Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Европа берлеге 0 5738 1294963 1277590 2026-04-29T17:42:16Z Вәхит 24644 1294963 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Европа иҡтисади берләшмәһе}} {{Карточка |вверху = Европа берлеге |стиль_вверху= background:#003399; color:#FFCC00 |изображение = [[File:Flag of Europe.svg|Европа берлеге флагы|thumb]] |подпись = Флаг<hr>'''Девизы''': Согласие в многообразии<hr>'''Гимн''': Ода к радости<br /><center>{{Listen |Имя_файла= Anthem of Europe (US Navy instrumental long version).ogg |Название = Европа берлеге гимны |Описание = Ода к радости <small>(инструментальная версия)</small> |простой = да |выравнивание = center |float = center }}</center><hr> |изображение2 = [[Файл:Global European Union.svg|220px]] |подпись2 = <div style="text-align:center; padding-left:1em; font-size:90%">{{legend|#006400|Государства — члены Европейского союза}}</div> |стиль_подписи= |стиль_заголовков= background:#003399; color:#FFCC00 |стиль_меток = |стиль_текста = |заголовок1= Төп мәғлүмәт |метка2 = Политик үҙәктәр |текст2 = [[Брюссель]]<br />[[Люксембург (город)|Люксембург]]<br />[[Страсбург]] |заголовок5= Етәкселек |метка6 = — Европа советы<br />— [[Председатель Европейской комиссии|Комиссия]]<br />— [[Председатель Европейского парламента|Парламент]]<br />— [[Государство — председатель Совета Европейского союза|Министрҙар советы]] |текст6 = [[Мишель, Шарль|{{nobr|Шарль Мишель}}]]<br />[[Ляйен, Урсула фон дер|{{nobr|Урсула фон дер Ляйен}}]]<br />[[Давид-Мария Сассоли]]<br />[[Португалия]] |заголовок7= Нигеҙе |метка8 = — Париж договоры<br />— Рим договоры<br />— Маастрихт договоры |текст8 =23 июль 1952<br />1 ғинуар 1958<br />1 ноябрь 1993 |заголовок9= Географик ҡылыҡһырламаһы |метка10= Территория |текст10= донъяла 7-се<ref name="euascountry" group="nb">Если рассматривать как единое целое.</ref><br />4 236 351 км²<!--В CIA 4,236,351 Если меняете данные, то меняйте и источник.--><ref name="ciafactbook">{{cite web |title=European Union |publisher=[[Центральное разведывательное управление|Central Intelligence Agency]] |work=[[Справочник ЦРУ по странам мира|The World Factbook]] |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html |date=2010-11-03 |accessdate=2010-11-01 |lang=en |quote=Because of the great differences in per capita income among member states (from $7,000 to $78,000) and historic national animosities, the EU faces difficulties in devising and enforcing common policies.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200611111527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html |date=2020-06-11}}</ref> |метка11= [[Халыҡ]] (2020)<br />— оценка<br />— [[Халыҡ тығыҙлығы]] |текст11= донъяла 3-сө<ref name="euascountry" group="nb" /><br />453 007 803<ref name="ciafactbook" /><ref name="eupopulation" /><br />106,9 чел/км² |метка12= [[Эске тулайым продукт]] (ВВП) (по [[Паритет покупательной способности|ППС]], 2018)<br />— барлығы<br />— ВВП/кеше |текст12= донъяла 2-се<ref name="euascountry" group="nb" /><br />21,7 трлн долл.<ref name="gdp" /><br />42 460 долл.<ref name="gdp" /> |метка13=ВВП (номинал, 2018)<br />— всего<br />— ВВП/кеше |текст13= донъяла 2-се<ref name="euascountry" group="nb" /><br />18,4 трлн долл.<ref name="gdp" /><br />35 940 долл.<ref>{{cite web |date=2013-04 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=98&pr.y=20&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=998&s=NGDPD,PPPGDP,PPPPC&grp=1&a=1 |title=World Economic Outlook Database (Gross domestic product for European Union) |publisher=[[Международный валютный фонд|International Monetary Fund]] |accessdate=2013-08-27|lang=en |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Jde75szA?url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=21 |archivedate=2013-09-15}}</ref><ref>{{cite web |date=2013-04 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=28&pr.y=16&sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=941,946,137,122,181,124,918,138,964,182,968,423,935,128,936,939,961,172,184,132,134,174,144,944,178,136,112&s=LP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database (Population for the European Union countries) |publisher=[[Международный валютный фонд|International Monetary Fund]] |accessdate=2013-08-27 |lang=en |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Jde7jiD0?url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=28 |archivedate=2013-09-15}}</ref> |метка14= [[Валюта]] |текст14= евро |метка15= [[Сәғәт бүлкәте]]<br />— [[йәйге ваҡыт]]<br /><small>{{nobr| — дингеҙ аръяғы ерҙәре менән}}</small> |текст15= [[Всемирное координированное время|UTC]] от 0 до +2<br />UTC от +1 до +3<br /><small>UTC от −4 до +4</small> |метка16= [[Үрге&nbsp;кимәл &nbsp;домены]] |текст16= [[.eu]] |метка17= [[Список телефонных кодов стран|Телефон коды]] |текст17= [[Список телефонных кодов стран#.D0.97.D0.BE.D0.BD.D0.B0 3_.E2.80.94 .D0.95.D0.B2.D1.80.D0.BE.D0.BF.D0.B0|см. список]] |заголовок120= Официаль сайты |внизу = http://europa.eu/ }} '''Европа берлеге''' ('''ЕБ''') — 27 Европа дәүләтенең иҡтисади һәм сәйәси берләшмәһе.<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.britannica.com/topic/European-Union |title=European Union|author= |website=Encyclopedia Britannica |date= |publisher= |accessdate=2020-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries_en |title=Countries |author= |website=Официальный веб-сайт Европейского союза |date=|publisher= |quote=The Union currently counts 27 EU countries. The United Kingdom withdrew from the European Union on 31 January 2020}}</ref><ref>{{книга|автор= Райзберг Б. А., Лозовский Л. Ш., Стародубцева Е. Б.|заглавие= Современный экономический словарь|ссылка = http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=67315;div=LAW;dst=101351 |издание= 5-е изд., перераб. и доп|место = М.|издательство= ИНФРА-М|год = 2006}}</ref> Европа берлеге 1992 йылда [[Европа иҡтисади берләшмәһе]] нигеҙендә Маастрихт килешеүе менән ойошторола, 1993 йылдың 1 ноябрендә үҙ көсөнә инә һәм төбәк интеграцияһына йүнәлтелә<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/legislation_summaries/economic_and_monetary_affairs/institutional_and_economic_framework/treaties_maastricht_en.htm |title=Treaty of Maastricht on European Union |accessdate=2010-09-06 |lang=en |publisher=Europa portal |archiveurl=https://www.webcitation.org/617OAxTys?url=http://europa.eu/legislation_summaries/economic_and_monetary_affairs/institutional_and_economic_framework/treaties_maastricht_en.htm |archivedate=2011-08-22}}</ref>. ЕБ — халыҡ-ара ойошма (дәүләт-ара дәүләтселек) һәм дәүләттең билдәләрен берләштергән халыҡ-ара берәмек, әммә юридик яҡтан икелә түгел<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html|title=European Union|work=[[Справочник ЦРУ по странам мира|The World Factbook]]|quote=Although the EU is not a federation in the strict sense, it is far more than a free-trade association such as ASEAN, NAFTA, or Mercosur, and it has many of the attributes associated with independent nations: its own flag, anthem, founding date, and currency, as well as an incipient common foreign and security policy in its dealings with other nations.|publisher=[[Центральное разведывательное управление|Central Intelligence Agency]] |accessdate=2010-11-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200611111527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html |date=2020-06-11}}</ref><ref>{{книга|автор=Anneli Albi. |часть=Implications of the European constitution |заглавие=EU enlargement and the constitutions of Central and Eastern Europe |ссылка=https://books.google.com/?id=GXDxmx_1RmcC&pg=PA204&dq=%22European+union%22+%22Sui+generis%22+%22supranational+organisation%22 |год=2005|издательство=Cambridge University Press, 2008 |место=Cambridge, UK|isbn=9067042854|pages=204}}</ref>. [[Файл:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европа комиссияһы]] Союз илдәрендә көсө булған стандартлаштырылған закондар системаһы ярҙамында, кешеләр, тауарҙар һәм булышлыҡтарҙың ирекле хәрәкәтен гарантиялаусы<ref>{{cite web|url=http://europa.eu/pol/singl/index_en.htm|title=Activities of the European Union: Internal Market |work=[[Европейская комиссия|European Commission]] |publisher=Europa portal |lang=en |accessdate=2010-09-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/617ODalO8?url=http://europa.eu/pol/singl/index_en.htm |archivedate=2011-08-22}}</ref>, шул иҫәптән илдәр-ағзалар һәм башҡа Европа илдәре ингән Шенген зонаһы сиктәрендә паспорт контролен туҡтатҡан<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/home-affairs/policies/borders/borders_schengen_en.htm|title=Schengen area |work=[[Европейская комиссия|European Commission]]|publisher=Europa portal |lang=en |accessdate=2010-09-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/617OENLLZ?url=http://ec.europa.eu/home-affairs/policies/borders/borders_schengen_en.htm|archivedate=2011-08-22}}</ref> дөйөм баҙар<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm |title=European Commission: Internal Market|work=[[Европейская комиссия|European Commission]] |publisher=Europa portal |lang=en |accessdate=2010-09-08 |archiveurl= https://www.webcitation.org/617OC7R71?url=http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm |archivedate=2011-08-22}}</ref> булдырылған. Халыҡ-ара асыҡ хоҡуҡ субъекты булараҡ, Европа берлеге халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашыу һәм халыҡ-ара килешеүҙәр төҙөү вәкәләтенә эйә. Берҙәм тышҡы һәм оборона сәйәсәтен уҙғарыуын күҙ уңында тотҡан дөйөм тышҡы хәүефһеҙлек сәйәсәте ойошторолған.<ref>{{статья|автор=Sari, Aurel.|заглавие=The Conclusion of International Agreements by the European Union in the Context of the ESDP|ссылка=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1317669|год=2008|издательство=Social Science Electronic Publishing|издание=International and Comparative Law Quarterly|accessdate=2010-10-30|язык=en|том=57|страницы=53—86}}</ref> Бөтә донъя буйынса ЕБ-ның даими дипломатик миссиялары ойошторолған, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]нда, [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]]нда, Ҙур Етәүҙә (Большая Семёрка) һәм Егерме ил төркөмөндә (группа Двадцатки) вәкиллектәре эшләй. ЕБ делегациялары ЕБ илселәре менән етәкләнә. Европа берлегенең институттары булып Европа советы, Европа комиссияһы (хөкүмәт), Европа берлеге советы (рәсми исеме — Совет, Министрҙар Советы), Европа берлеге Суды, Европа иҫәпләү палатаһы, Европа үҙәк банкы һәм Европа парламенты торалар. Европа парламенты ЕБ граждандары менән һәр биш йыл һайын һайлана. Союз хоҡуҡи суд һәм эске эштәр өлкәһендә закондар сығарыу акттарын (директивтарҙы, закондарҙы һәм ҡарарҙарҙы) ҡабул итә, шулай уҡ сауҙа<ref>{{cite web|url=http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/commercial_policy_en.htm|title=Common commercial policy |work=Glossary|publisher=Europa portal |lang=en |accessdate=2010-09-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/617OF6eFw?url=http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/ |archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110829003408/http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/ |date=2011-08-29}}</ref>, ауыл хужалығы, балыҡсылыҡ<ref>{{cite web|url=http://consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=414&lang=en |title=Consilium: Agriculture and Fisheries |work=[[Совет Европейского союза|Consilium]]|publisher=Europa portal |lang=en |accessdate=2010-09-08 |archiveurl= https://www.webcitation.org/617OFz7VC?url=http://consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=414 |archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110223050044/http://www.consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=414&lang=en |date=2011-02-23}}</ref> һәм төбәк үҫеш<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/pol/reg/index_en.htm |title=Activities of the European Union: Regional Policy|work=[[Европейская комиссия|European Commission]]|publisher=Europa portal |lang=en |accessdate=2010-09-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/617OGaVIK?url=http://europa.eu/pol/reg/index_en.htm |archivedate=2011-08-22}}</ref> өлкәһендә дөйөм сәйәсәт эшләй. 450 миллион кеше һаны<ref name="eupopulation">{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title="Eurostat-Tables,Graphs and Maps Interface（TGM）table|work=[[Евростат|Eurostat]]|publisher=Europa portal |accessdate=2015-08-28 |lang=en}}</ref> менән Европа берлеге илдәре 2018 йылда донъяның тулайым эске продуктында тотош ЕБ өлөшө һатып алыу мөмкинлеге паритету буйынса 23 процент самаһы һәм номиналь ЭТП буйынса 19 процент самаһы (16,1 триллион доллар) тәшкил иткән.<ref name="gdp">{{cite web |date=2013-04|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=001,998&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,PPPPC,PPPSH&grp=1&a=1&pr.x=36&pr.y=15|title=World Economic Outlook Database |publisher=[[Международный валютный фонд|International Monetary Fund]] |accessdate=2013-08-27 |lang=en |archiveurl= https://www.webcitation.org/6Jde9B4La?url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010 |archivedate=2013-09-15}}</ref> [[Европа берлеге]]нең ун туғыҙ иле берҙәм валюта — [[евро]]ны әйләнешкә индереләр, ул Европа иҡтисади союзын — еврозонаны булдыра. 2012 йылда Европа берлегенә Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы бирелә<ref>{{cite news|title=Нобелевская премия мира присуждена Европейскому союзу|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/10/121012_nobel_peace_prize_eu.shtml|work=[[Русская служба Би-би-си]]|publisher=[[Би-би-си]]|date=2012-10-12|accessdate=2014-04-02|quote=Нобелевская премию мира за 2012 год присуждена Европейскому союзу за шесть десятилетий усилий по укреплению мира в Европе|author=}}</ref>. 2017 йылда ЕБ Астурий принцессаһы премияһына лайыҡ була.<ref>[http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2017-european-union.html European Union — Laureates — Princess of Asturias Awards — The Princess of Asturias Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928060044/http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2017-european-union.html |date=2017-09-28 }}</ref> == Дәүләт-ағзалар == Европа берлегенә 27 ил ҡушылған: {|class="wikitable sortable" !Номер ||Дәүләт ||Ҡушылған йылы |- |1 ||{{Флаг|Австрия}} [[Австрия]] ||1995 |- |2 ||{{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]] ||1957 |- |3 ||{{Флаг|Болгария}} [[Болгария]] ||2007 |- |4 ||{{Флаг|Венгрия}} [[Венгрия]] ||2004 |- |5 ||{{Флаг|Германия}} [[Германия]]<ref group="nb">Западный Берлин посылал своих депутатов в Европарламент, с 1994 года вся Германия посылала своих депутатов в Европарламент</ref> |1957 |- |6 ||{{Флаг|Греция}} [[Греция]] ||1981 |- |7 ||{{Флаг|Дания}} [[Дания]] ||1973 |- |8 ||{{Флаг|Ирландия}} [[Ирландия]] ||1973 |- |9 ||{{Флаг|Испания}} [[Испания]] ||1986 |- |10 ||{{Флаг|Италия}} [[Италия]] ||1957 |- |11 ||{{Флаг|Кипр}} [[Кипр Республикаһы|Кипр]]<ref name="Кипр" group="nb">До вступления в силу урегулирования [[Кипрский конфликт|Кипрского конфликта]] и начала применения правил ЕС на территории всего острова его [[Турецкая Республика Северного Кипра|северные районы]] находятся за пределами таможенной и налоговой территории ЕС, но это не влияет на личные права [[Турки-киприоты|турок-киприотов]] как граждан ЕС</ref> |2004 |- |12 ||{{Флаг|Латвия}} [[Латвия]] ||2004 |- |13 ||{{Флаг|Литва}} [[Литва]] ||2004 |- |14 ||{{Флаг|Люксембург}} [[Люксембург]] ||1957 |- |15 ||{{Флаг|Мальта}} [[Мальта]] ||2004 |- |16 ||{{Флаг|Нидерланды}} [[Нидерланды]] ||1957 |- |17 ||{{Флаг|Польша}} [[Польша]] ||2004 |- |18 ||{{Флаг|Португалия}} [[Португалия]] ||1986 |- |19 ||{{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] ||2007 |- |20 ||{{Флаг|Словакия}} [[Словакия]] ||2004 |- |21 ||{{Флаг|Словения}} [[Словения]] ||2004 |- |22 ||{{Флаг|Финляндия}} [[Финляндия]] ||1995 |- |23 ||{{Флаг|Франция}} [[Франция]] ||1957 |- |24 ||{{Флаг|Хорватия}} [[Хорватия]] ||2013 |- |25 ||{{Флаг|Чехия}} [[Чехия]] ||2004 |- |26 ||{{Флаг|Швеция}} [[Швеция]] ||1995 |- |27 ||{{Флаг|Эстония}} [[Эстония]] ||2004 |} Берлектә ҡатнашҡан илдәр һаны тәүге алтынан — Бельгия, Көнбайыш Германия, Италия, Люксембург, Нидерланд һәм Франция — бөгөнгө киңәйтеү юлы менән 27 илгә тиклем артҡан: Һөйләшеүҙәргә ҡушылыу менән илдәр үҙ суверенитеттарын дөйөм рәүештә эшләгән берлек институттарындағы вәкиллеккә алмашыу өсөн сикләйҙәр.<ref>{{Книга:Кашкин С. Ю., Калиниченко П. А., Четвериков А. О.: Введение в право Европейского Союза|22|1}}</ref> Европа берлегенә инеү өсөн ил-кандидат 1993 йылдың июнендә [[Копенгаген]]да Европа советы ултырышында ҡабул ителгән һәм 1995 йылдың декабрендә [[Мадрид]]та Европа советы ултырышында раҫланған Копенгаген критерийҙарына тап килергә тейеш. Критерийҙар дәүләттә демократик принциптар, кеше хоҡуҡтарын яҡлау һәм хөрмәт принциптары, шулай уҡ хоҡуҡи дәүләт принцибы үтәлеүен талап итәләр. Шулай уҡ илдә конкурентлыҡҡа һәләтле баҙар иҡтисады булырға һәм ЕБ-ның дөйөм ҡәғиҙәләре һәм стандарттары, шул иҫәптән сәйәси, иҡтисади һәм валюта союзы маҡсаттарына бирелгәнлек танылырға тейеш.<ref>{{cite web|work=European Commission|title=Conditions for Enlargement|publisher=Europa portal |url=http://ec.europa.eu/enlargement/the-policy/conditions-for-enlargement/index_en.htm |lang=en |accessdate=2010-08-18 |archiveurl=https://www.webcitation.org/617OHKCte?url=http://ec.europa.eu/enlargement/the-policy/conditions-for-enlargement/index_en.htm |archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110822203316/http://ec.europa.eu/enlargement/the-policy/conditions-for-enlargement/index_en.htm |date=2011-08-22}}</ref> [[Дания]]ның автономиялы биләмәһе [[Гренландия (административ берәмек)|Гренландия]] 1985 йылда Европа берләшмәһе составынан сыға. Лиссабон килешеүе дәүләтең берлектән сығыу шарттарын һәм процедураһын күҙ уңында тота. Был процедура менән 2020 йылдың 31 ғинуарында берлек составынан сыҡҡан [[Бөйөк Британия]] файҙалана.<ref>{{Cite news |accessdate=2020-02-01 |date=2020-01-27 |website=BBC News|title=A really simple guide to Brexi |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-32810887}}</ref> Әлеге ваҡытта 5 ил кандидат статусына эйә һәм ағзалыҡ тураһында һөйләшеүҙәр алып бара: {|class="wikitable sortable" !Номер ||Дәүләт ||Кандидат статусын алыу йылы ||Һөйләшеүҙәр башланыу йылы |- |1 ||{{Флаг|Албания}} [[Албания]] |2014 ||2020 |- |2 ||{{Флаг|Төньяҡ Македония}} [[Төньяҡ Македония]] |2005 ||2020 |- |3 ||{{Флаг|Сербия}} [[Сербия]] |2012 ||2014 |- |4 ||{{Флаг|Төркиә}} [[Төркиә]] |1999 ||2005 |- |5 ||{{Флаг|Черногория}} [[Черногория]] |2010 ||2012 |} [[Файл:European Single Market integration.svg|thumb|upright=1.35|{{legend|#039|Европа берлегенең ил-ағзалары}}{{legend|#a050ff|ЕБ-нан ситтәге илдәр — Европа дөйөм баҙар ҡатнашыусылары}}{{legend|#c39467|ЕБ-нан ситтә Европа дөйөм баҙарына өлөшләтә ҡушылған дәүләт территориялары}}{{legend|#46a43b|ЕБ-нан ситтәге илдәр— тотороҡландырыу һәм ассоциация процесы ҡатнашыусылары}}{{legend|#F29527|ЕБ-нан ситтәге илдәр — тәрәнәйтелгән һәм бөтөнөһөн эсенә алған сауҙа зонаһы ҡатнашыусылары}}{{legend|#ffd617|ЕБ-нан ситтәге илдәр — Европа берлегенең таможня союзы ҡатнашыусылары}}]] [[Босния һәм Герцеговина]] киңәйтеү рәсми программаһына инә (2016 йылдың февралендә ил ЕБ-ға инеүгә заявка биргән). [[Косово]] шулай уҡ был программаға инә, ләкин Европа комиссияһы уны бойондороҡһоҙ дәүләттәргә индермәй, сөнки илдең [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоғо бөтә берлек ағзалары менән танылмаған. Европа берлегенә ҡушылырға йыйынмаған йәки уның менән интеграция процесында булған, өлөшләтә берлек иҡтисадында ҡатнашҡан һәм ҡайһы бер директиваларҙы үтәгән Европа илдәре исемлеге: * [[Исландия]] (1994 йылдан алып), [[Лихтенштейн]] (1995 йылдан алып) һәм [[Норвегия]] (1994 йылдан алып) Европа иҡтисад зонаһы аша дөйөм баҙарға инәләр, [[Швейцария]] (2002 йылдан алып) ике яҡлы килешеүҙәр төҙөп оҡшаш бәйләнештәргә эйә. * Төньяҡ Ирландия (2021 йылдан алып) Бөйөк Британия Европа берлегенән сыҡҡандан һуң өлөшләтә дөйөм баҙарға бәйләнгән; * Дөйөм баҙарҙың ҡайһы бер секторҙарында ҡатнашалар: ** Тотороҡландырыу һәм ассоциация процесы аша: [[Албания]] (2009 йылдан), [[Босния һәм Герцеговина]] (2015 йылдан алып), [[Косово]] (2016 йылдан алып), [[Төньяҡ Македония]] (2004 йылдан алып), [[Сербия]] (2013 йылдан алып) һәм [[Черногория]] (2010 йылдан алып); ** Тәрәнәйтелгән һәм бөтөнөһөн эсенә алған сауҙа зонаһы аша: [[Грузия]] (2016 йылдан алып), [[Молдавия]] (2016 йылдан алып) һәм [[Украина]] (2016 йылдан алып); * [[Андорра]] (1991 йылдан алып), [[Монако]] (1963 йылдан алып), [[Сан-Марино]] (1991 йылдан), [[Төркиә]] (1995 йылдан алып) һәм Британия диңгеҙ аръяғы биләмәһе Акротири һәм Декелия (2004 йылдан) Европа берлегенең Таможня союзына инәләр. * [[Андорра]] (2012 йылдан алып), [[Монако]] (1999 йылдан алып), [[Сан-Марино]] (1999 йылдан) һәм Британия диңгеҙ аръяғы биләмәһе Акротири һәм Декелия (2008 йылдан алып) еврозонаға инәләр һәм кооперация тураһында төрлө килешеүҙәр аша берлек менән мөнәсәбәттәрҙе терәкләйҙәр. Черногория (2002 йылдан алып) һәм өлөшләтә танылған Косово Республикаһы / UNMIK (2002 йылдан алып) әммә ЕБ менән рәсми килешеүҙәрһеҙ милли валюта сифатында евро ҡулланалар. Мальта ордены (2005 йылдан алып) Мальта скудоһы рәсми валюта сифатында ҡалған саҡта евроға почта маркаһы эмиссияһын етештерә. Шулай уҡ берлек иҡтисадында, Рим килешеүенең 4-се өлөшө һәм ике яҡлы килешеүҙәр сиктәрендә, берлектә булмаған һәм Дания, Нидерланд һәм Франция менән айырым мөнәсәбәттәр менән бәйләнгән илдәр һәм территориялар ҡатнашалар<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A12002E%2FTXT Treaty establishing the European Community (Consolidated version 2002)]//Portal of the Publications Office of the EU</ref>: * Дания менән ассоциацияланғандар: Гренландия; * Нидерланд менән ассоциацияланғандар: Аруба, Кюрасао, Синт-Мартен, Бонэйр, Синт-Эстатиус и Саба; * Франция менән ассоциацияланғандар: Яңы Каледония, Франция Полинезияһы, Франция Төньяҡ һәм Антарктик территорилар, Уоллис һәм Футуна, Сен-Пьер һәм Микелон, Сен-Бартелеми. Ҡайһы бер дәүләттәр-ағзалар территорияларына ҡарата ҡайһы бер дөйөм Европа сәйәсмәне һәм ҡағиҙәләренән ситкә китеү ҡаралған<ref>[https://ec.europa.eu/taxation_customs/business/vat/eu-vat-rules-topic/territorial-status-eu-countries-certain-territories_en erritorial status of EU countries and certain territories]//European Commission</ref>: * Германиялағы Бюзинген-ам-Хохрайн ҡалаһы һәм Гельголанд архипелагы; * [[Греция]]лағы Святая гора автономиялы монахлы дәүләте; * Испаниялағы автономиялы Сеута һәм Мелилья ҡалалары, автономиялы Канар утрауҙары берләшмәһе; * [[Италия]]ла Ливиньо, Кампионе-д’Италия коммуналары, Лугано күле һыуҙары; * [[Финляндия]]ла автономиялы Аланд утрауҙары өлкәһе; * Францияның Гвиана, Гваделупа, Мартиника, Реюньон, Майотта дингеҙ аръяғы департаменттары һәм Сен-Мартен диңгеҙ аръяғы биләмәһе. Шул уҡ ваҡытта берлек иҡтисадынан ситтә башҡа дәүләт-ағзалар территориялары тора: * Фарер утрауҙары—Данияның автономлы регионы, ул 1973 йылда ЕБ-ға ҡушылыуҙан баш тарта. * Төньяҡ Кипр — уның менән Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы контроль итә<ref name = "Turkish Cypriot Community">[https://ec.europa.eu/cyprus/about-us/turkish-cypriots_en Turkish Cypriot Community]//European Commission</ref>. == Тарихы == [[Файл:EC-EU-enlargement animation.gif|thumb|1957—2020: ЕБ-ның сиктәренең үҙгәреүе]] Европа тарихы дауамында күп йылдар аҡыл эйәләре тәҡдим иткән панъевропеизм идеялары [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң айырыуса ҙур көс менән яңғырай. Һуғыштан һуң континентта бер нисә ойошма барлыҡҡа килә: [[Европа советы]], [[НАТО]], Көнбайыш Европа берлеге. === Тыныс Европа — берләшеү башы (1945—1959) === Заманса Европа берлеген булдырыу яғына тәүге аҙым 1951 йылда эшләнә: Бельгия, Көнбайыш Германия, Нидерланд, Люксембург, Франция, Италия Европа күмер берләшмәһен (ECSC — European Coal and Steel Community) булдырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуялар һәм 1952 йылдың июлендә үҙ көсөнә инә. Уның маҡсаты күмер һәм ҡорос етештереү буйынса европа ресурстарын берләштереү була. 1957 йылда ошо уҡ алты дәүләт иҡтисади интеграцияны тәрәнәйтеү маҡсаты менән Европа иҡтисади берләшмәһен (EEC — European Economic Community) һәм атом энергияһы буйынса Европа берләшме (Евратом, Euratom — European Atomic Energy Community) ойоштора. Был өс Европа Берләшмәһе араһында иң мөһиме һәм компетенция яғынан киңе — ЕИБ. Был Европа берләшмәләрен заманса Европа берлегенә үҫеү һәм әүерелдереү процесы, беренсенән, идара итеү функциялары милли кимәл өҫтөнә тапшырыу һәм, икенсенән, интеграцияла ҡатнашыусылар һанын арттырыу юлы менән бара. === Киңәйеү тарихы === {{legend|#A3EEA3|киңәйеү}}{{legend|#FFAEB9|сығыу}} {| class="wikitable" ! Дата !! Дәүләт !! Дөйөм<br />ағзалар<br />һаны |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | 25 марта 1957 | [[Бельгия]], [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|Көнбайыш Германия]] (ФРГ), [[Италия]], [[Люксембург]], [[Нидерланд]]<ref group="nb">За исключением [[Нидерландские Антильские острова|Нидерландских Антильских островов]], [[Нидерландская Новая Гвинея|Нидерландской Новой Гвинеи]] и [[Суринам (Королевство Нидерланды)|Суринама]]</ref>, [[Четвёртая Французская Республика|Франция]]<ref group="nb">Включая заморские департаменты [[Гваделупа]], [[Мартиника]], [[Реюньон]], [[Французская Гвиана]] и провинцию [[Французский Алжир]]</ref> | style="text-align:center" | 6 |-bgcolor="#FFAEB9" ! scope="row" | <small>''5 июля 1962''</small> |<small>''[[Франция Алжиры]]'' ([[Франция]])</small><ref group="nb">В связи с [[Эвианские соглашения|обретением независимости]] от Франции</ref> | style="text-align:center" | 6 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | 1 января 1973 | [[Великобритания]]<ref name="Гибралтар" group="nb">Включая [[Гибралтар]]</ref><ref>[http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1972/plain/ukpga_19720068_en European Communities Act 1972 — Акт Великобритании о Европейских сообществах 1972 года]{{ref-en}}</ref>, [[Дания]]<ref group="nb">За исключением [[Фарерские острова|Фарерских остров]]</ref>, [[Ирландия]] | style="text-align:center" | 9 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | <small>''19 июля 1976''</small> |<small>''[[Сен-Пьер һәм Микелон]]'' ([[Франция]])</small><ref group="nb">В связи с обретением статуса [[Заморский департамент Франции|заморского департамента]]</ref> | style="text-align:center" | 9 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | 1 января 1981 | [[Греция]] | style="text-align:center" | 10 |-bgcolor="#FFAEB9" ! scope="row" | <small>''1 февраля 1985''</small> |<small>''[[Гренландия (административная единица)|Гренландия]]'' ([[Дания]])</small><ref group="nb">По итогам референдума 1982 года</ref> | style="text-align:center" | 10 |-bgcolor="#FFAEB9" ! scope="row" | <small>''11 июня 1985''</small> |<small>''[[Сен-Пьер һәм Микелон]]'' ([[Франция]])</small><ref group="nb">В связи с обретением статуса [[Заморское сообщество|заморского сообщества]]</ref> | style="text-align:center" | 10 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | 1 января 1986 | [[Испания]], [[Португалия]] | style="text-align:center" | 12 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | <small>''3 октября 1990''</small> |<small>''[[Новые земли Германии|Көнсығыш Германия]] (элекке [[Германская Демократическая Республика|ГДР]])'' һәм ''[[Көнбайыш Берлин]]''</small><ref group="nb">В связи с [[Объединение Германии (1990)|вхождением в состав]] [[Германия|Федеративной Республики Германия]]</ref> | style="text-align:center" | 12 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | 1 января 1995 | [[Австрия]], [[Финляндия]], [[Швеция]] | style="text-align:center" | 15 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | 1 мая 2004 | [[Венгрия]], [[Республика Кипр|Кипр]]<ref name="Кипр" group="nb"/><ref name = "Turkish Cypriot Community"/>, [[Латвия]], [[Литва]], [[Мальта]], [[Польша]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Чехия]], [[Эстония]] | style="text-align:center" | 25 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | 1 января 2007 | [[Болгария]], [[Румыния]] | style="text-align:center" | 27 |-bgcolor="#FFAEB9" ! scope="row" | <small>''22 февраля 2007''</small> |<small>''[[Сен-Бартелеми]]'' һәм ''[[Сен-Мартен (владение Франции)|Сен-Мартен]]'' ([[Франция]])</small><ref group="nb">В связи с выходом из состава [[Гваделупа|Гваделупы]]</ref> | style="text-align:center" | 27 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | <small>''1 декабря 2009''</small> |<small>''[[Сен-Бартелеми]]'' һәм ''[[Сен-Мартен (владение Франции)|Сен-Мартен]]'' ([[Франция]])</small><ref group="nb">В связи с вступлением в силу [[Лиссабонский договор|Лиссабонского договора]]</ref> | style="text-align:center" | 27 |-bgcolor="#FFAEB9" ! scope="row" | <small>''1 января 2012''</small> |<small>''[[Сен-Бартелеми]]'' ([[Франция]])</small><ref group="nb">В связи с обретением статуса [[Заморское сообщество|заморского сообщества]]</ref> | style="text-align:center" | 27 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | 1 июля 2013 | [[Хорватия]] | style="text-align:center" | 28 |-bgcolor="A3EEA3" ! scope="row" | <small>''1 января 2014''</small> |<small>''[[Майотта]]'' ([[Франция]])</small><ref group="nb">В связи с обретением статуса [[Заморский департамент Франции|заморского департамента]]</ref> | style="text-align:center" | 28 |-bgcolor="#FFAEB9" ! scope="row" | 31 января 2020 | [[Великобритания]]<ref name="Гибралтар" group="nb"/> | style="text-align:center" | 27 |} === Евроинтеграцияны тәрәнәйтеү тарихында төп ваҡиғалар === {{Европаның сәйәси картаһы}} * 1951 — Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһен булдырыу тураһында Париж килешеүенә ҡул ҡуйыу. * 1957 — Европа иҡтисади берләшмә һәм Евроатом булдырыу тураһында Рим договорына ҡул ҡуйыу. * 1965 — ҡушылыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу, уның һөҙөмтәһендә өс европа берләшмәһе ЕБКҠ, ЕИБ һәм Евроатом өсөн берҙәм Совет һәм берҙәм Комиссия төҙөлдө. 1967 йылдың 1 июленән үҙ көсөнә инә. * 1973 — ЕИБ-нең тәүге киңәйеүе ([[Дания]], [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]] ҡушылалар). * 1978 — Европа валюта системаһын булдырыу. * 1979 — Европа парламентына тәүге дөйөм Европа һайлауҙары. * 1981 — ЕИБ-нең икенсе киңәйтеүе ([[Греция]] ҡушылды). * 1985 — Шенген килешеүгә ҡул ҡуйыу. * 1986 — ЕИБ-нең өсөнсө киңәйеүе ([[Испания]] һәм [[Португалия]] ҡушылған). * 1986 — Берҙәм Европа акты — ЕБ-ның ойоштороу килешеүҙәренең тәүге үҙгәреше. * 1992 — Европа иҡтисади берләшмәһе нигеҙендә Европа берлеге ойоштороу тураһында Маастрихт килешеүенә ҡул ҡуйыу. * 1995 — Дүртенсе киңәйеү ([[Австрия]], [[Финляндия]] һәм [[Швеция]] ҡушыла). * 1999 — берҙәм Европа валютаһын индереү — евро (2002 йылдан алып әйләнештә). * 2004 — Бишенсе киңәйеү ([[Чехия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Кипр]], [[Мальта]] ҡушылалар). * 2007 — [[Лиссабон]]да Реформа тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу. * 2007 — бишенсе киңәйеүҙең икенсе тулҡыны ([[Болгария]] менән [[Румыния]] ҡушыла). ЕИБ-нең ойоштороуының 50 йыллыҡ юбилейы билдәләнә. * 2013 — алтынсы киңәйеү ([[Хорватия]] ҡушылған). * 2020 — берлектән [[Бөйөк Британия]]ның сығыуы. Әлеге ваҡытта Евросоюз эсендә интеграцияның төрлө дәрәжәһен күҙ уңында тотҡан өс килешеү эшләй: Европа берлеге ағзаһы, евро зонаһында ағзалыҡ һәм Шенген килешеүендә ҡатнашыу. Европа берлегендәге ағзалыҡ Шенген килешеүендә ҡатнашыуҙы мотлаҡ талап итмәй. ЕБ-нең бөтә илдәре лә евро зонаһына инмәй. Интеграцияның төрлө дәрәжә миҫалдары: * [[Бөйөк Британия]] һәм [[Ирландия]] сикләнгән ағзалыҡ шарттарында Шенген килешеүенә ҡул ҡуялар. [[Бөйөк Британия]] шулай уҡ евро зонаһына инеүҙе кәрәкле тип тапмаған. * [[Дания]] менән [[Швеция]] референдумдар барышында милли валюталарҙы һаҡлап ҡалырға тип ҡарар итәләр. * [[Норвегия]], [[Исландия]], [[Швейцария]] һәм [[Лихтенштейн]] ЕБ ағзалары булып тормайҙар, әммә Шенген зонаһына инәләр. === Политик перспективалар === [[Файл:EU members where more people in favor of the European Federation.png|thumb|Европа илдәре федерацияһын булдырыу идеяһына ЕБ граждандарының мөнәсәбәте<br /> {{legend2|#0e5e1b|border=1px solid #666|ЕБ ағзалары, ҡайҙа халыҡ араһында федерация яҡлылары ҡаршы тороусыларға ҡарағанда күберәк}}]] 2012 йылдың 19 сентябрендә ул ваҡыттағы 27&nbsp;Евросоюз илдәренең 11-нең сит ил эштәре министрлығы башлыҡтары Европа берлегенең буласаҡ мәсьәләләре буйынса төркөм ултырышы йомғаҡтары буйынса ҡабул ителгән реформа проектын тәҡдим итәләр. Буласаҡ Евросоюз һорауҙары буйынса, Австрия, Бельгия, Германия, Дания, Испания, Италия, Люксембург, Нидерланд, Польша, Португалия һәм Франция сит ил эштәре министрҙары төркөмө дөйөм тауыш биреү юлы менән һайланған президент вазифаһын, сит ил эштәре министрлығын, берҙәм Европа инеү визаһын булдырыуҙы һәм, бәлки, берҙәм армияны формалаштырыуҙы тәҡдим итте<ref>[http://www.geopolitics.ru/2012/09/evrosoyuz-xochet-prevratitsya-v-evrofederaciyu/ Евросоюз хочет превратиться в Еврофедерацию]</ref>. Был төркөмдә Германия һәм Франция төп ролде уйнай, йәғни Евросоюзда иң ҙур һәм иң йоғонтоло дәүләттәр. 