларҙың никахы 2010 йылда Әхмәт вафат булғанға тиклем дауам итә. Уның иҫтәлегенә ире  Ширин Тәкәле ҡалдырған мираҫын Ширин-Әхмәт Тәкәле ҡатын-ҡыҙ юристарға ярҙам итеү ассоциацияһына нигеҙ һалыу өсөн файҙалана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kahudev.com/|title=KAHUDEV|author=Tekeli|first=Şirin|website=Şirin-Ahmet Tekeli Kadın Hukukçuları Destekleme Vakfı|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205024711/http://www.kahudev.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Тәкәле баш мейеһе яман шешенән вафат була. Ул үҙенең кәүҙәһен Джеррахпаша медицина факультетына ҡорбан итеү рөхсәтен бирә&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

2017 йылда Сабанджи Университетының гендер һәм ҡатын-ҡыҙҙар тикшеренеүҙәре үҙәге тикшеренеүҙәр үткәргән ғалимдарға Ширин Тәкәле иҫтәлегенә уның исемендәге награда тапшыра башлай: 
«''Тикшеренеүҙәр өсөн Ширин Тәкәле премияһы''». Был награда Төркиәлә гендер мәсьәләләре буйынса тикшеренеүҙәргә булышлыҡ итеү һәм уларҙы алға ебәреү өсөн булдырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|title=Şirin Tekeli Research Award|author=Sabancı Üniversitesi|website=SU Gender|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924053201/https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Лозанна университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Төркиәнең йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Истанбул университеты уҡытыусылар]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены офицерҙары]]</text>
      <sha1>e74igp4uns0wbmfl92rwusely7bwn6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294027</id>
      <parentid>1294026</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T09:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10561" sha1="9jfv2i0x5q8no1fz8h8vf1w252qvvb6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ширин Тәкәле''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Феминизм|феминист]], [[академик]], тәржемәсе, яҙыусы, [[Активизм|активист]] һәм Төркиәлә [[Вторая волна феминизма|феминизмдың икенсе тулҡыны]] пионерҙарының береһе.

== Карьераһы ==
1961 йылда Тәкәле Парижға килә, француз телен үҙләштерә һәм хоҡуҡ өйрәнә башлай. Һуңғараҡ йүнәлешен үҙгәртә һәм Лозанна университетында политологияны өйрәнергә тотона&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

1967 йылда Төркиәгә ҡайта һәм Истанбул университетының политология кафедраһында беренсе ҡатын-ҡыҙ академик була. 1973 йылда [[Истон, Дэвид|Дэвид Истонды]]ң системалар теорияһы буйынса диссертация яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була. 1978 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың ''Kadınlar ve Siyasal Toplumsal Hayat'' («Ҡатындар һәм сәйәси ижтимағи тормош») сәйәсәтендә ҡатнашыуы буйынса бәхәсле докторлыҡ диссертацияһы менән бергә доцент дәрәжәһен ала (Ҡатын-ҡыҙҙар һәм сәйәси йәмәғәт тормошо). Был эш уның донъяға ҡарашына ҙур йоғонто яһай:
«''Мин „баҙнатһыҙ феминистка“ инем, әммә мин тамамлағансы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләүҙәрен, эксплуатациялауҙарын һәм йәмәғәт өлкәһенән ситләштереүҙәрен асыҡ күрҙем. Быны капитализм түгел, ә ирҙәрҙең өҫтөнлөклө булыуы башҡара ине''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|title=Şirin Tekeli anısına / Remembering Şirin Tekeli|author=Hrant Dink Vakfı / Hrant Dink Foundation|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406181515/https://www.youtube.com/watch?v=V5wqMtRdcVk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.''