2013 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, ЕБ граждандарының 44&nbsp;проценты киләсәктә Европа дәүләттәре федерацияһын булдырыу идеяһын хуплай, 35&nbsp;проценты быға ҡаршы сығыш яһай.<ref name="ec.europa.eu">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb/eb79/eb79_publ_en.pdf This version of the web site is now archived — Cette version du site web est archivée] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20170428055437/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb/eb79/eb79_publ_en.pdf |date=2017-04-28}}</ref> == Структураһы == Түбәндә ЕБ-нең төп органдарының, йәки институттарҙың тасуирламалары бирелгән. Дәүләт өсөн традицион рәүештә закондар сығарыу, башҡарма һәм суд органдарына власты бүлеү ЕБ-нә хас түгел. Әгәр ЕБ-нең Суды суд органы тип иҫәпләнһә, ҡануни функциялар бер үк ваҡытта ЕБ Советына, Европа комиссияһына һәм Европарламентҡа ҡарай, ә башҡарма — Комиссия һәм Советҡа. === Европа Советы === ЕБ-нең дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтарынан торған юғары сәйәси орган. Европа советы ағзалары булып Европа советы рәйесе һәм Европа комиссияһы рәйесе тора. Европа советын ойоштороу нигеҙе Франция президенты Шарль де Голльдың Европа союзы дәүләттәре лидерҙарының формаль булмаған саммиттарын үткәреү тураһындағы идеяһы була. Рәсми булмаған саммиттар 1961 йылдан алып үткәрелә, 1974 йылда Париждағы саммитта был тәжрибә Валери Жискар д’Эстена тәҡдиме буйынса рәсмиләштерәнә. Совет ЕБ-нең үҫешенең төп стратегик йүнәлештәрен билдәләй. Сәйәси интеграцияның генераль линияһын булдырыу — Европа советының төп миссияһы. Министрҙар Советы менән бер рәттән Европа советы Европа интеграцияһының төп килешеүҙәрен үҙгәртеүҙә сәйәси вазифа менән дә билдәләнгән. Уның ултырыштары йылына дүрт тапҡырҙан да кәм булмай — йәки Брюсселдә, йә был ваҡытта Европа союзы Советын етәкләгән дәүләт-ағза булып торған рәйеслек иткән дәүләттә уҙғарыла. Ултырыштар ике көн дауам итә. Совет ҡарарҙары уларға ҡушылған дәүләттәргә мотлаҡ ҡағыла. Европа советы сиктәрендә «тантаналы» етәкселек башҡарыла, был инде иң юғары кимәлдәге етәкселектең булыуы бер үк ваҡытта ҡабул ителгән ҡарарға әһәмиәт һәм юғары легитимлыҡ өҫтәй. Лиссабон договоры үҙ көсөнә ингәндән алып, йәғни 2009 йылдың декабренән, Европа советы ЕБ институттары структураһына рәсми рәүештә инә. Килешеү положениелары менән Европа советы рәйесе тигән яңы вазифа булдырыла, ул ЕБ ағзаларының дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтарының бөтә ултырыштарында ҡатнаша. Европа советың ЕБ Советынан һәм Европа Советынан айырырға кәрәк. <!--=== Европа комиссияһы ===--> == Бюджеты == Евросоюзға ағза булып торған илдәрҙән аҡсалата бүлемдәрҙән, өсөнсө илдәрҙән тауарҙар импортына таможня пошлинаһынан, илдәр-ағзаларҙа йыйылған НДС-таң булған дәүләттәр һәм башҡа ерҙән килгән керемдәрҙән барлыҡҡа килгән үҙ бюджеты бар. ЕБ бюджеты дәүләт-ағзаларҙың эске милли килемдәренең 1&nbsp;проценттан аҙ ғына күберәк тәшкил итә. 2013 йылда ул 150,9&nbsp;миллиард евро булған.<ref>[http://europa.eu/pol/financ/index_en.htm EUROPA — Topics of the European Union — Budget] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20160708142721/http://europa.eu/pol/financ/index_en.htm |date=2016-07-08}}</ref> 2020 йылға бюджеттың килем өлөшө — 168,7, ә сығым 153,6&nbsp;миллиард евро тәшкил иткән.<ref>{{cite web|url=https://finance.liga.net/ekonomika/novosti/klimat-bezrabotitsa-turtsiya-evrosoyuz-prinyal-byudjet-na-2020-god |title=Климат, безработица, Турция. Евросоюз принял бюджет на 2020 год |website=LIGA.net |date=2019-11-19 |accessdate=2020-10-11}}</ref> Дөйөм бюджет сығымдарының төп статьялары — дөйөм ауыл хужалығы сәйәсәте, социаль һәм төбәк сәйәсәте — уларға бөтә сығымдарҙың 80 процентына тиклем сарыф ителә. Ҡалған аҡсалар инновацион, сәнәғәт (конкуренциялы), транспорт, энергетика, экологик, мәҙәни һәм мәғариф сәйәсәте, шулай уҡ уның тышҡы һәм аппаратты тотоу сәйәсәте финанслана. == Политик партиялар == [[Файл:European-parliament-brussels-inside.JPG|thumb|Европа парламенты]] === Үтә уңдар === * Европа милли хәрәкәттәре альянсы (2009 йылға тиклем — Милләтле Европа өсөн союз) — милләтселек === Уңдар === * Азатлыҡ һәм демократия өсөн Европа— евроскептик === Уң урталыҡ === * Европа христианлыҡ политик хәрәкәте— христиан-демократик * Европа консерваторҙары һәм реформистары альянсы— [[Консерватизм|консерватив]] * Европа халыҡ партияһы — либераль-консерватив === Урталыҡ === * Европа өсөн либералдар һәм демократтар альянсы— [[Либерализм|либерал]] * Европа демократик партияһы — [[Либерализм|либерал]] === Һул урталыҡ === * Европа социалистары партияһы— [[Социал-демократия|социал-демократик]] * Йәшелдәр Европа партияһы— [[Экологизм|экологик]], социал-демократтарға конкурентлыҡ хәрәкәте === Һулдар === * Европа һулдары — [[Коммунизм|коммунистик]], [[Демократический социализм|демосоциалистик]] === Үтә һулдар === * Европа антикапиталистик һулдар —троцкист === Регионалистар === * Европа ирекле альянсы — регионалист == ЕБ-дә коррупция == Сесилия Мальмстрём эске сәйәсәт буйынса Европа комиссары докладына ярашлы, коррупция, кәм тигәндә, Европа иҡтисадина йыл һайын 120&nbsp;миллиард евроға төшә. Докладта шулай уҡ коррупцияға ҡаршы көрәшкә етерлек иғтибар бирелмәүе һәм был проблеманың йыш ҡына кәметелеүе билдәләнә.<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2014/02/140203_europe_breathtaking_corruption_report.shtml Еврокомиссия: коррупция в ЕС «поражает воображение» — BBC Russian — Экономика]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ; Комментари<!--q7fh?--> {{Примечания|30em|group="nb"}} {{Европа Берләшмәһе}} {{G20}} [[Категория:Европа берләшмәһе]] [[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]] [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:Сауҙа блоктары]] 77w0rqj6djb0kiywkfkqyzw077sx3w0 Төньяҡ амурҙары (башҡорт яугирҙәре) 0 7315 1294998 1058355 2026-04-30T00:31:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294998 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Төньяҡ амурҙары}} [[Файл:Северный Амур.jpg|250px|right| Төнъяҡ амурҙары. 19 быуат башы. Билдәһеҙ художник]] [[Файл:Открытие пямятника Башкирским воинам участникам Отечественной воны. Можайск.JPG|250px|thumb|right|[[Төньяҡ амурҙары (клуб)|«Төньяҡ амурҙары»]] хәрби-тарихи клубы ағзалары Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәренә һәйкәл аса. 2010 йыл 4 сентябрь.]] [[Файл:МД в Шварце.jpg|250px|thumb|right|Шварц ҡалаһында "Изге Лауренция Сиркәүе"нә башҡорт уҡсылары иҫтәлегенә ҡуйылған таҡтаташ, Германия]] [[Файл:Северные Амуры.jpg|thumb|right|Елән кейгән «Төньяҡ Амурҙары» яугиры тарихи журнал өсөн фотоға төшә. Бородино яуы реконструцияһы ваҡытында, 2007 йыл]] '''Төньяҡ амурҙары''' — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан урыҫ шағиры [[Давыдов Денис Васильевич|Денис Давыдов]]тың, уҡ-йәйә менән ҡоралланған башҡорт яугирҙәрен [[Амур (мөхәббәт аллаһы)|боронғо грек алиһәһе амурға]] оҡшатып, биргән баһаһы. 1812 йылда [[Ырымбур губернаһы]]нда бөтәһе 40 кавалерия полкы төҙөлә, шул иҫәптән 28 башҡорт полкы. Хәҙерге [[Калуга өлкәһе]] ерендәге яуҙа 2 башҡорт полкы ҡатнаша. 4 башҡорт полкы Мәскәүҙе һаҡлауҙа ҡатнаша. Шағир Денис Давыдов башҡорттар тураһында былай тип яҙа: "«Йәйә һәм уҡтар менән ҡоралланып, осло башлы бүрек һәм сыбар кафтандар кейеп, аттарға атланып» улар «[[Наполеон]]ға ҡурҡыу һалырға еберелгән». Д. Давыдов һыбайлыларҙың батырлығын, тәүәкәллеген данлай «''[[Ҡалмыҡтар|ҡалмыҡ]], башҡорттарҙан торған ҡара болот урау юлдан дошмандарҙың тылына ташланып уларҙың ҡотон алды»''<ref> По улицам Тильзита петляли лишь несколько десятков казаков летучего прикрытия да прибившиеся к ним, пугающие местных жителей экзотически-свирепым видом калмыки и башкиры — меднолицые, в островерхих меховых шапках, в пестротканых халатах, вооруженные луками и стрелами, — из резерва, спешно подведенного князем Лобановым-Ростовским. Серебряков Г. В. Денис Давыдов. — М. : Мол. гвардия, 1985. — 446 с, ил. — (Жизнь замечат. людей. Сер. биогр.; Вып. 14 (661)). 150000 экз.</ref>. Бындай баһаны француз генералы Марбо ла раҫлай. Ул үҙенең көндәлегендә ''уҡ-йәйә менән ҡоралланған башҡорттар Наполеондың шәхси ҡарауылына һөжүм яһаны'' тип хәтерләй. Рәсәй ғәскәре менән башҡорт һыбайлылары 1814 йылда Парижға барып етә. Ғафури районының Красноусол ауылында башҡорт полктарының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуына 205 йыл тулыуға арнап, "Төньяҡ амурҙары" мемориаль комплексы асыла. Ул халыҡтан йыйылған аҡсаға төҙөлә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1055330-v-bashkirii-poyavilsya-memorialnyy-kompleks-znamenitym-severnym-amuram/ В Башкирии появился мемориальный комплекс знаменитым «северным амурам»] [[Файл:Bashinform logo-e1423154856921.jpg|100px|link=Башинформ]]</ref> == Ҡарағыҙ == * [[Башҡорт уғы]] ==Видео== {{YouTube|IDgHB-2UN68}} 1812. Северные амуры == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/news/1437572-urozhenets-ufy-irek-baishev-sokhranyaet-v-germanii-pamyat-o-severnykh-amurakh-/ Уроженец Уфы Ирек Баишев сохраняет в Германии память о «северных амурах». ИА «Башинформ», 12 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|12|04|2020}} * [http://www.bashinform.ru/detalno/1437540/ Ирек Баишев: «Северные амуры» порой даже больше известны в Германии, чем на родине. ИА «Башинформ», 12 апреля 2020 года] {{ref-ru}}{{V|12|04|2020}} * [http://www.russia-today.ru/old/archive/2002/no_19/19_end_1.htm РФ сегодня. Башкиры в Отечественной войне 1812 года]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gipanis.ru/?level=624&type=page&lid=619 Историко-культурное наследие Кубани. И Париж мы видали.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305175719/http://www.gipanis.ru/?level=624&type=page&lid=619 |date=2016-03-05 }} * [http://russian7.ru/post/kak-bashkiry-s-lukami-voevali-protiv-na/ Как башкиры с луками воевали против Наполеона] == Әҙәбиәт == * Любезные вы мои... — Уфа. 1992. [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] a2ah5eky1g9jq7y88jbpwupst7d1zq7 Сәүкияҙ 0 13508 1295031 1185731 2026-04-30T09:36:03Z Akkashka 14326 /* Ауыл тарихы */ 1295031 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сәүкияҙ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сәүкияҙ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 9 | lat_sec = 36 |lon_deg = 55 | lon_min = 55 | lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Тәтешле районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 249 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452837 |почта индекстары = |телефон коды =34778 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80250830005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сәүкияҙ''' ({{lang-ru|Савкияз}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Тәтешле районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 249 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452837, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80250830005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||249||110||139||44,2||55,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[башҡорттар]] (81 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Тәтешле]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Ҡәлмиәр]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 40 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Киров урамы ({{lang-ru|Кирова}} улица) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная}} улица) * Туҡай урамы ({{lang-ru|Тукая}} улица) * {{lang-ba|Үҙәк}} урам ({{lang-ru|Центральная}} улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/043/000040.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 29 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Ауыл тарихы == 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапҡыр теркәлгән ауылдар:[[Биҙ]] (37 ихатала 179 башҡорт йәшәй), [[Бәҙрәш]] (48 ихатала 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), [[Асауҙы]] (285 башҡорт йәшәй), [[Сәүкияҙ]] (475 башҡорт йәшәй), [[Борғонбаш]] (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), [[Сараштыбаш]] (425 башҡорт йәшәй), [[Юрмияҙбаш]] (184 башҡорт йәшәй), [[Ҡытҡыйылға]] (280 башҡорт йәшәй), [[Йосоп (Тәтешле районы)|Йосоп]] (301 башҡорт йәшәй), [[Үрге Сәләй]] (113 башҡорт йәшәй), [[1-се Еремйәбаш]] (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.317</ref> == Һылтанмалар == === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === * [https://basharchive.ru/census/1917/12803/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Старый Шардак, Бирский уезд, Верхняя Татышлинская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 2163] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208055538/https://basharchive.ru/census/1917/12803/ |date=2021-12-08 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Тәтешле районы ауылдары}} [[Категория:Тәтешле районы ауылдары]] hvazubkp8jlt6skktnwymtc62u3nwgn Википедия:Bar 4 14997 1295035 1294547 2026-04-30T10:00:44Z MediaWiki message delivery 9284 /* Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 */ яңы бүлек 1295035 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago <sup>[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]</sup>, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23<sup>rd</sup> of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> 5inn9bzy8xt64nnjziqq3uva0e226qu 1295038 1295035 2026-04-30T10:53:28Z MHeidarzadeh-CEEhub 47295 /* Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 */ 1295038 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago <sup>[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]</sup>, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23<sup>rd</sup> of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> i4omjbp1t8oj64hit2thkvm6g3ml17z Таһиров Афзал Мөхитдин улы 0 25497 1294931 1226441 2026-04-29T14:07:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294931 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Афзал Мөхитдин улы Таһиров | оригинал имени = | изображение = | ширина = 200px | должность = [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) | порядок = 5 | периодначало = 1931 | периодконец = 1937 | предшественник = [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] | преемник = [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] | флаг = Flag RSFSR 1918.svg | дата рождения = 25.10.1890 | место рождения =[[Ғабдрахман]] ауылы, Әлмәт улусы, [[Бөгөлмә өйәҙе]], {{ТУ|Һамар губернаһы}}<ref name="Х">Хәҙер {{ТУ|Әлмәт районы}}, [[Татарстан]].</ref> | дата смерти = 27.9.1937 | место смерти = {{ВБУ|Мәскәү}} | похоронен = | в браке = | дети = | партия = |награды= }} {{фамилиялаш|Таһиров}} '''Таһиров Афзал Мөхитдин улы''' ([[25 октябрь]] [[1890 йыл]] — [[27 сентябрь]] [[1937 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Афзал Мөхитдин улы Таһиров 1890 йылдың 25 октябреңдә [[Һамар губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]] Әлмәт улусындағы [[Ғабдрахман]] ауылында<ref name="Х" /> ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Афзал Таһиров тәүҙә [[Ҡазан]] [[мәҙрәсә]]һендә, һуңынан [[Ырымбур]]ҙағы «[[Хөсәйениә мәсете|Хөсәиниә]]» мәҙрәсәһендә уҡый. 1911 йылдан алып 1917 йылға тиклем ул батша армияһында хеҙмәт итә, империалистик һуғышта ҡатнаша. 1913 йылда, Рәссәйҙә яңы революцион күтәрелеш осоронда. Афзал Таһиров [[Киев]] ҡалаһында Коммунистар партияһы сафына инә. 1918 йылдан алып 1920 йылға тиклем ул граждандар һуғышында була. Халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, индустриализация һәм ауылдарҙы коллективлаштырыу осоронда Афзал Таһиров совет, партия һәм матбуғат органдарында яуаплы эштәр башҡара. 1920 йылдан Ырымбур ҡалаһында нәшер ителгән «Юҡһылдар һүҙе» гәзите мөхәррире, 1921 йылдан — РКП(б)‑ның Сәмәрҡәнд өлкә комитетының агитация‑пропаганда бүлеге һәм халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1922—1925 йылдарҙа РКП(б)‑ның Хәрәзм Үҙәк Комитеты рәйесе, бер үк ваҡытта «Инкилоб куяши» гәзите мөхәррире. 1925—1927 йылдарҙа Мәскәүҙә Коммунистик академияла уҡый. Академияны тамамлағас, Афзал Таһиров [[ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты]]на партколлегия секретары итеп ебәрелә, ә 1931 йылда [[Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты]] рәйесе итеп һайлана һәм 1937 йылға тиклем шул урында эшләй. Бер үк ваҡытта — 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] етәксеһе булараҡ ҙур эштәр башҡара, 1936 йылдан — Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты директоры. Афзал Таһиров Октябрь революцияhына тиклем үк әҫәрҙәр яҙа башлай. Уның тәүге «Бисура» комедияһы 1907 йылда яҙыла, аҙаҡ «һатылған ҡыҙҙар», «Әтрәгәләмдәр», «Йәмәлкә тауы» кеүек проза әҫәрҙәре баҫылып сыға. Совет власы шарттарында уның ижады айырыуса активлаша. «һалдаттар», «Ҡыҙыл гвардеецтар», «Ҡыҙыл армеецтар» романдарын, «Иген фабригы», «Машиналар ҡаны», «Тәүге көндәр», «Комсомол», «Штурвалсы» кеүек повестарын һәм бик күп һандағы хикәйә һәм очерктарын ижад итә. Әҙип проза менән бергә драма жанрыңда ла актив эшләне. Уның бөтәһе егермеләп сәхнә әҫәрҙәре бар. Айырыуса «Алатау». «17—30», «Үрнәк», «Завод», «Ҡалдыҡтар», «Себерәк Ғилман» кеүек драма әҫәрҙәре театрҙар сәхнәһендә йыш ҡуйылды. Күренекле яҙыусының байтаҡ прозаик, драматургик әҫәрҙәре рус һәм башҡа телдәргә лә тәржемә ителгән. 1937 йылда атып үлтерелгән<ref>[http://lists.memo.ru/d32/f11.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102005508/http://lists.memo.ru/d32/f11.htm |date=2017-11-02 }}</ref>. == Хәтер == * [[Өфө]] һәм [[Учалы]] ҡалаларының урамдарына уның исеме бирелгән. * Өфөлә ул йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйылған. * 1934—1937 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1934—1936 йылдарҙа Бөрө татар училищеһы уның исемен йөрөткән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 116—117 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, в котором жил Афзал Тагиров. Коммунистическая улица, 37'' == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13442-ta-irov-afzal-m-khitdin-uly|автор=Мостафина Р. Д.}} {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт драматургтары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Хөсәйениә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзалары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] 9o9t1pfysdz850pvst6sgc71p1ybqft Ҡалып:Флагификация/Острова Уоллис и Футуна 10 43742 1294995 202038 2026-04-30T00:26:07Z Вәхит 24644 1294995 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Уоллис һәм Футуна | flag alias = Flag of Wallis and Futuna.svg }} jv342ygo7ak644sdqchovltwud4vny7 Пионерка (Волга ҡушылдығы) 0 46688 1294979 1156698 2026-04-29T18:54:16Z Grosa 47680 1294979 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Пионерка (төшөнсә)}}{{Река |Название = Пионерка |Оригинальное название = Цари́ца |Изображение = Ravine of Tsaritsa.JPG |Подпись = Цари́ца йырыны |Карта = |Подпись карты = |Длина = 19 |Площадь бассейна = 110 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Волга |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк |Высота устья = -11 |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 48 |m_lat_min = 41 |m_lat_sec = 51 |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 44 |m_lon_min = 30 |m_lon_sec = 51 |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Волгоград өлкәһе |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Волгоград өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Пионерка ''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙәге йылға. Волгоград өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Түбәнге Волга һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Волга]] йылғаһы [[Волгоград һыуһаклағысы]]нан [[Светлый Яр]] һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=185733|title=РФ һыу реестры: Пионерка }}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002312112100011974 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101197 * Бассейн коды — 11.01.00.023 * ГӨ буйынса томы — 12 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тикшерелмәгән йылға}} [[Категория:Волгоград өлкәһе йылғалары]] {{hydro-stub}} 9oihuy8mg1jzzz0fzzfjoqmfbd45uwy Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы 0 50350 1295036 1186329 2026-04-30T10:01:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295036 wikitext text/x-wiki {{Политик | Имя = Муллайән Дәүләтша улы Халиҡов | Оригинал имени = | Изображение = Халиков.png | Ширина = 150px | Описание изображения = | Имя при рождении = | Псевдонимы = | Дата рождения = 4.2.1894 | Место рождения = {{ТыуыуУрыны|Өфө губернаһы}} [[Бәләбәй өйәҙе]] Бүздәк улусы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТыуыуУрыны|Бүздәк районы}}) [[Иҫке Аҡтау|Аҡтау]] ауылы | Дата смерти = 23.9.1937 | Место смерти = [[РСФСР]] {{ВафатБулыуУрыны|Мәскәү}} ҡалаһы | Гражданство ={{Флагификация|СССР}} | Образование = | Вероисповедание = | Партия = | Основные идеи = | Род деятельности = [[сәйәсәт|сәйәсмән]], дәүләт эшмәкәре | Награды = | Сайт = }} {{Фамилиялаш|Халиҡов}} '''Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы''' ([[4 февраль]] [[1894 йыл]] — [[23 август]] [[1937 йыл]]) — [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Муллайән Дәүләтша улы Халиҡов 1894 йылдың 4 февралендә [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] Бүздәк улусының (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]]) [[Иҫке Аҡтау]] ауылында [[башҡорт]] ғаиләһендә өсөнсө бала булып донъяға килгән<ref name="vatandash.ru">{{статья |автор = Шарипов Ф. |заглавие = Башкирский самородок: К 115-летию со дня рождения видного государственного и политического деятеля М. Д. Халикова |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=1725 |язык = |издание = Ватандаш |тип = |год = 2008 |том = |номер = 10 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. Муллайән Халиҡов оҙаҡ йылдар буйы башҡорттарҙың үҙидараһы булыуы өсөн көрәшкән, шунлыҡтан милләтсе тип тә йәберләнгән<ref>''Давлетшин Р. А.'' Предлагаем не отталкивать Халикова… // Возвращенные имена. — Уфа, 1991. — С. 252.</ref>. 1920 йылдың 15 декабрендә Мәскәүҙә уҙған беренсе Бөтә Рәсәй милләттәр съезының анкетаһында Муллайән Дәүләтша улы үҙенең башҡорт милләтенән булыуын һәм туған теле [[башҡорт теле]] булыуын яҙа. Өсөнсө Башҡорт АССР-ы съезының Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһының анкетаһында (1923) ул үҙенең милләте башҡорт булыуын күрһәтә<ref>Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.). Документы и ма­териалы в 4-х томах / Автор-составитель Б. X. Юлдашбаев. Т. 1. Уфа: Китап, 2002. С. 118.</ref>. 1937 йылғы репрессия ваҡытындағы НКВД документтарында уның милләте башҡорт тип яҙылған<ref name="lists.memo.ru">[http://lists.memo.ru/index22.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 5: Т — Я. / Редкол.: Ишмуратов Х. Х. (гл. ред.) и др.; Рабочая группа по подгот. рукоп.: Валеев Р. А. и др. — Уфа : Китап, 2005. — 632 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211230106/http://lists.memo.ru/index22.htm |date=2021-02-11 }}</ref>. 1909 йылға тиклем тыуған ауылындағы мәҙрәсәлә белем ала, артабан [[Килем]] ауылында башланғыс рус мәктәбендә уҡый. 1915 йылда [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһындағы [[Мөхәмәҙиә мәҙрәсәһе (Троицк)|«Мөхәмәҙиә»]] мәҙрәсәһен һәм уҡытыусылар семинарияһын уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылды М. Халиҡовты [[Орск]] ҡалаһына башланғыс мосолман мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрәләр. Бында ул 1917 йылдың октябренә тиклем эшләй. Артабан уны [[Темәс]] ауылындағы земство китапханаһына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр һәм шул ваҡытта Халиҡов Темәстә 6 йыллыҡ Башҡорт башланғыс училищеһында уҡыта. === Милли хәрәкәттә === 1917 йылда Халиҡов [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]нә ҡушылып китә. Ф. Я. Шәрипов яҙыуы буйынса, Муллайән Халиҡов 1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбурҙа үткән [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|I Бөтә башҡорт]] һәм шул уҡ йылдың 22—29 авгусында [[Өфө]]лә уҙған II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында ҡатнаша, [[Башҡорт мәркәз шураһы]]на ағза итеп һайлана<ref name="ReferenceA">{{статья |автор = Шарипов Ф. |заглавие = Башкирский самородок: К 115-летию со дня рождения видного государственного и политического деятеля М. Д. Халикова |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=1725 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2008 |том = |номер = 10 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>, бындай мәғлүмәтте [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Ҡолшәрипов]] һәм Р. А. Дәүләтшин дөрөҫләмәйҙәр, I—III Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында Халиҡовтың ҡатнашыуы мөмкин, әммә Башҡорт мәркәз шураһы ағзаһы булыуын документтар раҫламай, тиҙәр<ref name="ReferenceB">{{статья |автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]] |заглавие = Служил своему народу |ссылка = http://www.vatandash.ru/index.php?article=1796 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2009 |том = |номер = 4 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref><ref>''Давлетшин Р. А.'' Предлагаем не отталкивать Халикова… // Возвращенные имена. Уфа, 1991. С.252.</ref>. 1918 йылдың 17 февралендә (иҫкесә 4 февралендә) Ырымбур ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары ҡулға алынып, төрмәгә ябыла. [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы|Хәбибулла Ғәбитов]] яҙыуынса, 26 февраль көнө Ырымбурҙан Муллайән Халиҡов менән [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] [[Баймаҡ]]ҡа килеп, башҡорт эшмәкәрҙәренә Ырымбурҙағы хәлдәрҙе хәбәр итәләр һәм йыйылыш үткәрәләр. Йыйылышта Петроградҡа Башҡорт хөкүмәте ағзаларын азат итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барыр өсөн [[Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы|Ғабдулла Иҙелбаевты]] ебәрергә ҡарар итәләр, әммә большевиктар март айы башында уны, [[Ғимран Мағазов]]ты һәм тағы ла [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәрен]] ойоштороуында ҡатнашҡан 7 офицерҙы [[Баймаҡта Башҡорт Хөкүмәте ағзаларын атыу|ҡулға алалар һәм аталар]]. [[Файл:КопияудостоверенияХаликова.png|thumb|Муллайән Халиҡов таныҡлығының копияһы]] Муллайән Халиҡов үҙенең автобиографияһында яҙыуынса, 1918 йылдың 23 мартынан РКП(б)-ға яҙылып, советтар яғында йөрөй. Троицк ҡалаһы һәм өйәҙенең мосолман эштәре буйынса комиссары булып эшләй. Апрель айында Ырымбур төрмәһенән ҡотолған [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлиди]] йәшерен рәүештә Муллаян Халиҡов менән бәйләнешкә инә һәм уны милли хәрәкәт эшенә йәлеп итә<ref>{{книга | автор = [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Заки Валиди Тоган]]. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 227 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}<blockquote>«15 мая встретимся с представителями Казахстана ([[Алаш автономияһы|Алаш Орда]]). Сейчас направляем человека в Семипалатинск и попросим их прибыть в Кустанай в дом отца литератора Габдуллы Гисматова. Муллаян Халиков поедет в Троицк, затем в Кустанай, где будет ждать нас.»</blockquote></ref>. 1918 йылдың май аҙағында [[Силәбе]] ҡалаһында Чехословак корпусы большевиктарға ҡаршы баш күтәреп, власты үҙ ҡулына ала. Оҙаҡламай бөтә Өфө һәм Ырымбур губерналарында власть большевиктарға ҡаршы булған көстәр ҡулына күсә. Июнь башында Силәбе ҡалаһында [[Башҡорт хөкүмәте]] тергеҙелә. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәре автономияның хәрби көстәрен — [[Башҡорт армияһы]]н ойоштороу эшенә тотона. Муллайән Халиҡов Башҡорт хөкүмәте һәм [[Башҡорт хәрби шураһы]] ағзаһы булып һайлана. 1918 йылдың 10 июлендә Муллайән Халиҡов Башҡорт хөкүмәтенең Хәрби бүлеге тарафынан [[Һамар]] ҡалаһына [[Ойоштороу йыйылышына ағзалар комитеты]]на (Комуч, Һамар хөкүмәте) ебәрелә. Бында ул Башҡорт армияһына ҡорал менән ярҙам итеү мәсьәләһе буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. Комуч башҡорт милли ғәскәрҙәрен ойоштороуҙы хуплай һәм ярҙам күрһәтергә ризалыҡ бирә. 1918 йылдың август башында Башҡорт хөкүмәте Силәбенән үҙенең Ырымбурҙағы резиденцияһы — [[Каруанһарай]]ға ҡайтып төшә. Хәҙер инде хөкүмәт, ғәскәр ойоштороу эштәрен юлға һалып, Башҡортостан автономияһының урындағы власть органдарын тергеҙеүгә тотона. Сентябрь аҙағында Муллайән Халиҡов Башҡорт хөкүмәтенең уполномоченныйы сифатында [[Көҙәй кантоны]]на ебәрелә<ref>{{книга | автор = | заглавие = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. /Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = 1 | страниц = 392 | страницы = 169 | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }}</ref>. Бында ул кантон башҡармаһын ойоштороу менән шөғөлләнә. Унда 1918 йылдың декабрь уртаһына тиклем була. Кантон башҡармаһына етәкселек иткән булһа кәрәк. 1918 йылдың ноябрендә [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] власҡа килгәс, Башҡортостан автономияһын бөтөрөргә, ә уның ғәскәрҙәрен тулыһынса үҙенең генералдарына буйһондорорға тигән фарман сығара. Башҡорт хөкүмәте Совет власы менән һөйләшеүҙәр башларға уй-ниәт ҡора. Ошо маҡсат менән фронт һыҙығы аша [[Ҡарамышев Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы|Мөхәммәтгәрәй Ҡарамышев]] менән Сәләхетдин Атнағоловтарҙы ебәрә, әммә илселәрҙең юлы уңмай. 1919 йылдың ғинуарында Өфө Ҡыҙыл Армия ҡулына күсә, һәм Башҡорт хөкүмәте Өфө ҡалаһына Муллайән Халиҡов менән Хәйретдин Сәғитовтарҙы ебәрә. Башҡорт вәкилдәре урындағы совет власы органдары һәм Ҡыҙыл Армия етәкселеге менән бәйләнешкә инеп, һөйләшеүҙәр башлай, Халиҡов менән Сәғитов Өфө губерна башҡарма комитеты ултырышында ҡатнаша. Бында Милләттәр эштәре комиссариат (Наркомнац) вәкиле лә була. Башҡорт делегацияһы түбәндәге шарттар тәҡдим иткән: 1) Башҡортостан Совет Республикаһы, 2) Башҡорт корпусы, 3) финанс ярҙам, 4) фронтты Силәбе һәм Троицк ҡалаларына тиклем күсереү. Ошо уҡ мәлдә Өфө коммунистары һөйләшеүҙәр тураһында Мәскәүгә хәбәр итә. [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һəм [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] яуап итеп Өфөгә телеграмма һуға: <blockquote>«Предлагаем не отталкивать Халикова, согласиться на амнистию при условии создания единого фронта с башкирскими полками против Колчака. Со стороны советской власти гарантия национальной свободы башкир полная. Конечно, необходимо наряду с этим строжайше отсечь контрреволюционные элементы башкирского населения и добиться фактического контроля за пролетарской надежностью башкирских войск»</blockquote> 1919 йылдың 30 ғинуарында Өфө губерна башҡарма комитеты Башҡортостан һәм РСФСР-ҙың үҙәк органдары менән килешеү төҙөр өсөн һөйләшеүҙәрҙе дауам итергә ҡарар итә<ref name="ReferenceB"/>. Февралдә, Халиҡов Өфөнән ҡайтҡандан һуң, Башҡорт хөкүмәте уның эшмәкәрлеген хуплай һәм РСФСР-ҙың үҙәк органдары менән килешеү төҙөр өсөн һөйләшеүҙәр алып барырға ҡарар итә. [[Файл:Соглашение.jpg|thumb|[[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү|«Килешеү»ҙең]] титул бите]] 1919 йылдың 11 февралендә Өфөгә яңы башҡорт делегацияһы юллана. Башҡорт хөкүмәте рәйесе [[Мөхәмәтхан Ҡулаев]], [[Муллайән Халиҡов]] һәм З. Вәлидиҙең адъютанты [[Әбдрәшит Бикбауов]]тар 18—19 февралдә Өфө губревкомы рәйесе Б. Нимвицкий, РКП(б)-ның Өфө губкомы рәйесе В. Седенков, 5-се армияның Реввоенсоветынан И. Смирнов, Республиканың (РСФСР) Реввоенсоветынан В. Смирнов һәм Милләттәр эштәре буйынса комиссариат вәкиле М. Солтанғәлиевтар ҡатнашлығында һөйләшеүҙәр үткәрә. Ошо ваҡытта Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет власы яғына сыға. 21 февраль көнө Бөтә Башҡорт хәрби съезында Башҡортостан автономияһының ваҡытлы революцион хөкүмәте — Башревком ойошторола. Советтар менән һөйләшеүҙәрҙә йөрөгән Муллайән Халиҡовты Башревкомға ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлайҙар. Башҡорт вәкилдәре һөйләшеүҙәрҙе Көнсығыш фронттың штабында, Сембер (Ульяновск) ҡалаһында дауам итә. 1919 йылдың 27 февралендә бында Башҡорт хөкүмәте вәкилдәре менән Ҡыҙыл Армия командалығы араһында тәү килешеү (предварительный договор) төҙөлә. Артабан башҡорт вәкилдәре [[Мәскәү]] ҡалаһына юллана. 1919 йылдың 20 март көнө Муллайән Халиҡов [[Ҡулаев Мөхәммәтхан Сәхипгәрәй улы|Мөхәмәтхан Ҡулаев]] һәм Әбдрәшит Бикбауовтар менән бергә башҡорт халҡының автономияһын раҫлаған тарихи документҡа — «[[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү]]»гә ҡул ҡуя. Мәскәүҙән ҡайтҡас, апрель айынан алып М. Халиҡов [[Башҡортостан хəрби-революцион комитеты]]нда эшләй. 1919 йылдың 16 майында Зәки Вәлиди тәҡдиме менән Халиҡов [[Һамар]] ҡалаһындағы Көнсығыш фронттың Көньяҡ төркөмө штабы янында Башревком вәкиле итеп тәғәйенләнә. Бында ул Мәскәү менән элемтә тота, М. Фрунзе менән даими бәйләнештә була, башҡорт ғәскәрҙәрен төрлө кәрәк-яраҡтар тәьмин итеү эшен координациялай. Был вазифаны М. Халиҡов 1920 йылдың мартына тиклем башҡара. 1920 йылдың 24 мартында Башревком Халиҡовты Һамарҙан ҡайтарырға ҡарар итә һәм ул [[Тамьян-Ҡатай кантоны]] ревкомы рәйесе итеп раҫлана. Халиҡов тик апрель айында ғына Башҡортостанға ҡайтып етә һәм үҙенә һалынған вазифаһын үтәй башлай. 