Диссертация яҡлағандан һуң ул һайлауҙар өҫтөндә эшләй башлай. Ул Францияға ҡайта һәм 1979—1980 уҡыу йылын, картографияны өйрәнеп, милли фәнни тикшеренеүҙәр үҙәгенең стипендия буйынса уҡый. Был ваҡыт эсендә Ул Төркиәләге һайлауҙар тураһында бөтә мәғлүмәттәр менән компьютер мәғлүмәт базаһын булдыра һәм Жан Рейнджер һәм уның командаһы менән бергә ҡала райондарында һайлауҙар социологияһын өйрәнә. 1980—1981 йылдарҙа сәйәсәт социологияһы буйынса семинар ойоштора&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|title=Şirin Tekeli, décès d'une figure de proue du féminisme|author=KEDISTAN|website=Kedistan.net|date=2017-06-18|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810061118/http://www.kedistan.net/2017/06/18/sirin-tekeli-feministe-turquie/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1982 йылда Тәкәленең диссертацияһы китап форматында баҫылып сыға. Кетели төрөк телендә ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләһенә арналған 25 китап баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

== Әүҙемлеге ==
Мәғариф реформаһына ҡаршы протест белдереп академияны ташлап киткәс&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;, ул Төркиәнең феминисттар хәрәкәтендә әүҙем роль уйнай башлай. 80-се йылдарҙы «хәрәкәт йылдары» тип иҫәпләп&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo|title=Şirin Tekeli (Dünya Yerinden Oynar Belgesel Çekimi)|author=Boğaziçi Üniversitesi Kadın Araştırmaları Kulübü|website=Youtube|access-date=2020-05-08|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311173220/https://www.youtube.com/watch?v=LVhLIVjnYjo&amp;gl=US&amp;hl=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ул үҙен ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыуға һәм Төркиәлә кампаниялар һәм протестар аша хәбәрҙарлыҡты арттырыуға бағышлай. Ул атағанса, 90-сы йылдар — «институционализация йылдары»&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, Һәм Тәкәле ассоциациялар һәм фондтар (улар иҫәбендә: KA-DER, Anakültür Kooperatifi һәм Winpeace) булдырыуға иғтибар бүлә&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;).

=== Эшмәкәрлек йылдары ===
Төркиәнең, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияның бөтә формаларын бөтөрөү тураһында конвенцияға (CEDAW) ярашлы, граждандар законын үҙгәртмәүе тураһында ҡарарынан һуң, 1986 йылда ул Конвенцияға ярашлы конституцияға, закондарға һәм практикаға үҙгәрештәр индереүҙе талап иткән петицияла ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|title=7 Mart 1986: Feministlerden ilk kampanya; 'CEDAW uygulansın' kampanyasında imzalar TBMM'ye verildi|author=Şakir|first=Şükran|website=Çatlak Zemin|date=2020-03-06|access-date=2020-05-08|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063357/http://www.catlakzemin.com/7-mart-1986-feministlerden-ilk-kampanya-cedaw-uygulansin-kampanyasinda-imzalar-tbmmye-verildi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1987 йылдың 17 майында ул хәрби түңкәрелештән һуң беренсе законлы протест акцияһында ҡатнаша һәм ғаиләлә көс ҡулланыуҙы туҡтатыуҙы талап итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|title='Dayağa Karşı Kadın Dayanışması Kampanyası' Tanıtım/1987|website=Sosyal Feminist Kolektif|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925072437/https://www.sosyalistfeministkolektif.org/kampanyalar/tarihimizden-kampanyalar/dayaga-kars-dayan-sma-kampanyas/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
1996 Йылда Франция Мәҙәниәт министрлығының Академик пальмалар ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite book|автор=Heper|first=Metin|author2=Ozturk Tuncel|first2=Duygu|author3=Criss|first3=Nur Bilge|заглавие=Historical Dictionary of Turkey|ссылка=https://books.google.com/books?id=PydWDwAAQBAJ&amp;dq=officier+ordre+des+palmes+académiques+sirin+tekeli&amp;pg=PA442|издание=4|издательство=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc.|date=2018-05-23|pages=870|isbn=9781538102244}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо һәм үлеме ==
Ширин Тәкәле юрист Әхмәт Тәкәленең ҡатыны, улар Лозанна университетында уҡыған саҡта таныша. Уларҙың никахы 2010 йылда Әхмәт вафат булғанға тиклем дауам итә. Уның иҫтәлегенә ире Ширин Тәкәле ҡалдырған мираҫын Ширин-Әхмәт Тәкәле ҡатын-ҡыҙ юристарға ярҙам итеү ассоциацияһына нигеҙ һалыу өсөн файҙалана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kahudev.com/|title=KAHUDEV|author=Tekeli|first=Şirin|website=Şirin-Ahmet Tekeli Kadın Hukukçuları Destekleme Vakfı|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205024711/http://www.kahudev.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Тәкәле баш мейеһе яман шешенән вафат була. Ул үҙенең кәүҙәһен Джеррахпаша медицина факультетына ҡорбан итеү рөхсәтен бирә&lt;ref name=&quot;kedistan&quot;/&gt;.