1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «[[Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дəүлəт ҡоролошо тураһында]]» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа Башревком ағзалары менән берлектә отставкаға китә. Сентябрҙә Халиҡов [[Баҡы]] ҡалаһында үткәрелгән Көнсығыш халыҡтары съезында ҡатнаша һәм унда Зәки Вәлиди менән һуңғы тапҡыр осраша<ref>{{книга | автор = [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Заки Валиди Тоган]]. | заглавие = Воспоминания: Книга II | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1998 | том = | страниц = 368 | страницы = 17 | isbn = 5-295-01566-1 | ref = }}<blockquote>«Резолюции, подготовленные мною, предлагались на заседаниях Джуназаковым или башкирским делегатом М. Халиковым... Перед самым завершением съезда я отправился в путь. Учитывая, что в порту и на железнодорожных станциях я легко могу оказаться в руках чекистов, из Баку до Сумгаита нанял фаэтон и только в Сумгаите сел на поезд, в котором ехали Муллаян Халиков и Габдрашит Бикбавов. Они, воспользовавшись тем, что я, как и они сами, был членом ВЦИК, сумели подготовить документы, и я в купе вместе с ними спокойно доехал до Петровска. С этими самыми близкими друзьями я попрощался в поезде. Повстречаться мне с ними в этой жизни больше не было суждено. Они вернулись в Башкортостан, до последней возможности постарались быть полезными нашему народу.»</blockquote></ref>. === Совет органдарында === Башҡортостанға ҡайтыу менән Муллайән Халиҡов республиканың социаль тәьминәт комиссары итеп тәғәйенләнә. [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] ағзаһы итеп һайлана. Был осорҙа Башҡортостан хөкүмәте менән етәкселек итеү коммунист Ғәли Шәмиғоловҡа бирелгән, ул быға тиклем башҡорттарҙың үҙидарылығы булыуына ҡаршы булған һәм власҡа килгәс, Ер тураһындағы декретка яраштырып бик күпләп башҡорттарҙың ерҙәрен тартып ала. Был хәл 1920 йылдың октябрендә Халиҡовты Коминтерн башҡарма комитеты рәйесе Г. Е. Зиновьевҡа һәм В. И. Ленинға хат яҙырға мәжбүр итә. Унда ул башҡорттарҙың ныҡ бөлгөнлөккә төшөүе, Башҡортостанда билдәһеҙ кешеләр власта ултырып, халыҡты аяуһыҙ талауы һәм башҡа ваҡиғалар хаҡында яҙа. Тағы ла быға килтергән сәбәптәрен дә күрһәтә: 1) Полёнов, Чистяков, Иштимеров һәм башҡа уйламай эш иткән партия хеҙмәткәрҙәренең эшмәкәрелеге тураһындағы Башревкомдың Мәскәүгә ебәргән бик күп телеграммаларына Үҙәк бер ниндәй ҙә иғтибар бирмәй ҡалдыра; 2) Башҡортостан республикаһы ҡарамағынан бөтә иҡтисади дәүләт органдарын тартып алыу<ref>Бында һүҙ 1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары менәнм бер яҡлы ҡабул ителгəн «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дəүлəт ҡоролошо тураһында» ҡарары хаҡында бара.</ref>, автономияла мәҙәни үҫеш тыуҙырыуға бер ниндәй мөмкинлек бирмәй; 3) Башҡортостандағы Үҙәктең вәкәләтлек институттары бөтә яҡлап эштәрҙе тик тотҡарлап тора; 4) Башҡортостандың иң абруйлы кешеләре — Вәлидовты һәм Йомағоловты эштәренән сығарыу, улар урынында власта һәм төбәк идаралыҡ органдарына башҡорт эштәрендә иң компетентһыҙ һәм булдыҡһыҙ карьеристар, республиканы ваҡытлыса ғына булған яманлыҡ тип һанаусыларҙың килеүе булып тора. [[Файл:Члены Башкирского Правительства.png|thumb|[[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Башҡорт хөкүмәтенең]] ағзалары. Муллайән Халиҡов — беренсе рәттә уңдан өсөнсө]] 1920 йылдың көҙөндә ошондай сәбәптәр арҡаһында Башҡортостанда ихтилал тоҡанып китә. Муллайән Халиҡов был конфликты һөйләшеүҙәр юлы менән генә бөтөрөү өсөн бөтә көсөн һала. 1921 йылда ихтилал тулыһынса баҫтырыла. Был ваҡиғаларҙан һуң Мәскәү властары ҡайһы бер элекке Вәлидов Башревкомының ағзаларын республика менән етәкселек итеү органдарына ҡайтара. 1921 йылдың ғинуарынан Башҡортостандың халыҡ мәғарифы комиссары булып эшләй. Халиҡов февралдә уҙған IV Бөтә Рәсәй партконференцияһында милли мәсьәлә һәм башҡорт милли хәрәкәте хаҡында доклад уҡый, унда РСФСР властары менән башҡорт хәрәкәте араһында булған үҙ-ара аңлайышһыҙлыҡтың тарихи тамырҙарын күрһәтергә тырыша. Был конференция Халиковтың тәҡдимдәрен ҡабул итә һәм Башҡортостандың территорияһында рәсми телдәре итеп [[Башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[рус теле|рус]] телдәрен иғлан итә<ref name="ReferenceB"/>. 1921 йылдың июль айында Муллайән Халиҡов Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы хөкүмәте — [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы|Халыҡ комиссарҙары советы]]ның рәйесе итеп һайлана. Республикала был ваҡытта меңәрләгән эре һәм ваҡ сәнәғәт предприятиелары эшләмәгән, сәсеү майҙандары һуғышҡа тиклем менән сағыштырғанда өстән бер өлөшкә кәмей, икмәк йыйыу һәм мал башы һаны бик ныҡ ҡыҫҡара, йөҙләгән ауыл һәм меңәрләгән йорт хужалыҡтары янған була, 200 мең кеше өйһөҙ ҡала. Был осор [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)|бик ҡаты аслыҡ йылдарына]] тап килә, Наркомпрод аҙбарҙарында бер икмәк тә ҡалмай, Үҙәктән ҡайтарылған аҡсалар бөтә сығымдарҙың 10 % ҡаплай алмай. Халиҡов етәкселегендә хөкүмәт республиканы РСФСР-ҙың аслыҡ райондарына индерер өсөн, автономияла аҙыҡ-түлек һалымын (продналогты) ғәмәлдән сығарыр өсөн бик күп эштәр башҡара<ref>Ленинға, Сталинға һәм Брюхановҡа Халиҡов ебәргән телеграммаларҙың береһендә былай тиелгән:<blockquote>«Продовольственное положение Башкирии катастрофическое. Башкирское население в ужасном положении: питаются размолотой древесиной, вареной старой кожей… Смертность от голода большая… Только за последние два года исчезло около 83 тыс. крестьянских хозяйств, сельское население сократилось на 589,4 тыс. человек, то есть на 22 процента, число безлошадных дворов увеличилось на 97,7 тыс., бескоровных — на 60 тыс. Сильнее всего голод охватил башкирское население, численность которого уменьшилась на 29 процента. Имели место факты людоедства и спекуляции человеческим мясом…»</blockquote></ref>. Һөҙөмтәлә 1921 йылдың 9 авгусында ''Асығыусыларға ярҙам буйынса Башҡорт өлкә комитеты'' (Башпомгол) ойошторола. [[АҠШ]]-тың ''Америка административ ярҙамы'' (АРА) ойошмаһы эшмәкәрлеге лә, Үҙәк власы менән тыйылғанға тиклем, халыҡҡа ярҙам күрһәтә. Хөкүмәт рәйесе вазифаһында ул Башҡортостан дәүләтселеген нығытыуҙа, элекке башҡорт кантондарының территорияһын республика составына индереү, ә иң мөһиме Өфө губернаһы башҡорттарын автономияға ҡушыуҙа ҙур эштәр башҡара. 1921 йылдың майында уҡ Халиҡовтың доклады нигеҙендә [[Башобком]] менән [[БашҮБК]] түбәндәге ҡарарын сығара: <blockquote> * В основу Башкирской Советской Социалистической Республики берется Малая Башкирия в составе ныне существующей Башкирской республики с присоединением Златоустовского горонозаводского района, Архангельского клина (Уфимской губ.) Магнитной горы и минских башкир в составе 19 волостей Белебеевского и Уфимского уездов. * включить в состав Башреспублики г. Оренбург; * включить целиком ныне существующую Уфимскую губернию с городом Уфой; * включить башкирские волости Мензелинского уезда по реке Ик.</blockquote> Был эште тормошҡа ашырыр өсөн Муллайән Халиҡовҡа күп тапҡыр Мәскәүгә барырға тура килә. Үҙәк власть Башҡортостан хөкүмәте индергән тәҡдимдәрҙең ҡайһы берҙәрен ҡабул итмәй. Ә шулай ҙа 1922 йылдың 14 июнендә Өфө губернаһын Башҡортостанға ҡушырға ҡарар итә. Халиҡов «[[Оло Башҡортостан]]» хөкүмәте рәйесе булып китә. Муллайән Халиҡовтың республикла булған абруйы бик юғары була, был Үҙәк властарға оҡшамай һәм 1925 йылдың аҙағында ул Мәскәүгә эшкә ебәрелә. Бында ул Ауыл хужалығы банкында эшләй. Халиҡовты үҙенең яҡташтарына, төньяҡ-көнбайыш башҡорттарына, ваҡытында кадрҙар сәйәсәте буйынса ярҙам итмәүе, гәзиттәрҙең тик татар телендә сығыуы һәм мәктәптәрҙә лә был телдә генә уҡытыуы бик ныҡ борсоған<ref name="vatandash.ru"/>. 1930—1933 йылдарҙа Ҡыҙыл профессураның иҡтисад институтында белем ала. Артабан [[РСФСР]] финанс комиссариатының Бюджет идаралығы начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1929—1933 йылдарҙа Әҙеһәмов, Мутин, Мырҙабулатов, Бикбаев, Теләүберҙин, Имаҡов, Муллабаев һәм башҡаларға «вәлидовсылар» тип исем тағып репрессиялағандар. 1937 йылда НКВД органдары йәнәһе Вәлиди директиваһы буйынса 1929 йылда төҙөлгән ике «емергес милләтселек үҙәктәрен» таба: береһе Өфөлә — Иҫәнсурин, Дауытов, Ишмөхәммәтов, Әсәҙуллин, Ейәнсурин, икенсеһе Мәскәүҙә — Бейешев, Ҡушаев, Мортазин, Йомағолов, Халиҡов, Таһиров, Булашев була. 1937 йылдың 25 июлендә Халиҡов, совет власына ҡаршы террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнеп, НКВД органдары тарафынан ҡулға алына. 27 сентябрҙә Муллайән Дәүләтша улы Халиҡов [[СССР]] Юғары Советының Хәрби коллегияһы ҡарары буйынса атыла. Егерме йыл үткәс, 1958 йылдың 28 ғинуарында, шул уҡ Коллегияның ҡарары менән аҡлана<ref name="lists.memo.ru"/>. == Ғаиләһе == Ҡатыны: ''Сара Зәкир ҡыҙы'' (1899—?), 1937 йылда репрессиялана, оҙаҡ йылдар буйы лагерҙар аша үткәндән һуң да Өфөгә ҡайтырға мөмкинлек бирмәйҙәр, Свердлов өлкәһенә күсә. 1958 йылда аҡлана. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ<ref name="ReferenceA"/>. == Мәҡәләләре == * ''Халиков М. Д.'' Башкирия за 15 лет.// «Советское государство». — 1934. — № 2. — С. 49—56. == Хәтер == [[Файл:Стерлитамак ул.Карла Маркса 103.jpg|мини|Муллаян Халиков иҫтәлегенә таҡтаташ. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы, [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты]] бинаһы]] * 2009 йылда [[Өфө]]лә Муллайән Халиҡовтың төбәк йәмғиәт фонды ойошторола<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/175480/?sphrase_id=391793|title=Учрежден Региональный общественный фонд Муллаяна Халикова|date=2009-01-20|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-14}}</ref>. * 2009 йылда [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында урынлашҡан Башҡорт хөкүмәте резиденцияһының элекке бинаһында Муллайән Халиҡовҡа бағышлап таҡтаташ асыла<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/181433/?sphrase_id=391793|title=В Стерлитамаке состоялось торжественное открытие мемориальной доски Муллаяну Халикову|date=2009-03-24|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-14}}</ref>. * 2008 йылда [[Нефтекама]] ҡалаһында «Халиҡов уҡыуҙары» үткәрелгән<ref name="ReferenceA"/><ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/164165/?sphrase_id=391793|title=В Нефтекамске проходят «Халиковские чтения»|date=2008-04-18|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-14}}</ref>. * 2009 йылда [[Бүздәк]] ауылы урамдарының береһенә Муллайән Халиҡов исеме бирелә<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/179469/?sphrase_id=391793|title=Земляки Муллаяна Халикова отмечают 115-ю годовщину со дня его рождения|date=2009-02-17|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-14}}</ref>. * Муллайән Халиҡовтың тормош юлы һәм сәйәси эшмәкәрлеге хаҡында Ғәли Ғатауллин «Актауға ҡайтам әле» («Возвращусь в Актау») исемле китап баҫтырып сығара<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/607588/?sphrase_id=391793|title=Школьники Буздякского района познакомились с биографией Муллаяна Халикова|date=2014-02-13|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-14}}</ref>, ә яҙыусы Фәнил Шәрипов уға бағышлап «Тәрән тамырҙар» («Глубокие корни») исемле роман яҙа<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/601913/?sphrase_id=391793|title=Муллаян Халиков — один из основателей автономной Башкирии (К 120-летию со дня рождения)|date=2014-01-23|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-14}}</ref>. * 2014 йылда [[Бүздәк районы]]нда Муллайән Халиҡовтың тыуыуына 120 йыл тулыуға арналған фән­ни-ғәмәли конференция уҙғарыла<ref>{{cite web|url=http://bashgazet.ru/obshestvo/14085-yklg-layy-shhes.html|title=Һәйкәлгә лайыҡ шәхес|date=2014-07-18|publisher=[[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]]|accessdate=2015-02-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215204127/http://bashgazet.ru/obshestvo/14085-yklg-layy-shhes.html |date=2018-02-15 }}</ref>. * 2022 йылда [[Бүздәк]] ауылында Башҡортостан автономиялы республикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе — Муллайән Халиҡов иҫтәлегенә бюст ҡуйыла<ref>{{cite web |url=https://www.bashinform.ru/news/politics/2022-03-26/v-bashkortostane-otkryli-byust-odnomu-iz-osnovateley-avtonomnoy-respubliki-mullayanu-halikovu-2744823|title=В Башкортостане открыли бюст одному из основателей автономной республики Муллаяну Халикову|date=2022-03-26|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2022-04-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/151504.html|title=В Буздякском районе открыли бюст выдающемуся государственному деятелю Башкортостана Муллаяну Халикову|date=2022-03-26|publisher=Официальный сайт Главы Республики Башкортостан|accessdate=2022-04-07}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = | заглавие = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. /Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = 1 | страниц = 392 | страницы = 169, 269 | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }} * ''[[Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы|Давлетшин Р. А.]]'' «Предлагаем не отталкивать Халикова…»// Возвращенные имена. Уфа, 1991. С. 252—262. * {{книга | автор = Давлетшин Р. А. | заглавие = Халиков Муллаян Давлетшинович. // Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 616—617 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} * Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925). Т. 1. Уфа, 2002. С. 118—119, 318. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|74258|Халиков Муллаян Давлетшинович|автор=[[Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы|Давлетшин Р. А.]]}}{{ref-ru}} * {{ВЭБ|52174|Халиков Муллаян Давлетшинович|автор=Давлетшин Р. А.}} == Видеояҙмалар == * {{YouTube|op7LB5LAvwA|logo=1|Личность в башкирской истории: Муллаян Халиков}} * {{YouTube|ErwVV7poACE|logo=1|Преемник Валидова}} {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре}} {{Башҡортостан хөкүмәте етәкселәре}} [[Категория:Мөхәмәҙиә (Троицк) мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйестәре]] [[Категория:Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзалары]] lbzzajsefqsefoi7tzpp8owh4vic2t6 Ҡалып:WLF 10 50590 1294993 367085 2026-04-30T00:22:18Z Вәхит 24644 1294993 wikitext text/x-wiki {{nobr|{{Флагификация|Уоллис һәм Футуна}}}}<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Код буйынса флагтар|{{PAGENAME}}]] </noinclude> e5enwppcob0pbr2a1z4q03h47cc24e1 Татарстан башҡорттары 0 97581 1294929 1234527 2026-04-29T13:02:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294929 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Ук}} '''Татарстан башҡорттары''' — [[Татарстан Республикаһы]]нда йәшәгән [[башҡорттар]]. Шартлы рәүештә ике төркөмгә бүленә: беренсеһенә — Татарстандың көнсығыш төбәктәрендәге ерле башҡорттарҙың вариҫтары, икенсеһенә совет һәм советтан һуңғы осорҙарҙа Урал-Волга буйының башҡа төбәктәренән республикаға күсеп килгән башҡорттар инә<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Асылгужин Р. Р., Баширова Ф. Е., Маннапов М. М., Мухаматьянов Р. Т., Рыскулов Р. М., Фаттахова Т. Д., Юсупов Ю. М.''<nowiki> </nowiki>Башкиры в субъектах Российской Федерации.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2012. </span></ref>. == Тарихы == === Башҡорттар һәм Волга буйы Болғары === [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]] мәғлүмәттәренә ярашлы, 921—922 йылдарҙа [[Волга буйы Болғары]] менән башҡорттар иле араһындағы сик [[Оло Сәрмәсән]] йылғаһы буйлап үткән. X—XIII бб. көнбайыш башҡорттар Волга буйы Болғары составында була. Ҡайһы бер башҡорт ҡәбиләләре Волга буйы болғарҙарынан сыҡҡан. [[Башҡорт теле]]<nowiki/>ндә [[вокализм]] болғар теленең тура вариҫы булған [[сыуаш теле]]<nowiki/>ндәге һуҙынҡылар системаһына оҡшаш<ref>[http://www.ng.ru/science/2012-09-12/14_volga.html ''Козлов С.'']</ref>. 1229 йылдың яҙында татар-монголдарҙың утыҙ меңле ғәскәре Көнбайышҡа йүнәлә һәм көҙгә Яйыҡ менән Волга буйы далаларына килеп етә, унда башҡорттар һәм уларҙың союздашы булған болғарҙар яғынан ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. 1232 йылда татар-монголдар Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Биләрҙе алырға йыйына, ләкин Оло Сәрмәсән һәм Ҡондорса йылғалары буйындағы оборона һыҙығында тотҡарланып ҡала<ref>[http://www.i-gagin.ru/content_art-9.html ''Гагин И. '']</ref>. Артабанғы походтарҙа илбаҫарҙар башҡорттар һәм болғарҙарҙы һындырыуға өлгәшә. [[Рәшит-әд-Дин]] шаһитлыҡ итеүенсә, 1236 йылдың көҙөндә монголдар ''«буларҙар һәм башғирдтарға ҡаршы походҡа ҡуҙғала һәм әллә ни ҙур көс түкмәйенсә уларҙы буйһондора»''. Булар һәм Башғирд илдәре яулап алынһа ла, уларҙың халҡы «тағы күтәрелә»<ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/pdf/bashkiry_i_bashkortostan.pdf ''Антонов И. '']</ref>. === Сыңғыҙлылар дәүләте составында === XIII быуат башында Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө монгол-татарҙар һөжүменә дусар була. Илбаҫарҙар ябырылыуын тәүгеләрҙән булып Болғар дәүләте татый, уның составында төньяҡ-көнбайыш башҡорттары ла була. Волга буйы Болғарын ҡыйратҡандан һуң [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] 1236 йылда монголдар власы аҫтында ҡала, 1243 йылда [[Батый хан]] нигеҙләгән [[Алтын Урҙа]]<nowiki/>ға инә. Башҡорттар Алтын Урҙа ханына яһаҡ түләргә тейеш була, яһаҡ хатта имсәк балаларға ла һалына<ref>[http://salavat2000.narod.ru/glava3.htm БАШКОРТОСТАН В СОСТАВЕ ЗОЛОТОЙ ОРДЫ]</ref><ref>[http://www.hrono.ru/text/2006/fatk07_06.html Чтобы жить в мире]</ref>. Яһаҡтан тыш башҡорттар монгол аҡһөйәктәренә аттар бирергә тейеш була. Артабанғы баҫып алыу яуҙарында монгол хандары ерле халыҡтарҙың да ҡатнашыуын талап итә. Башҡорттарға шулай уҡ, үҙ иҫәбенән тәьмин итеп, запас аттар биреп, талап ителгән һанда яугирҙар бирергә тура килә. Башҡорттарҙың үҙ ерҙәре XIII быуат башында [[Алтын Урҙа]] тарафынан уның аҫаба ере тип иғлан ителә. XIV—XV быуаттарҙа Алтын Урҙа бер нисә дәүләткә тарҡала. [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] территорияһы өс өлөшкө бүленгән булып сыға: * көньяғы һәм урта өлөшө — [[Нуғай Урҙа]]һы<nowiki/>на; * көнбайышы һәм төньяҡ-көнбайышы — [[Ҡазан ханлығы]]<nowiki/>на; * көнсығышы һәм төньяҡ-көнсығышы [[Себер ханлығы]] хакимлығына эләгә. [[Алтын Урҙа]] тарҡалғандан һуң, башҡорттар йәшәгән территорияларҙың бер өлөшө ([[Ыҡ]] йылғаһының түбәнге һәм урта ағымы, [[Минзәлә]] йылғаһы үҙәне, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының түбәнге ағымы, [[Сулман (йылға)|Каманың (Сулмандың)]] һул яры) [[Ҡазан ханлығы]]<nowiki/>на инә. Ҡазан хандарының башҡорттар менән үҙ-ара мөнәсәбәте башҡорттарҙы тарханлыҡ грамоталарына алмашҡа хәрби хеҙмәткә йәлеп итергә тырышыуҙан тора. Был сәйәсәт Ыҡ йылғаһы үҙәненә башҡорт ҡәбиләләрен тартыу мөмкинлеген бирә. Кенәз [[Курбский, Андрей Михайлович|Андрей Курбский]] яҙыуынса, Ҡазан ханлығында татар теленән тыш — биш төрлө тел: ар, башҡорт, мордва, черемис һәм сыуаш телдәре була. Ханлыҡтар даими үҙ-ара һуғыштар алып бара, уларҙан башҡорт халҡы бик ныҡ йонсой<ref>[http://www.oktb-tower.narod.ru/histor/bash1.htm Наш край в древности]</ref>. Шунлыҡтан көнбайыш башҡорттар, Ҡазан ханлығына урыҫ ғәскәрҙәре һөжүм иткәндә, уларға ярҙамға бармай<ref>[http://prisoed450.narod.ru/xarakter.htm Характер и условия принятия башкирами подданства Русского государства]</ref>. === Урыҫ дәүләтенә инеү === {{шуҡ|Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуы}} 1552 йылда, [[Ҡазан ханлығы]]н ҡыйратҡандан һуң, [[Иван Грозный|Яуыз Иван батша]] башҡорттарҙы урыҫ подданныйлығына саҡыра, уларға ерҙәрен, диндәрен һаҡларға вәғәҙә итә, ләкин урыҫ армияһында хеҙмәт итеү һәм яһаҡ түләү шартын ҡуя. Хәҙерге Татарстан территорияһында йәшәгән башҡорт ҡәбиләләре һәм ырыуҙары беренселәрҙән булып Ҡазанда баяр А. Б. Горбатов-Шуйский менән был хаҡта һөйләшеүҙәр үткәрә. 1554 йылда көнбайыш башҡорттары урыҫ подданствоһына күсә<ref>[http://atlasmap.ru/index.php/russiannews/101788 Башкиры]</ref>. Ырыуҙар вәкилдәре [[Жалованный грамоталар|жалованный грамота]]<nowiki/>лар ала, башлыҡтар [[Тархан (титул)|тархан]], кенәз, староста булып китә. Башҡорттарға [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|аҫабалыҡ хоҡуғы]]<nowiki/>н һаҡлау, дин тотоу ирке, үҙидара, хәрби яҡлау гарантиялана. Башҡорттар яһаҡ түләү һәм хәрби хеҙмәт үтәү йөкләмәһен ала. === Кама буйында XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдары === Башҡорттар феодаль иҙеүҙең көсәйеүенә, аҫабалыҡ хоҡуҡтарын боҙоуға, динде ҡыҫыуға ҡаршы ҡат-ҡат баш күтәрә. [[Кама]] буйындағы башҡорт халҡының ҙур ихтилалдарының береһе — [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|<nowiki/>]] [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|1662—1664 йылдар ихтилалы]]. [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|1681—1684 йылдарҙағы киләһе башҡорт ихтилалы]]<nowiki/>ның сәбәбе халыҡтың аҫабалыҡ хоҡуҡтарын боҙоу һәм урыҫ булмаған халыҡтарҙы көсләп суҡындыра башлау була. Ихтилал башында [[Сәйет Йәғәфәров|Сәйет Садиир]] тора, халыҡ уны Сәйет батыр тип йөрөтә, ә ихтилал барышында ул ''Сәфәр хан ''тип иғлан ителә. Көнбайыш Башҡортостан, Кама аръяғы һыҙаты районы, ул саҡта колонияға әйләндереү, халҡын суҡындырыу йәһәтенән көслө баҫым аҫтында ҡалған була. 1682 йыл башында баш күтәреүселәр отрядтары Кама аръяғы һыҙатының ҡәлғәләренә ([[Минзәлә]], [[Зәй]],[[Шишмә]] һ.б.) һөжүм итә. Ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрелә. 1683 йылдың июнь уртаһында Минзәлә эргәһендә кенәз Ю. С. Урусов ҡулы аҫтында хөкүмәт ғәскәрҙәренең ҙур төркөмө туплана. Тиҙҙән улар Минзәлә һәм башҡа ҡәлғәләр тирәһендә тәүәккәл һөжүмгә күсә һәм баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата. Ҡан ҡойғос һуғыш һөҙөмтәһендә башҡорттар еңелә һәм тарҡала, ләкин Сәйет Садиир тотолмай, [[Себер даруғаһы]]нда көрәшен дауам итә. Ихтилал баҫтырылғас, башҡорттарҙың бер өлөшө, ҡалмыҡтарҙың мәжбүр итеүе арҡаһында, подданствоһын алмаштырырға була һәм ҡалмыҡ тайшыһы Аюки ҡулы аҫтына китә. Уның яғына «Ыҡ һәм Ағиҙел башҡорттары, сыуаштарҙың яртыһы ҡатындары һәм балалары менән китә»<ref>[http://kam.ru/history/ermakov/100 История Набережных Челнов В.]</ref>. Ҡырҡ меңле ҡалмыҡ ғәскәренең аяуһыҙлығы башҡорт баш күтәреүселәрен Урыҫ дәүләтенә ҡаршы көрәшен туҡтатырға мәжбүр итә. Батша хөкүмәтенең уның бер ҡасан да мосолмандарҙы ихтыярһыҙлап суҡындырыу тураһында указ сығарғаны булмауы тураһында белдереүе лә бының сәбәптәренең береһе була. Һөҙөмтәлә, батша хөкүмәте мосолмандарҙы көсләп суҡындырыуҙан баш тарта<ref>[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Первые башкирские восстания.]</ref>. [[XVIII быуат]] башында Петр I тарафынан үткәрелгән әүҙем тышҡы сәйәсәт һәм диңгеҙгә сығыу өсөн башланған һуғыштар күп сығымдар талап итә. Бик күп төрлө яңы һалымдар, йыйымдар барлыҡҡа килә. Властарҙың ғәмәлдәре менән риза булмаған башҡорттар йәнә ихтилалға күтәрелә. Ул [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] булараҡ билдәле. [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары]] XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдарынан иң көслөһө була. Ихтилалдарҙа ҡатнашҡан башҡорттарҙы баҫтырыу һәм язалау өсөн императрица [[Анна Иоанновна]] указы буйынса хөкүмәт тарафынан [[Башҡорт эштәре комиссияһы]] ойошторола, штабы [[Минзәлә]] ҡалаһында урынлаша. === Көнбайыш башҡорт кантондары === [[Файл:Печать_18-го_юрта_11-го_Башкирского_кантона.jpg|thumb|11-се башҡорт кантонының 18-се йорто мисәте]] Башҡортостанда [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|идара итеүҙең кантон системаһы]] Рәсәй императорының 1798 йылдың 10 апрелендәге указы менән Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен нығытыу һәм башҡорт төбәген ҡулда тотоу маҡсатында индерелә<ref><span class="citation" contenteditable="false">Кантонная система управления в Башкирии (1798—1865).// Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — С. 322. — 672 с. </span></ref>. Был указға ярашлы, [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]], [[Вятка губернаһы|Вятка]] губерналарындағы башҡорттарҙан һәм мишәрҙәрҙән регуляр булмаған ғәскәр — [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]] төҙөлә. Ул 11 башҡорт һәм 5 мишәр кантонына бүленә. 1803 йылға тиклем хәҙерге Татарстан территорияһында булған кантондар Ырымбур губернаһына инә: [[Бөгөлмә өйәҙе]]<nowiki/>ндә — 10-сы Башҡорт кантоны һәм [[Минзәлә районы|Минзәлә өйәҙе]]<nowiki/>ндә — 11-се Башҡорт кантоны. Яңы башҡорт кантоны ойошторолоп, административ үҙгәрештәр тормошҡа ашырылғандан һуң, көнбайыш башҡорт кантондарына 11-се кантон (Ырымбур губернаһының Минзәлә өйәҙенән башҡа) өҫтәлә, уға Вятка губернаһының Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре инә, ә Бөгөлмә өйәҙе 12-се Башҡорт кантоны составында була. 1806 йылдың 9 ноябрендә [[Александр I Павлович|Александр I]] хәрби ҡоро ер көстәре министры генерал С. К. Вязмитиновҡа Наполеон Францияһы менән һуғышҡа 10 башҡорт полкы ойошторорға ҡуша. Хәрәкәт итеүсе армияға 10000 башҡорт ебәрелә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] башланғас, башҡорттарҙан 15 полк төҙөлә. Шул иҫәптән 11-се башҡорт кантонынан — 6-сы Башҡорт полкы һәм өлөшләтә 5-се, ә 12-се кантон башҡорттарынан 13-сө, өлөшләтә 5-се һәм 12-се Башҡорт полктары төҙөлә<ref>[http://www.museum.ru/1812/Army/Kalinin2/index.html#c1 ''Калинин С. Е.'' Башкиро-Мещерякское войско в 1812—1814 гг.]</ref>. 1855 йылда кантондар үҙгәртелә: Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияһында — 17-се башҡорт кантоны (элекке 11-се кантондың бер өлөшө), Минзәлә өйәҙе территорияһында 18-се һәм 19-сы башҡорт кантондары (әүәлге 11-се кантон территориялары) барлыҡҡа килә. Ә элекке 12-се кантондың бер өлөшө 23-сө башҡорт кантонына ҡушыла<ref><span class="citation" contenteditable="false">''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]'' [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=info&pa=arxiv Һеҙ кем, көнбайыш башҡорттары, йәки тарихи документтар нимә һөйләй?] // «Киске Өфө». — 2010. — № 5. — С. 7.</span></ref>. 1865 йылда Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһын бөтөрөү [[Крестьянская реформа в России|1861 йылғы Крәҫтиән реформаһы]]<nowiki/>ның бер өлөшө булып тора. === XIX б. аҙағы — XX бб. башы === XIX б. аҙағы — XX б. башында Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә, Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә, Вятка губернаһының Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәрендә йәшәгән башҡорттар һаны байтаҡ була. Рәсәй империяһында үткәрелгән иҫәп алыуҙар был өйәҙҙәрҙә башҡорттар йәшәгән бер нисә йөҙ ауылды теркәгән. Был ауылдарҙың бер өлөшө этник йәһәттән ҡатнаш була — башҡорт-типтәр, башҡорт-типтәр-мишәр, ләкин XX быуатҡа тиклем был төбәктә башҡорттар һан яғынан өҫтөнлөк итә әле<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1448 Некоторые аспекты этнодемографических процессов в полиэтничном регионе]</ref>. XIX—XX бб. араһында Өфө губернаһының бер өйәҙендә лә ҡазан татарҙары, мишәрҙәр һәм типтәрҙәрҙең дөйөм һаны башҡорттарҙан күберәк булмай. [[1918 йыл]]дың ғинуарында [[Минзәлә|Минзәлә ҡалаһы]]<nowiki/>нда өйәҙ мосолман йыйыны үтә. Унда Урал-Волга штатына мөнәсәбәт мәсьәләһе ҡуйыла. Йыйын делегаттарының күпселеге [[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостандың территориаль автономияһы]] яҡлы була<ref name="ReferenceA"/>. 1920—1921 йылдарҙа Минзәлә, Бөгөлмә, Сарапул, Алабуға өйәҙҙәре территориялары яңы ойошторолған Татар АССР-ы составына индерелә. Татар АССР-ы эсендә байлар ҡәбиләһе башҡорттарының аҫаба ерҙәре тотошлайы менән тиерлек, йәнәй, бүләр, юрмый ҡәбиләләре башҡорттары ерҙәренең күп өлөшө (ҡара: ''Этнографик төркөмдәр ''киҫәге), ҡырғыҙҙарҙың ерҙәренең бер өлөшө (Аҡтаныш һәм Ютазы райондарында), гәрә (Аҡтаныш районы) һәм йылан (Баулы районы) ерҙәренең бер өлөшө, шулай уҡ [[мең]] һәм [[табын]] башҡорттарының ҙур биләмәләре ҡала<ref name="ReferenceA"><span class="citation" contenteditable="false">История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2010. </span></ref>. 1897 йылдағы Рәсәй империяһының беренсе халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Минзәлә, Бөгөлмә, Алабуға, Сарапул өйәҙҙәре территорияһында 166598 башҡорт (башҡорт телен туған теле тип атағандар) йәшәгән (Ҡара: Таблица 4). 1920 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татар АССР-ында 139858 башҡорт һәм типтәр йәшәгән<ref>Труды Центрального статистического управления.</ref>, ләкин 1926 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә Татар АССР-ында башҡорттар һаны, ҡырҡа кәмеп, 1752 кешегә ҡалған. Бының сәбәбен хәҙерге сәйәсмәндәр ТАССР дәүләт-административ аппаратының яһалма сәйәсәте менән милләтте үҙгәртеп яҙҙырыуҙа<ref>Янгузин Р. 3., Хисамитдинова Ф. Г. Коренные народы России. Башкиры. — Уфа: Китап, 2007. — 352 с. С. 99</ref>, шулай уҡ тел һәм этник ассимиляцияла күрә<ref>''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап 2009, С.364-366</ref>. Тел һәм этник ассимиляция сәбәптәре тип, ҡағиҙә булараҡ, түбәндәгеләр атала:<ref>Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Асфандияров А. 3., Абсалямов Ю. М., Роднов М. И. — Уфа, Китап, 2001. — 712 с.</ref> * '''башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың тел һәм мәҙәни-көнкүреше оҡшашлығы'''. Ассимиляцияға килтергән төп сәбәп булып тел оҡшашлығы, татар телендә уҡытылыу, татар әҙәбиәте таратылыу арҡаһында башҡорттарҙың татар мәҙәниәте һыҙаттарын үҙләштереүе тора. Былар башҡорттарҙа ике яҡлы этник үҙаңды формалаштыра. * '''керҙәш татарҙар һәм керҙәш башҡорттар төркөмдәрендә социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәр оҡшашлығы.''' [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] билдәләгәненсә, Өфө губераһының көнбайыш өйәҙҙәрендә 36 % керҙәш башҡорт йәшәй. Уларҙың керҙәш татарҙар менән бергә аҫаба башҡорттарға бойондороҡлолоғо йылдам ассимиляцияға сәбәп була. Бер типлы хужалыҡ итеү ҙә ассимиляцияны арттыра. Көнбайыш башҡорттар, татарҙар кеүек үк, ултыраҡ тормошта йәшәй, ер эшкәртеү менән шөғөлләнә. * '''дин берлеге'''. Башҡорттар ҙа, татарҙар ҙа мосолман динле булғанлыҡтан ассимиляцияға ҡамасаулай торған дини ҡаршылыҡ булмай. * '''сәйәси шарттар'''. Элекке Бөгөлмә, Минзәлә, Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәрен Татар АССР-ына индереү, артабан ваҡытлы матбуғатты, мәктәптә уҡытыуҙы тик татар телендә алып барыу. * '''демографик шарт'''. Керҙәштәр һанын арттырыу. Ҡайһы бер өйәҙҙәргә мишәрҙәр һәм типтәрҙәр күпләп күсенә, шунлыҡтан, мәҫәлән, 1863 йылда уҡ 100 кешегә Минзәлә өйәҙендә — 39 күскенсе, ә Бөгөлмә өйәҙендә 36,5 күскенсе тура килә. * '''татарҙарҙы һәм башҡорттарҙы территориаль яҡтан ҡатнаштырыу'''. XIX быуат башына уҡ башҡорттар менән бергә ҡазан татарҙары, [[Мишари|мишәрҙәр]], [[типтәрҙәр]] йәшәгән ҡатнаш ауылдар һаны арта. Бөгөлмә өйәҙендә ундай ауылдар һаны — 89,7 %, ә Минзәлә өйәҙендә 58,7 % тәшкил итә. * '''татарҙар менән башҡорттар араһында ҡатнаш никахтар күбәйеү'''. Эндогамияның боҙолоуы. Д. М. Исхаҡов билдәләүенсә, ХХ быуаттың беренсе тиҫтә йылында төньяҡ-көнбайыш зонала әсәһе башҡорт булмаған (күп осраҡта татар) башҡорттар һаны 60 %-ҡа етә<ref>''Исхаков Д. М.'' Татары: перепись и политика. — Казань, 2010, С.27.</ref>. Хәмиҙуллин Б. Л. раҫлауынса, башҡорттар төпләнгән территорияларҙы Ҡазан ханлығына индереү, уның күрше территорияларға сәйәси һәм иҡтисади йоғонтоһо, башҡорттарҙың хан ғәскәрендә йөрөүе башҡорттарҙың татарҙар менән XVI быуатта ҡатнаша башлауына килтерә<ref>''Хамидуллин Б. Л.'' Народы казанского ханства: этносоциологическое исследование. — Казань: Татарское книжное издательство, 2002.</ref>. 1917 йылда советтарҙың Ер тураһындағы декреты менән ергә милекселектең бөтә төрҙәрен, шул иҫәптән [[башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы]]<nowiki/>н да юҡҡа сығарыу уларҙың көсһөҙләнеүенә һәм башҡа этнос тарафынан йотолоуына килтерә. Артабан, философия фәндәре кандидаты Аҫылғужин Р. Р. фекеренсә, башҡорт филолог ғалимдарының бер өлөшө, төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының һөйләш телен (башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты) башҡорт әҙәби теле составына индермәүе хәлде тағы ла ҡатмарлаштыра төшә<ref name="autogenerated1">[http://www.gumilev-center.ru/?p=10044 Этническая идентичность западных башкир]</ref><ref>[http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1039 Башкирская кровь и татарский язык]</ref>. Ассимиляцияланған төркөм бөгөн ҡазан татарҙары составындағы типтәр-башҡорт этнографик төркөмө тип ҡарала<ref>Татары. — М.: Наука, 2001, С.18.</ref>. == Һаны һәм таралып ултырыуы == ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[:Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары|Татарстан башҡорттарының ауылдары]]'' {| align="right" cellpadding="4" style="margin: 1em 1em 10px; border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%; background: rgb(240, 240, 240);" class="" | {| class="wide" |+''Таблица 1. 1897 й. Рәсәй империяһында халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, ТАССР составына тулыһынса йә өлөшләтә индерелгән өйәҙҙәрҙә туған телен башҡорт теле тип танығандар (башҡорттар) һаны<br> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России]</ref>.'' ! Өйәҙ ! Һан |- |'''[[Өфө губернаһы]]ның [[Минзәлә өйәҙе]] ''' | 123052 |- |'''[[Вятка губернаһы]]ның [[Сарапул өйәҙе]] ''' | 5100 |- |'''Вятка губернаһының [[Алабуға өйәҙе]]''' | 8799 |- |'''[[Һамар губернаһы]]ның [[Бөгөлмә өйәҙе]]''' | 29647 |} {| class="wide" |+''Таблица 2. Халыҡ иҫәбен алыуҙарға ярашлы,<br> ТАССР-ҙа/Татарстан Республикаһында башҡорттар һаны''<ref>[http://www.tataroved.ru/publicat/jazik_etnos.pdf Язык и этнос на рубеже веков: Этносоциологические очерки о языковой ситуации в Республике Татарстан. Казань: Магариф, 2002. — 208 с. С. 104]</ref><ref>Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г., том 4. — Казань: Издательский центр Комгосстата РТ, 2004, С.7., Национальный состав и владение языками, гражданство: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года, том 4. — Казань: Издательский центр Татарстанстата, 2013, С.5.</ref> ! Йыл ! Бөтә халыҡ !Ҡалаларҙа !Ауылдарҙа |- | '''1920 й.''' | 121300 | м/ю | м/ю |- | '''1926 й.''' | 1752 | 178 | 1574 |- | '''1939 й.''' | 931 | 575 | 356 |- | '''1959 й.''' | 2063 | 1577 | 486 |- | '''1970 й.''' | 2888 | 2498 | 390 |- | '''1979 й.''' | 9256 | 8427 | 829 |- | '''1989 й.''' | 19106 | 17461 | 1645 |- | '''2002 й.''' | 14911 | 13235 | 1676 |- | '''2010 й.''' | 13726 | 12158 | 1568 |} {| class="wide" |+''Таблица 3. Татарстан Республикаһында башҡорттар һанының миграциялы үҫеше (1992—2002 йй.)'' ! Йыл ! кеше |- | '''1992 й.''' | 491 |- | '''1993 й.''' | 540 |- | '''1994 й.''' | 295 |- | '''1995 й.''' | 211 |- | '''1996 й.''' | 212 |- | '''1997 й.''' | 308 |- | '''1998 й.''' | 164 |- | '''1999 й.''' | 180 |- | '''2000 й.''' | 102 |- | '''2001 й.''' | 17 |- | '''2002 й.''' | -60 |} |} 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 13 726 башҡорт — бөтә халыҡтың 0,36 %, республикала һаны буйынса татарҙарҙан, урыҫтарҙан, сыуаштарҙан, удмурттарҙан, мордваларҙан, мариҙарҙан һәм украиндарҙан ҡала һигеҙенсе урында (Таблица 1). Ҡазанда республикалағы бөтөн башҡорттарҙың — 12,97%-ы, Яр Саллыла — 43,01%-ы. Башҡорттар Татарстандың бөтә муниципаль райондарында һәм ҡалаларында йәшәй, ләкин береһендә лә халыҡтың күпселеген алып тормай<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf Национальный состав населения Республики Татарстан]. Проверено 27 октября 2013.</span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Татарстан Республикаһы башҡорттарының 88,6%-ы ҡалаларҙа йәшәй. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 14 911 башҡорт йәшәгән. Төп өлөшө — ҡалаларҙа. Республика башҡорттарының төп өлөшө Яр Саллы ҡалаһында йәшәй (2002 йылда 46,34 %), улар был ҡала халҡының 1,4%-ын (2002 й.) тәшкил итә. Шулай уҡ Түбәнге Кама менән Ҡазанда ла башҡорттар күп — уларҙа ярашлы рәүештә республика башҡорттарының 11,66 % һәм 9,81 % йәшәй<ref>Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г., том 4. — Казань: Издательский центр Комгосстата РТ, 2004, С.8-11, 17, 37,39.</ref>. Райондар араһында иң ҙур күрһәткес — Ютазы (202 кеше), Түбәнге Кама (196 кеше), Бөгөлмә (175 кеше) райондарында<ref>Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г., том 4. — Казань: Издательский центр Комгосстата РТ, 2004, С.66, 106, 129.</ref>. Башҡорттарҙың Яр Саллы һәм Түбәнге Камала тупланыуы XX быуаттың 60-70-се йылдарындағы хеҙмәт миграцияһы менән бәйле<ref>''Сафронов С. Г., Зубаревич Н. В.'' Республика Татарстан // Россия регионов: в каком социальном пространстве мы живем. — М., 2005, С.183.</ref> (Ҡара: Таблица 2). СССР тарҡалғандан алып 2002 йылға тиклем Татарстанға миграциялаған башҡорттар һаны арта (Ҡара: Таблица 3). == Этнографик төркөмдәр == Татарстандың бер нисә районы территорияһында (башҡорттар ултырған тарихи-географик төбәктәр биләмәләрендә урынлашҡан [[Әгерже районы|Әгерже]], [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай]], [[Аҡтаныш районы|Аҡтаныш]], [[Әлмәт районы|Әлмәт]], [[Баулы районы|Баулы]], [[Бөгөлмә районы|Бөгөлмә]], [[Алабуға районы|Алабуға]], [[Лениногорск районы|Лениногорск]], [[Менделеевск районы|Менделеевск]], [[Минзәлә районы|Минзәлә]], [[Мөслим районы|Мөслим]], [[Сарман районы|Сарман]], [[Туҡай районы|Туҡай]], [[Ютазы районы|Ютазы]] райондары<ref>Данную область называют [[Тарихи Башҡортостан|Башкирия, Башкортостан, Историческая Башкирия, Исторический Башкортостан]]</ref>) кама-ыҡ башҡорттары этник төркөмө вәкилдәре йәшәй<ref>Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.3. — Уфа: Башк. энцикл. 2007, С. 297.</ref>. Был этник төркөм вәкилдәренең теле [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты]]<nowiki/>ның түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай. Кама-Ыҡ башҡорттары формалашыуҙа төньяҡ-көнбайыш этнографик төркөмө ҡәбиләләре ([[байлар]], [[бүләр]], [[гәрә]], [[йәнәй]], [[йылан]], [[ҡырғыҙ]], юрмый), [[ирәкте]] һәм һарайлы-мең ырыуҙары ҡатнаша. ''[[Байлар]]'' ҡәбиләһенең килеп сығышын Үҙәк Азия һәм Алтайҙың монгол һәм төрки ҡәбиләләре менән бәйләйҙәр, улар 1-се мең йыллыҡ аҙағында Дим һәм Ыҡ буйының үрге ағымында урынлаша. Һуңыраҡ XIII—XIV бб. ҡәбилә Ыҡ һәм Минзәлә йылғаларының түбәненә күсенә. ''[[Бүләр]]'' ҡәбиләһенең килеп сығышын волга болғарҙары менән бәйләйҙәр, улар XIII—XIV бб. Кама буйы урмандарына һәм Ялан Зәйе түбәненә, һуңыраҡ Ыҡ һәм Сөн йылғалары үҙәндәренә төпләнгән. ''[[Гәрә]]'' ҡәбиләһенең килеп сығышын Үҙәк Азияның монгол һәм төрки ҡәбиләләренә бәйләйҙәр, улар XII—XIII бб. Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан, XIV—XV бб. ҡәбиләнең бер өлөшө Бөй һәм Етеҙ Танып араһына күсеп төйәкләнгән. ''[[Йәнәй]] ''ҡәбиләһе вәкилдәре волга болғарҙарынан сыҡҡан тип иҫәпләнә, XII—XIII бб. Ялан Зәйе, Шишмә йылғалары буйын төйәк иткән, ә XIV—XV бб. Ағиҙел йылғаһының түбәненә һәм Ыҡ менән Сөн йылғалары араһына күсенгән. ''[[Ҡырғыҙ]]'' ҡәбиләһенең сығышын Үҙәк Азия һәм Алтайҙағы төрки ҡәбиләләренә тоташтыралар, XIII—XIV бб. Сөн йылғаһының түбәнге һәм урта ағымы буйында һәм Ыҡ йылғаһына Өсән йылғаһы ҡойған ерҙә урынлашҡандар. ''[[Ирәкте]]'' ҡәбиләһенең сығышын табын ҡәбиләһенең ҡара-табын ырыуы менән бәйләйҙәр, ул XV быуатта Ыҡ йылғаһы буйына күсенгән. ''[[Юрми|Юрмый]]'' ҡәбиләһенең сығышын волга булғарҙарына бәйләйҙәр, XII—XIII бб. Ялан Зәйе менән Шишмә йылғалары буйына төйәкләнгән, XIII—XIV бб. Ыҡ йылғаһының урта ағымын да биләгән. [[Мең|Ҫарайлы-мең]] ырыуы Минзәлә, Ыҡ, Ялан Зәйе йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары буйында төпләнә<ref>[http://vatandash.ru/index.php?article=1958 ''Асылгужин Р., Хамитов К.'' Сарайлы-минцы дёмской долины и мензелинской стороны.// Ж. «Ватандаш», 2010. № 6.]</ref>. XVII быуаттан башлап XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем кама-ыҡ башҡорттары улустар составына ингән бер нисә тиҫтә тораҡ пункт нигеҙләй. 1834 йылда Минзәлә, Алабуға, Бөгөлмә һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияларында башҡорттарҙың [[Йәнәй]], [[Байлар]], [[Бүләр]], [[Гәрә]], [[Йылан]], [[Ирәкте]], [[Ҡырғыҙ]], [[Мең|Һарайлы-Мең]] һәм [[Юрми|Юрмый]] улустары була<ref><span class="citation" contenteditable="false">''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]''<nowiki> </nowiki>Аулы мензелинских башкир. — [[Өфө|Уфа]]: [[Китап (нәшриәт)|Китап]], 2009. — С. 20—21. — 600 с. </span></ref>. Әлеге осорҙа ''байлар'' ҡәбиләһе төйәк иткән ерҙәр өлөшләтә — Татарстан Республикаһының Әгерже, Аҡтаныш, Баулы, Алабуға, Минзәлә, Нурлат, Сарман һәм Туҡай райондары, ''бүләр'' ҡәбиләһенеке — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш, Минзәлә һәм Мөслим райондары, ''гәрә ''һәм'' йәнәйҙеке'' — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы, ''ҡырғыҙҙыҡы '' — Татарстан Республикаһының Баулы һәм Туҡай райондары, ирәктенеке — Татарстан Республикаһының Мөслим районы, юрмыйҙыҡы — Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай, Әлмәт һәм Лениногорск райондары, ''һарайлы-мең ''ырыуыныҡы Татарстан Республикаһының Сарман һәм Туҡай райондары территориялары урынында булған. == Мәҙәниәт == Кама-ыҡ башҡорттары алып барған традицион ярым күсмә малсылыҡ XVII быуат аҙағында ер эшкәртеүгә алмаштырыла. Хужалыҡ иткәндә ерҙе ял иттереү, ағастарҙы төпләп, үртәп баҫыу яһау ысулдары, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡулланылған. Арыш, һоло, бойҙай иккәндәр. Баҡсасылыҡ та булған, башлыса картуф сәскәндәр. Хужалыҡтың төрлө тармаҡтары — малсылыҡ, ҡошсолоҡ, солоҡсолоҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, төрлө һөнәрҙәр менән шөғөлләнгәндәр. Кама-Ыҡ башҡорттарының ауылдары, ҡағиҙә булараҡ, 100-ләп хужалыҡтан торған. Йорттар бүрәнәнән һалынған. Ҡыйығын ике яҡлы итеп япҡандар. Татарстан территорияһындағы башҡорттар йәшәгән төбәктәрҙә башҡорттарҙың төньяҡ-көнбайыш костюм комплексы таралған. Уға киндер кейемдәр хас, һуңыраҡ өйҙә туҡылған кизе-мамыҡ туҡыма файҙаланғандар. Был туҡымаларҙан ҡатын-ҡыҙ күлдәктәре, алъяпҡыстар, ирҙәр күлдәктәре, ыштан теккәндәр. Өйҙә туҡылған тар иңле туҡыманан сыба (өҫкө кейем) теккәндәр. XX быуат башында туҡылған күлдәк менән алъяпҡыс йәш һәм урта йәштәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн байрамса кейем итеп тотолған, ирҙәр һәм өлкән йәштәге ҡатындар өсөн уҡалы еңһеҙ камзул көндәлек һәм байрам кейеме хеҙмәтен үтәгән<ref>''Шитова С. Н.'' Башкирская народная одежда. —1-е изд. — [[Өфө|Уфа]]: [[Китап (нәшриәт)|Китап]], 1995. —240 с., ил. С.262—263.</ref>. == Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономиялары == Әлеге ваҡытта Татарстан Республикаһында башҡорттарҙың дүрт милли-мәҙәни автономияһы бар. Улар ХХ быуаттың 90-сы йылдары башында республикала барлыҡҡа килгән башҡорт мәҙәни йәмғиәттәренән хасил була. 1992 йылда Ҡазанда — «Башҡорт йорто», Яр Саллыла «Юлдаш» мәҙәни йәмғиәттәре ойошторола. Был йәмғиәттәрҙең ағзалары Татарстан халыҡтарының 1992 йылдың майында үткәрелгән беренсе йыйынында башҡорттарҙың вәкиле була<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Баширова Ф.'' [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1105 Башкиры в Татарстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111750/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1105 |date=2016-03-04 }} // [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]. — 2002. — № 6. </span></ref>. 1998 йылдың мартында «Башҡорт йорто» йәмғиәте ойоштороу конференцияһында Ҡазан ҡалаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. 2000 йылда «Юлдаш» та Яр Саллы ҡалаһының «Шоңҡар» башҡорт милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. Ошо уҡ йылды Түбәнге Кама ҡалаһының «Урал» башҡорт милли-мәҙәни автономияһы барлыҡҡа килә. Ошо ойошмалар инициативаһы менән 2002 йылда Татарстан Республикаһы башҡорттарының I ҡоролтайы йыйыла, унда дүртенсе автономия — Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы ойошторола. == Төбәктә тыуған билдәле башҡорттар == * [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] (1894—1957) — инженер-энергетик, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. * [[Ғәбдерәхим Усман әл-Болғари]] (1752—1836) — шағир, ғалим, дин әһеле һәм мәғрифәтсе. * [[Ҡол Ғәли]] (1183—1236) — мәғрифәтсе, шағир. * [[Морат Рәмзи]] (1854—1934, Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Әлмәт ауылында тыуған) — башҡорт тарихсы ғалимы, суфый шәйехе<ref>[http://www.islam.ru/content/person/murat-ramzi-velikij-syn-bashkirskogo-naroda Мурат Рамзи — великий сын башкирского народа]</ref>. * [[Мутин Илдархан Ибраһим улы]] (1888—1938, әлеге Аҡтаныш районының Таҡталасыҡ ауылында тыуған) — Башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе, [[Башҡорт Хөкүмәте]] ағзаһы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. * [[Ризаитдин Фәхретдинов]] (1859—1936) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе (1923—1936). * [[Солтанов Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы|Солтанов Искәндәр Мөхәмәтйәр улы]] (1872—1920) — Башҡорт милли хәрәкәте юлбашсыларының береһе, Башҡортостандың Кесе Ҡоролтайы — Тәүпарламенты ағзаһы<ref name="autogenerated20131031-1"/>. * [[Солтанов Мансур Ислам улы]] (1875—1919, Минзәлә өйәҙендә тыуған) — профессиональ музыкант һәм хәйриә фонды рәйесе<ref>''Рәшит Шәкүр.'' Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. — Өфө: Китап, 2005. — 376 бит.</ref>. * [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы|Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәрип улы]] (1837—1915, Минзәлә өйәҙендә тыуған) — йәмәғәт эшмәкәре һәм дин әһеле, Ырымбур мосолман диниә назараты етәксеһе була (1886—1915)<ref name="autogenerated20131031-1">[http://encycl.bash-portal.ru/sultan_m.htm Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102160340/http://encycl.bash-portal.ru/sultan_m.htm |date=2013-11-02 }}</ref>. * [[Сәйет Йәғәфәров]] — [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәксеһе<ref>[http://www.bp01.ru/public.php?public=868 Самосознание западных башкир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103105254/http://www.bp01.ru/public.php?public=868 |date=2013-11-03 }}</ref>. * [[Таһиров Афзал Мөхитдин улы]] (1890—1938) — башҡорт совет яҙыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты]] рәйесе (1931—1937), СССР Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ағзаһы (1932—1937). * [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы]] — дәүләт эшмәкәре, тәржемәсе, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы<ref>[http://lists.memo.ru/d33/f407.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 5. Уфа, 2005. С. 178.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102130804/http://lists.memo.ru/d33/f407.htm |date=2013-11-02 }}</ref>. * [[Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы]] — иҡтисадсы, Бөтә Рәсәй Учредительный собраниеһы, Комуч ағзаһы<ref>[http://lists.memo.ru/index21.htm Москва, расстрельные списки — Коммунарка]</ref>. * [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]] (1897—1984) — [[Төркиә|т]]<nowiki/>өрөк ғалимы, философия докторы, Минзәлә башҡорттарынан сыҡҡан<ref name="ReferenceA"/>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары]] * [[Расселение башкир|Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]] * [[Типтәрҙәр]] == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор = [[Аҡманов Айтуған Ирек улы|Акманов А. И.]]|заглавие = Ведомость башкирских дач Мензелинского уезда|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = |год = 2002|том = |номер = 2|страницы = |doi = |issn = 1683-3554}} * {{Китап|автор = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]|заглавие = Аулы мензелинских башкир|ссылка = |ответственный = |место = [[Уфа]]|издательство = [[Китап (издательство)|Китап]]|год = 2009|том = |страниц = 600|страницы = |isbn = 978-5-295-04952-1|ref = }} * {{Китап|автор = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. 3.]]|заглавие = Кантонное управление в Башкирии (1798—1865)|ссылка = |ответственный = |место = Уфа|издательство = Китап|год = 2005|том = |страниц = 256|страницы = |isbn = 5-295-03586-7}} * ''Асылгужин Р. Р., Юсупов Ю. М., Салауши Т. А.'' Западные башкиры: политическая история, проблема этнической идентификации. Уфа: Хан, 2010. — 183 с. * {{Мәҡәлә|автор = Асылгужин Р. Р.|заглавие = Этнополитическая история и расселение минских родоплеменных объединений|ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2388|язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = |год = 2014|том = |номер = 1|страницы = |doi = |issn = 1683-3554}} * {{Китап|автор = [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|А.-З. Валиди Тоган.]]|заглавие = История башкир|ссылка = |ответственный = |место = Уфа|издательство = Китап|год = 2010|том = |страниц = 352|страницы = |isbn = 978-5-295-05000-8|ref = }} * Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Уфа, 2001. * История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа.: Гилем, 2012. — 416 с.: ил. — [[:ru:Special:BookSources/9785020370081|ISBN 978-5-02-037008-1]]. Т. II. — 2012. — [[:ru:Special:BookSources/9785916081008|ISBN 978-5-91608-100-8]] (т. 2) (в пер.) * История башкирского народа. В 7 т. Т.5. С.424-425.,- Уфа: Гилем, 2010. * История Башкортостана. Часть 1. С древнейших времен до 1917 г. Учебное пособие — Под ред. [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманова]] — Изд. 1-е — Уфа: Башкирское издательство «Китап». 1993—240 с. * История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века — Уфа: Китап, 1996—165 с. * ''[[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]'' Башкирские шежере. Уфа, 1960. * ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. М., 1974. * ''Кузеев Р. Г.'' Народы Среднего Поволжья и Южного Урала: Этногенетический взгляд на историю. М., 1992. * ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры. Уфа: Китап, 2006. * ''Умурзаков Г. X.'' Древние башкиры: Некоторые вопросы истории. Уфа, 1991. == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ2013|index.php/8-statya/6433-kama-y-bash-orttary|Кама-Ыҡ башҡорттары}} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1530 Динамика развития демографических процессов в современном Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113613/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1530 |date=2016-03-04 }} * [http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1039 Башкирская кровь и татарский язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020021001/http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1039 |date=2013-10-20 }} * [http://www.gumilev-center.ru/?p=10044 Этническая идентичность западных башкир] * [http://bank.orenipk.ru/Text/t46_20_2_4.htm О башкиро-булгарских этнических связях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191221032937/http://bank.orenipk.ru/Text/t46_20_2_4.htm |date=2019-12-21 }} * [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/peremena_nac_prinadlejnosti/peremena_nac_prinadlejnosti.pdf К ИССЛЕДОВАНИЮ МЕХАНИЗМА ИЗМЕНЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ ПРИНАДЛЕЖНОСТИ] * [http://ufagen.ru/bashkir/plemena/northwest Северо-западные башкиры] * [http://chekmagush.ru/about/history/chekmagush-history/page-5.html История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194636/http://chekmagush.ru/about/history/chekmagush-history/page-5.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 Вожди восстаний XVII—XVIII вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }} [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }} * [http://kam.ru/history/ermakov/100 Национальные восстания в нижнем Прикамье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117075140/http://www.kam.ru/history/ermakov/100 |date=2012-01-17 }} * {{Youtube|pEYg376EPp4|''Башкиры Татарстана''}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]] [[Категория:Татарстан башҡорттары]] h5wypyj71tyqfytrehtxx5rnyomli0l Ушинский Константин Дмитриевич 0 107295 1295006 1189353 2026-04-30T05:38:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295006 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ушинский Константин Дмитриевич''' ([[3 март]] [[1823 йыл]] — [[3 ғинуар]] [[1871 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] педагогы, [[әҙәбиәт|яҙыусы]], илдә фәнни педагогикаға нигеҙ һалыусы. == Биографияһы == Константин Дмитриевич Ушинский 1823 йылдың 3 мартында<ref>[http://old.gnpbu.ru/index.php?file=personal_ushinsky.htm К. Д. Ушинский российский педагог, основоположник научной педагогики в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426201810/http://old.gnpbu.ru/index.php?file=personal_ushinsky.htm |date=2014-04-26 }}: Современными российскими исследователями установлено, что Константин Дмитриевич Ушинский родился 19 февраля 1823 года (по старому стилю). Эта дата зафиксирована в заявлении его матери, документах отца, показаниях под присягой повивальной бабки, присутствовавшей при рождении и крещении Константина. Соответствующие документы хранятся в государственном архиве Тульской области. Соответственно настоящая дата рождения К. Д. Ушинского — 3 марта 1823 года по Григорианскому календарю (Новый стиль). Дата 1824 год была официально признана после того, как при подготовке 11-томного издания трудов Ушинского в 40-х годах XX века В. Я. Струминский указал дату рождения К. Д. Ушинского — 3 марта 1824 года. Она до настоящего времени продолжает считаться канонической датой его рождения, и все официальные чествования памяти К. Д. Ушинского исходят из этой даты. В том числе эта дата — 1824 год, содержится в Постановлении Совета Министров РСФСР № 398 от 25 июня 1946 года, которым было утверждено описание медали К. Д. Ушинского — официальной награды Министерства образования и науки РФ. Однако в результате кропотливой работы в 60-х — 80-х годах XX века исследователей — историка-архивиста А. А. Петухова, профессора Ярославского университета А. Н. Иванова и др. в Государственном архиве Тульской области были найдены документы, относящиеся к биографии К. Д. Ушинского, позволяющие точно определить его дату рождения.</ref> Тула ҡалаһында тыуған<ref name="vgd.ru">[http://www.vgd.ru/U/ushakov.htm Всероссийское генеалогическое древо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100801065325/http://www.vgd.ru/U/ushakov.htm |date=2010-08-01 }}</ref>. Уның атаһы Дмитрий Григорьевич Ушинский — отставкалағы офицер, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ваҡ поместьелы дворян. Әсәһе — Любовь Степановна улына 12 йәш саҡта вафат була. Константин Дмитриевичтың атаһын судья итеп тәғәйенләү сәбәпле, Ушинскийҙар ғаиләһе Чернигов губернаһының ҙур булмаған өйәҙ ҡалаһы Новгород-Северскийға күсенә. {{s|К. Д. Ушинскийҙың}} бала сағы һәм үҫмер йылдары уның атаһы ҡаланан дүрт саҡырым (верст) алыҫлыҡта, Десна йылғаһы буйында урынлашҡан бәләкәй генә именьела үтә. Константин Ушинский 11 йәшендә Новгород-Северский гимназияһының өсөнсө синыфына уҡырға инә һәм был уҡыу йортон 1840 йылда тамамлай. [[Файл:Konstantin Ushinsky Plaque on Wall of Moscow State University.jpg|thumb|left|200px|Мәскәү дәүләт университетының хәҙерге журналистика факультеты аудиторияларының береһендә Константин Ушинский хөрмәтенә ҡуйылған Иҫтәлекле билдә.]] Гимназиянан һуң ул Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә. Бында ул тарих профессоры Тимофей Николаевич Грановский һәм дәүләт һәм хоҡуҡ философияһы профессоры Пётр Григорьевич Редкин кеүек билдәле уҡытыусыларҙың лекцияларын тыңлай. 1844 йылда университет курсын юриспруденция кандидаты булып тамамлаған Ушинский профессор дәрәжәһенә әҙерләнеү өсөн Мәскәү университетында ҡалдырыла. Ул философия һәм юриспруденциянан тыш әҙәбиәт һәм театр менән ныҡлап ҡыҙыҡһына. Йәш Ушинский тағы ла ул ваҡыттағы рус йәмғиәтенең алдынғы даирәләре вәкилдәрен волновать иткән бар мәсьәләләр, шул иҫәптән (в частности) ябай халыҡ араһында грамотность һәм аң-белем таратыу юлдары шулай уҡ йәш Ушинскийҙың да иғтибарынан ситтә ҡалмай. [[Файл:Houses of Konstantin Ushinsky in Yaroslavl.jpg|thumb|250px|Ярославль ҡалаһындағы был йорттоң күршеһендә Ушинский йәшәгән]] {{External media|image1=[http://kommission-lefortovo.ru/sites/default/files/imagecache/big_description/ushinskii-k-d-bronzovyi-portret-1.jpg К. Д. Ушинскийҙың бронза портреты. Скульпторы: УССР-ҙың халыҡ рәссамы Александр Павлович Скобликов УССР]}} [[Файл:Konstantin Ushinsky 01.jpg|thumb|left|200px|Константин Ушинский 1840-сы йылдарҙа]] == Ғаиләһе == Константин Дмитриевич Ушинский буласаҡ ҡатыны — Надежда Семёновна Дорошенко менән йәшлек йылдарында Новгород-Северский ҡалаһында таныша. Ул сығышы менән боронғо казактар нәҫеленән<ref name="vgd.ru"/>. 1851 йылдың йәйендә, Ушинский Чернигов губернаһында эш сәфәрендә булғанда, улар өйләнешә. Вера ҡыҙы (ире буйынса фамилияһы Пото) үҙ аҡсаһына Киевта ирҙәр өсөн К. Д. Ушинский исемендәге Ҡала ирҙәр училищеһын, ә аса. Надежда ҡыҙы атаһының әҫәрҙәрен һатыуҙан килгән аҡсаға Богдановка ауылындағы Ушинскийҙың йортонда башланғыс мәктәп аса. == Төп педагогик фекерҙәре == Ушинскийҙың педагогик системаһы нигеҙе — халыҡ мәғарифын демократизациялау талабы һәм тәрбиәнең халыҡсанлыҡ идеяһы. Уның педагогик фекерҙәре «Детский мир» (1861) һәм «Родное слово» (1864) исемле тәүге уҡыу китаптарында һәм «Человек как предмет воспитания. Опыт педагогической антропологии» (2 т. 1868—1869) тигән фундаменталь хеҙмәтендә, шулай уҡ башҡа педагогик яҙмаларында сағылыш тапҡан. == Ушинский фекерҙәренең тәьҫире == Педагог тәҡдим иткән план буйынса Кавказ аръяғы уҡытыусылар семинарияһы әзербайжан бүлегенең беренсе инспекторы Алексей Осипович Черняевский 1882 йылда беренсе синыф уҡыусылары өсөн «Вэтэн дили» («Родная речь») дәреслегенең 1-се өлөшөн төҙөй. Был әсбаптың башланғыс мәктәптең икенсе-өсөнсө синыфтары өсөн тәғәйенләнгән 2-се өлөшөн ул уҡыусыһы Сәфәрали бек Велибеков менән берлектә 1888 йылда яҙа. Был дәреслектәрҙә Ушинский тәҡдим иткән һәм уҡытыу процесын еңеләйткән «тауыш методы» ҡулланыла. Авторҙар А. О. Черняевский менән С. Г. Велибеков баҫманың баш һүҙендә «Вэтэн дили» Константин Ушинскийҙың педагогик принциптарына нигеҙләнгән тип билдәләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация | Тема = Ушинский | Викицитатник = Константин Дмитриевич Ушинский }} == Библиография == * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_1867_chelovek_kak_predmet_vospitaniya_tom_1.shtml Человек как предмет воспитания. Том I] (1867); [http://kolesnikovx.narod.ru/psychology/ushinskii_konstantin_dmitrievich/ в формате PDF] * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_1869_chelovek_kak_predmet_vospitaniya_tom_2.shtml Человек как предмет воспитания. Том II] (1869) * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_1870_chelovek_kak_predmet_vospitaniya_tom_3.shtml Материалы к третьему тому «Педагогической антропологии»] (1870) * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_0047.shtml Лекции в Ярославском лицее] (1847) * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_0050.shtml О народности в общественном воспитании] (1856) * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_0060.shtml Письма о воспитании наследника русского престола] (1859) * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_0080.shtml Три элемента школы] (1857) * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_0140.shtml О средствах распространения образования посредством грамотности] (1858) * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_1858_1_shkolnye_reformy.shtml Школьные реформы в Северной Америке] (1858) * ''Ушинский К. Д.'' [http://az.lib.ru/u/ushinskij_k_d/text_1858_2_vnutrennee_ustroystvo.shtml Внутреннее устройство североамериканских школ] (1858) * ''Ушинский К. Д.'' [http://old.gnpbu.ru/DownLoads/Ushinsky_pedliteratura_use.doc «О пользе педагогической литературы» /Статья в журнале «Для воспитания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312034255/http://old.gnpbu.ru/DownLoads/Ushinsky_pedliteratura_use.doc |date=2016-03-12 }} на сайте «Научная педагогическая библиотека имени К. Д. Ушинского» (НПБ им. К. Д. Ушинского РАО). * ''Ушинский К. Д.'' [http://www.bim-bad.ru/biblioteka/article_full.php?aid=79&binn_rubrik_pl_articles=102 «Опыт педагогической антропологии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403053628/http://www.bim-bad.ru/biblioteka/article_full.php?aid=79&binn_rubrik_pl_articles=102 |date=2016-04-03 }} в педагогической библиотеке Бориса Бим-Бада. * ''Ушинский К. Д.'' [http://elib.gnpbu.ru/sections/0100/ushinskij/ Собрание сочинений Константина Дмитриевича Ушинского в Электронной библиотеке НПБ им. К. Д. Ушинского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809233341/http://elib.gnpbu.ru/sections/0100/ushinskij/ |date=2016-08-09 }} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор= Волков В. А., Куликова М. В., Логинов В. С.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Янус-К; Московские учебники и картолитография|год= 2006|том= |страницы= 249—250|страниц= 300|серия= |isbn= 5—8037—0164—5|тираж= 2&nbsp;000|ref= }} * {{книга |автор = Днепров Э. Д. |заглавие = Ушинский и современность |ответственный = Гос. ун-т — Высшая школа экономики |издание = |место = М. |издательство = Издательский дом ГУ ВШЭ |год = 2007 |том = |страницы = |страниц = 232 |серия = |isbn = 978-5-7598-0548-9 |тираж = 1&nbsp;000}} * ''Фролова О.'' [http://ps.1september.ru/view_article.php?ID=201400410 «Удалить Ушинского из лицея…»] // Газета «Первое сентября». — 2014. — № 4 * «Дело о выдаче свидетельства о рождении и крещении надворной советницы Л. С. Ушинской сыну её Константину». 1832; Государственный архив Тульской области. — Ф. 3. — Оп. 4/4. — Д. 2149. — Л. 1—18. * ''Иванов А. Н.'' К. Д. Ушинский. Гимназист. Студент. Профессор. — Ярославль: Верх.-Волж.кн.изд, 1973. * ''Петухов А.'' Дело о рождении Ушинского // Учительская газета. — 1969. — 5 августа * ''Шаин Е. Г.'' Дата рождения К. Д. Ушинского // Журнал «Педагогика». — 2004. — № 4. 1 С. 63—64. * ''Ермолин Е. А.'' Константин Дмитриевич Ушинский. — Ярославль: Ярослав Мудрый, 2014. == Һылтанмалар == * [http://pedagogic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/index.shtml К. Д. Ушинский в портретах, иллюстрациях, документах] * [http://hobbitaniya.ru/ushinskiy/ushinskiy.php Биография Ушинского Константина Дмитриевича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031043209/http://hobbitaniya.ru/ushinskiy/ushinskiy.php |date=2020-10-31 }} в проекте «Хранители сказок» * {{статья| автор = Серова А. А.| заглавие = К. Д. Ушинский о роли русского языка в воспитании человека | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/2/Serova/ | автор издания = | издание = Электронный журнал «Знание. Понимание. Умение»|место = | год = 2009| том = | номер = 2 - Педагогика. Психология|страницы= }} * [http://vashabnp.info/publ/4-1-0-65 Учитель русских учителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225210942/http://vashabnp.info/publ/4-1-0-65 |date=2020-02-25 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Педагогтар]] [[Категория:XIX быуат ғалимдары]] [[Категория:Әлифба авторҙары]] [[Категория:Әкиәтселәр]] s0akhkv99v5zl2ym60cls6wgzai4mv7 Косово тарихы 0 120458 1294964 867616 2026-04-29T17:45:27Z Вәхит 24644 /* Шулай уҡ ҡарағыҙ */ 1294964 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Косово һәм Метохия үҙ тарихы дауамында төрлө дәүләттәр составыныа ингән. == Косово һәм Метохия антик осорҙа == Б.э.т. I мең йыллыҡта Косово территорияһында Иллирий һуғыштары барышында [[Рим империяһы]] составына индерелгән<ref>Гузикова М. О., Нестеров А. Г. Косово на пути к суверенитету: к истории вопроса // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2015. — Т. 2 — № 3 (63). — С. 178</ref> иллирийлылар йәшәгән. == Урта быуаттарҙа Косово һәм Метохия == === Славяндарҙың Балҡанға күсенеүе === [[Файл:Dardania and kosovo.png|мини]] Рим империяһы тарҡағандан һуң хәҙерге Косово һәм Метохия территориялары [[Византия империяһы]] составына ингән. VI быуат аҙағына Косовоны, шулай уҡ [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан ярымутрауының]] күп урынын славяндар баҫып алған, өлөшләтә ассимиляциялаған, һәм урындағы романлашҡан халыҡты яр буйына ҡыҫырыҡлап сығарған. Славяндар таралып ултырған территориялар [[Византия]]ның номиналь сюзеренитетында булһа ла, ысынында составына Косово ла ингән [[Сербия]] территорияһында власть бер нисә протодәүләт ҡәбилә берләшмәһе — жупанийҙар барлыҡҡа килтергән урындағы славян ҡәбилә башлыҡтары (жупандар) ҡулында булған. Жупанийҙар яйлап ҙур булмаған кенәзлектәргә берләшкән, әммә дәүләтселекте булдырыу процесы, төрлө серб ҡәбиләләренең айырым территорияларҙа йәшәгәнлеге, уларҙың ҡалаларҙан һәм сауҙа үҙәктәренән алыҫ урынлашҡанлығы һәм үҙ-ара иҡтисади бәйләнештәрҙең булмағанлығы, дәүләтселекте булдырыу процесын һиҙелерлек аҡрынайтҡан. Ғәҙәттә жуптар йылғалар ағымы һәм тауҙар менән сикләнгән райондарҙы биләгән. Уларҙың үҙәктәре нығытылған ултыраҡтар йәки ҡалалар булған. Административ территориаль берәмек булараҡ, жуптар артабан Серб дәүләтенең ныҡлы нигеҙе булған<ref name="ReferenceA">{{книга|автор=|заглавие=История Югославии|ссылка=|ответственный=|место=Москва|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1963|том=1|страниц=|страницы=63|isbn=|ref=}}</ref>. Әммә византийҙар бөтә ошо ерҙәрҙе «склавиния» тип атағандар. Славяндар Балҡанда таралып ултырғандан һуң, византий сығанаҡтарында Салониктан алып [[Константинополь|Константинополг]]ә саҡлы бик күп склавиниялар, ә һуңғараҡ ҡалаларҙан үргәрәк далматин яр буйында урынлашҡан склавиниялар хаҡында күп мәғлүмәт һаҡланған. === Серб короллеге үҙәге === [[XII быуат]] башында, Константин Бодиндың вафатынан һуң, Дуклян дәүләте тарҡалған. Косово яңынан тергеҙелгән Рашка кенәзлеге һәм Византияның ҡапма-ҡаршы тороу аренаһына әйләнгән. Был көрәштең һынылышы Рашка тәхетенә Неманичтар династияһына нигеҙ һалыусы Стефан Неманяның ултырыуына тап килгән. 1160-сы йй. аҙағында ул Косовоның төньяҡ өлөшөн буйһондорған, ә 1180-се йй. аҙағында Косовоны, Метохияны һәм [[Македония Республикаһы]]н (Вардар Македонияһын) яулап алған. 1190 йылда Стефан Неманя Морав ҡаты алышында византийҙарҙан еңелһә лә, Косово һәм Метохияның күп өлөшө бойондороҡһоҙ Серб дәүләте биләмәһе тип танылған. 1208 йылда, Призрень һәм Липлянды яулағандан һуң, хәҙерге Косово территорияһының Сербия составына һуңғы күсеүе булған. 1217 йылда Стефан Первовенчанный кенәз [[Сербия]] тәхетенә король булып ултырған. 1219 йылда автокефаль Серб православие сиркәүе барлыҡҡа килгән. Косово территорияһында, үҙәктәре Хвоснола, Призрень һәм Липлянда торған, өс православие епискоблығы формалашҡан. [[XIII быуат]] аҙағында серб митрополиты резиденцияһы Печҡа (Косово) күсерелгән. Косово Сербияның дини, мәҙәни һәм сәйәси үҙәгенә әүерелгән. Бында бик монастырҙар һәм сиркәүҙәр, айырып әйткәндә, Призрендағы Богоматерь Соборы (1307), Высокие Дечанылағы монастырь (1327), Приштин янындағы Грачаница монастыры (1335), барлыҡҡа килгән. Ҙур ер биләмәләре, бигерәк тә Косовоның көнбайышында, Метохияла, сиркәүгә бирелгән. Приштина, Призрен һәм Неродимьелағы һарай (замок) серб королдәренең резиденцияһы булған. Үҙәктәре Ново-Брдола һәм Приштинала булған сауҙа, тау эштәре һәм һөнәрселек әүҙем үҫешкән. Косово һәм бөтөн Сербияның иҡтисади һәм мәҙәни сәскә атыуы Стефан Душан идара иткән (1331—1355), серб дәүләте составына Македония, Төньяҡ [[Греция]] һәм [[Албания]] ингән, дәүергә тура килгән. 