2017 йылда Сабанджи Университетының гендер һәм ҡатын-ҡыҙҙар тикшеренеүҙәре үҙәге тикшеренеүҙәр үткәргән ғалимдарға Ширин Тәкәле иҫтәлегенә уның исемендәге награда тапшыра башлай:
«''Тикшеренеүҙәр өсөн Ширин Тәкәле премияһы''». Был награда Төркиәлә гендер мәсьәләләре буйынса тикшеренеүҙәргә булышлыҡ итеү һәм уларҙы алға ебәреү өсөн булдырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|title=Şirin Tekeli Research Award|author=Sabancı Üniversitesi|website=SU Gender|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924053201/https://sugender.sabanciuniv.edu/en/%C5%9Firin-tekeli-research-award|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Лозанна университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Төркиәнең йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Истанбул университеты уҡытыусылар]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Академия пальмалары ордены офицерҙары]]</text>
      <sha1>9jfv2i0x5q8no1fz8h8vf1w252qvvb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ширин Тәкәле</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200418</id>
    <revision>
      <id>1294029</id>
      <timestamp>2026-04-21T09:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;~~~~</comment>
      <origin>1294029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="283" sha1="7sjgxztbg6tx8onaptet8i2ueuxy6oz" xml:space="preserve">&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 09:59, 21 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7sjgxztbg6tx8onaptet8i2ueuxy6oz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294030</id>
      <parentid>1294029</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T10:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="372" sha1="63b1c6p3mvi28epwcz3w96m1dmh3r5f" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Текели, Ширин|21 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Сәйәсәт  |тема2=Ҡатын-ҡыҙ  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}
[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 09:59, 21 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>63b1c6p3mvi28epwcz3w96m1dmh3r5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Хакимдар һайлау/Баныу</title>
    <ns>4</ns>
    <id>200419</id>
    <revision>
      <id>1294031</id>
      <timestamp>2026-04-21T10:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>yañı kandidat</comment>
      <origin>1294031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4722" sha1="c9drmv2is3g2cm3zccusqlwy8ekftmu" xml:space="preserve">== [[Ҡатнашыусы:{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}]] ==
&lt;!-- Ғариза тексты. Кандидаттың көслө һәм йомшаҡ яҡтарын ҡыҫҡаса яҙып үтегеҙ. --&gt;  

&lt;!-- үҙ-үҙеңде үрләткәндә түбәндәге ике юлды төшөрөп ҡалдырырға мөмкин --&gt;
:''Кандидатҡа ризалығығыҙҙы раҫлағыҙ:'' &lt;!-- Риза/Ҡаршы ~~~~ --&gt;
::&lt;span style=&quot;font-weight:bold;font-size:smaller;color:#E00&quot;&gt;Кандидат ризалығын бирмәйсә, тауыш бирмәгеҙ!&lt;/span&gt;

===Ҡатнашыусы хаҡында мәғлүмәттәр===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|style=&quot;background:#DDF&quot;|
|style=&quot;background:#ECECEC&quot;|
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Төҙәтәү һаны
| [http://stable.toolserver.org/editcount/result?projectname=ruwiki&amp;username={{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAMEE}} –––– төҙәтеү (барыһына ла), унан –––– (––,–– %) мәҡәләләр исемдәр арауығында]
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Беренсе төҙәтеү датаһы
| –– –– ––––
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Бер көндә уртаса төҙәтеү
| ––,––
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Википедия:IRC|IRC]] ҡатнашыусы исеме
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[ICQ UIN]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Jabber]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Skype]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Һайлау ваҡыты:
|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;#time:d m Y}} — {{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;#time:d m Y|+14 days}}
|}