1346 йылда Стефан Душан «сербтар һәм гректар батшаһы» тип иғлан ителгән, ә Печ архиепискобы Печ патриархы статусына эйә булған. Был периодта Косово халҡының күпселеге славяндар, башлыса сербтар булған. Ул осорҙан һаҡланып ҡалған монастырские грамоталарында тик славян исемдәре телгә алыныуы ошо хаҡта һөйләй. Сербтарҙан тыш, ихтимал, Косовола күпмелер албан, валахтар, шулай уҡ гректар, болғарҙар, немецтар (ҡалаларҙа) булған. == Ғосман империяһы власы аҫтында == Жуптар һәм наместниклыҡтарҙы эре ер биләүселәр күҙәтеүе аҫтында ҡалдырып, уларға таяныу сәйәсәте Стефан Душандың вафатынан һуң Серб дәүләтенең тарҡалыуына килтергән. Сербтарҙың номиналь батшаһы Стефан Урош V һанға һуҡмаған кенәз Воислав Войнович (1363 й. үлгән) Косовала үҙ сәйәсәтен тормошҡа ашырған һәм үҙ власын урынлаштырған. 1360-сы йй. аҙағында Косово Никола Альтоманович, серб кенәзе Лазарь һәм Вукашин Мрнявчевич (король Вукашин) биләмәләре араһында бүленгән. Ғосман империяһы яғынан янаған хәүеф шарттарында урындағы хакимдар араһындағы даими һуғыштар Сербияны һиҙелерлек ҡаҡшатҡан. 1371 йылда король Вукашин ғәскәренең Мариц ҡаты алышында ҡыйратылыуы һөҙөмтәһендә Македония һәм Көньяҡ Косово төрөктәргә буйһонған. Кенәз Лазарь, Печ патриархияһына таянып, Сербияны берләштерергә тырышҡан. Ләкин 1389 йылда Косово яланындағы ҡаты алышта кенәз Лазарҙың берләштерелгән серб армияһы Морат I солтандың һан яғынан өҫтөн ғәскәре тарафынан ҡыйратылған, ә кенәз үлтерелгән. Сербия Ғосман империяһы сюзеренитетын таныған. XV быуат башында Стефан Лазаревич осоронда серб дәүләте ҡыҫҡа ваҡытлы яңырыу дәүере кисергән: серб ерҙәренең берлеге тергеҙелгән. Әммә дәүләт үҙәге төньяҡ өлкәләргә, төрөк баҫҡынсылығынан аҙыраҡ интеккән Смедерево районына, күскән. Косово Сербияның мөһим иҡтисади (Ново-Брдо көмөш һәм алтын рудниктары) һәм дини үҙәгенә әйләнгән. XV быуат уртаһында төрөктәрҙең яңы һөжүме башланған. 1448 йылда икенсе Косово ҡаты алышында Янош Хуньядиҙың венгр армияһы ҡыйратылған. 1454 йылда төрөк ғәскәрҙәре Приштинаны, Призрен һәм Ново-Брдоны яулап алғандар. Ахырҙа, 1459 йылда серб дәүләтенең баш ҡалаһы Смедерево ла ҡолатылған. Сербия территорияһы Ғосман империяһы тарафынан тотош баҫып алынған. Төрөк яулап алыуы хужалыҡ өсөн һәләкәтле эҙемтәләргә эйә булған. Һуғыш, талау, традицион ер биләү мөнәсәбәттәренең һыныуы, яңы һалым (харадж, джизья, испендже) индереү, крәҫтиәндәрҙең иркен сикләү (крепостнойға әйләндереү), ауыл хужалығының сауҙа бәйләнештәрен өҙөү һөҙөмтәһендә Косово тау тоҡомдары һәм һөнәрселек етештереп сығарыуы (производство) бөлгөнлөккә төшкән. Тотош райондар бушап, ҡалалар үҫеше туҡталып ҡалған. Иҡтисади стагнацияға милли иҙеү факторы ҡушылған: урындағы аристократияны мосолмандар, өлөшләтә ислам динен ҡабул иткән славяндар (потурченцы), ҡыҫырыҡлап сығарған, христиандарға ҡорал йөрөтөү, дәүләт хеҙмәтенә урынлашыу тыйылған. Былар барыһы ла серб халҡының тигеҙ урындарҙан тау араһына йәки Ғосман империяһы сиктәренә, бигерәк тә Дунайҙан төньяҡтағы венгр ерҙәренә ағымына килтергән. Бушап ҡалған ерҙәргә айырым привилегиялар (харадждан бушатыу, үҙҙәренә айырым «влах законы», дәүләт ихтыяжын мал менән тәьмин итеү) менән файҙаланған малсы-влахтар, албандар, күсерелгән. Косово һәм Көньяҡ Сербияның тигеҙлек өлкәләрендә патриархаль ижтимағи ҡоролошта йәшәгән влахтарҙы урынлаштырыу артта ҡалған хужалыҡ һәм йәмғиәт ҡоролошоноң һаҡланыуына (консервацияланыуына) килтергән. XV—XVI быуаттарҙа серб мәҙәниәте һәм милли берләшеүенең төп үҙәге булып Печ патриархаты етәкләгән православие сиркәүе торған. Серб сиркәүенең Охрид архиепискобына бер нисә тиҫтә йыл буйһонғанынан һуң XVI быуат башында 1537 йылда Печ патриархатының үҙ аллылығы тергеҙелгән, ә патриарх Константинополь патриархына тиң хоҡуҡ алған. Сиркәү үҙ ерҙәренең һәм мөлкәтенең күп өлөшөн һаҡлап ҡала алғанлыҡтан, ул Ғосман империяһы шарттарында йәшәгән серб халҡының милли берләшеүенең үҙәге булырлыҡ сәйәси һәм ижтимағи әһәмиәтен нығытыу мөмкинлегнә эйә булған. <!-- === Сербтарҙың бөйөк күсенеүе === {{основная статья|Великое переселение сербов}} С [[XVI век]]а начался подъём освободительного движения народов [[Балканский полуостров|Балканского полуострова]] против власти Османской империи. Участились восстания крестьян, [[гайдуки (партизаны)|гайдучество]]. Политическая элита сербского населения, прежде всего Печская патриархия, установила связи с иностранными государствами — противниками [[Порта|Порты]] ([[Венецианская республика]], [[Австрия]], [[Испания]]). Это позволило соединять восстания с войнами, которые вела Османская империя. Движущей силой антитурецкого сопротивления с начала XVI века являлась Австрия. В период [[Тринадцатилетняя война в Венгрии|австро-турецкой войны 1593—1606 годов]] по сербским землям прокатилась волна восстаний, в значительной степени направляемых [[Печская патриархия|Печской патриархией]]. Следующий подъём освободительного движения пришёлся на конец [[XVII век]]а, когда австрийским войскам удалось изгнать турок из [[Венгрия|Венгрии]]. В [[1688 год]]у австрийцы заняли [[Белград]]. Это вызвало массовые выступления по всем сербским землям, резкий всплеск гайдучества и освобождение некоторых территорий из-под власти Османской империи. Появилась надежда на освобождение всей Сербии и восстановление её независимости. В [[1689 год]]у австрийская армия при поддержке местного населения освободила значительную часть Косова и Южной Сербии и двинулась в [[Республика Македония|Македонию]]. Однако в [[1690 год]]у началось массированное турецкое наступление. Австрийцы отступили из Македонии, а затем и из Сербии. Турецкие войска вновь заняли [[Ниш]] и [[Белград]]. Восстановление османской власти сопровождалось разорением страны. Разочарование в возможности достижения независимости и турецкие репрессии заставили сербов покидать свои земли. По призыву печского патриарха [[Арсений III|Арсения III]] в 1690 году начался массовый исход православного населения с территорий Косова, Южной и Центральной Сербии и его переселение за Дунай, на территорию [[Австрийская монархия|Австрийской монархии]]. Этот исход получил название '''Великого переселения сербов'''. Его результатом стало расширение этнической сербской территории на север: [[Банат]], [[Срем]], [[Бачка]] и [[Баранья]] были заселены сербами, которые пришли на место покинувших эти земли в [[XVI век]]е [[венгры|венгров]]. С другой стороны, опустели южносербские территории. Только из Косова по призыву Арсения III эмигрировало около 37 тысяч семей. Исход сербского населения продолжился и в первой половине [[XVIII век]]а, особенно после поражения австрийцев в [[австро-турецкая война 1735—1737 годов|австро-турецкой войне]] [[1735]]—[[1737 год]]ов. Земли обезлюдели, хозяйство пришло в упадок. === Албан колонизацияһы === На освободившуюся после ухода значительной части сербов территорию с конца [[XVII век]]а началось постепенное переселение [[албанцы|албанцев]]. Албанцы в целом значительно эффективнее интегрировались в социально-политическую систему Османской империи. К [[XVIII век]]у около половины албанцев приняло [[ислам]], горцы активно привлекались на военную службу в турецкой армии, в том числе в корпусе [[янычары|янычаров]], албанцы также проникли в высшие органы власти империи, вплоть до поста [[визирь|великого визиря]]. Собственно на территории [[Албания|Албании]] власть центрального правительства была минимальной, а управление и земельная собственность находились, по-преимуществу, в руках местных феодалов. Более того, расселившиеся в этом регионе [[турки]] быстро [[Ассимиляция (социология)|ассимилировались]] албанцами. Ко второй половине XVII века относится начало быстрого подъёма албанской экономики, прежде всего торговли и городского ремесла. Эти факторы способствовали колонизации албанским населением соседних территорий, опустевших в результате войн и эмиграции. Изменение этнического состава населения Косова привело к возникновению сербо-албанского противостояния. В XVIII веке в результате [[эллинизация|эллинизации]] православной церкви на территории Османской империи она перестала служить центром освободительного движения сербов. В [[1766 год]]у Печский патриархат был упразднён. К середине XVIII прекратилась экспансия [[Габсбурги|Габсбургов]] на Балканы. Всё это способствовало упадку национального движения и его перемещению в Северную Сербию, в [[Белградский пашалык]], который с начала [[XIX век]]а превратился в ядро освобождения Сербии. В Косове продолжался рост доли албанского населения, особенно в западной части области. Тем не менее, ещё в [[1838 год]]у австрийский исследователь Йозеф Мюллер отмечал преимущественно славянский характер населения [[Метохия|Метохии]], причём особенно заметным было сербское доминирование в городах. == XIX быуатта Косовола милли хәрәкәттәр == Ослабление сербского национального движения в Косове с конца XVIII века сопровождалось зарождением и ростом албанского национального движения. Первые его зачатки относятся к так называемой «эпохе пашалыков» (конец XVIII — [[1831]] г.), когда в условиях кризиса центральной власти в Османской империи на региональном уровне сформировались полунезависимые [[пашалык]]и, управляемые крупными местными феодалами, вступившие в противостояние с центральной властью. Значительная часть Косово в [[1780-е|1780-х гг.]] попала под власть [[Соколлу Мехмед-паша|Мехмеда-паши]], создавшего на землях Северной и Центральной Албании, а также Косово и Западной Македонии собственное княжество с центром в [[Шкодер]]е, лишь номинально признающее власть [[султан]]а. В начале [[XIX век]]а [[Шкодер (вилайет)|Шкодерский пашалык]] начал приобретать черты национального образования албанцев, появилось стремление к полному разрыву зависимости от Турции. Однако это образование оказалось непрочным. В [[1831 год]]у войска [[Мустафа Решит Паша|Мустафы-паши Шкодерского]] были разбиты, сам он смещён, а в регионе восстановлена центральная власть Османской империи. Вторжения османских войск в Албанию, а также непрекращающиеся усобицы между местными феодалами на рубеже XVIII—XIX веков дали новый толчок к переселению албанцев в более спокойное Косово. Доля албанского населения продолжала увеличиваться и к середине XIX века, очевидно, составила более 50 % населения края. Одновременно возрастало значение Косова для албанского национального движения. Уже в [[1830-е|1830-х]] гг. с началом эпохи централизаторских реформ в империи ([[танзимат]]) начались выступления албанцев против османской власти. В [[1840-е|1840-х]] гг. просветительская деятельность [[Наум Векильхарджи|Наума Векильхарджи]] легла в основу [[Албанское национальное возрождение|албанского национального возрождения]], лидеры которого выступали за объединение албанских земель и самоуправление в рамках Османской империи. В [[1866]]—[[1867]] гг. в Косове произошло крупное восстание албанцев против турецкой власти. [[Файл:Kosovo02.png|thumb|right|220px]] [[Файл:Vilayet of Kosovo (1881–1913) map.png|thumb|right|220px]] В начальный период «[[Восточный кризис|Восточного кризиса]]» ([[1876]]—[[1877]]) албанцы поддержали восстания [[Боснийско-Герцеговинское восстание (1875—1877)|в Герцеговине]] и [[Апрельское восстание (1876)|в Болгарии]] и отказывались служить в османской армии. Однако после подписания в [[1878 год]]у [[Сан-Стефанский мир|Сан-Стефанского мирного договора]], не учитывавшего интересы албанцев, произошёл коренной перелом в национальном движении. Вопрос об антиосманском восстании был снят с повестки дня, вместо него лидеры албанцев выступили с идеей объединения всех населённых албанцами земель в автономный [[вилайет]] в составе империи и против расчленения страны иностранными державами. Ядром нового движения стало Косово. Здесь, в городе [[Призрен]], [[10 июня]] [[1878 год]]а прошёл общеалбанский съезд, на котором была учреждена ''[[Албанская Призренская лига]]'' — военно-политическая организация, призванная защитить национальные интересы албанцев. Лига развила бурную деятельность, её отделения были созданы по всей Албании, Косову и Западной Македонии, в некоторых регионах ячейки Лиги установили контроль над местной администрацией. После отказа правительства Османской империи обсуждать вопрос о создании автономного албанского вилайета в [[1880 год]]у руководство Лиги разорвало связи с Портой, а её вооружённые силы заняли основные центры Косова и Западной Македонии. На этих территориях была сформирована местная албанская администрация, подчинённая временному правительству Лиги. В то время, как собственно в Албании комитеты Лиги были заняты внутренними конфликтами, именно Косово стало ядром национального сопротивления, в которое были вовлечены широкие слои албанского населения края. Однако радикальное временное правительство в Призрене не получило поддержки более умеренных комитетов северной и южной Албании. Поэтому, когда в [[1881 год]]у в Косове вступила османская армия, движение было быстро подавлено. Призрен после некоторого сопротивления был захвачен турками, затем власть империи была восстановлена и в других областях Косова. Призренская лига прекратила существование. В конце XIX века в Косове усилилось албанское просветительское движение, была создана целая сеть школ и культурно-просветительских обществ. В национальном движении начался раскол на сторонников автономии и независимости албанских земель. В [[1896]]—[[1897]] гг. в результате усиления [[панславизм|панславянской]] агитации в Косово и Македонии, а также в связи с возникновением претензий иностранных держав (в частности, [[Австро-Венгрия|Австро-Венгрии]]) на установление [[протекторат]]а над Албанией, началось новый подъём национального движения. Его центром вновь стало Косово. В [[1897 год]]у сложился союз косовских городов (Призрен, Печ, Приштина) в поддержку самоуправления Албании. В [[1899 год]]у в Пече ({{lang-sq|Пейи}}) была учреждена '''Албанская лига в Пейи''', целью которой стала организация борьбы за объединение и автономию албанских земель. Были созданы военные формирования и местные комитеты, но в [[1900 год]]у в Косово и Албанию были введены турецкие войска, подавившие выступления албанцев. В то время, как албанское национальное движение в Косове в конце XIX века переживало расцвет, сербское национальное движение продолжало находится в застое. Хотя уже с [[1850-е|1850-х]] гг. на территории края началась пропагандистская и агентурная работа эмиссаров и просветителей Сербского княжества, стремящихся подготовить почву для объединения всех сербских земель в рамках независимого государства, политическая активность местного населения оставалась низкой. Значительный результатов удалось, тем не менее, достичь в культурно-образовательной сфере: в конце XIX века в Косово, главным образом в восточных и северных регионах края, было основано множество сербских школ и культурно-просветительских обществ. В [[1896 год]]у году было достигнуто соглашение между [[Сербия|Сербией]] и [[Черногория|Черногорией]] о разделе сфер влияния в Косово, Македонии и Албании: [[Метохия]], [[Санджак]] и Северная Албания признавались зоной интересов Черногории, Восточное Косово и Македония — Сербии. В том же году Сербия и Черногория совместно выступили в защиту культурно-религиозной автономии славян Косова, когда турецкие власти попытались назначить [[митрополит]]ом [[Призрен]]а [[греки|грека]]—[[фанариоты|фанариота]]. == XX быуатта Косово == В 1878 году Сербия [[Берлинский конгресс|получила независимость]] от Османской империи. Значительно позже (в [[1912 год]]у), Сербия получила контроль над Косовом и Метохией. И только в [[1918 год]]у Косово вошло в состав [[Королевство сербов, хорватов и словенцев|Королевства сербов]] [[Вардарская бановина|Вардарской]], [[Зетская бановина|Зетской]] и [[Моравская бановина|Моравской]] [[бановина]]ми. Присоединение Косово оказалось нелегким делом, так как в крае действовало повстанческое движение [[качаки|качаков]]. В 1930-е годы королевское правительство неоднократно пыталось решить вопрос албанцев различными способами, такими как поощрение их эмиграции в Турцию и заселение в край черногорских крестьян; известно, что принц-регент Павел отклонил предложение [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] о разделе Албании между Югославией и Италией, сославшись на нежелание обременять страну ещё большим количеством албанцев. Истоки современного кризиса в Косове многие историки видят в событиях середины ХХ века<ref>[http://www.contrtv.ru/print/1602 Реабилитация Сталина. — С. Миронин — Интернет против Телеэкрана]</ref>: О решимости югославских властей свидетельствует тот факт, что 11 июля 1938 года между Югославией и Турцией была заключена конвенция (не ратифицированная турецкой стороной) о переселении в Турцию 40 тыс. мусульманских семей из Южной Сербии в 1939—1944 годах. Причем югославские власти обязались платить за каждую переселенческую семью по 400 [[турецкая лира|лир]] (из них 30 % в валюте)<ref>Косик В. И. Балканы: «Порвалась цепь великая…» (середина XIX — начало XXI вв.). — М.: Институт славяноведения РАН, 2014. — С. 143. Режим доступа:http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/1961-2014-kosik</ref>. [[Файл:Kosovo 1941.png|thumb]] Во время [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] итальянцы создали в Албании коллаборационисткий режим — Великая Албания, в состав которой было включено и Косово. Албанцы произвели этническую чистку, убив или изгнав большую часть сербского населения. Общее число беженцев составило 400 тыс. После войны [[Тито, Иосип Броз|Тито]], надеясь на вхождение в состав Югославии Албании, в обмен на передачу ей Косова и Метохии принял 400 тыс. беженцев из Албании и переселил из Косова и Метохии в другие регионы Югославии 200 тыс. сербов. Одновременно расширялось самоуправление провинции: в 1946 году она была национальной областью, а с 1963 года — автономным краем. К этому времени соотношение албанского и сербского населения достигло 9:1.<ref name="hrono4">[http://www.hrono.ru/libris/kosovo34.html Косово и Метохия: можно ли защищать права человека посредством насилия?, hrono.ru]</ref> == Косово СФРЮ составында == [[Файл:Zabrana povratka kolonistima.jpg|left|thumb|Серб һәм черногорсыларға Косово һәм Метохияға ҡайтыуҙарын тыйыу]] В годы Второй мировой войны территории Косова и Метохии были оккупированы Италией и включены в состав Албании. Албанскими националистами были убиты тысячи сербов и черногорцев. По разным данным от 100 до 200 тысяч сербов покинули эти земли. На их место из Албании переселились от 70 до 100 тысяч албанцев. После освобождения в 1944 году Народно-освободительная армия Югославии столкнулась с серьезным сопротивлением косовских албанцев. К июлю 1945 года их отряды были разгромлены или вытеснены в соседние страны. Стремясь успокоить местных албанцев, недовольных возвращением Косова в состав Сербии, глава югославских коммунистов Броз Тито запретил изгнанным сербам возвращаться в Косово и пообещал рассмотреть вопрос о возможном объединении Югославии с Албанией{{sfn|Агрессия НАТО 1999 года|2013|с=16}}. Между тем, косовские албанцы продолжали оставаться недовольными. Лидер Албании Энвер Ходжа писал в ЦК ВКП б) в 1949 году: «Демократические и национальные права албанского национального меньшинства Косово и Метохии совершенно не соблюдаются. Никакой связи с Албанией!». Предоставление Косову автономии и открытие там албанских школ Ходжа расценил как демагогию, так как «идеал — соединение с Албанией — остался неосуществленным»{{sfn|Агрессия НАТО 1999 года|2013|с=18}}. До середины 1960-х гг. ситуация в крае была под жестким надзором Службы государственной безопасности, которую возглавлял один из ближайших соратников Тито Александр Ранкович{{sfn|Косово: международные аспекты кризиса|1999|с=93}}{{sfn|R. Craig Nation|2003|с=223}}. При Ранковиче гос. безопасность жестко репрессировала албанцев, хранящих оружие и поддерживавших связи с Албанией, а также тех, кто только подозревался в этом. После его отставки, по мнению американского историка Крейга Нейшна, в крае сложились условия для более свободных проявлений инакомыслия, а дальнейшая суверенизация Косова сделала возможным дискриминацию сербского меньшинства албанцами{{sfn|R. Craig Nation|2003|с=224}}. Новым шагом в автономизации Косова и Метохии стало принятие Югославией Конституции 1963 года. Согласно ее положениям, национальные меньшинства стали именоваться народностями, а автономные области получили статус краев. В 1969 году название края было изменено на Автономный край Косово{{sfn|Агрессия НАТО 1999 года|2013|с=19}}{{sfn|Sabrina Petra Ramet|2002|с=313}}. В 1966 году республиканское МВД Сербии сообщало{{sfn|Агрессия НАТО 1999 года|2013|с=21}}: {{цитата|В средних школах, средних специальных заведениях, гимназиях и учительских школах молодежи легально преподают национализм. Враждебность растет. И таких акций в последнее время становится все больше — организация бойкота, нападения на лиц черногорской и сербской национальности, угрозы и принуждения к отъезду с этой территории, открытые враждебные выступления в общественных местах}} В это время руководство косовских коммунистов во главе с Фадилем Ходжей требовало от федеральных властей равноправия языков народов и народностей в стране, переименования Устава автономного края в Конституцию, определения СФРЮ как содружества равноправных народов и народностей, создания в крае Конституционного суда{{sfn|Агрессия НАТО 1999 года|2013|с=21}}. [[Файл:Locator map Kosovo in Yugoslavia.svg|thumb|СФРЮ картаһында Сербия составындағы Косово автономиялы крайы, 1974—1990 йылдар]] В 1968 году в Косове и Македонии произошли выступления албанской молодежи. Демонстранты требовали дать краю статус республики, принять новую конституцию, объединить территории с албанскими населением в разных республиках. Демонстрации были разогнаны силами полиции. Служба государственной безопасности СФРЮ отмечала, что в этот период в крае росли националистические настроения, охватывавшие слои интеллектуалов, студентов и даже школьников. Позиции албанских националистов усилились с ростом автономии а также после проведения ряда мер, среди которых были разрешение на использование албанских национальных символов, начало научного и культурного сотрудничества с Албанией и т. д. По данным профессора Ф. Агани, демонстрациями предшествовали «конституционные дискуссии» в СФРЮ, где было озвучено требования сделать Косово республикой. Под давлением албанцев край покидали сербы и черногорцы. По данным российского историка Елены Гуськовой, в период с 1961 по 1980 гг. из края уехали 92 197 сербов и 20 424 черногорца{{sfn|Агрессия НАТО 1999 года|2013|с=22}}. По данным Сербской православной церкви, основным мотивом оставления края сербами были рост напряженности и давление со стороны местных албанцев<ref>{{cite web |url=http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/stradanje_srba/atanasije_1deo_c.html#_Toc485531485 |title= Четврт века голготе Косовских Срба (1956-1981)|publisher= |accessdate=2016-04-07 |lang=sr}}</ref>. В то же время некоторые западные исследователи писали, что причины эмиграции 90 000 сербов из Косова были в основном экономическими<ref>https://books.google.ru/books?id=oFXdiS25N78C&pg=PA361&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref>. Схожее мнение об экономических причинах исхода сербов высказала российской историк Нина Смирнова, которая также в качестве причины исхода указывала на «потерю привилегированного положения» рядом сербов, а также на выезд из края замешанных в злоупотреблениях чиновников и полицейских. На их места переселялись албанцы из Македонии, Черногории и Южной Сербии{{sfn|Косово: международные аспекты кризиса|1999|с=94}}. Глава ЦК СК Сербии Марко Никезич отмечал, что проблему Косова нужно решать развитием экономики, борьбой с отсталостью и бедностью, предоставлением албанцам тех же прав, которыми обладали другие народы в Югославии. В то же время он выступал за решительное противодействие национализму{{sfn|Гуськова Е.Ю. Югославская федерация в 1960-е годы|2011|с=719}}. Принятие новой Конституции в 1974 году увеличило степень автономности краев, они получили большую политическую и экономическую самостоятельность. При этом, будучи в составе СР Сербии, края имели почти те же права, что и сама Сербия в рамках Югославии. Косово и Воеводина могли блокировать любое решение Сербии, в то время как Сербия не могла влиять на решения своих автономных краев. Руководящие органы Косова подчинялись республиканским властям только в том случае, если считали это выгодным для себя{{sfn|Агрессия НАТО 1999 года|2013|с=19}}. Фадиль Ходжа отмечал, что албанский народ имеет право объединиться в одно государство и необходимо бороться за это объединение. По его мнению, именно из Косова, а не из Албании, поступают импульсы к такому объединению. По словам Ходжи, так было и при Османской империи, и во время Балканских войн, и с Косовом были связаны значительные даты в истории албанского народа{{sfn|Гуськова Е.Ю. Югославская федерация в 1960-е годы|2011|с=719}}. 1970-е годы характеризовались продолжавшейся межнациональной напряженностью и ростом активности албанских националистических организаций, среди которых выделялось «Движение за национальное освобождение Косова». Оно поддерживало националистически настроенные круги среди албанских студентов, которые занимались в основном пропагандой и распространением листовок и запрещенной литературы. Один из лидеров албанских националистов в 1980-е Хидает Хисени писал, что акции студентов были «видом постоянного движения албанцев за национальное освобождение и равноправие с другими народами в той Югославии»{{sfn|Агрессия НАТО 1999 года|2013|с=22}}. Кроме непосредственно Косова националистические организации албанцев действовали также в Македонии и странах Европы{{sfn|Агрессия НАТО 1999 года|2013|с=22}}. Экономически Косово в составе СФРЮ постоянно относилось к официально существовавшей категории «неразвитых регионов», которые получали дотации из федерального центра. С 1970-х годов Косово стало основным получателем этих кредитов среди регионов Югославии. В 1976—1980 годах Фонд Федерации для кредитования экономически недостаточно развитых республик и областей выделил Косово 2847,6 тыс. динаров, в то время как Боснии и Герцеговине 2352,5 тыс. динаров, Македонии — 1662,9 тыс. динаров, Черногории — 831,5 тыс. динаров<ref>Буквич Р. Региональная проблема социалистической Югославии в 1945—1991 гг. // Вестник Мордовского университета. — 2014. — № 3. — С. 139</ref>. Кредиты предоставлялись на длительный срок и под сравнительно небольшой процент. Например, в 1966—1990 годах Косово получало кредиты сроком на 15 — 19,5 лет под 2,1 — 9,0 % годовых<ref>Буквич Р. Региональная проблема социалистической Югославии в 1945—1991 гг. // Вестник Мордовского университета. — 2014. — № 3. — С. 140</ref>. В 1970-е годы участились случаи проявления нетерпимого отношения к сербам со стороны албанского населения края. Между 1971 и 1981 годами, в которые проводилась перепись населения, 50 тысяч человек сербского населения покинуло Косово<ref>The new world order and Yugoslavia. — G. Baudson — Publishing company «Ing-Pro», 1997.</ref>. В 1981 году в Косове [[Беспорядки в Косове (1981)|произошли массовые беспорядки]], положившие начало так называемой «косовской интифаде», существовавшей на уровне бандитизма и тянувшейся без видимых результатов до середины 1980-х годов. == Косово кризисы == {{main|Косовская война}} Сербо-албанский антагонизм обострился после прихода к власти в Сербии [[Слободан Милошевич|Слободана Милошевича]] в [[1988 год]]у, который, используя националистическую риторику, смог завоевать широкую популярность среди сербского населения в условиях начавшегося распада Югославии. 28 июня 1989 года в 500-летнюю годовщину Косовской битвы Милошевич выступил перед сербами на Косовом поле. В [[1989 год]]у в Сербии состоялся [[референдум]], утвердивший новую конституцию, которая радикально урезала автономию национальных краёв. Против ликвидации автономии выступил парламент (скупщина) Косова, который 2 июля 1990 года провозгласил край республикой<ref>Косик В. И. Балканы: «Порвалась цепь великая…» (середина XIX — начало XXI вв.). — М.: Институт славяноведения РАН, 2014. — С. 159. Режим доступа:http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/1961-2014-kosik</ref>. Сербские власти распустили косовский парламент. Однако косовские депутаты собрались в городе Качаник, где 7 сентября 1990 года провозгласили Республику Косово<ref>Косик В. И. Балканы: «Порвалась цепь великая…» (середина XIX — начало XXI вв.). — М.: Институт славяноведения РАН, 2014. — С. 159. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/1961-2014-kosik</ref>. В Косове прекратилось вещание государственных радио и телевизионных станций на албанском языке, начались увольнения албанцев из государственных структур, в некоторых учреждениях образования было свёрнуто преподавание на албанском. В ответ начались массовые забастовки, акции протеста, этнические столкновения. В [[1990 год]]у в Косове было введено чрезвычайное положение. Тем не менее, сепаратистские стремления среди албанцев возрастали. 22 сентября [[1991 год]]а было провозглашено создание независимой [[Республика Косово (1992—1999)|республики Косово]], а затем проведены несанкционированные (среди албанской общины) референдум о независимости и президентские выборы (23 мая 1992 года одновременно с парламентскими выборами<ref>Косик В. И. Балканы: «Порвалась цепь великая…» (середина XIX — начало XXI вв.). — М.: Институт славяноведения РАН, 2014. — С. 160. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/1961-2014-kosik</ref>), на которых президентом был избран [[Ибрагим Ругова]]. 22 октября 1991 года независимость Республики Косово признала [[Албания]]<ref>[http://www.keshilliministrave.al/index.php?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2 Statement of Prime Minister of Albania Mr. Sali Berisha on Recognition of Independence of Kosova]</ref>. Началось создание вооружённых формирований сепаратистов, которые в [[1996 год]]у были объединены в [[Армия освобождения Косова|Армию освобождения Косова]]. В крае развернулась [[Косовская война|партизанско-террористическая война]], жертвами которой стали сотни мирных жителей, чиновников и военных Югославии. Первоначально борьбу с сепаратистами вели лишь милицейские подразделения, но в [[1998 год]]у в военные действия вступила югославская армия. Война сопровождалась массовыми репрессиями, убийствами мирных жителей и [[этническая чистка|этническими чистками]] с обеих сторон конфликта. Членами АОК были разрушены многие памятники православной культуры, изгнано или уничтожено несколько десятков тысяч сербов. В [[1999 год]]у в военные действия вмешалось [[НАТО]]: массированным [[Война НАТО против Югославии (1999)|бомбардировкам]] были подвергнуты югославские города и военные объекты. Тысячи жителей Косова были убиты, около полумиллиона, в основном албанцев, осталось без крова. В результате сербское правительство было вынуждено согласиться на ввод в Косово военного контингента НАТО [[KFOR]] и переход края под управление [[ООН]], что и было осуществлено на основании [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1244|резолюции СБ ООН № 1244]] от [[10 июня]] [[1999 год]]а.<ref>Dějiny Srbska. — Praha, 2004. — ISBN 80-7106-671-0; Dizdarevic R. Od smrti Tita do smrti Jugoslavie. — Praha, 2002; Тягуненко Л. В. Союзная республика Югославия на рубеже XXI века;</ref> --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Сербия тарихы]] * [[Косово һәм евро]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Гуськова Е.Ю, |заглавие = Агрессия НАТО 1999 года против Югославии и процесс мирного урегулирования. |место = Москва |издательство = Индрик |год = 2013 |страниц = 304 |isbn = 978-5-91674-270-1 |ref = Агрессия НАТО 1999 года }} * {{книга |автор = [[Гуськова, Елена Юрьевна|Гуськова Е. Ю.]] |заглавие = История югославского кризиса (1990—2000) |место = М. |издательство = Русское право / Русский Национальный Фонд |год = 2001 |страниц = 720 |isbn = 5-9419-1003-7 |ref = Гуськова }} * {{книга | автор = Тренин Д., Степанова Е. | заглавие = Косово: международные аспекты кризиса | ссылка = http://carnegieendowment.org/files/cosovomnaspekty.pdf | место = Москва | издательство = Московский Центр Карнеги | год = 1999 | страниц = 303 | ref = Косово: международные аспекты кризиса }} * {{книга |заглавие = Югославия в XX веке: очерки политической истории |часть = Гуськова Е.Ю. Югославская федерация в 1960-е годы |ответственный = К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др |место = М. |издательство = Индрик |год = 2011 |страниц = 888 |isbn = 9785916741216 |ref = Гуськова Е.Ю. Югославская федерация в 1960-е годы }} * {{книга |заглавие = Югославия в XX веке: очерки политической истории |часть = Никифоров К.В. Карделевская Югославия (1974—1990) |ответственный = К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др |место = М. |издательство = Индрик |год = 2011 |страниц = 888 |isbn = 9785916741216 |ref = Никифоров К.В. Карделевская Югославия (1974—1990) }} * {{книга |автор = [[Никифоров, Константин Владимирович|Никифоров К. В.]] |заглавие = Сербия на Балканах. XX век |место = М. |издательство = Индрик |год = 2012 |страниц = 176 |isbn = 978-5-91674-209-1 |ref = Никифоров }} * {{книга |автор = Чиркович Сима. |заглавие = История сербов |место = М. |издательство = Весь мир |год = 2009 |страниц = 448 |isbn = 978-5-7777-0431-3 |ref = История сербов }} * {{книга |автор = Dimitrijević B. |заглавие = Modernizacija i intervencija: jugoslovenske oklopne jedinice |место = Beograd |издательство = Institut za savremenu istoriju |год = 2010 |страниц = 406 |isbn = 978-86-7403-138-4 |тираж = 400 |ref = Dimitrijević }} * {{книга |автор = R. Craig Nation. |заглавие = War in the Balkans 1991-2002 |издательство = U.S. Army War College |год = 2003 |страниц = 388 |isbn = 1-58487-134-2 |ref = R. Craig Nation }} * {{книга | автор = Sabrina Petra Ramet | заглавие = Balkan Babel: The Disintegration Of Yugoslavia From The Death Of Tito To The Fall Of Milosevic | издательство = Westview Press | год = 2002 | страниц = 448 | ref = Sabrina Petra Ramet }} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|History of Kosovo|История Косова и Метохии}} {{Косово һәм Метохия темаларҙа}} {{Косово темаларҙа}} [[Категория:Сербия тарихы]] [[Категория:Косово тарихы]] g7v4a7zgcf9uh77dvglgtxiddgydgig Фәтхулла Гүлән 0 121329 1295021 1279445 2026-04-30T09:16:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295021 wikitext text/x-wiki {{Персона/Ислам|дин белгесе |оригинал = {{lang-tr|Fethullah Gülen}} |подпись = Фәтхулла Гүлән 2016 йылда |прозвище = Хужа әфәнде |отец = Рәмиз Гүлән |учителя = Алварлы Эфе, Осман Бекташ, Хаджы Сыткы Әфәнди һ. б. |труды = 60-тан ашыу китап | }} '''Фәтхулла Гүлән''' ([[Төрөк теле|төрөк]]. Fethullah Gülen, [[27 апрель]] [[1941 йыл|1941]] -[[20 октябрь]] [[2024]]) — [[Төрөктәр|төрөк]] яҙыусыһы һәм мосолман йәмәғәт эшмәкәре. Элекке [[имам]] һәм вәғәзсе. «Хеҙмәт» тигән ижтимағи хәрәкәтте ойошторған. Яҙыусылар һәм журналистар фондының почётлы президенты. [[АҠШ]]-тың [[Пенсильвания]] штатындағы Сэйлорсбург ҡалаһында йәшәй. [[Европа]]ға килгәнендә Монако һәм Монте-Карлола туҡтай.<ref>Williams, Paul L. [http://www.canadafreepress.com/index.php/article/35130 «A visit to the Pennsylvania fortress of „The World’s most Dangerous Islamist“»]</ref><ref>Stakelbeck, Eric [http://www.cbn.com/cbnnews/world/2011/may/the-gulen-movement-the-new-islamic-world-order/ «The Gülen Movement: A New Islamic World Order?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002195218/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2011/may/the-gulen-movement-the-new-islamic-world-order/ |date=2013-10-02 }}</ref><ref>Berlinski, Claire [http://www.city-journal.org/2012/22_4_fethullah-gulen.html „Who Is Fethullah Gülen?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816225631/http://www.city-journal.org/2012/22_4_fethullah-gulen.html |date=2014-08-16 }}</ref> Фәтхулла Гүләндең эйәрсәндәре уны хөрмәт менән Хужа әфәнде тип атай. 2008 йылда Гүлән Prospect һәм Foreign Policy журналдары проектының сайтында үткән һорашыу һөҙөмтәһендә планетаның иң йоғонтоло интеллектуалы тип табыла<ref>[http://www.prospectmagazine.co.uk/prospect-100-intellectuals/«2008 top 100 public intellectual poll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930143349/http://www.prospectmagazine.co.uk/prospect-100-intellectuals/ |date=2009-09-30 }}“</ref>. 2009 йылдан алып йыл да 500 иң йоғонтоло мосолман исемлегенә инә (2013 йылда — 11-се урында). 2013 йылда Time журналының „Донъяның иң йоғонтоло 100 кешеһе“<ref>[http://www.niagarafoundation.org/niagara-foundations-honorary-president-m-fethullah-gulen-named-in-time-magazines-worlds-100-most-influential-people-for-2013/«World’s 100 Most Influential People for 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419231450/http://www.niagarafoundation.org/niagara-foundations-honorary-president-m-fethullah-gulen-named-in-time-magazines-worlds-100-most-influential-people-for-2013/ |date=2013-04-19 }}</ref><ref>[https://archive.is/20140203223917/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=3001&n=142/„Фетхуллах Гюлен: основания для надежды.] Журнал „[//ru.wikipedia.org/wiki/Родина_(журнал) Родина]“, № 5, 2009 год.»</ref> һәм Foreign Policy журналының «Донъяның иң йоғонтоло 500 кешеһе» исемлегенә инә<ref>[http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/04/29/the_500_most_powerful_people_in_the_world the 500 most powerful people in the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409093019/http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/04/29/the_500_most_powerful_people_in_the_world |date=2014-04-09 }}</ref>. Гүлән йәш быуынға этик тәрбиә биреүгә баҫым яһай<ref>[http://www.muslim.ru/articles/98/1576/ «Гюлен делает упор на этичекое воспитание» — профессор Рыбаков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221161441/http://www.muslim.ru/articles/98/1576/ |date=2014-02-21 }}</ref>. Гүлән исламдың традицион төрөк (хәнәфи-матури) вариантын тарата һәм үҫтерә, яңы теологик концепциялар сығармай, ә булғандарын яңыртырға тәҡдим итә. Гүлән һәр ваҡыт йәмғиәт үҫешендә фән һәм белем алыуҙың әһәмиәтен билдәләй. Гүләнгә башҡа диндәр һәм инаныстар вәкилдәре менән диалогта булыу хас. Төркиәлә диалоглы мөнәсәбәттәргә башланғыс һалып, Гүлән уны донъя кимәленә лә күсерергә тәҡдим итә. Сәйәсәттә Фәтхулла Гүлән демократияны әлеге осор өсөн иң ҡулай идара итеү формаһы тип таный. Гүлән күп партиялылыҡ яҡлы<ref name="economist10808408">{{cite web|title=How far they have travelled|url=http://www.economist.com/node/10808408?story_id=10808408|work=[[The Economist]]|accessdate=2 May 2012|date=6 March 2008}}</ref>, сәйәсәттә таянған принцибы — «исламда идара итеү идара итеүсе менән буйһоноусы араһындағы килешеүгә нигеҙләнә». Гүлән Төркиәнең киләсәге, хәҙерге дәүләттә ислам дине, шәхестең үҫешендә белемдең һәм тәрбиәнең әһәмиәте тураһындағы йәмәғәт бәхәстәрендә әүҙем ҡатнаша. Уны йыш ҡына «донъялағы иң мөһим мосолман эшмәкәрҙәренең береһе» тип атайҙар. Үҙенең шәхси тормошонда Гүлән диндар һәм консерватор. == Биографияһы == Гүлән Төркиәнең Әрзурум ҡалаһы эргәһендәге Ҡоружуҡ ауылында тыуған. Атаһы Рәмиз Гүлән имам булған<ref>[http://www.islamnews.ru/news-143541.html/ "Личность в контексте истории: Фетхуллах Гюлен.] </ref>. Гүлән ауылында төп белемде ала, әммә ғаиләһе менән күсеп киткәндән һуң классик ислам белеме алырға ҡарар итә<ref>[http://www.zaman.com.tr/webapp-tr/haber.do?haberno=459999 Интервью с учителем Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016222551/http://zaman.com.tr/webapp-tr/haber.do?haberno=459999 |date=2007-10-16 }}</ref>. Гүлән 10 йәшендә Ҡөрьән хафиз була (Ҡөрьәнде бөтә уҡыу ҡағиҙәләренә ярашлы итеп яттан һөйләй). 14 йәшендә тәүге вәғәзен һөйләй. Гүлән ике мәҙрәсәлә уҡый һәм бер нисә билдәле төрөк суфыйында, шул иҫәптән Алварлы Эфе, Осман Бекташ һәм Хажы Сытҡы Әфәндиҙә белем ала. Рәсми имам һәм вәғәзсе булып эшләгәндән һуң, Гүлән [[1981 йыл]]да пенсияға сыға. 1988—1991 йылдарҙа ул Төркиәнең кеше күп йөрөй торған мәсеттәрендә вәғәздәр серияһы бирә. 1994 йылда Яҙыусылар һәм журналистар фондын ойоштороуҙа ҡатнаша, уға Фондтың почётлы президенты титулы бирелә<ref>[http://www.gyv.org.tr/bpi.asp?caid=157&cid=226 Официальный сайт Фонда писателей и журналистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512012706/http://www.gyv.org.tr/bpi.asp?caid=157&cid=226 |date=2009-05-12 }}</ref>. 1999 йылда АҠШ-ҡа дауаланырға бара һәм шул китеүенән Төркиәгә әйләнеп ҡайтмай. Был ваҡыт эсендә Төркиәлә уға ҡаршы ғәйепләү эше асыла (2000) һәм енәйәт составы булмағанлыҡтан ябыла (2008)<ref name="60min2012">{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/2102-18560_162-57433131.html|title=U.S. charter schools tied to powerful Turkish imam|date=May 13, 2012|publisher=[[CBS News]]|work=[[60 Minutes]]|accessdate=2012-05-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514024402/http://www.cbsnews.com/2102-18560_162-57433131.html |date=2012-05-14 }}</ref><ref>[http://wwrn.org/article.php?idd=21432 WorldWide Religious News-Gulen acquitted of trying to overthrow secular government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927235413/http://wwrn.org/article.php?idd=21432 |date=2007-09-27 }}</ref><ref>Решение Верховного Суда Турецкой Республики № 2008/1328 от 5.5.2006 года.</ref>. Уның йөрәгенә операция һәм шәкәр диабеты һәм башҡа сирҙәр менән бәйле операциялар эшләйҙәр. Гүлән үҙе Төркиәгә ҡайтырға теләй, ләкин сәйәси провокацияларҙан һәм тотороҡһоҙлоҡтан ҡурҡа<ref>[http://www.herkul.org/bamteli/turkce-olimpiyatlari-ve-gurbet-bitsin-cagrisina-cevap/ Видео-ответ Ф.Гюлена на призыв премьер-министра Турции Р. Т. Эрдогана вернуться.] 17.06.12.</ref>. 2013 йыл аҙағындағы коррупцион янъял [[Реджеп Тайип Эрдоған|Рәжәп Эрдоган]] менән түңкәрелеш яһарға тырышыуҙа ғәйепләнгән Гүлән араһындағы мөнәсәбәтте киҫкенләштерә. 2014 йылдың 19 декабрендә Истанбул суды Гүләнде ҡулға алырға ордер бирә. Прокурор Хәсән Йылмаз Төркиәнең Юстиция министрлығынан Гүләнде [[Интерпол|Интерполдың]] «Ҡыҙыл бюллетененә» (халыҡ-ара эҙләү иғлан ителгән енәйәселәрҙе ҡулға алыуға ордер) индереүгә документтар әҙерләүҙе юллап мөрәжәғәт итә.<ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/world/20141219/1039265575.html#14190577214214&message=resize&relto=login&action=removeClass&value=registration|title=Суд Стамбула выдал ордер на арест богослова Гюлена|author=Алена Палажченко|date=19.12.2014|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref> Интерпол Гүләнде эҙләү тураһында ҡарар сығармай. == Теология == Гүлән яңы теология тәҡдим итмәй, үҙенең вәғәздәрендә һәм китаптарында ул абруйлы классик шәхестәргә һылтана, уларҙың иҫбатламалар һәм һығымталар системаһын файҙалана һәм үҫтерә. Ул ислам диненә ҡарата дөйөм ҡабул ителгән консерватив ҡарашта тора<ref>Robert W. Hefner, Muhammad Qasim Zaman, Schooling Islam: the culture and politics of modern Muslim education. </ref><ref>[http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-478/_nr-216/i.html Portrait of Fethullah Gülen, A Modern Turkish-Islamic Reformist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225231100/https://en.qantara.de/ |date=2018-12-25 }}</ref>. Фәтхулла Гүлән суфыйсылыҡты яҡшы белә һәм хөрмәт итә, әммә үҙе ниндәй ҙә булһа тәриҡәт ағзаһы түгел. Уның өйрәтеүенсә, мосолманға ниндәй ҙә булһа тәриҡәткә (суфыйсылыҡ орденына) инеү мотлаҡ түгел, суфыйсылыҡ — ул исламдың эске үлсәме, һәм ул бер ҡасан да тышҡы үлсәмдәрҙән айырылырға тейеш түгел.<ref>Thomas Michel S.J., Sufism and Modernity in the Thought of Fethullah Gülen // The Muslim World, Vol. 95 No. 3, July 2005, p.345-5</ref> Уның тәғлимәтен уртасыл исламдың дөйөм ҡабул ителгән ағымдарынан ике нәмә айырып тора, Гүләм уларҙы Ҡөрьәндең ҡайһы бер аяттарына нигеҙләнеп сығарған. Беренсеһе — ул мосолман йәмәғәтселеге общинаның һәм милләттең дөйөм именлегенә хеҙмәт итергә тейеш тип раҫлай («hizmet etmek»)<ref>Mehmet Kalyoncu [http://books.google.com/books?id=r04OPJArUPQC&pg=PP1&dq=A+Civilian+Response+to+Ethno-Religious+Conflict#v=onepage&q=&f=false A Civilian Response to Ethno-Religious Conflict: The Gülen Movement in Southeast Turkey]. </ref><ref>Berna Turam, Between Islam and the State: The Politics of Engagement. </ref>, был хеҙмәт итеү донъяла бөтәһенә лә — мосолмандарға ла, мосолман булмағандарға ла берҙәй ҡағыла<ref name="autogenerated1"> Saritoprak, Z. and Griffith, S. Fethullah Gülen and the 'People of the Book': A Voice from Turkey for Interfaith Dialogue // The Muslim World, Vol. 95 No. 3, July 2005, p.337-338</ref>. «Хеҙмәт» хәрәкәте Гүлән идеяларына нигеҙләнгән халыҡ-ара ижтимағи хәрәкәт булып тора. Кешеләргә хеҙмәт итеү тураһындағы тәғлимәт Төркиәлә, Үҙәк Азияла һәм донъяның башҡа төбәктәрендә күптәрҙе ылыҡтыра.<ref>Lester R. Kurtz, "Gulen’s Paradox: Combining Commitment and Tolerance, // Muslim World, Vol. 95, July 2005; 379—381.</ref> Икенсеһе — мосолман йәмәғәтселеге кәм тигәндә «Изге Яҙма кешеләре» (христиандар һәм йәһүдиҙәр) менән конфессия-ара диалог алып барырға тейеш. Гүләндеү атеистарға мөнәсәбәте ыңғай түгел, мәҫәлән, 2004 йылда ул терроризмды «атеизм кеүек үк ерәнес» тип атай.<ref>[http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=7337 Fethullah Gülen and Atheist-Terrorist Comparison] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512081703/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=7337 |date=2009-05-12 }}</ref> Унан һуңғы интервьюһында атеистар менән кеше үлтереүселәрҙе тигеҙләргә түгел, ислам диненә ярашлы, кешеләрҙең был ике төрө лә йәһәннәм ғазаптарына дусар буласағын билдәләргә теләүен аңлата.<ref>[http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=219352 Hürriyet Arama Mobil]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Фән һәм мәғариф == Гүлән үҙ вәғәздәрендә физиканы, математиканы, химияны өйрәнеү — Аллаға баш эйеү ул тип әйтә. Гүләндең фекерҙәре уның эйәрсәндәрен донъяның төрлө мөйөштәрендә меңдән ашыу шәхси һәм дәүләт уҡыу йортон асыуға рухландыра. Төркиәлә «Гүлән мәктәптәре» иң яҡшыларҙан һанала: ҡиммәтле заманса ҡорамалдар, енес буйынса тигеҙ ҡараш, беренсе кластан инглиз теленә өйрәтеү. Әммә был уҡыу йорттарының элекке уҡытыусылары яғынан тәнҡит тә ишетелә, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙарға ҡараш йәһәтенән. Улар әйтеүенсә, ҡатын-ҡыҙ уҡытыусыларға административ вәкәләттәр бирелмәй, уларҙың автономияһы сикле — алтынсы класта уҡыған ҡыҙҙарҙан башлап тәнәфестәрҙә һәм төшкө ялда улар ир-ат хеҙмәттәштәренән һәм класташтарынан айырым тотола.<ref name="Spiegelman">{{cite web|last=Spiegelman|first=Margaret|title=What Scares Turkey's Women?|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/21/what-scares-turkey-s-women.html|work=The Daily Beast|accessdate=28 November 2012}}</ref> == Конфессия-ара һәм мәҙәниәт-ара диалог == Гүләндең эйәрсәндәре төрлө илдәрҙә конфессия-ара һәм мәҙәниәт-ара диалогты киңәйтә торған төрлө институттар ойоштора. Көнбайыш цивилизацияһының күп яҡтарын Гүлән хупламаһа ла (тәүге китаптарында был айырыуса асыҡ күренә), дин әһелдәренә ҡағылышлы түҙем мөнәсәбәт һәм диалог идеяларын алға һөрә. Төрөк мәҙәниәте нигеҙендә Гүлән башҡаларға ҡарата ислам диненән сығанаҡ алған ихтирамлы мөнәсәбәт һәм һөйләшеп килешеүгә ынтылыш ятыуын билдәләй.<ref>Mehmet Gindem. </ref> Ул ислам диненең һәр ваҡыт үҙе осратҡан мәҙәниәттәр һәм цивилизацияларҙың тик яҡшы яҡтарын ҡабул итеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Уның фекеренсә, «диалог хәҙерге заман талабына әйләнде».<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/ Сюкияйнен Л. Р.] Пример диалога в современном мире: Фетхуллах Гюлен // «Диалог Аврасья». — 2009. </ref> Гүлән башҡа конфессиялар лидерҙары, атап әйткәндә, папа Иоанн Павел II, грек православие патриархы Варфоломей, баш сефард раввины Элияху Бакши-Дорон менән шәхси осраша.<ref>Advocate of Dialogue: Fethullah Gülen</ref> 2000-се йылдар аҙағында «Хеҙмәт» хәрәкәте дингә ҡарамаған кешеләр менән дә диалогтар башлай, мәҫәлән, Лондондың Dialogue Society йәмғиәтенең консультатив советында мосолмандарға ҡарағанда атеистар һәм агностиктар күберәк.<ref name="European Muslims">European Muslims, Civility and Public Life Perspectives On and From the Gülen Movement</ref> Гүлән шулай уҡ ислам диненең үҙендәге төрлө ағымдарҙың кооперацияһы яҡлы, мәҫәлән, ул мәсет менән әләви ҡорамын (cem evi) бер ихатала төҙөүҙе хуплай.<ref>Genel Bakış [http://www.ntvmsnbc.com/id/25463767/ Cami ve cemevi aynı bahçede] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228052014/http://www.ntvmsnbc.com/id/25463767/ |date=2013-12-28 }} ntvmsnbc.com</ref>. 2015 йылда Гүлән Ганди, Кинг һәм Икеда исемендәге абруйлы тыныслыҡ премияһына лайыҡ була. 15 йыл эсендә награданы тәүге тапҡыр мосолманға тапшыралар.<ref>[http://www.hizmet.today/gulen-premiya-gandi/ Премию мира имени Ганди в этом году получил Фетхуллах Гюлен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170527162547/http://www.hizmet.today/gulen-premiya-gandi/ |date=2017-05-27 }}</ref> == Публикациялары == Гүлән — 60-тан ашыу китап һәм төрлө темаларға яҙылған бик күп мәҡәләләр авторы. Уның вәғәздәре һәм семинарҙары меңәрләгән аудио- һәм видеокассеталарҙа һәм дискыларҙа сыҡҡан. Уның китаптары донъяның бик күп телдәренә, шул иҫәптән рус теленә лә тәржемә ителгән. == Хәҙерге заман мәсьәләләренә ҡараштары == === Секуляризм һәм шәриғәт === Гүлән диндән азат йәмғиәт ҡороу яҡлы сәйәсәтте (лаицизм) тәнҡитләй. Шул уҡ ваҡытта ул, ислам дине менән демократия һыйышып йәшәй ала, тип иҫәпләй<ref>[http://fgulen.ru/ru/press-room/interview/1111-fethullah-gulen-interview-in-kazakhstan-pravda/30286-interviews-gulen-newspaper-kazakhstan-pravda-on-september-15-2006 Интервью]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} газете «[//ru.wikipedia.org/wiki/Казахстанская правда]» от 15 сентября 2006 года.</ref> . Гүлән фекеренсә, иман, исламдың төп шарттары булған [[намаҙ]], ураҙа, [[зәкәт]], [[хаж]], ғаилә һәм шәхес-ара мөнәсәбәттәр, тормоштоң төрлө яҡтары шәриғәткә ҡарай. === Европа берләшмәһе һәм Төркиә === Гүлән Төркиәнең [[Европа берләшмәһе]]нә инеү тураһындағы ғаризаһын хуплай һәм Төркиә лә, Европа берләшмәһе лә бынан бер нәмә лә юғалтмаясаҡ, бәлки, киреһенсә, отасаҡ ҡына, тип иҫәпләй. === Ҡатын-ҡыҙҙың урыны === Гүлән фекеренсә, ислам дине ҡатын-ҡыҙҙарға ҡотолоу килтергән, мосолман донъяһында улар әүәл-әүәлдәрҙән «бер ҡасан да өйҙә бикләнеп ултырмай … бер ваҡытта ла ҡыйырһытылмай». Гүлән уйынса, «көнбайыш тибындағы феминизм … ир-атҡа ҡарата нәфрәт менән тулы булғанлыҡтан, бөтә инҡилаби хәрәкәттәр кеүек үк һүнеүгә дусар». === Террорсылыҡ === Гүлән террорсылыҡтың бөтә төрҙәрен дә ғәйепләй. Ислам динендә, ти Гүлән, һуғыш һәм солох осорҙары өсөн шарттар аныҡ билдәләнгән. Тыныс ваҡытта айырым кешеләр һуғышырға һәм кеше үлтерергә тейеш түгел. «Террорсы шәһиттәр мәңгелеккә йәһәннәмгә олаға, һәм шунда улар ғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтергән өсөн яуапҡа тарттырыласаҡ».<ref>[http://www.islamnews.ru/news-141969.html Фетхуллах Гюлен: Террористы-самоубийцы последуют в ад] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Islam_News Islam News]</ref> Гүлән 2001 йылдың 11 сентябрендәге Бөтә донъя сауҙа үҙәгендәге террористик актты ғәйепләп сығыш яһаған беренсе шөһрәтле мосолман була. Киләһе көндө Washington Post гәзитендә сыҡҡан мәҡәләлә ул: «Мосолмандың террорсы булыуы мөмкин түгел, һәм террорсы ысын мосолман була алмай», тип яҙа. Гүлән ислам имиджының үҙҙәрен мосолман тип йөрөткән террорсылар тарафынан «урланыуы» өсөн ҡайғыра. Ислам динен Гүлән уны ялғанға батырған маргиналдар өйөрөнөң ғәмәлдәре аша түгел, ә уның сығанаҡтары һәм тарихтағы сағылышы аша өйрәнергә кәңәш итә.<ref name="Toward a Global Civilization">Toward a Global Civilization of Love and Tolerance</ref> Гүлән [[Рәсәй]]ҙәге Бесланда булған террорсылыҡ акты ҡорбандарының ҡайғыһын уртаҡлашты. Сүриәләге һуғыш тураһында Гүлән: «Ундағы ваҡиғалар йөрәкте һыҙлата, был илдә ҡан ҡойолоуын туҡтатырға, мәсьәләләрҙе тыныс юл менән һәм бөтәһе ҡатнашлығында айыҡ аҡылдан фекер алышып хәл итергә кәрәк», ти<ref>[http://www.haberturk.com/ramazan/haber/657263-fethullah-gulen-suriyede-akan-kan-dursun/ Fethullah Gülen: «Suriye’de akan kan dursun»-HABERTÜRK]</ref>. 2014 йылдың сентябрендә Гүлән, Рәсәйҙә һәм башҡа күп илдәрҙә тыйылған ИГИЛ террорсы төркөмөнөң һуңғы ваҡыт йышайып киткән ҡанлы енәйәттәрен ғәйепләп һәм Ираҡ менән Сүриәләге ҡорбандарҙың яҡындарының һәм туғандарының ҡайғыһын уртаҡлашып, ваҡытлы матбуғат баҫмаларында белдереү баҫтыра. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ; рус телендә <div class="references-small"> * {{Китап|автор=Бабосов Е. М.|заглавие=Фетхуллах Гюлен — турецкий мыслитель и проповедник всемирного масштаба|ссылка=http://www.hizmet.today/wp-content/uploads/2016/06/Gulen_Babosov.pdf|место=Мн.|издательство=Беларуская навука|год=2014|страниц=203|isbn=978-985-08-1696-2|ref=Бабосов}} * {{Китап|заглавие=Социально-философские аспекты учения Ф. Гюлена: взгляд белорусских учёных|ссылка=http://www.hizmet.today/img/Belarus-social-philosophical-views-of-Gulen.pdf|ответственный=Общественное объед. "Диалог Евразия", Фак. философии и социальных наук БГУ|место=Мн.|издательство=Беларуская навука|год=2012|страниц=264|isbn=978-985-08-1402-9|тираж=1000}} * {{Мәҡәлә|автор=Сулейманов Р. Р.|заглавие=Турецкий демарш. Как ученики Нурси и Гюлена влияли на мусульман Татарстана. Часть 1. Религиозные эмиссары сделали ставку на женщин и школьников|ссылка=http://kazan.mk.ru/articles/2015/12/28/tureckiy-demarsh-kak-ucheniki-nursi-i-gyulena-vliyali-na-musulman-tatarstana.html|издание=Московский комсомолец-Поволжье|год=28.12.2015|ref=Сулейманов}} * {{Мәҡәлә|автор=Сулейманов Р. Р.|заглавие=Турецкий демарш. Как ученики Нурси и Гюлена влияли на мусульман Татарстана. Часть 2. Тайные уроки, мистики и ультраконсерваторы|ссылка=http://kazan.mk.ru/articles/2016/01/12/tureckiy-demarsh-kak-ucheniki-nursi-i-gyulena-vliyali-na-musulman-tatarstana.html|издание=Московский комсомолец-Поволжье|год=12.01.2016|ref=Сулейманов}} * {{Китап|автор=Сюкияйнен Л. Р.|часть=Религия, право и исламская мысль в современной Турции|ссылка часть=https://fgulen.com/ru/about-fethullah-gulen/scientists/30352-religion-law-and-islamic-thought-in-modern-turkey|заглавие=Турция на рубеже XX–XXI веков|ссылка=http://book.ivran.ru/f/vtgtatzhtp----tatg--xxtauxxi-----2008.pdf|ответственный=Отв. ред.: И. В. Зайцев, Н. Ю. Ульченко|место=М.|издательство=[[Институт востоковедения РАН]]|год=2008|страницы=198—216|страниц=288|isbn=978-5-89282-365-4|тираж=1000|ref=Сюкияйнен}} * {{Мәҡәлә|автор=Челноков А. С.|заглавие=Президент «параллельной Турции»|ссылка=http://www.sovsekretno.ru/articles/id/5500|издание=[[Совершенно секретно (газета)|Совершенно секретно]]|год=10.08.2016|номер=8/385|ref=Челноков}} * {{Китап|заглавие=Толерантность религий и цивилизаций. Взгляды Фетхуллаха Гюлена|ссылка=https://fgulen.com/images/pdf/ru-tolerance.pdf|ответственный=Сост В. А. Ставицкий, Табасаранцев|место=М.|издательство=Экономика|год=2012|страниц=359|isbn=978-5-282-03237-6|тираж=2000}} * {{Китап|автор=Эргене Э.|заглавие=Движение Гюлена: зов к благоразумию|ссылка=https://fgulen.com/ru/about-fethullah-gulen/ergene-dvizhenie-gulena|место=М.|издательство=Новый Свет|год=2010|страниц=85|isbn=978-5-98359-047-2|ref=Эргене}} </div> ; башҡа телдәрҙә <div class="references-small"> * Akar M. ''Gül Adam'' {{Тәржемәһеҙ 3|Timaş Yayınları|Timaş Yayınları|4=Timas Publishing Group}} (инг.)[[Timaş Yayınları|баш.]], İstanbul, 2001 ISBN 975362591X * {{Тәржемәһеҙ 3|Акйол, Таха|Akyol T.|4=Taha Akyol}} (инг.)[[Акйол, Таха|баш.]] ''Asya’daki Türkiye'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları 2004 ISBN 9756714271 * {{Тәржемәһеҙ 3|Алпай, Шахин|Alpay Ş.|tr|Şahin Alpay}} (төр.)[[Алпай, Шахин|баш.]] ''Gülen’in Katkısı'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714298 * {{Тәржемәһеҙ 3|Ав, Ханфи|Avcı H.|4=Hanefi Avcı}} (инг.)[[Ав, Ханфи|баш.]] {{Тәржемәһеҙ 3|Haliç'te Yaşayan Simonlar: Dün Devlet Bugün Cemaat|Haliç'te Yaşayan Simonlar: Dün Devlet Bugün Cemaat|tr|Haliç'te Yaşayan Simonlar: Dün Devlet Bugün Cemaat}} (төр.)[[Haliç'te Yaşayan Simonlar: Dün Devlet Bugün Cemaat|баш.]]. Angora, 2010. 608 p. ISBN 9752870758 * {{Тәржемәһеҙ 3|Аймаз, Абдулла|Aymaz A.|tr|Abdullah Aymaz}} (төр.)[[Аймаз, Абдулла|баш.]], ''Diyalog Adımları'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları 2003 ISBN 9756714212 * Balcı B. ''Orta Asya’da İslam misyonerleri: Fethullah Gülen okulları'', {{Тәржемәһеҙ 3|İletişim Yayınları|3=en}} (инг.)[[İletişim Yayınları|баш.]], İstanbul, 2005, ISBN 9750503120 * Barış F. ''Maskeli Balon Medyatik Bir İnfazın Anatomisi'', Timaş Yayınları, 1999 ISBN 975-362-506-5 * {{Тәржемәһеҙ 3|Булач, Али|Bulaç A.|tr|Ali Bulaç}} (төр.)[[Булач, Али|баш.]], ''Din — Kent ve Cemaat Fethullah Gülen Örneği'', Ufuk Kitapları, 2008 ISBN 978-975-606-558-7 * {{Тәржемәһеҙ 3|Башир, Фарук|Beşer F.|tr|Faruk Beşer}} (төр.)[[Башир, Фарук|баш.]] ''Fethullah Gülen Hoca Efendinin Fıkıhını Anlamak'' * Camcı S., Ünal K. ''Fethullah Gülen’in Konuşma ve Yazılarında Hoşgörü ve Diyalog İklimi'', Merkür Yayıncılık, 1999 ISBN 975-690-601-4 * Camcı S., Ünal K. ''Hoşgörü Ve Diyalog İklimi / F. Gülen’in Konuşmalarında Ve Yazılarında'', Merkür Yayınları, İzmir, 1999 ISBN 975-6906-01-4 * {{Китап|автор=Ebaugh H. R.|заглавие=he Gülen Movement: A Sociological Analysis of a Civic Movement Rooted in Moderate Islam|ссылка=https://books.google.de/books?id=MWEePOkKpkoC&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|издательство=[[Springer]]|год=2009|allpages=134|isbn=978-1-4020-9893-2|ref=Ebaugh}} * {{Тәржемәһеҙ 3|Канан, Ибрагим|Canan İ.|tr|İbrahim Canan}} (төр.)[[Канан, Ибрагим|баш.]] ''Fethullah Gülen’in Sünnet Anlayışı'', Ufuk Yayınları, 2007 ISBN 9756065488 * {{Тәржемәһеҙ 3|Сетинкайя, Хикмет|Çetinkaya H.|tr|Hikmet Çetinkaya}} (төр.)[[Сетинкайя, Хикмет|баш.]] ''Din Baronunun kazları'', Günizi yayıncılık, ISBN 9-758731-66-1 * {{Тәржемәһеҙ 3|Сетинкайя, Хикмет|Çetinkaya H.|tr|Hikmet Çetinkaya}} (төр.)[[Сетинкайя, Хикмет|баш.]] ''Fethullah Gülen’in 40 yıllık serüveni'', Günizi yayıncılık, ISBN 9-758731-29-7 * Cevizoğlu H. ''Fethullah Gülen Hareketinin Perde Arkası'' 35 Yıllık Yol Arkadaşı Nurettin Veren Anlatıyor. * Değer M. E. ''Bir Cumhuriyet Düşmanının Portesi ya da Fethullah Gülen Hocaefendinin derin misyonu'', ISBN 975-6747-31-5 * Ebaugh H. R. ''Gülen Hareketi'', Doğan Kitap, İstanbul, 2002 ISBN 9786051118857 * {{Тәржемәһеҙ 3|Эргиль, Догу|Ergil D.|tr|Doğu Ergil}} (төр.)[[Эргиль, Догу|баш.]] ''100 Soruda Fethullah Gülen ve Hareketi’’'', Timaş Yayınları, İstanbul, 2010 * Esposito J. L., Yavuz M. H. ''Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement'' Syracuse University Press, Syracuse, New York, 2003 ISBN 0-8156-3015-8 * {{Тәржемәһеҙ 3|Кору, Фехми|Koru F.|4=Fehmi Koru}} (инг.)[[Кору, Фехми|баш.]] ''Yerli ve Özgün: Nobellik Bir Öykü'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714255 * {{Тәржемәһеҙ 3|Гюлерци, Хусейн|Gülerce H.|tr|Hüseyin Gülerce}} (төр.)[[Гюлерци, Хусейн|баш.]] ''İslam 'ın Gülen Yüzü'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714247 * {{Тәржемәһеҙ 3|Гёнульташ, Нух|Gönültaş N.|tr|Nuh Gönültaş}} (төр.)[[Гёнульташ, Нух|баш.]] ''Gurbet Lahikası'', Samanyolu Yayıncılık, İstanbul, 2008 ISBN 9789758894758 * {{Тәржемәһеҙ 3|Хаблемитоглу, Несип|Hablemitoğlu N.|4=Necip Hablemitoğlu}} (инг.)[[Хаблемитоглу, Несип|баш.]] ''{{Тәржемәһеҙ 3|Köstebek|Köstebek|tr|Köstebek (kitap)}} (төр.)[[Köstebek|баш.]], Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 975677494-0'' * Hendrick J. D. ''Gülen: The Ambiguous Politics of Market Islam in Turkey and the World'', NYU Press, Ağustos 2013, 978-0814770986 * Hunt R. A. ''Muslim citizens of the globalized world: contributions of the Gülen movement'', The Light Inc, New Jersey, 2007 ISBN 978-1-59784-073-6 * Mercan F. ''Fethullah Gülen’in Sıradışı Hayatı: ABD’de Geçirdiği Dokuz Yılın Hikayesi'', Doğan Kitapçılık, İstanbul, 2008 ISBN 9789759919221 * Ortaylı İ., {{Тәржемәһеҙ 3|Атиш, Тохтамыш|Ateş T.|4=Toktamış Ateş}} (инг.)[[Атиш, Тохтамыш|баш.]], Karakaş E. ''Barış Köprüleri Dünya’ya Açılan Türk Okulları 1'', Ufuk Kitapları, 2005 ISBN 978-975-606-506-8 * Sönmez İ. A.''Fethullah Gülen Gerçeği: Hukuki Gerçekler Işığında Hoşgörü ve Uzlaşma Aksiyonu Hakkında Bir İnceleme'' Kaynak Yayınları, 1998 ISBN 975-738-854-8 * {{Тәржемәһеҙ 3|Ташгетирен, Ахмед|Taşgetiren A.|tr|Ahmet Taşgetiren}} (төр.)[[Ташгетирен, Ахмед|баш.]], ''Bir Gönül İnsanı'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714263 * {{Китап|заглавие=The Gülen Hizmet Movement: Circumspect Activism in Faith-Based Reform|ссылка=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ответственный=Eds. Tamer Balci, Christopher L. Miller|издательство=Cambridge Scholars Publishing|год=2013|allpages=300|isbn=978-1-4438-4507-6}} ** {{Китап|автор=Balci T., Miller C. L.|часть=The Gülen Hizmet Movement: A Cautinary Tale|ссылка часть=http://www.cambridgescholars.com/download/sample/60882|год=2013|pages=1—21|ref=Balci, Miller}} ** {{Китап|автор=Akinci A.|часть=The Oratory of M. Fethullah Gülen|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&pg=PA23&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false|год=2013|pages=23—46|ref=Akinci}} ** {{Китап|автор=Bozkurt S., Yıldırım Y.|часть=Fethullah Gülen’s Vision for Peace through Education and Dialogue|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&pg=PA47&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false|год=2013|pages=47—60|ref=Bozkurt, Yıldırım}} ** {{Китап|автор=Balci T.|часть=Islam and Democracy in the Thought of Nursi and Gülen|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&pg=PA61&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false|год=2013|pages=61—90|ref=Balci}} ** {{Китап|автор=Alianak S. L.|часть=Islamic Mediators and Creators of Grassroots Demands: The GHM Compared to the MB Egypt and MB Jordan|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&pg=PA91&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false|год=2013|pages=91—118|ref=Alianak}} ** {{Китап|автор=Curtis M.|часть=Among the Heavenly Branches: Leadership and Authority among Women in the Gülen Hizmet Movement|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&pg=PA119&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false|год=2013|pages=119—154|ref=Curtis}} ** {{Китап|автор=Webb M.|часть=The Genius and Vulnerability of the Gülen Hizmet Movement|год=2013|pages=155—164|ref=Webb}} ** {{Китап|автор=Miller C. L.|часть=The Gülen Hizmet Movement and Secularization Theory: Explaining the Improbable|год=2013|pages=165—188|ref=Miller}} ** {{Китап|автор=Topal S.|часть=Pursuit of Piety in the Public Sphere: A Weberian Analysis of the Gülen Hizmet Movement|год=2013|pages=189—200|ref=Topal}} ** {{Китап|автор=Pearson T. D.|часть=Is Genuine Interfaith Dialogue Impossible? Alasdair MacIntyre and Fethullah Gülen in Conversation|год=2013|pages=201—214|ref=Pearson}} ** {{Китап|автор=Ruzgar M.|часть=An Analysis of the Gülen Hizmet Movement’s Interfaith Dialogue Activities|год=2013|pages=215—232}} ** {{Китап|автор=Miller C. L., Balci T.|часть=Interdisciplinary Inquiry and the Gülen Gestalt|год=2013|pages=233—250|ref=Miller, Balci}} * Ünal İ. Fethullah Gülen’le Amerika’da Bir Ay, Nil Yayınları, 2001 ISBN 9757402842 * Yanardağ M. ''Türkiye Nasıl Kuşatıldı?/Fethullah Gülen Hareketinin Perde Arkası'', ISBN 9944490008 * Editör: {{Тәржемәһеҙ 3|Армаган, Мустафа|Mustafa Armağan|tr|Mustafa Armağan}} (төр.)[[Армаган, Мустафа|баш.]] ''Diyaloğa Adanmış Hayat: Aydınların Kaleminden Fethullah Gülen (Kozadan Kelebeğe 2)'',Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2002 ISBN 9756714107 * Editör: {{Тәржемәһеҙ 3|Армаган, Мустафа|Mustafa Armağan|tr|Mustafa Armağan}} (төр.)[[Армаган, Мустафа|баш.]] ''Medya Aynasında Fethullah Gülen (Kozadan Kelebeğe)'' Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 1999 ISBN 9759432609 * Yıldırım M. ''Meczup Yaratmak'', ISBN 9-756047-05-4 * {{Тәржемәһеҙ 3|Верен, Нуреттин|Veren N.|tr|Nurettin Veren}} (төр.)[[Верен, Нуреттин|баш.]] ''Kuşatma / ABD’nin Truva Atı Fethullah Gülen Harekatı'', ISBN 9944-490-13-9 * {{Тәржемәһеҙ 3|Гюлалтай, Семих Туфан|Gülaltay S. T.|4=Semih Tufan Gülaltay}} (инг.)[[Гюлалтай, Семих Туфан|баш.]] ''Fethullah Müslüman mı'', İleri Yayınları, ISBN 9756288566 * {{Тәржемәһеҙ 3|Савас, Вурал|Savaş V.|tr|Vural Savaş}} (төр.)[[Савас, Вурал|баш.]] ''İrtica ve Bölücülüğe Karşı Militan Demokrasi'', ISBN 9-754948-93-3 </div> == Һылтанмалар == == Һылтанмалар == * [http://fgulen.ru/ru/ Официальный сайт Фетхуллаха Гюлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104121339/http://fgulen.ru/ru/ |date=2013-11-04 }} * [http://gyv.org.tr/ Фонд писателей и журналистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117104356/http://gyv.org.tr/ |date=2015-11-17 }}, где Гюлен является почетным президентом и его **-* [http://gyv.org.tr/Hakkimizda/Detay/22/Founding%20Speech речь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015070911/http://gyv.org.tr/Hakkimizda/Detay/22/Founding%20Speech |date=2013-10-15 }} * [http://www.guleninstitute.org/ Институт Гюлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330100325/http://guleninstitute.org/ |date=2022-03-30 }} * [http://www.gulenmovement.us/ Фетхуллах Гюлен и движение «Хизмет» через призму науки] * [http://hizmetnews.com Новости движения «Хизмет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200830045229/https://hizmetnews.com/ |date=2020-08-30 }} * [http://gulenmovement.ca Gulen Movement Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208204254/http://gulenmovement.ca/ |date=2019-02-08 }} Fethullah Gulen Movement Canada website * [http://www.whatisgulenmovement.com/ Что такое движение Гюлена?