=== Аңлатмалар ===
[[User:Баныу|Баныу]] ханым, тәүҙә ризалығын белдермәһә лә, һуңынан фекерен үҙгәртеп, риза булды. Шуның өсөн дә, хаким статусы бирелһен тип, бында тауыш биреүҙе ойошторабыҙ. Рәхим итеп ҡатнашығыҙ. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 10:05, 21 апрель 2026 (UTC) 

=== Һайланыусыларға талаптар ===
{{subst:&lt;includeonly&gt;&lt;/includeonly&gt;Wikipedia:Хәкимдәр һайлау/Һайлаусыларға талаптар ҡалыбы}}

=== {{Риза}} ===

=== {{Ҡаршы}} ===

=== Икеләнделәр ===

===[[Рәсем:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Кандидатҡа һорауҙар]] Кандидатҡа һорауҙар ===

==== Стандарт һорауҙар ====
* [[Википедия:Памятка администратору|Хаким бурыстары]]ның ҡайһыһын үтәй алаһығыҙ?
* Википедияла үҙегеҙҙең[[Special:Contributions/{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|ҡатнашыусы өлөшө]]н нисек баһалайһығыҙ?
* Башҡа ҡатнашыусылар менән бәхәс булдымы? Әгәр булһа, бәхәсте нисек хәл иттегеҙ һәм киләсәктә ҡаршылыҡтан нисек сығырға уйлайһығыҙ?
*Һеҙҙең өҫтәмә иҫәп яҙмалары бармы? &lt;small&gt;Иҫкәртмә: һеҙ был һорауға яуап бирергә һәм сәбәбен аңлатырға тейеш түгел.&lt;/small&gt;
* Википедияла һеҙгә блок ҡуйылғаны булдымы ? Әгәр булһа, ниндәй сәбәп менән? &lt;small&gt;({{p|1=[http://ba.wikipedia.org/wiki/Special:Log/block?page=User:{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAMEE}} журнал блокировок]}})&lt;/small&gt;
* Википелияла башҡа әүҙем ҡатнашыусылар менен танышһығыҙмы?
* Башҡа ресурстарҙа администратор, модератор тәжрибәһе бармы? 

&lt;!-- һорауҙарығыҙҙы был аңлатманы өҫтөнә яҙығыҙ:

==== Ҡатнашыусы &lt;һеҙҙең исемегеҙ&gt; һораузары====
* …? — ~~~~
* …? — ~~~~
* …? — ~~~~
…

--&gt;

===[[Рәсем:Nuvola apps korganizer.svg|20px|Итог]] Һөҙөмтә ===

{{Хәким һайлауы һөҙөмтәһе
 |1={{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}
 |риза={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|+}}
 |ҡаршы={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|-}}
 |икеләнделәр={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|~}}
}}</text>
      <sha1>c9drmv2is3g2cm3zccusqlwy8ekftmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294032</id>
      <parentid>1294031</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T10:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4903" sha1="fn3gi3mx7awaj6cua365xx03f1f9jcw" xml:space="preserve">== [[Ҡатнашыусы:{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}]] ==
&lt;!-- Ғариза тексты. Кандидаттың көслө һәм йомшаҡ яҡтарын ҡыҫҡаса яҙып үтегеҙ. --&gt;  

&lt;!-- үҙ-үҙеңде үрләткәндә түбәндәге ике юлды төшөрөп ҡалдырырға мөмкин --&gt;
:''Кандидатҡа ризалығығыҙҙы раҫлағыҙ:'' &lt;!-- Риза/Ҡаршы ~~~~ --&gt;
::&lt;span style=&quot;font-weight:bold;font-size:smaller;color:#E00&quot;&gt;Кандидат ризалығын бирмәйсә, тауыш бирмәгеҙ!&lt;/span&gt;