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142940/http://www.whatisgulenmovement.com/ |date=2013-09-23 }} * [http://www.fethullahgulenconference.org/ Конференции по изучению Фетхуллаха Гюлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305194329/http://fethullahgulenconference.org/ |date=2010-03-05 }} * [http://www.gulenarticles.com/ Статьи Гюлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228091908/http://www.gulenarticles.com/ |date=2013-12-28 }} * [http://www.thegulenmovement.info/ Сайт про общественное движение «Хизмет» (Движение Гюлена)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006080551/http://thegulenmovement.info/ |date=2013-10-06 }} * [http://www.InterculturalDialog.com Институт межкультурного диалога] [[Категория:Алфавит буйынса дин белгестәре]] [[Категория:Ислам дине белгестәре]] [[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1941 йылда тыуғандар]] qq9rond4vb7fy4s1fq4eeuuxx5owdd9 Тымыҡ Дон 0 122219 1294988 1275686 2026-04-29T21:29:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294988 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение | Название = Тымыҡ Дон | Название-оригинал = | Изображение = "Роман-газета" журналының тышы 1928 й.jpg | Подпись изображения = «Роман-газета» журналы, 1928 й. Мих. Шолохов. «Тымыҡ Дон», 2-се китап. (Хәҙерге 3-сө киҫәк). | Жанр = роман-эпопея | Автор = Михаил Александрович Шолохов | Язык оригинала = урыҫ | Написан = 1925—1940 | Публикация = 1928—1940 | Отдельное издание = в двух книгах [[1928]], <br /> в трёх книгах [[1933]], <br /> {{s|в четырёх книгах [[1940]]}} | Lib = http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/sh0/sh2/sh2-005-.htm?cmd=0 }} '''«Тымыҡ Дон»''' — [[Шолохов Михаил Александрович|Михаил Шолоховтың]] дүрт томлы роман-эпопеяһы. Романдың 1-3-сө томдары [[1925 йыл|1925]] — [[1932 йыл]]дарҙа яҙылған, «Октябрь» журналында [[1928]]—[[1932 йыл]]дарҙа баҫылып сыҡҡан. 4-се томы [[1940 йыл]]да яҙылып бөтә. «Новый мир» журналында [[1937]]—[[1940 йыл]]дарҙа баҫыла<ref>[http://next.feb-web.ru/feb/sholokh/biblio/rsp.htm ЭНИ «Шолохов».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309125543/http://next.feb-web.ru/feb/sholokh/biblio/rsp.htm |date=2008-03-09 }}</ref>. [[XX быуат]]тағы урыҫ әҙәбиәтенең иң мөһим әҫәрҙәренең береһе, унда дон казактарының [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]], [[1917 йыл]]ғы революция ваҡиғалары һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] осорондағы тормошоноң киң панорамаһы кәүҙәләндерелгән . Роман күп сит телдәргә тәржемә ителгән, инглиз телендә тәржемәһе [[1934 йыл]]да барлыҡҡа килә<ref>[http://sholohov.sch1262.ru/viata.html «Тихий Дон — Илиада XX века»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008152326/http://sholohov.sch1262.ru/viata.html |date=2017-10-08 }}</ref>. Был романы өсөн [[1965 йыл]]да Шолохов әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була. Премияның формулировкаһы — «[[Рәсәй]] өсөн һынылыш йылдарында дон казактарының художество бөтөнлөгөн һәм көсөн һүрәтләү өсөн» Роман дүрт тапҡыр экранлаштырыла (1930, 1958, 2006, 2015). == Төҙөү һәм баҫтырыу тарихы == Интервьюларында һәм үҙенең автобиографияһында Шолохов «Тымыҡ Донды» ул 1925 йылдың октябрь айында [[Ҡарғын]] станицаһында йәшәгән саҡта яҙа башлауын әйтә. Романдағы ваҡиғалар ул саҡта [[1917 йыл]]дың йәйендә генерал Корниловтың сығышы менән башланып китә. Әммә яҙыусының эше тиҙҙән тупикка килеп төртөлә — яҙыусы, әгәр был ваҡиғаларҙан алдағы хәлдәрҙе яҙмағанда, романда яҙылған ваҡиғаларҙың нимәнән килеп сыҡҡанын уҡыусылар аңламаҫын аңлай һәм эшен туҡтата. Бер йыл буйына ул роман өсөн материалдар йыя, уларҙы эшкәртә һәм буласаҡ әҫәрҙе ныҡлап уйлай. Һәм бары тик ''«[[1926 йыл]] аҙағында» Шолохов '' романын яңынан яҙырға керешә һәм ундағы ваҡиғаларҙы тыныс, һуғышҡа тиклем булған тормошто тасуирлауҙан башлай<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/critics/ksp/ksp-001b.htm?cmd=0 Кузнецов Ф. Ф. «Тихий Дон». Судьба и правда великого романа. Глава шестая. — С. 385—390.]</ref>. Һуңыраҡ был тәүге варианттың күләме 3-8 матбуғат биттәренә тигеҙ булғанын әйтә. Был күләм яҡынса 50-100 баҫма биттәрен тәшкил итә һәм романдың иң бәләкәй беренсе киҫәгенән артмай. Роман тураһында яҙыусының [[1980 йыл]]дар уртаһында журналист Лев Колодный тапҡан һәм хәҙер ИМЛИ-ҙә һаҡланған ҡайһы бер ҡулъяҙмалары төшөнсә бирә. Ул ҡулъяҙмаларҙың [[1925 йыл]]дың көҙө менән даталанған ун бите һаҡланып ҡалған. Уларҙа казак полктарының [[Петроград]]тағы революцияны баҫтырырға барыуҙан, Корниловҡа бойһоноуҙан баш тартыуы тураһында яҙыла. Романдың ҡануни тексында был 4 киҫәктең 15-се бүлегенә тура килә. Әммә был өҙөктә һүрәтләнгән [[1925 йыл]]дағы фетнәне башлаусы кеше Иван Алексеевич Котляров түгел, ә Абрам Ермаков исемле казак була. Уның исеменән был казактың романдағы төп герой Григорий Мелехов төҫмөрләнгәнен еңел танып була<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/critics/ksp/ksp-001b.htm?cmd=0 Кузнецов Ф. Ф. «Тихий Дон». Судьба и правда великого романа. Глава вторая. — С. 65—75.]</ref>. [[Файл:Шолоховская рукопись — черновик.jpg|слева|мини|321x321пкс|Шолохов «Тымыҡ Дон» романының беренсе китабының ҡулъяҙмаһы (факсимиле) — ҡаралама.]] Романдың һуңғы варианты, һаҡланған яҙмаларына ҡарағанда, [[1926 йыл]]дың [[6 ноябрь|6 ноябренд]]ә Шолохов [[Вёшенская станицаһы|Вешенская]] станицаһында йәшәгән саҡта яҙыла башлай. Шунан һуң яҙыусы туғыҙ ай буйына даими рәүештә роман яҙа. Ул тамамланмаған романын баҫтырыу тураһында «Новая Москва» ([[1927 йыл]]да «Московский рабочий» йотҡан) нәшриәте хеҙмәткәрҙәре менән һөйләшеүҙәр алып бара. Ике йыл элек был нәшриәттә Шолоховтың хикәйәләр йыйынтығы баҫылған була. Нәшриәт менән яҙышыуҙар һөҙөмтәһендә 1927 йылдың апрелендә романдың составы 9 киҫәктән тора һәм ул [[1912]]—[[1922 йыл]]дарҙағы ваҡиғаларҙы үҙ эсенә ала. [[1927 йыл]]дың авгусында Шолохов романдың тәүге өс киҫәген тамамлай<ref name="Хронол">[http://feb-web.ru/feb/sholokh/shl-abc/0.htm?cmd=0 Михаил Шолохов: Летопись жизни и творчества: Хронологическая часть]</ref>. Сентябрь башында яҙыусы, машинала яҙылған ошо киҫәктәрҙе һәм бәлки, тағы әллә күпме тамамланмаған материалдарҙы алып, Мәскәүгә китә<ref>Шолохов М. М. Об отце. Очерки и воспоминания разных лет. — М.: Советский писатель. 2004. — С. 112.</ref>. Һуңыраҡ нәшриәт хеҙмәткәрҙәре Е. Левицкая һәм А Грудская романды «ура» ҡысҡырып ҡабул иткәнде хәтерләй<ref>Колодный Л. Е. Две тетради Евгении Левицкой. Письма автора «Тихого Дона» — М.: Голос-пресс. 2005. — С. 213.</ref>. Ләкин, үс иткәндәй, алдан яҡынса килешеүгә ҡарамаҫтан, китапты баҫтырып сығарыу мәсьәләһен хәл итеү оҙаҡҡа һуҙыла. Ыңғай яуап көтөп ярҙам һорап Шолохов бынан ике йыл элек үҙенең «Дон хикәйәләре» китабының инеш һүҙен яҙып, тормошҡа путевка биргән «[[Октябрь]]» журналының баш редакторы Александр Серафимовичҡа мөрәжәғәт итә. Серафимович романды уҡып сыға һәм редакцияның ҡаршы төшөүенә һәм романдың өҙөктәрен генә баҫырға теләүенә ҡарамаҫтан, романды тиҙ арала тулы баҫмаһын сығартырға өлгәшә. Моғайын, Серафимовичтың ҡарары «Московский рабочий» редакцияһының позицияһына ла йоғонто яһай — һөҙөмтәлә октябрь аҙағында унда ла китапты айырым баҫма итеп сығарырға ҡарар ҡабул итәләр. Нәшриәт менән килешеү буйынса роман ике китап булып сығырға тейеш була. Беренсе китапҡа 1-4 -се киҫәктәр, икенсеһенә 5-9 киҫәктәр инә<ref>Шолохов М. М. Об отце. Очерки и воспоминания разных лет. — М.: Советский писатель. 2004. — С. 118.</ref>. [[Мәскәү]] янындағы Клязьма ҡасабаһында һәм [[Мәскәү]]ҙә яҡынса бер йыл йәшәп, Шолохов үҙ романының «сей» булған 4-се киҫәген яҙып бөтөрөргә тырыша, тик һөҙөмтәһеҙ; ул ҡыш көнө Букановская станицаһына ҡайтып китә. [[1928 йыл]]дың ғинуарында роман «[[Октябрь]]» журналында баҫыла башлай : 1-4 һандарында романдың тәүге өс киҫәге баҫыла. Апрель аҙағында Шолохов тағы [[Мәскәү]]гә килә, үҙе менән романдың тамамланған 4-се һәм 5-се киҫәктәрен алып килә. «[[Октябрь]]» журналының май-октябрь айҙары һандарында улар баҫылып сыға. Май айында «Московский рабочий» нәшриәтендә ("Пролетар әҙәбиәте яңылыҡтары " серияһында) ниһайәт, яҙыусының өс киҫәктән торған беренсе китабы айырым баҫма булып сыға. [[1929 йыл]]дың [[ғинуар]]ында нәшриәт икенсе китапты (4-се һәм 5-се киҫәктәрҙе) баҫып сығара. Бер үк ваҡытта тиерлек әҫәр шул уҡ «Московский рабочий» нәшриәте баҫҡан «Роман-газета» серияһында сыға. (Был баҫманың структураһы икенсе төрлөрәк була: беренсе китап 1-се һәм 2-се киҫәктән, икенсеһе — 3-сө, 4-се һәм 5-се киҫәктәрҙән торһа, бындағы бүлектәр һан менән түгел, ә атама менән бирелә). Тулы булмаған ике йыл эсендә — [[1928]], [[1929 йыл]]дарҙа — «Московский рабочий» романдың 1-се һәм 2-се китабының 6 айырым баҫмаһын нәшер итә. Уларҙың һәр береһенең тиражы — 10 000 дана. [[1929 йыл]]дың яҙында Шолохов ГИЗ менән бик уңайлы шарттарҙа килешеү төҙөй. Ул романды «Госиздат арзан китапханаһы» серияһында баҫтыра башлай. Ике йыл дауамында нәшриәт ике тапҡыр романды ике китап итеп баҫып сығара (һәр бер баҫма 100 000 дана тиражлы), һуңынан [[1931 йыл]]да ул романды тағы бер тапҡыр яңынан нәшер итә<ref name="Ермол">Ермолаев Г. С. Михаил Шолохов и его творчество. — СПб.: Академический проект. 2000. — С. 35—64.</ref> Китап бик тиҙ уңыш яулай. Шолохов шунда уҡ билдәле була. Романға һоҡланыусы уҡыусылар уға меңәрләгән хат яҙа. Хеҙмәт коллективтары сығыш яһар өсөн саҡыра. [[1928 йыл]]дың икенсе яртыһы — Шолохов триумфы ваҡыты. Ул ил буйынса йөрөй, мәҙәниәт йорттары, клуб, заводтарҙа, яҙыусыларҙың ижади ойошмаларында сығыш яһай, романдың баҫылмаған һәм баҫылған бүлектәрен уҡый, уларҙы тикшереп, киләсәккә пландары менән бүлешә. РАПП-тың I пленумында, [[1928 йыл]]дың октябрендә, уны «[[Октябрь]]» редколлегияһы составына ҡабул итәләр. Әммә был билдәлек көтөлмәгән насар һөҙөмтәгә килтерә. Күптәр был йәш кенә , тормош тәжрибәһе һәм мәҙәни кимәле етерлек кимәлдә булмаған кешене шул тиклем шәп әҫәрҙең авторы булыуына ышанмай һәм плагиат тураһында имеш-мимеш һүҙҙәр тарата. [[1929 йыл]]дың яҙында улар шундай көскә етә, хатта РАПП етәкселеге хатта, Шолоховты яҡлап, матбуғатта сығыш яһарға мәжбүр була. ''«Һин күҙ алдыңа ла килтерә алмайһың, миңә ҡаршы яла нисек тиҙ тарала!»'' — тип 1929 йылдың 23 мартында Шолохов ҡатынына хат яҙа — ''"Бары был турала ғына әҙәби түңәрәктәрҙә һәм уҡыусылар араһында һөйләшеүҙәр бара. [[Мәскәү]] белеү генә етмәгән, хатта бөтә провинция белә. Миллерово ҡалаһында һәм тимер юлында ҡайтҡанда минән был турала һоранылар. Элекке көн Авербахта [[Сталин]] был хаҡта һораған. Сит ил хәбәрселәре шул уҡ көндө үҙ гәзиттәренә «Шолохов плагиаты» тураһында телеграф менән хәбәр ебәрергә РОСТ-тан рөхсәт һораған. Әлбиттә, рөхсәт бирелмәгән "''<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-0284.htm ФЭБ: Шолохов — Шолоховой М. П., 23 марта 1929. — 2003 (текст)]</ref>. Бының урынына [[29 март]]та [[Правда (гәзит)|"Правда"гәзитендә]] А. Серафимович, А. Фадеев, В. Киршон, Л. Авербах һәм В. Ставскийҙарҙың хаты баҫылып сыға. Унда яҙыусылар Шолоховтың тулыһынса ғәйепһеҙ булыуы тураһында яҙа һәм «яла яғыусыларға» суд эҙәрлекләүе менән янай. Романды баҫыу [[март]] айында туҡтап ҡала. «[[Октябрь]]» журналының [[1929 йыл]]дың тәүге өс һанында (ғинуар, февраль, март) романдың 6-сы киҫәгенең 12 бүлеге баҫылып сыға һәм оҙаҡ ваҡыт әҫәр баҫылыуҙан туҡтап тора. Киң таралған сәйәси хәлдәр һәм плагиат тураһындағы имеш-мимештәр арҡаһында романды баҫтырыуҙы туҡтатыу менән бәйле тигән фекер күбеһенсә хата. Ысынында, Шолоховтың хат алышыуҙарынан күренеүенсә, был ваҡытта ул романдың 6 киҫәген тамамлап өлгөрмәй. Өс ай үткәс, [[31 июль|31 июлд]]ә, ул Е. Левицкаяға былай тип яҙа: «''Хәҙер ҙур ҡыйынлыҡ менән 6-сы киҫәк өҫтөндә эшләйем. Ә „[[Октябрь]]“ мине ныҡ ашыҡтыра. Мин уларға һатылмағанмын да инде, нишләп шулай ҡыланырға? Корабельников минең сейле-бешле яҙылғанды ла баҫтырырға әҙер. Рәхәт ул зауыҡтары булмаған кешеләргә… Ә минең быға бик ныҡ асыуым килә. Уның өс йәки дүрт телеграммаһы миңә килде. Булғандарын сентябрҙән алда ебәрә алмайым тип яуап яҙҙым уға.''»<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-0392.htm?cmd=0 Е. Г. Левицкой. 1929 г.]</ref>. Ә 3 октябрҙә Шолохов А. Фадеевҡа яҙа: "''Ҡәҙерле Саша! Һиңә белгертеп ҡуям: быйыл «Октябрҙә» мин "Тымыҡ Донды"баҫтырмаясаҡмын. Сәбәбе ябай: әлегә 7 киҫәк тамам түгел, ә 6-сы киҫәкте өлөшләтә ҡабаттан эшкәртәм ''"<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-0424.htm?cmd=0 А. А. Фадееву. 3 октября 1929 г.]</ref>. Шул уҡ ваҡытта Шолохов 3 китапты тулыһынса күҙ алдында тотмай, ә бары тик ул китаптың тәүге яртыһы тураһында ғына һүҙ алып бара. Был китаптың икенсе яртыһын романдың 7 киҫәге тәшкил итә<ref>Гура В. В. Как создавался «Тихий Дон». — М.: Советский писатель. 1980. — С. 146.</ref>. Һуңыраҡ улар [[1932 йыл]]да баҫмаға әҙерләгән саҡта берләштерелә. Шолохов Вешенскаянан был хаттарҙы яҙған саҡта совет әҙәби тәнҡите романға ҡарата үҙ мөнәсәбәтен билдәләү менән булыша. Әгәр [[1928 йыл]] аҙағында, роман сыҡҡандан һуң, ҡайһы бер тәнҡитселәр Шолоховты «пролетар яҙыусылар» иҫәбенә индерергә ашыҡҡан булһа, 29-сы йылда иһә, оҙайлы бәхәстәрҙән һуң, был хоҡуҡты унан тартып ала. Бындай тәнҡитселәрҙең береһе, А. Селивановский октябрь айында Шолоховты бары тик «''пролетар яҙыусы дәрәжәһенә үҫеп етмәгән крәҫтиән яҙыусыһы ''» тип атарға мәжбүр була. РАПП-тың [[1929 йыл]]дың сентябрендәге II пленумында Шолоховты әҫәрендә синфи көрәште инҡар итеүҙә, казактарҙы идеаллаштырып һүрәтләүҙә, әҫәрҙәге ҡыҙылдар геройҙарын — аҡтар лагеры вәкилдәре менән сағыштырып ҡарағанда — баҙыҡһыҙ һәм сағыуһыҙ тасуирлауҙа ғәйепләйҙәр. Пленум Шолоховты идея рухлы итеп тәрбиәләргә тигән ҡарар ҡабул итә<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/critics/ksp/ksp-001b.htm?cmd=0 Кузнецов Ф. Ф. «Тихий Дон». Судьба и правда великого романа. — С. 450.]</ref>. [[1930 йыл]]дың [[ғинуар]] аҙағында — [[февраль]] башында Шолохов редакцияға романдың 6-сы киҫәгенең дауамын килтергәс, романды баҫтырып сығарыу хәле, былтырғы менән сағыштырғанда, насар яҡҡа ныҡ үҙгәрә. Был ваҡытта А. Серафимович ауырып Кремль дауаханаһына инеп китә һәм уның урынына "[[Октябрь]]"журналының ваҡытлыса баш мөхәррире булып А. Фадеев тәғәйенләнә. Ул ҡәтғи рәүештә Шолохов килтергән киҫәкте баҫтырыуҙан баш тарта. «''Фадеев миңә романға үҙгәрештәр индерергә тәҡдим яһаны, тик улар минең өсөн яраҡлы түгел. Ул, әгәр Григорийҙы беҙҙең ҡыҙылдар яҡлы итеп күрһәтмәһәң, романды баҫтырыу мөмкин түгел тине,''» — тип [[1930 йыл]]дың [[2 апрель|2 апреленд]]ә Шолохов Е. Левицкаяға хат яҙа<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-0542.htm?cmd=0 Е. Г. Левицкой. 2 апреля 1930 г.]</ref>. Бер үк ваҡытта ул Серафимовичҡа ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, тик тегеһе яҙыусыға был юлы бер нисек тә ярҙам итә алмай. «[[Октябрь]]» журналынан ыңғай яуапҡа өлгәшә алмай, Шолохов өҫөренең 6-сы киҫәген билдәһеҙерәк матбуғатта баҫтырып сығарырға мәжбүр була. [[1930 йыл]] дауамында «Красная нива», «Огонек», «30 дней», «На подъеме» журналдарында һәм «Девятнадцатая година» тигән айырым китапта әҫәрҙең яңы 13 бүлеге (13-15, 18-20, 24-28, 30 һәм 31-се бүлектәр) баҫылып сыға. [[1931 йыл]]дың яҙында Шолохов «[[Октябрь]]» журналына 3-сө китаптың дауамын ебәрә. Ул ваҡытта Фадеев баш мөхәррир вазифаһын Ф.Панферовҡа тапшырған була. Шуға ҡарамаҫтан, РАПП юлбашсыларының береһе булараҡ, Фадеев журнал редакцияһына үҙ йоғонтоһон һаҡлап ҡала, шунлыҡтан романдың ҡулъяҙмаһы тағы шул Фалеев ҡулына килеп эләгә. Йәнә Шолохов әҫәрен баҫыуҙан баш тарталар. Шолохов, ярҙам һорап, [[Максим Горький|М. Горький]]<nowiki/>ға мөрөжәғәт итә. Шолохов уға 6 июндә ебәрелгән хатында «''Рапп ортодоксаль юлбашсылары''» мине Вешенский ихтилалын яҡлай тигән уйҙырма сығарып ғәйепләйҙәр. тип яҙа. Горький, китапты уҡып сыҡҡас, ундағы ҡайһы бер идеологик етешһеҙлектәр булһа ла, ҡыҫҡартмайынса ғына баҫып сығарырға тәҡдим итә. Ләкин уның фекере лә «[[Октябрь]]» редколлегияһының ҡаҡшамаҫ ныҡлы позицияһына йоғонто яһай алмай. Эш үле нөктәнән бары тик [[1931 йыл]]дың июлендә Горькийҙың дачаһында Шолоховтың [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] менән осрашыуы һәм уның ҡатнашлығы һөҙөмтәһендә генә урынынан ҡуҙғалып китә. Шолохов иҫләүе буйынса, юлбашсы беседа аҙағында : «Шолохов ''„Тымыҡ Донының“ өсөнсө китабында һүрәтләнгән ваҡиғалар беҙҙең файҙаға, революция файҙаһына эшләй! <…> „Тымыҡ Дондың“ өсөнсө китабын баҫтырасаҡбыҙ!''»-ти<ref>Прийма К. И. С веком наравне. Статьи о творчестве М. А. Шолохова. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство. 1981. — С. 148.</ref>. Һөҙөмтәлә, [[1932 йыл]]дың [[ғинуар]]ында ([[Күтәрелгән сиҙәм (роман)|«Күтәрелгән сиҙәм»]] романының "Новый мир"журналында баҫылып сығыу ваҡыты менән бергә) «[[Октябрь]]» журналында «Тымыҡ Дондың» 6-сы киҫәге — 13 бүлектән башланып — баҫылып сыға . Август башынан алып ул һуңғы редакцияһы. шолохов<ref name="Левиц">[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-0912.htm?cmd=0 Е. Г. Левицкой. 4 августа 1932 г.]</ref>. Ә октябрҙә әҫәр бөтә 3 китап булып сыға. Тағы бер айҙан — [[1932 йыл]]дың ноябрендә — Шолохов ВКП(б.) сафына ҡабул ителә. Был баҫманың ҡайһы бер урынларына Шолохов төҙәтеүҙәр индерә, уларҙа «ҡыҙылдар» яғының отошло яҡтары күберәк, ә «аҡ» казактар, киреһенсә, дискредитацияланып күрһәтелә, байҙар менән ярлылар араһындағы синфи ҡаршылыҡтарға баҫым яһала. Хәйер, был ташламаларҙы етерлек тип тапмайса, үҙенең башбаштаҡлы инициативаһы менән редакция текстың байтаҡ бүлектәрен төшөрөп ҡалдыра. Мәҫәлән, 23 бүлектәге Петр Мелеховтың атып үлтерелгән Мирон Коршуновтың мәйетен алып ҡайтырға барыуы, иҫке обрядлы казактың комиссар Малкиндың казактарҙы ҡырыуы тураһындағы хикәйәһе(39-се бүлек). Был ике бүлек һәм ҙур булмаған айырым эпизодтар [[1933 йыл]]да сыҡҡан әҫәрҙең 3-сө китапында ҡайтанан тергеҙелә. Шул ваҡытта кире ҡағылған бүлектәр юғалтыла. (Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, баштағы текста комиссар Малкин етәкселегендә кеше атыусы комиссияның эшләүе һәм Петр Мелеховты ерләү хаҡында һөйләгән бүлектәр була<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/critics/ermol/erm-001-.htm?cmd=0 Ермолаев Г. С. «Тихий Дон» и политическая цензура. — С.42]</ref>). Шул уҡ [[1933 йыл]]да беренсе тапҡыр («Социалистик ауылға— китап») серияһында романдың өс китабы берләштереп баҫтырып сығарыла. Был баҫмала романдың тәүге ике китабы ла ҡаты цензураға дусар ителә. Бигерәк тә уның 5-се киҫәге ныҡ зыян күрә, ундағы Анна Погудко һәм Бунчук мөнәсәбәттәре тулыһынса тиерлек алып ташлана (16-сы бүлектең яртыһы, 25-се бүлек тулыһынса һ. б.); 27-се бүлектең (хәҙерге 26-сы) Подтелковты оҙатып барған «мәрхәмәтле шәфҡәт туташы» Зинка тураһында һөйләгән өҙөк һәм башҡа бик күп урындар. Бер үк ваҡытта әҫәр төрлө ваҡ тупаҫ һәм натуралистик деталдәрҙән, һүгенеү һәм әшәке һүҙҙәрҙән таҙартыла<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/critics/ermol/erm-001-.htm?cmd=0 Ермолаев Г. С. «Тихий Дон» и политическая цензура. — С. 26.]</ref> . [[1935]]—[[1937 йыл]]дарҙа Гослитиздатта романдың өс китабының беренсе серияһыҙ ғына баҫмаһы нәшер ителә. Китап ҙур форматта, аҡ ҡағыҙҙа баҫыла, сепрәк тышлы була һәм С Корольков иллюстрациялары менән сыға. Әгәр Шолохов өсөнсө китабын өс йыл буйына яҙһа<ref name="Солд">[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-0994.htm?cmd=0 А. Д. Солдатову. 22 января 1933 г.]</ref>, 4-се китабына ул алты йыл ғүмерен бағышлай. 4-се китапты яҙасағы тураһында ул 3-сө китапты эшләп бөтөргәс тә [[1932 йыл]]дың август көндәрендә әйтә: «''Минең күңелемде әҫәремдең дүртенсе китабын яҙыу нийәте бик тә арбай (миндә уның „кәйеф“ булғанда яҙған ҡайһы бер киҫәктәренең йыйылмаһы бар, мин, моғайын, уны ҡыш көнө яҙырып бөтөрөрмөн.''». Ҡыш ул, ысынлап та, 4-се китап өҫтөндә эшләй һәм бер үк ваҡытта «Күтәрелгән сиҙәмдең» 2-се китабын да яҙа. Тик уйлағанды еңел һәм тиҙ тормошҡа ашыра алмай. Бер йылдан һуң, [[1934 йыл]]дың апрелендә, ул ағымдағы йылдың аҙағына 4-се китабын яҙып бөтөрөргә нийәтләнә<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-1582.htm?cmd=0 Ю. М. Литваковой. 24 апреля 1934 г.]</ref>. [[1934 йыл]]дың июнендә ул «Комсомольская правда» гәзитенең хәбәрсеһенә 4-се китап «''тамамланды тиерлек''»,- тип әйтә һәм эш өҫтөндәге «Күтәрелгән сиҙәм» романын яҙыуҙы ваҡытлыса кисектереп, "тулыһынса ''"хәҙерге көндө "Тымыҡ Донды " шымартыу өҫтөндә эшләргә ултырҙым . <…> Уның ноябрь — декабрь башында баҫмаға бирәсәкмен, " — ти ''<ref name="Яким">Якименко Л. Я. Творчество М. А. Шолохова. — М.: Советский писатель. 1970. — С. 99—103.</ref> Тик [[1935 йыл]]дың башында Шолохов романды тамамлау ваҡытын тағы кисектерә һәм [[Правда (гәзит)|«Правда»]] гәзите хәбәрсеһенә китап быйылғы йылдың йәйенә әҙер буласаҡ тип әйтә. Ә апрель айында Гослитиздат мөдире Н. Накоряковҡа «Тымыҡ Дондың» «''беренсе яртыһын яңынан башланым (4-се китапты күҙ алдында тотоп әйтәм, ти)''», ул был эште ҡасан тамамларын белә алмай. [[1935 йыл]]дың [[16 октябрь|16 октябренд]]ә Шолохов ''«Тымыҡ Дондың» эшен аҙағынаса бөтөрмәйенсә, әгәр берәй мәрхәмәтле кешеләр ҡамасаулыҡ ҡылмаһа, романды йыл аҙағына тиклем яҙып бөтөрәсәкмен,''" — тип "Күтәрелгән сиҙәмдең " икенсе китабын "Новый мир " журналында баҫтырыуҙан ваҡытлыса баш тарта<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-1672.htm?cmd=0 В редакцию журнала «Новый мир»]</ref> . Әммә [[1936 йыл]]да шул уҡ тарих ҡабатлана:1936 йылдың 3 апрелендә ул Накоряковҡа, китап май айында әҙер буласаҡ, ти. Шуға ҡарамаҫтан, ул әле сентябрҙә һаман романының 4-се китабы өҫтөндә соҡоноп ултыра<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-1752.htm?cmd=0 Ф. Князеву. 30 сентября 1936 г.]</ref>. Һуңыраҡ Н. Накоряков хәтерләүенсә, Шолохов «''алты йәки ете мәртәбә уны эшкәртә''». Был ваҡытта әҫәрҙең 7-се киҫәгенең тамамланған бүлектәре гәзиттәрҙә баҫыла. Бары тик [[1937 йыл]]дың көҙөнә генә Шолоховҡа 7-се киҫәкте тамамлау насип була; [[1937 йыл]]дың ноябренән [[1938 йыл]]дың мартында ул «Новый мир» журналында баҫылып сыға. Шолохов [[Сталин]]ға яҙған хатында романдың яҙылып бөтөрә алмау сәбәбен өлкә НКВД һәм партия етәкселегенең районда тыуҙырған насар сәйәси хәлдәрҙең барышы менән аңлата: «''биш йыл эсендә мин ныҡ ауырлыҡ менән ярты китабымды ғына яҙа алдым. Вешенскаяла булған бындай шарттарҙа , һөҙөмтәле эшләү генә түгел, йәшәргә лә ныҡ ауыр булды. Хәҙер ҙә йәшәүе ауыр. Дошмандар һаман да әле миңә ҡаршы ҡара ау үрә ''»<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-1832.htm?cmd=0 И. В. Сталину. 16 февраля 1938 г.]</ref> — тип ул 1938 йылдың февралендә юлбашсыға зарлана. Икенсе хатында ул һигеҙ ай буйына бөтөнләй яҙмауы тураһында әйтә<ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-2142.htm?cmd=0 Е. Г. Левицкой. 23 ноября 1938 г.]</ref>. Ләкин көтмәгәндә октябрҙә өлкә етәкселегенең уға ҡаршы тороуы яҙыусы файҙаһына тамамлана. Ростов УНКВД-һы уны казактарҙың йәшерен әҙерләнгән ихтилал башлығы тип ғәйепләп, уға ҡарата енәйәт эшен аса Быны белеп, Шолохов бик ашығыс рәүештә [[Мәскәү]]гә сығып китә һәм [[Сталин]]дан үҙен ҡабул иттереүгә өлгәшә. Шолоховтың эшен унда тикшереү тәғәйенләнә:унда Политбюро ағзаларын, халыҡ комиссары Ежовты һәм Ростов НКВД етәкселәрен саҡырыла һәм тикшереү ваҡытында Шолохов, ҡулында документтар тотоп, өлкә етәкселәренең үҙенә ҡарата провакация ҡороуҙарын асыҡлап бирә. Һөҙөмтәлә [[Сталин]] ,Шолоховтың ғәйебе юҡлығын аңлап, уның яғына ауа һәм ярандарына әйтә: «Бөйөк рус яҙыусыһы Шолохов өсөн ''иң яҡшы эш шарттары булдырылырға тейеш». '' Станицаға ҡайтҡас, Шолохов романының һуңғы өлөшөнә тотона. Ҡулъяҙманың һаҡланып ҡалған тәүге битендә "[[1938 йыл]]дың [[17 декабрь|17 декабре]] " тип яҙып ҡуйылған. [[1939 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ында Вешенскаянан [[Мәскәү]]гә телеграф менән ебәрелгән 8-се киҫәктең 1-се бүлеге «Известия» гәзитендә баҫылып сыға. Ғинуар аҙағында Шолохов [[СССР]] Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана һәм [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. Бер йылдан һуң, 1939 йыл аҙағында, декабрҙә, ул романдың һигеҙенсе киҫәген тамамлай. Ул киҫәк «Новый мир» журналының парлаштырыу юлы менән сыҡҡан 2—3 һандарында баҫыла һәм [[1940 йыл]]да "Роман-газетаның " 4—5-се һандарында яңынан нәшер ителә. [[1939]]—[[1940 йыл]]дарҙа Росиздатта романдың беренсе тулы баҫмалы дүрт китабы сыға. [[1941 йыл]]дың яҙында ГИХЛ-ла роман тулыһынса бер томда нәшер ителә . [[1941 йыл]]дың [[15 март]]ында «Тымыҡ Дон» романы өсөн М. А. Шолохов әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә [[Сталин |Сталин премияһы]] менән бүләкләнә. == Сюжет == Романдағы ваҡиғаларҙың ҙур өлөшө [[Вёшенская станицаһы|Вешенская]] станицаһына ҡараған Татарский утарында яҡынса [[1912 йыл|1912]] — [[1922 йыл]]дарҙа бара<ref>[http://next.feb-web.ru/feb/sholokh/encyclop/kle-758-.htm Якименко Л. Г. Шолохов // Краткая литературная энциклопедия. Т. 8. — Стб. 758—764.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411141740/http://next.feb-web.ru/feb/sholokh/encyclop/kle-758-.htm |date=2008-04-11 }}</ref>. Сюжет үҙәгендә [[Казактар|казак]] Мелехов ғаиләһенең [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтө донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] осорондағы тормошо һүрәтләнә. Был ауыр, билдәһеҙлек сорнап алған осорҙа Мелеховтар утар кешеләре һәм дон казактары менән бергә күп ауырлыҡтар аша үтә. Ныҡ, хәлле ғаиләнән роман аҙағында бары тик Григорий Мелехов менән уның улы Мишатка һәм һеңлеһе Дуня ғына тере ҡала. Китаптың төп геройы Григорий Мелехов — дон [[Казактар|казағы]], ябай һуғышсынан үҫеп сыҡҡан офицер. Дон казактары тормошон ҡырҡа үҙгәрткән тарихи һынылыш ваҡыты Григорийҙың шәхси фажиғәле һынылышы осорона тап килә. Григорий үҙенең кем менән : [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|ҡыҙылдар]] йәки аҡтар яғында — ҡалырын аңлай алмай. Мелехов тәбиғәттән килгән һәләтлектәре арҡаһында ябай казактан офицер дәрәжәһенә тиклем үҫә, ә аҙаҡтан хатта Граждандар һуғышында Баш күтәреүсе казак армияһының генералы кимәленә тиклем күтәрелә, тик хәрби карьераһы уңышһыҙ килеп сыға. Шулай уҡ шәхси тормошонда ул ике ҡатын: башта үҙе һөймәгән, бары тик ике балалары Полюшка менән Мишатка тыуғас ҡына ярата башлаған Наталья һәм үҙенең йәштән һөйгән беренсе һәм иң көслө мөхәббәте Астахова Аксинья — араһында өҙгөләнә. Ул ике яратҡан ҡатынын да һаҡлап алып ҡала алмай. Китап аҙағында Григорий Мелехов ғаиләһенән тере ҡалған берҙән-бер улы янына һәм тыуған еренә һуғыштан арып һәм баш тартып утарҙағы өйөнә ҡайта. Романда XХ быуат башындағы казактарҙың тормошо һәм көнкүреше, дон казактрына ғына хас традициялар һәм йолалар тасуирлана. Әҫәрҙә казак хәрби хәрәкәттәренең роле. казактарҙың советтарға ҡаршы ихтилалдары һәм уларҙы баҫтырыу, Вешенская станицаһында Совет власы урынлаштырыу ентекләп һүрәтләнә. Михаил Шолохов үҙенең китабында уҡыусыларҙы һуғышта ҡатнашыусылар күҙлегенән ҡарап, контрреволюцион лагерь эсенән [[Граждандар һуғышы]]ның нисек булыуын күрһәтә. «Буяуҙарҙы ҡуйыртмайынса, ихтилал алдындағы ҡаты ысынбарлыҡты мин һүрәтләргә тырыштым», — тип яҙа М. Шолохов. == Төп персонаждар == * Григорий Мелехов — Вешенская станицаһы казағы, 1892 йылда тыуған. * Мелехов Петро — ул өлкән ағаһы * Дуняшка — уларҙың һеңлеһе * Мелехов Прокофьевич Пантелей — уларҙың атаһы, өлкән урядник * Василиса Ильинична — Пантелей Мелеховтың ҡатыны, Петр, Дуняшка һәм Григорийҙың әсәләре * Дарья Мелехова — Петрҙың ҡатыны * Степан Астахов — Мелеховтарҙың күршеһе * Аксинья Астахова — Степандың ҡатыны, Григорий Мелеховтың һөйгән йәре * Коршунова Наталья (һуңынан Мелехова) — Григорийҙың законлы ҡатыны * Коршунов Митька — уның өлкән ағаһы, роман башында Григорийҙың дуҫы * Мирон Григорьевич Коршунов — бай казак, уларҙың атаһы * Гришака олатай —Коршунов Мирондың атаһы, рус-төрөк һуғышында (1877-78 й) ҡатнашыусы. * Михаил Кошевой— ярлы казак, Григорийҙың дуҫы һәм тиҫтере, һуңынан Григорийҙың ҡан дошманы * Хрисанф Токин (Христоня) — «ҙур буйлы һәм аҡылға һайыраҡ казак» * Иван Авдеевич Синилин. ҡушаматы «Брех» — оло казак, Атаман полкында хеҙмәт иткән, оҫта хикәйәсе * Аникей (Аникушка), Бодовсков Федот, Томилин Иван, Яков Подкова, ағалы-ҡустылы Шумилиндар (Шамилдар) — Татарский утары казактары * Сергей Платонович Мохов —ситтән килеүсе, бай сауҙагәр, Татарский утарында магазин һәм пар тирмәне хужаһы * Владимир һәм Елизавета — уның улы һәм ҡыҙы * Емельян Константинович Атепин, ҡушаматы «Цаца» — С. П. Моховтың компаньоны * Иван Алексеевич Котляров— казак, Мохов тирмәне машинисы * Валет — ситтән килеүсе, бәләкәй, асыулы кеше, шул уҡ тирмәндең үлсәүсеһе * Давыдка — күңелле йәш егет, тирмән вальцовщиғы * Емельян — Моховтың кучеры * Евгений Листницкий — казак, дворян, Атаман полкының йөҙ башы * Листницкий Николай Алексеевич — уның атаһы, казак генералы, Ягодное усадьба хужаһы * Саша олатай — Листницкийҙың ат ҡараусыһы, дәртле ат яратыусы һәм эскесе * Тимофей һәм Боярышкин — студенттар * Иосиф Давыдович Штокман — ситтән килгән слесарь, Дондағы Ростовта тыуған, РСДРП ағзаһы, * Зыков Прохор — тыныс казак, Григорий Мелеховтың хеҙмәттәше * Алексей Урюпин, ҡушаматы «Чубатый» — ҡырыҫ казак, Григорий Мелеховтың хеҙмәттәше * Калмыков, Чубов, Терсинцев, Меркулов, Атарщиков — казак офицерҙары, Евгений Листницкийҙың хеҙмәттәштәре * Бунчук Илья — Новочеркасск казағы, питер эшсеһе, пулемётсы, большевик * Анна Погудко — Екатеринослав йәһүд ҡатыны, пулемётсы, Бунчуктың һөйгән йәре * Крутогоров,Геворкянц — Бунчук командаһындағы пулемётсылар * Ольга Горчакова — ротмистр Горчаков Борис ҡатыны һуңынан Листницкий Евгенийҙың ҡатыны * Капарин — штабс-капитан, Фоминдың ярҙамсыһы ; Тарихи персонаждар * Крючков Козьма Фирсович — [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышындағы беренсе Георгиевский кавалеры]] * Лагутин Иван Алексеевич —14-се Дон казак полкы казағы , ВЦИК-тың казактар бүлегенең беренсе рәйесе * Корнилов Лавр Георгиевич — Рус армияһының 1917 йылдың йәйендәге Юғары баш командующийы , Ирекле армияның Баш командующийы * Подтелков Федор Григорьевич — Дон казактары Хәрби-революцион комитеты рәйесе, Дон Совет Республикаһы халыҡ комиссарҙарының рәйесе * Кривошлыков Михаил Васильевич — Дон казактары Хәрби-революцион комитеты секретары * Голубов Николай Матвеевич — ғәскәри старшина, Хәрби-революцион комитет ғәскәрҙәренең командующийы * Чернецов Василий Михайлович — партизан отряды командиры * Каледин Алексей Максимович — Дон ғәскәре атаманы * Краснов Петр Николаевич — Дон ғәскәре атаманы * Фомин Яков Ефимович — урядник, Красновҡа ҡаршы фетнә лидеры (1919 йылдың ғинуарында һәм 1921-22 йылдарҙа советтарға ҡаршы фетнәнең башлығы * Кудинов Павел Назарьевич — 1919 йылдағы Баш күтәреүселәр ғәскәренең Үрге Дон округы командующийы * Ермаков Харлампий Васильевич — Вешенская ихтилалында баш күтәреүселәрҙең 1-се дивизияһы командирык * Сидорин Владимир Ильич — Дон армияһы командующийы Барлығы, С Семанов иҫәпләҙәре буйынса, романда 883 персонаждар бар, шуларҙың 251-е ысын тарихи шәхес (ваҡиғалар замандаштарын һанап)<ref>''Семанов С. Н.'' «Тихий Дон» — слава добрая, речь хорошая. — М.: Метагалактика, 2008. — С. 392.</ref>. == Тәнҡит == Романдың беренсе китабы сыға башлау менән байтаҡ тәнҡитселәр китаптың юғары әҙәби кимәлен, авторҙың дөйөмләштереү һәм уның нескә күҙәтеү һәләтен билдәләй. Роман совет әҙәбиәте корифейҙары Серафимович һәм [[Максим Горький|Горкийҙың]] иң яҡшы баһаламаларын ала. Һәм ҡапма-ҡаршы фекерҙәр ҙә була: роман бөтөн әҫәр түгел, ә эпизотар йыйылмаһы (Грин). Әммә әҙәби тәнҡитселәрҙең был фекерҙәре әҫәргә яҡшы баһа биргән тәнҡитселәрҙең һәм уҡыусыларҙың ыңғай фекерҙәге хаттары аҫтында күмелеп ҡала. Б. Брехт Шолохов менән һоҡланып, уны бындай һыҙыҡ өҫтөнә ала: « Һеҙҙең иҫ киткес романдарығыҙ менән һоҡланам, уларҙы уҡып һеҙҙең ғәжәйеп илегеҙ тураһында күп нимә беләбеҙ. Һеҙҙең Б.Брехт»<ref>Das Theater B. Brechts.</ref>. Китапты уҡыусы совет йәмәғәтселеге менән бер рәттән сит илдәрҙең , уҡыусы эммигрант аудиториялары бик юғары баһалай<ref name="MyRef1">''Феликс Кузнецов.''</ref>. == Плагиатта шикләнеү == Ҡайһы бер әҙәбиәт белгестәре, Шолоховтың роман авторы булыуына ышанысыбыҙ аҙ, тип иҫәпләй<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Александр_Карасёв Александр Карасёв], ''Игорь Фролов''. [http://litrossia.ru/2009/40/04576.html Автор «Тихого Дона» будет найден! // Литературная Россия. 09.10.2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330082348/http://www.litrossia.ru/2009/40/04576.html |date=2015-03-30 }}</ref>. Тәү сиратта, Шолохов, роман яҙа башлағанда бик йәш була. Шундай тәрән һәм өлгөргән әҫәрҙе ул яҡынса 22 йәштәр тирәһендә яҙа башлай. Быға тиклем уның барлығы бер генә хикәйәләр йыйынтығы баҫылып сыҡҡан була. Беренсе китабын ул шул тиклем ҙур тиҙлек менән яҙа: тәүге ике томы (яҡынса 40 баҫма биттәрендә) 2,5 йыл эсендә яҙыла . Йәнәһе Шолохов аҙ белемле кеше булған — барлығы гимназияның 4 класын ғына тамамлаған. Шолохов ижады буйынса билдәле белгестәр Феликс Кузнецов һәм Александр Стручков Шолоховтың автор булыуы шикһеҙ факт тип иҫбатлай<ref>[http://stihi.pro/944-tihiy_don.html «Тихий Дон» — плащаница русского языка. История создания, споры вокруг авторства, международное значение романа-эпопеи Михаила Шолохова. stihi.pro]</ref><ref name="MyRef2">[http://next.feb-web.ru/feb/sholokh/critics/ksp/ksp-001b.htm Феликс Кузнецов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526165851/http://next.feb-web.ru/feb/sholokh/critics/ksp/ksp-001b.htm |date=2008-05-26 }}</ref>. «Тымыҡ Дондың» авторына бағышланған баҫмаларҙың береһе — А. Г. Макаровтың «Тымыҡ Дон» серҙәре һәм йомаҡтары: ун ике йыл эҙләнеүҙәр һәм табыштар "китабы<ref name="ReferenceA">Загадки и тайны «Тихого Дона»: двенадцать лет поисков и находок.</ref>. [[1984 йыл]]да славян әҙәбиәтен һәм телен өйрәнеүсе норвег Гейр Хьетсо "Тымыҡ Донды «кем яҙған?» китабында, компьютер тикшеренеүҙәре нигеҙендә иҫбатлап, «Тымыҡ Дон» романының авторы — Шолохов Михаил Александрович тип яҙа. [[1999 йыл]]да [[Рәсәй]] Фәндәр академияһы белгестәре "Тымыҡ Дондың «<ref>Рукопись была выкуплена за пятьдесят тысяч долларов при материальном содействии [//ru.wikipedia.org/wiki/Путин,_Владимир_Владимирович Владимира Владимировича Путина] [http://www.litrossia.ru/archive/99/history/2294.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013151210/http://www.litrossia.ru/archive/99/history/2294.php |date=2007-10-13 }}.