===Ҡатнашыусы хаҡында мәғлүмәттәр===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|style=&quot;background:#DDF&quot;|
|style=&quot;background:#ECECEC&quot;|
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Төҙәтәү һаны
| [http://stable.toolserver.org/editcount/result?projectname=ruwiki&amp;username={{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAMEE}} –––– төҙәтеү (барыһына ла), унан –––– (––,–– %) мәҡәләләр исемдәр арауығында]
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Беренсе төҙәтеү датаһы
| –– –– ––––
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Бер көндә уртаса төҙәтеү
| ––,––
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Википедия:IRC|IRC]] ҡатнашыусы исеме
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[ICQ UIN]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Jabber]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Skype]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Һайлау ваҡыты:
|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;#time:d m Y}} — {{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;#time:d m Y|+14 days}}
|}

=== Аңлатмалар ===
[[User:Баныу|Баныу]] ханым, тәүҙә ризалығын белдермәһә лә, һуңынан фекерен үҙгәртеп, риза булды. Шуның өсөн дә, хаким статусы бирелһен тип, бында тауыш биреүҙе ойошторабыҙ. Рәхим итеп ҡатнашығыҙ. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 10:05, 21 апрель 2026 (UTC) 

=== Һайланыусыларға талаптар ===
{{subst:&lt;includeonly&gt;&lt;/includeonly&gt;Wikipedia:Хәкимдәр һайлау/Һайлаусыларға талаптар ҡалыбы}}

=== {{Риза}} ===
* {{Риза}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:09, 21 апрель 2026 (UTC) 

=== {{Ҡаршы}} ===

=== Икеләнделәр ===

===[[Рәсем:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Кандидатҡа һорауҙар]] Кандидатҡа һорауҙар ===

==== Стандарт һорауҙар ====
* [[Википедия:Памятка администратору|Хаким бурыстары]]ның ҡайһыһын үтәй алаһығыҙ?
* Википедияла үҙегеҙҙең[[Special:Contributions/{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|ҡатнашыусы өлөшө]]н нисек баһалайһығыҙ?
* Башҡа ҡатнашыусылар менән бәхәс булдымы? Әгәр булһа, бәхәсте нисек хәл иттегеҙ һәм киләсәктә ҡаршылыҡтан нисек сығырға уйлайһығыҙ?
*Һеҙҙең өҫтәмә иҫәп яҙмалары бармы? &lt;small&gt;Иҫкәртмә: һеҙ был һорауға яуап бирергә һәм сәбәбен аңлатырға тейеш түгел.&lt;/small&gt;
* Википедияла һеҙгә блок ҡуйылғаны булдымы ? Әгәр булһа, ниндәй сәбәп менән? &lt;small&gt;({{p|1=[http://ba.wikipedia.org/wiki/Special:Log/block?page=User:{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAMEE}} журнал блокировок]}})&lt;/small&gt;
* Википелияла башҡа әүҙем ҡатнашыусылар менен танышһығыҙмы?
* Башҡа ресурстарҙа администратор, модератор тәжрибәһе бармы? 

&lt;!-- һорауҙарығыҙҙы был аңлатманы өҫтөнә яҙығыҙ:

==== Ҡатнашыусы &lt;һеҙҙең исемегеҙ&gt; һораузары====
* …? — ~~~~
* …? — ~~~~
* …? — ~~~~
…

--&gt;

===[[Рәсем:Nuvola apps korganizer.svg|20px|Итог]] Һөҙөмтә ===

{{Хәким һайлауы һөҙөмтәһе
 |1={{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}
 |риза={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|+}}
 |ҡаршы={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|-}}
 |икеләнделәр={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|~}}
}}</text>
      <sha1>fn3gi3mx7awaj6cua365xx03f1f9jcw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294034</id>
      <parentid>1294032</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T10:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Риза}} */ +1</comment>
      <origin>1294034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5084" sha1="cle3hm3pnw8yr45w2tkyzin9cvk4g1m" xml:space="preserve">== [[Ҡатнашыусы:{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}]] ==
&lt;!-- Ғариза тексты. Кандидаттың көслө һәм йомшаҡ яҡтарын ҡыҫҡаса яҙып үтегеҙ. --&gt;  

&lt;!-- үҙ-үҙеңде үрләткәндә түбәндәге ике юлды төшөрөп ҡалдырырға мөмкин --&gt;
:''Кандидатҡа ризалығығыҙҙы раҫлағыҙ:'' &lt;!-- Риза/Ҡаршы ~~~~ --&gt;
::&lt;span style=&quot;font-weight:bold;font-size:smaller;color:#E00&quot;&gt;Кандидат ризалығын бирмәйсә, тауыш бирмәгеҙ!&lt;/span&gt;

===Ҡатнашыусы хаҡында мәғлүмәттәр===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|style=&quot;background:#DDF&quot;|
|style=&quot;background:#ECECEC&quot;|
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Төҙәтәү һаны
| [http://stable.toolserver.org/editcount/result?projectname=ruwiki&amp;username={{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAMEE}} –––– төҙәтеү (барыһына ла), унан –––– (––,–– %) мәҡәләләр исемдәр арауығында]
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Беренсе төҙәтеү датаһы
| –– –– ––––
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Бер көндә уртаса төҙәтеү
| ––,––
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Википедия:IRC|IRC]] ҡатнашыусы исеме
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[ICQ UIN]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Jabber]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Skype]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Һайлау ваҡыты:
|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;#time:d m Y}} — {{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;#time:d m Y|+14 days}}
|}

=== Аңлатмалар ===
[[User:Баныу|Баныу]] ханым, тәүҙә ризалығын белдермәһә лә, һуңынан фекерен үҙгәртеп, риза булды. Шуның өсөн дә, хаким статусы бирелһен тип, бында тауыш биреүҙе ойошторабыҙ. Рәхим итеп ҡатнашығыҙ. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 10:05, 21 апрель 2026 (UTC) 

=== Һайланыусыларға талаптар ===
{{subst:&lt;includeonly&gt;&lt;/includeonly&gt;Wikipedia:Хәкимдәр һайлау/Һайлаусыларға талаптар ҡалыбы}}

=== {{Риза}} ===
* {{Риза}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:09, 21 апрель 2026 (UTC)
* {{Риза}} --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 10:15, 21 апрель 2026 (UTC)

=== {{Ҡаршы}} ===

=== Икеләнделәр ===

===[[Рәсем:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Кандидатҡа һорауҙар]] Кандидатҡа һорауҙар ===

==== Стандарт һорауҙар ====
* [[Википедия:Памятка администратору|Хаким бурыстары]]ның ҡайһыһын үтәй алаһығыҙ?
* Википедияла үҙегеҙҙең[[Special:Contributions/{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|ҡатнашыусы өлөшө]]н нисек баһалайһығыҙ?
* Башҡа ҡатнашыусылар менән бәхәс булдымы? Әгәр булһа, бәхәсте нисек хәл иттегеҙ һәм киләсәктә ҡаршылыҡтан нисек сығырға уйлайһығыҙ?
*Һеҙҙең өҫтәмә иҫәп яҙмалары бармы? &lt;small&gt;Иҫкәртмә: һеҙ был һорауға яуап бирергә һәм сәбәбен аңлатырға тейеш түгел.&lt;/small&gt;
* Википедияла һеҙгә блок ҡуйылғаны булдымы ? Әгәр булһа, ниндәй сәбәп менән? &lt;small&gt;({{p|1=[http://ba.wikipedia.org/wiki/Special:Log/block?page=User:{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAMEE}} журнал блокировок]}})&lt;/small&gt;
* Википелияла башҡа әүҙем ҡатнашыусылар менен танышһығыҙмы?
* Башҡа ресурстарҙа администратор, модератор тәжрибәһе бармы? 

&lt;!-- һорауҙарығыҙҙы был аңлатманы өҫтөнә яҙығыҙ:

==== Ҡатнашыусы &lt;һеҙҙең исемегеҙ&gt; һораузары====
* …? — ~~~~
* …? — ~~~~
* …? — ~~~~
…

--&gt;

===[[Рәсем:Nuvola apps korganizer.svg|20px|Итог]] Һөҙөмтә ===

{{Хәким һайлауы һөҙөмтәһе
 |1={{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}
 |риза={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|+}}
 |ҡаршы={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|-}}
 |икеләнделәр={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|~}}
}}</text>
      <sha1>cle3hm3pnw8yr45w2tkyzin9cvk4g1m</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>