</ref> юғалған тип һаналған 1-се һәм 2-се китабының ҡулъяҙмаларын таба. Өс экспертизанан һуң — графологик, текстологик һәм идентификацион экспертизаларҙан һуң — улар Шолоховтың һис шикһеҙ „Тымыҡ Дон“ романының авторы булыуҙы һуңғы һәм аҙаҡы тапҡыр раҫлай. [[2005 йыл]]да [[Рәсәй]] Фәндәр академияһы „Тымыҡ Дон“ романының 1-се һәм 2-се китаптарының ҡулъяҙмаһын китаптарҙың „Библиотека В. С. Черномырдина“ (Издательство „Московский писатель“, шиғриәт академияһы» серияһында факсимилле баҫмаһын нәшер итеп сығара<ref>[http://www.pushkinmuseum.ru/vs_sholohov.htm «ДОН.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314141330/http://pushkinmuseum.ru/vs_sholohov.htm |date=2012-03-14 }}</ref><ref>[http://www.nbuv.gov.ua/new/2008/031_sholokhov.html Презентация и вручение факсимильного издания рукописи романа М. А. Шолохова „Тихий Дон“ (Киев, 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109054222/http://www.nbuv.gov.ua/new/2008/031_sholokhov.html |date=2009-01-09 }}</ref><ref>[http://www.izvestia.ru/news/319014 Почерк Шолохова — Известия]</ref>, был, Шолохов яҡлылар фекеренсә, Шолоховтың ысын авторлығына инанырға һәр кемгә мөмкинлек бирә<ref>[http://www.rg.ru/2006/11/15/prezentaciya.html „Тихий Дон“ с пометками Шолохова. Российская газета, от 15.11.2006]</ref><ref>[http://www.srduma.ru/2_1306.html Палата депутатов партии СПРАВЕДЛИВАЯ РОССИЯ — Николай Левичев передал копию рукописи романа „Тихий Дон“ Центральной библиотеке № 36]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2005/05/13/feb Началась публикация рукописи „Тихого Дона“ в Интернете]</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/sholokh/default.asp?/feb/sholokh/texts/drafts/rub6a.html Рукописи Шолохова.]</ref>. Романдағы һәйләмдәрҙең оҙонлоғон тикшереп, Осло университетынан тикшеренеүсе статист {{Тәржемәһеҙ 5|Хьорт, Нильс|Нильсом Хьортом|4=Nils Lid Hjort}}[[2007 йыл]]да статистик анализ эшләй һәм Шолоховтың авторлығын тулыһынса иҫбатлай<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Nils_Lid_Hjort Hjort N. L.] (2007), „[https://web.archive.org/web/20160304030205/http://www.cas.uio.no/Publications/Seminar/Consilience_LidHjort.pdf And quiet does not flow the Don: statistical analysis of a quarrel between Nobel laureates]“, ''[Consilience]'' (editor—Østreng W.) 134—140 (Oslo: Centre for Advanced Study at the [//ru.wikipedia.org/wiki/Norwegian_Academy_of_Science_and_Letters Norwegian Academy of Science and Letters]).</ref> == Премиялары == * [[Сталин]] премияһы [[1941 йыл]]да<ref>[http://next.feb-web.ru/feb/sholokh/critics/nos/nos-486-.htm Шолохов в 1941 году был заместителем председателя комиссии по Сталинским премиям в области литературы и искусства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411141735/http://next.feb-web.ru/feb/sholokh/critics/nos/nos-486-.htm |date=2008-04-11 }}</ref>. * Әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] [[1965 йыл]]. Шолохов Совет власының рәсми рөхсәте менән [[Нобель премияһы]]н алыған социалистик реализм дәүеренең тарихҡа инеп ҡалған яҙыусыһы. == Художество үҙенсәлектәре == == Сәхнәгә ҡуйыу == ; Иван Дзержинский опералары * „Тымыҡ Дон“ — [[опера]] 4 шаршауҙа, 6 картинала, . Дзержинский либреттоһы 1-се һәм 2-се китаптар буйынса . Опера [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] сәхнәләренең күпселеген урап сыға. ** [[1935 йыл]], [[22 октябрь]] — [[Санкт-Петербург|Ленинград]], Кесе опера театры, С Самосуд еткселегендә (''Астахова Аксинья'' ролендә— Надежда Вельтер) — тәүге постановкаһы. ** [[1936 йыл]] , [[25 март]] — [[Мәскәү]], Ҙур театр, Н. Голованов етәкселегендә. ** [[1936]], [[31 май]] — [[Мәскәү]], Немирович-Данченко исемендәге Музыка театры, етәксеһе Г. Столяров, постановкаларҙың художество етәксеһе — В. И. Немирович-Данченко. ** [[1947 йыл]], [[7 ноябрь]] — [[Ленинград]], Кесе опера театры — авторҙың яңы редакцияһы. * „Григорий Мелехов“ — романдың [[1967 йыл]]да яҙылған һуңғы китаптары буйынса опера. ; Балет * „Тымыҡ Дон“ — Леонид Клиничев балеты. ** [[1987]], [[26 декабрь]] — [[Санкт-Петербург|Ленинград]], Кесе опера театры. Балетмейстер — Николай Боярчик. Дирижер — Вадим Афанасьев. Рәссам — Р. Иванов. ; Драма театры * [[1976]] — „Тымыҡ Дон“, [[М. Горький]] исемендге Ростов өлкә драма театры, реж. Ян Цициновский (РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты(спектаклдәрҙе ҡуйыу өсөн), ''Григорий Мелехов'' ролендә — Павел Морозенко, Аристарх Ливанов (РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (ролде башҡарыу өсөн) * [[1977]] — „Тымыҡ Дон“, Г. А. Товстоногов һәм Д. М. Шварцтарҙың сәхнә композицияһы, реж. Юрий Аксенов — БДТ, [[Санкт-Петербург|Ленинград]] * [[2013]] — „Тымыҡ Дон“, Григорий Козлов инсценировкаһы, реж. Григорий Козлов — [[Санкт-Петербург]]тың „Мастерская“ театры»<ref>[http://www.vteatrekozlov.net/спектакли/тихий-дон/ Страницу спектакля «Тихий Дон».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417062314/https://www.vteatrekozlov.net/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8/%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%B9-%D0%B4%D0%BE%D0%BD/ |date=2021-04-17 }}</ref> == Экранлаштырыу == * [[1930]] — «Тымыҡ Дон» — режиссёрҙар Ольга Преображенская, Иван Правов * [[1958]] — «Тымыҡ Дон» — режиссёр Сергей Герасимов * [[2006]] — «Тымыҡ Дон» — режиссёр Сергей Бондарчук * [[2015]] — «Тымыҡ Дон» — сериал, режиссёр Сергей Урсуляк == Баҫмалар == [[2011 йыл]]да Харьков китап фабрикаһы «Глобус» Халыҡ-ара Шолохов комитеты заказы буйынса «Бөтә донъя проза һәм шиғриәт китапханаһы» — «В. С. Черномырдин китапханаһы» Шолохов «Тымыҡ Дон» романының 1000 дана беренсе бүләк баҫмаһын баҫып сығара. Нәшриәт раҫлауы буйынса, китапҡа бер ниндәй ҙә корректорлау һәм мөхәриррләү ҡыҫылдырылмай, М. А. Шолоховтың үҙе әҙерләгән һәм уның тарафынан тикшерелеп танылған «Тымыҡ Дон» романының 1-се һәм 2-се китаптары баҫып сығарыла. Икенсе китаптың бишенсе киҫәгенең ХХIV—ХХХII бүлектәренең ҡулъяҙмалары булмау сәбәпле уның тексы «[[Октябрь]]» журналындағы (№ 8, № 9 — 1928 й.) текст буйынса баҫыла. Өсөнсө китабы [[1933 йыл]]да сыҡҡан тәүге баҫма буйынса, 4-сеһе [[1940 йыл]]ғы «Известия» гәзитендә сыҡҡан беренсе баҫма (ред. Ю. Б. Лукин) буйынса баҫыла . Дүртенсе китаптың 7-се өлөшөндәге IX һәм X бүлектәре 1936 йылдың 22 октябрендә «Известия» гәзитендәге баҫма буйынса бирелә. Романдың аҙағы автор ҡулъяҙмаларын иҫәпкә алған текст (137 бит) буйынса баҫтырыла, (улар [[Рәсәй]] Фәндәр академиһының [[Санкт-Петербург]]тағы Рус әҙәбиәте институтында (Пушкин Йортонда) һаҡлана. Был баҫмаға М. А. Шолоховтың тормош юлы һәм ижады хронологияһы, яҙыусы А. Ф. Стручковтың М. А. Шолохов ижадын әйҙәп тикшереүсе, [[Рәсәй]] Фәндәр Академияһының мөхбир-ағзаһы Ф. Ф. Кузнецов менән беседаһы индерелгән. Романдағы персонаждар алфавит күрһәткесе менән бирелә һәм ҡайһы бер казактарҙың шәжәрәһе менән байытыла. Баҫмала шулай Халыҡ-ара Шолохов комитеты һәм М. М. Шолоховтың Дәүләт музей-ҡурсаулығы (Вешенская станицаһындағы) биргән М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романының ҡулъяҙмалары , С. Г. Корольков, О. Г . Верейский, Ю. П. Ребро, Э. З. Эшалиев, И. И. Пчелколарҙың романға төшөргән һүрәттәре бар.<ref>[http://www.segodnya.ua/news/14234082.html В свободную продажу книги не поступят, их будут дарить мировым библиотекам…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110325140029/http://www.segodnya.ua/news/14234082.html |date=2011-03-25 }}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=B6QBdigjH0Q Роман «Тихий Дон» — плащаница русского языка] // YouTube</ref><ref>[http://www.objectiv.tv/260311/54168.html «Тихий Дон» без цензуры и редактуры.]</ref><ref>[http://www.voskres.ru/info/sobinfo304.htm «Тихий Дон. Богатырское богатство русского языка». Апрель 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406183224/http://www.voskres.ru/info/sobinfo304.htm |date=2020-04-06 }}</ref>. Был баҫмаға байтаҡ һөнәри әҙәбиәт белгестәре негатив ҡарашта, улар : Осипов Валентин<ref>''Валентин Осипов.'' [http://www.litrossia.ru/archive/item/5339-tratatest Г-н Стручков с новым надругательством] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131194157/http://www.litrossia.ru/archive/item/5339-tratatest |date=2017-01-31 }} // Литературная Россия. № 40. 07.10.2011</ref>, Петр Палиевский, Виктор Петелин, Семанов Сергей һ. б. == Иллюстрациялар == Романға илдең күп кенә иҫ киткес рәссамдары: Орест Верейский, Сергей Корольков, Анатолий Мосин, Ирина Чарская — һүрәт төшөргән. [[1975 йыл]]да Шолохов, әҫәрҙәренең йыйынтығын «Огонек» журналының ҡушымтаһында сығарырға әҙерләгәндә, нәшриәткә уларҙы рәссам Верейскийҙың һүрәттәре менән ҡушып сығарырға «кәңәш» бирә. О. Г . Верейский иллюстрациялары ҡуйып иң ҙур тираж менән баҫылған М. А. Шолохов әҫәрҙәре бөгөнгө көндә лә төрлө ҡалаларҙа баҫылып сыға. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Казактарҙың сәңгелдәк йыры (романдың 3 бүлектән торған беренсе китабы) [[АҠШ]] барды Сигер Питты бөтә донъяға билдәле булған «Gone Have Flowers Where All the?» һуғышҡа ҡаршы йыр яҙырға дәртләндерә<ref>[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24200140.html «Будь у меня молот, будь у меня песня»: Пит Сигер]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Радио Свобода. Программа: Поверх барьеров, 16.06.2003</ref> * [[1987 йыл]]да Скворцов Владимир «Григорий Мелехов» тигән китап яҙа һәм унда геройҙың артабанғы яҙмышы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем күҙәтелә. * [[1993 йыл]]да Владимир Шатов «Дон һыуҙары диңгеҙгә аға» тигән китап яҙа. Унда китаптың ҡайһы бер персонаждары яҙмышы, шулай уҡ Григорий Мелеховтыҡы ла, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем һәм һуғыштан һуңғы тәүге көндәргә тиклем һүрәтләнә. == Әҙәбиәт == * ''Приходченко П. И.'' Формы выражения авторского сознания в романе М. А. Шолохова «Тихий Дон»: Монография. — Н. Новгород: НГТУ им. Р. Е. Алексеева, 2012. — 145 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-502-00048-2 == Иҫкәрмә == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.lib.ru/PROZA/SHOLOHOW/tihijdon12.txt Электронная версия книги 1, 2] * [http://www.lib.ru/PROZA/SHOLOHOW/tihijdon34.txt Электронная версия книги 3, 4] * [http://veshki-bazar.ru/category/docs/sholokhov/ Михаил Шолохов: Творчество и биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309090945/http://veshki-bazar.ru/category/docs/sholokhov/ |date=2017-03-09 }} * [http://feb-web.ru/feb/sholokh/critics/ksp/ksp-001b.htm?cmd=p Электронная версия книги «Тихий Дон»: судьба и правда великого романа.] [http://feb-web.ru/feb/sholokh/critics/ksp/ksp-001b.htm?cmd=p Автор Кузнецов Ф. Ф.] * [http://www.kazakdona.ru/index.php?nma=catalog&fla=stat&cat_id=4&page=1&nums=41 Роман «Тихий Дон» как энциклопедия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301145343/http://kazakdona.ru/index.php?nma=catalog&fla=stat&cat_id=4&page=1&nums=41 |date=2017-03-01 }} [http://www.kazakdona.ru/index.php?nma=catalog&fla=stat&cat_id=4&page=1&nums=41 Антропология Донских казаков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301145343/http://kazakdona.ru/index.php?nma=catalog&fla=stat&cat_id=4&page=1&nums=41 |date=2017-03-01 }} * [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m5/4/art.aspx?art_id=1017 Венков А. В. С Харлампием Ермаковым не всё так просто: о прототипе Григория Мелехова // ''Донской временник'': краеведческий альманах / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014. {{Тикшерелгән|11|06|2014}}(Тикшерелгән 11 июнь 2014)] [[Категория:Соцреализм әҙәбиәте]] [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] cge5d1z38dq2m722nb51dv1irzgwudw Төхвәтуллин Шакир Динислам улы 0 125665 1294999 1101726 2026-04-30T01:03:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294999 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Шакир Динислам улы Төхвәтуллин | изображение = Төхвәтуллин Шакир Динислам улы.jpeg | ширина = 150px | дата рождения = 16.12.1894 | место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Златоуст өйәҙе]], [[Мырҙалар]] улусы, [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылы<ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан]]дың {{ТУ|Салауат районы}}.</ref> | дата смерти = 07.12.1937 | место смерти = билдәһеҙ | гражданство = {{Флагификация|Российская империя}}→{{Флагификация|СССР}} | научная сфера = | учёная степень = | учёное звание = | место работы = | образование = | знаменитые ученики = | известен как = | награды и премии = | сайт = |принадлежность = |годы службы = |звание = |род войск = |командовал = |часть = |сражения = [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] |награды = |викисклад = |связи = |в отставке = }} {{Фамилиялаш|Төхвәтуллин}} '''Төхвәтуллин Шакир Динислам улы''' ([[16 декабрь]] [[1894 йыл]] — [[7 декабрь]] [[1937 йыл]]) — [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] эшмәкәре. [[Башҡортостан автономияһы]]ның [[Дыуан кантоны]] башҡарма комитеты рәйесе (1918), [[Башҡорт АССР-ы]]ның ауыл хужалығы халыҡ комиссары. == Биографияһы == Шакир (Мөхәмәтшакир) Динислам улы Төхвәтуллин [[Өфө губернаһы]] 1894 йылдың 16 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] [[Мырҙалар]] улусы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Салауат районы]]) [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылында тыуған. Милләте [[башҡорт]]<ref name="Книга памяти" >[http://lists.memo.ru/d33/f108.htm Тухватуллин Шакир Динисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201001836/http://lists.memo.ru/d33/f108.htm |date=2011-02-01 }} // Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 5. — Уфа, 2005. — С. 106.</ref>. Башланғыс белемде ауыл [[мәҙрәсә]]һендә ала. Артабан [[Өфө]]лә [[«Ғәлиә» мәҙрәсәһе]]ндә уҡый. Һуңынан ярты йыл дауамында батша армияһында хеҙмәт итә. 1917 йылда [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]нә ҡушыла. 1918 йылда [[Башҡортостан автономияһы]]ның [[Дыуан кантоны]] башҡармаһы рәйесе, кантондың хәрби башлығының ярҙамсыһы вазифаларын башҡара. [[Башҡорт ирекле отрядтары|Ирекле отрядтар]] ойоштороуҙа ҡатнаша, [[Башҡорт армияһы|башҡорт регуляр частарына]] халыҡты мобилизациялау менән шөғөлләнә<ref name="У истоков Башкирской республики">{{книга | автор = [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]] | заглавие = У истоков Башкирской республики. Биографии деятелей Башкирского нацио­нального движения (1917—1920 гг.)| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство =Китап| год = 2017| том = | страниц = 232| страницы = 110–112| isbn = 978-5-295-06659-7| ref=}}</ref>. 1919 йылдың ғинуарынан [[Башҡорт хөкүмәте]]ндә эшләй. 1919 йылдың 16 февралендә [[Башҡорт корпусы]]ның штабы Шакир Төхвәтуллинды махсус уполномоченный булараҡ 5-се Башҡорт уҡсылар полкына башҡорт командованиеһының Ҡыҙылдар яғына күсеү тураһындағы приказды иғлан итеү өсөн ебәрә. 5-се полк һалдаттары уны [[I Бөтә Башҡорт хәрби съезы]]на делегат итеп һайлай. 1919 йылдың февраленән [[Башревком]]дың агитацион-мәғлүмәти бүлеге мөдире [[Сәйетгәрәй Мағазов]]тың урынбаҫары вазифаһын башҡара. Март айында [[Аллабирҙе Йәғәфәров]] менән бергә Өфөлә көнсығыш фронттың аҙыҡ-түлек буйынса баш комиссары ҡарамағында эшләй, республика халҡын икмәк менән тәьмин итеү эше менән шөғөлләнә<ref name="У истоков Башкирской республики"/>. 1919 йылдың авгусында Дыуан кантоны хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә һәм кантревком ағзаһы итеп һайлана. 1920 йылдың ғинуарынан [[Арғаяш кантоны]] хәрби комиссары вазифаһын үтәй. 1920 йылдың майында [[РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] Президиумы ағзалығына кандидат итеп һайлана. 1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «[[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]]ның дəүлəт ҡоролошо тураһында» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа хөкүмәт ағзалары менән берлектә отставкаға китә. 1920 йылдың июнендә Төркөстанға юллана. 1921 йылда Башҡортостанға ҡайта, [[АСБР]] Халыҡ мәғарифы комиссариатында эшләй. Һуңынан [[Мәскәү]]ҙә Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатында (Наркомнац) Башҡортостан вәкиленең урынбаҫары вазифаһында була. 1924—1925 йылдарҙа ВЦИК Президиумы янындағы АСБР вәкиленең урынбаҫары булып эшләй<ref name="У истоков Башкирской республики"/>. 1925 йылдың Башҡортостанға эшкә ҡайта, Башҡорт АССР-ының ауылхужалығы халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. Әммә тиҙҙән Вәлидов хөкүмәтендә аҡтар яғындағы эшмәкәрлеге өсөн РКП(б)-нан сығарыла. Һуңынан «Башкоопхлебсоюз» ойошмаһында элемтә бюроһы сәркәтибе булып эшләй башлай. 1930 йылдың 19 ғинуарында ҡулға алына, 58-13 статья буйынса ғәйепләнеп 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1991 йылдың 14 февралендә аҡлана<ref name="Книга памяти" />. 1937 йылдың 19 октябрендә йәнә ҡулға алына. 58-2, 58-6, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнә һәм 1937 йылдың 7 декабрендә атыла. 1956 йылдың 30 июнендә аҡлана<ref name="Книга памяти" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Ғәлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] na0j5lop73hu8mpfl2p97yjf7sv8hun Тәзәпир мәсете 0 127978 1294989 1220679 2026-04-29T23:19:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294989 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Тәзәпир мәсете''' ({{lang-az|Təzəpir məscidi}}) — [[Баҡы]]лағы мәсет. == Тарихы == {{Фотоколонка|Dome and gold elements of Tezepir mosque.JPG|Taza Pir.jpg|текст= Тәзәпир мәсетенең тышҡы күренеше|ш=250|align=left}} Мәсет төҙөлөшө [[1905 йыл]]да башланған, уны хәйриә менән шөғөлләнгән Нәбәт-ханум [[Ашурбәкова]] ярҙамында архитектор Зивәр бәк Әхмәдбәков төҙөгән. Меценат вафат булғандан һуң төҙөлөш туҡтап ҡала. Әммә бер аҙҙан уның улы аҡсаһына эш дауам итә һәм [[1914 йыл]]да төҙөлөш тамамлана. Өс кенә йыл эшләп ҡалған мәсет [[Октябрь революцияһы]] арҡаһында [[1917 йыл]]да ябыла. Төрлө йылдарҙа мәсетте кинотеатр һәм амбар итеп файҙаланалар, һәм [[1943 йыл]]дан бөгөнгө көнгә тиклем мәсет булараҡ эшләп килә. Мәсет [[ахун]]ы булып Шәйх-үл-ислам Һәжи Аллаһшөкөрр Паша-задә хеҙмәт итә. Мәсет биләмәһендә Кавказ мосолмандары назараты урынлашҡан. == Архитектураһы == Мәсет интерьеры 1400 м² майҙанды биләй, Әзербайжан рәсем сәнғәте һәм һирәк осрай торған шәреҡ шамаилдары шәкелендә биҙәлгән. Миһрабы һәм көмбәҙе мәрмәрҙән эшләнгән. Ир-ат залында 52 люстра, ҡатын-ҡыҙ яғында — 5. Ҡатын-ҡыҙ намаҙ бүлмәһе фисташка ағасынан эшләнгән, тимер баҫҡыстар тимер-бетондан эшләнгәненә алмаштырылған, уларға ағас баҫҡыстар беркетелгән. Намаҙға килеүселәр өсөн кейенер-сисенер урын бар. Мәсеттең биғәктәре, [[манара]]ның өҫкө өлөшө һәм яҙмалар алтындан эшләнгән. 6 тапҡыр «Лә Илаһа Илләлаһ» тип яҙылған көмбәҙ — Ҡыҙылғая ташынан. Көмбәҙ метр ярым бейеклектә. Тәҙрәләр һәм ишектәр ҡыҙыл ағастан яһалған. Мәсет иҙәне 30 см-ға түбәнәйтелеп, унда йылытҡыс һалып ҡалдырылған. Иҙәненә [[әзербайжан келәме]] «намаҙлыҡ» итеп һалынған, ул 72 кешелек. == Галерея == <gallery widths="250px" heights="150px"> Файл:Stamp of Azerbaijan 488.jpg|<small> Мәсеттең 1905 йылғы күренеше [[Әзербайжан]] маркаһында</small> </gallery> == Һылтанмалар == * [http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=11001 Taza Pir Mosque]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} * [http://www.media-islam.com/?p=2266 Мечеть Тезепир]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-az}} * [http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_iyul2009/85650.htm Вековая мечеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075515/http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_iyul2009/85650.htm |date=2017-02-02 }}{{ref-az}} [[Категория:Алфавит буйынса мәсеттәр]] [[Категория:1905 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Баҡы мәсеттәре]] b5taxo93uvk5m2xzrmxhq8cgq6ub3uz Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы 0 129160 1294944 1252564 2026-04-29T15:57:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294944 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Тимерғәлина}} '''Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы''' ([[31 ғинуар]] [[1910 йыл]] — [[26 февраль]] [[1939 йыл]]) — йәмәғәт эшмәкәре. 1931—1936 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының]] беренсе секретары, 1936—1938 йылдарҙа РКСМ Үҙәк Комитетының бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире, Үҙәк Комитет секретары. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы Тимерғәлина 1910 йылдың 31 ғинуарында {{ТУ|Пермь губернаһы}} [[Шадринск өйәҙе]] (хәҙерге Силәбе өлкәһе {{ТУ|Ҡоншаҡ районы}}) [[Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе)|Ҡәнзәфәр]] ауылында тыуған. Милләте — [[башҡорт]]<ref name="Книга памяти" >[http://lists.memo.ru/index19.htm Тимиргалина Шарифа Тимиргазиевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229201828/http://lists.memo.ru/index19.htm |date=2018-12-29 }} // Москва, расстрельные списки - Донской крематорий.</ref>. 1929 йыл — [[Өфө]]ләге В. И. Ленин исемендәге мәктәпте тамамлаған<ref>[http://str-li2.ucoz.ru/photo/vypusknica_1929_goda_sharifa_timergalina/1-0-53 Выпускница 1929 года Шарифа Тимергалина]</ref>. Башҡортостан өлкә йәш пионерҙар бюроһы рәйесе урынбаҫары, рәйесе (1929—1931). РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1931—1936), РКСМ Үҙәк Комитетының уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире урынбаҫары һәм мөдире. 1934 йылда [[Париж]]да Һуғышҡа ҡаршы ҡатын-ҡыҙҙар конгресында ҡатнаша. 1936 йылдан [[Мәскәү]]ҙә РКСМ Үҙәк Комитетында уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире, ә 1937 йылдан йәш ҡатын-ҡыҙҙар араһында эштәр буйынса секретарь вазифаларын үтәй. «Детиздат» нәшриәтендә милли әҙәбиәт секторын мөхәррире булып эшләй<ref name="Книга памяти" />. 1937 йылдың декабрендә СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 1938 йылдың 29 ноябрендә ҡулға алына, контрреволюцион буржуаз-милли ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнә һәм 1939 йылдың 26 февралендә атыла. 1956 йылдың 21 июлендә аҡлана<ref name="Книга памяти" />. == Хәтер == * Тыуған ауылы Ҡәнзәфәрҙә Шәрифә Тимерғәлинаға һәйкәл ҡуйылған, район үҙәге [[Ҡоншаҡ]] ауылында уның исеме бер урамға бирелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы|Иргалин Г. Д.]]'' Вожак комсомола.// Возвращенные имена. — Уфа, 1991. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14213-timer-lina-sh-rif-timer-zi-y-y}} * Михаил Хабиров — [http://vecherka.su/articles/society/116146/ История Кунашакского района хранит немало ярких имен земляков]. Вечерний Челябинск, 21 Сентября 2015 * Юрий Узиков — [http://www.hrono.info/text/2008/uzi03_08.html Краеведческий калейдоскоп], «Бельские просторы» № 3’08 * http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&sid=1249916 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903202622/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&sid=1249916 |date=2014-09-03 }} * Минигалей Якупов. «Мы — ленинцы». [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә ерләнгәндәр]] r3y3zom8zcjinu3in2gedflwtxx0ql4 Фистбол 0 130036 1295013 772808 2026-04-30T07:22:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295013 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Oldenburg_010.jpg|мини|250x250пкс|Фистбол буйынса донъя чемпионаты матчы]] '''Фистбол''' ({{lang-en|Fistball}}, «ҡул тубы») — командалы [[Спорт|спорттың]] популяр төрө. Үләнле майҙанды (50х20 метр үлсәмендәге) йылым йәки таҫма ярҙамында ҡап урталай бүлгән ерҙә уйнала торған уйын. Унда командалар йылымдың ике яғынан урын алып, уның аша туп ырғытып уйнайҙар. Уйын ҡағиҙәһе буйынса, ҡаршы яҡтың биләмәһенә төшөрөр өсөн, тупты йылым аша ҡул менән бәреп ырғыталар. Ә үҙ яҡтарында тупҡа ҡулдары менән бер тапҡырҙан артыҡ тейергә тейеш түгелдәр. Уйынсыларға тупҡа өс тапҡырға тиклем генә ҡул менән тейергә ярай, һәм уларға һәр бәреүҙән йәки пастан һуң туптың бер тапҡыр ғына ергә төшөрөлөүе рөхсәт ителә Уйын биш сетта еңеү яулағанға ҡәҙәр дауам итә, һәр сетта 11 мәрәй уйнатыла. Фистболға оҡшаш спорт төрө тәүге тапҡыр беҙҙең эраның 240 йылдарында Рим императоры Гордиан III телмәрендә телгә алына. Уйындың тәүге рәсми ҡағиҙәләре 1555 йылда [[Италия]]ла нәшер ителә, шуның арҡаһында был уйынды ҡайһы берҙә «итальян ҡаҡма туп уйыны» тип тә атайҙар. == Ҡағиҙәләре == Ҡағиҙә булараҡ, фистбол буйынса ярыштар асыҡ һауала үткәрелә, һирәк кенә осраҡтарҙа бина эсендә үткәрелергә мөмкин. Уйын майҙаны 20х50 метрлыҡ биләмәлә үткәрелә. Ул ҡап урталайға яҫылығы 6 сантиметр булған һыҙыҡ менән бүленә. Әлеге һыҙыҡтан 2 метр юғарылыҡта бау йәки йылым һуҙыла. Уйын яланының ике яғынан да ике һыҙыҡ үткәрелә. Ул йылымдан өс метр алыҫлыҡта һыҙылған булырға тейеш. Уйын өсөн туп [[Тире|күндән]] эшләнә. Әйләнәһенең максималь оҙонлоғо 68 сантиметр. Ауырлығы 380 грамм 0,75 барға ҡәҙәр һауа тултырыла. Уйын биш сетта еңеү яулағанға ҡәҙәр дауам итә. Һәр сетта 11 мәрәй уйнатыла. (волейбол ҡағиҙәләренә оҡшаш). == Ярыштар == Фистбол буйынса халыҡ-ара төп ярыштар булып 4 йылға бер тапҡыр үткәрелә торған Донъя чемпионаты тора. Ир-егеттәр араһындағы беренсе донъя чемпионаты [[1958 йыл]]да [[Австрия]]ла үтә. Көнбайыш Германия йыйылма командаһы спортсылары иң тәүгеләрҙән булып донъя чемпионы исемен яулай. Ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы беренсе донъя чемпионаты [[1994 йыл]]да [[Аргентина]]ла үткәрелә. Германия спортсылары беренсе тапҡыр донъя чемпионы тигән исемгә лайыҡ була. Ир-аттар араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһында ла алдынғы урындарҙы Австрия, Бразилия һәм Германия тотоп килә. 2017 йылда Германия командаһы чемпион булды. == Һылтанмалар == * [http://www.ifa-fistball.com/ Халыҡ-ара фистбол федерацияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210326180730/http://www.ifa-fistball.com/ |date=2021-03-26 }} [[Категория:Командалы спорт төрҙәре]] 5xtvc4yvkqepaeu06ccq382admcjkug Турчин Игорь Евдокимович 0 135673 1294986 1185992 2026-04-29T20:17:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294986 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Турчин Игорь Евдокимович''' ([[16 ноябрь]] [[1936 йыл]], Софиевка ауылы, [[Одесса өлкәһе]] — [[7 ноябрь]] [[1993 йыл]], [[Бухарест]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]]ның [[гандбол]] тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1971). Педагогия фәндәре кандидаты. Гандбол тарихында иң уңышлы тренер. Күренекле спорт ҡаҙаныштары өсөн Турчин һәм уның командаһы «Спартак» (Киев) [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на индерелгән. == Биографияһы == Игорь Евдокимович Турчин [[1959 йыл]]да йәш төркөм менән эшләй башлай, уларҙан «Спартак» (Киев) командаһын төҙөй, команда 20 тапҡыр СССР чемпионы (1969—1988), Европа чемпиондар Кубогының 13 тапҡыр еңеүсеһе (1970—1973, 1975, 1977, 1979, 1981, 1983, 1985—1988) була. [[1976 йыл]]да донъяның иң яҡшы тренерҙарының береһе булып таныла. Игорь Турчин етәкләгән СССР ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы Монреалдә һәм Мәскәүҙә (1980) Олимпия уйындарында 1-се урын яулай, Сеул Олимпия уйындарында бронза призеры була (1988), донъя чемпионатында ике тапҡыр еңеү яулай (1982, 1986), 1975 һәм 1978 йылдарҙа донъя беренселегендә көмөш призер, 1973 йылда бронза призеры була. Карьера башында ул шулай уҡ уйынсыларға өҫтәл теннисы буйынса күнекмәләр бирә, ә бер уҡыусыһы УССР-ҙың чемпионы була<ref>[http://sports-news.ucoz.ru/news/2008-01-19-206 Турчина: «Мне нечего скрывать»]</ref>. 1965 йылда Игорь Турчин үҙенең опекалағы кешеләренең береһе Зинаида Столитенкоға өйләнә. Уның хәтирәләре буйынса, Турчинға бөтә команда ғашиҡ була, һәм тренерҙың Зинаидаға тәҡдим яһағанын белгәс, Турчин үҙе туҡтатҡансы, Зинаидаға бойкот иғлан итәләр, ул Турчин үҙе туҡтатҡансы дауам итә<ref name="сл">«События и люди». — 2008. — № 34.</ref>. 1971 йылда уларҙың ҡыҙҙары Наталия (профессиональ гандболист була), ә 1983 йылда улы Михаил тыуа. Игорь Евдокимович өс инфаркт кисерә һәм уға Норвегияла коронар шунтирование яһайҙар. Операция өсөн 25 мең долларҙы «Спартак» базаһында йыйыуҙы үткәргән норвегия клубтарының береһе тәҡдим итә, уның өсөн Турчин уларҙа 8 ай тренер булып эшләй<ref name="се">«Сегодня» (Киев), № 243 (744), 21 декабря 2000 года.</ref> [[1993 йыл]]дың 7 ноябрендә Бухареста урындағы «Рапид» командаһы менән ЕГФ Кубогына матч тәнәфесендә йөрәк өйәнәгенән вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1976, 1980) * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971) * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1985) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * ''Гончарук А.'' [http://day.kyiv.ua/uk/article/taym-aut/igor-turchin-zavzhdi-hodiv-kraiem-prirvi-i-shchodnya-mav-mozhlivist-v-neyi «Игорь Турчин всегда ходил по краю бездны и ежедневно имел возможность в неё сорваться»] // «День». — 1998. — № 220. * [http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c22569bb004f58ab.html Воспоминания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112063905/https://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c22569bb004f58ab.html |date=2023-11-12 }} Зинаиды Турчиной // «Сегодня» (Киев), № 243 (744), 21 декабря 2000 года. * [http://sobytiya.net.ua/archive,date-2008_11_03,article-zinaida_tyrchina_kogda_prervalas_pry/article.html Воспоминания Зинаиды Турчиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075320/http://sobytiya.net.ua/archive,date-2008_11_03,article-zinaida_tyrchina_kogda_prervalas_pry/article.html |date=2016-03-05 }} // «События и люди». — 2008. — № 34. [[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған тренерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Педагогия фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:16 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1993 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бухарестта вафат булғандар]] [[Категория:Украинаның атҡаҙанған тренерҙары]] fcga183eeyae05e7acfptfwmiviyycs Украинала декоммунизация 0 136020 1295000 1278370 2026-04-30T01:58:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295000 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Украина]]ла декоммунизация''' — тарихтың совет осоро идеологияһы мираҫын юҡ итеү буйынса дәүләт сәйәсәте, [[2014]]-[[2017 йыл]]дарҙа коммунистик партияны һәм уның символикаһын тыйыу, совет дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәре һәйкәлдәрен һүтеү («Ленинопад»), топонимдарҙы һәм башҡа атамаларҙы үҙгәртеү, коммунистик идеяларҙы асыҡтан-асыҡ әйтеүҙе енәйәткә тиңләү<ref>[https://amnesty.org.ru/ru/2015-12-17-ukraina/ Amnesty International: Запрет Коммунистической партии Украины — это удар по свободе слова в стране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421131410/https://amnesty.org.ru/ru/2015-12-17-ukraina/ |date=2018-04-21 }}</ref>, шулай уҡ [[XX быуат]]та Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшселәр тураһындағы иҫтәлекте тергеҙеү һәм һаҡлау<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]</ref> сараларынан ғибәрәт. [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғанда]] башланған декоммунизация 2014 йылдағы сәйәси кризис һәм власть алмашыныу ваҡытында әүҙемләшә, [[2015 йыл]]дың [[9 апрель|9 апрелендә]] Украина Юғары Радаһы ҡабул иткән закондар пакеты менән законлаштырыла<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2015/04/150409_communizm_upa_vc Рада ухвалила «декомунізаційний пакет»]</ref><ref>[https://24tv.ua/ru/dekomunizacionnyj_paket_kak_rossija_otreagirovala_na_zapret_totalitarizma_n563994 Декомунизационный пакет: как Россия отреагировала на запрет тоталитаризма]</ref><ref>[http://www.unn.com.ua/ru/news/1456541-mzs-rosiyi-dekomunizatsiya-v-ukrayini-antirosiyskiy-krok МИД России: «декоммунизация» в Украине — антироссийский шаг]</ref>. 2015 йылдың 15 майында закондарға Украина президенты Пётр Порошенко ҡул ҡуя<ref name="pidpys">[http://president.gov.ua/news/32869.html Глава держави підписав закони про декомунізацію]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{недоступная ссылка|число=15|месяц=04|год=2018}}</ref>. Закондар 2015 йылдың 20 майында баҫылып сыға һәм 21 майҙан көсөнә инә<ref name="publication">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8 Голос України]. — 20 травня 2015. — № 87 (6091). — С. 15-19.</ref>. == Декоммунизацияның башланыуы == [[Файл:Euromaidan_in_Kyiv_early_evening_2013-12-10_(013).JPG|справа|мини|250x250пкс|Киевта Евромайҙан ваҡытында Ленин һәйкәлен ҡыйратыу]] Украинаның ижтимағи тормошонда декоммунизация Август путчы баҫтырылғас һәм Республиканың бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәс тә башлана. ''Башта декоммунизацияға мәғариф һәм тәрбиә дусар була.'' Уҡыу йорттарының уҡыу программаларынан коммунистик идеология нигеҙҙәрен, Коммунистар партияһы тарихын өйрәнеүсе һ.б. шундай дисциплиналар алына. Предприятиеларҙа һәм ғәскәри частарҙа «Ленин бүлмәләре» бөтөрөлә, Лениндың һәм башҡа коммунистик партия эшмәкәрҙәренең бюстары алып ташлана. Евромайҙан ваҡытында 2013 йылдың 8 декабрендә Киевта Владимир Ленин һәйкәле ҡыйратыла. Был башҡа ҡалаларҙа ла дауам итә — «Ленинопад» башлана<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2014/12/141208_ru_s_lenin_monument За год в Украине снесли более 500 Ленинов] BBC Украина</ref><ref name="1year">[http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu За рік в Україні знесли півтисячі пам’ятників Леніну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150818221650/http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu |date=2015-08-18 }}</ref>. == «Декоммунизация закондары пакеты» == Декоммунизация буйынса дүрт закон 2015 йылдың 31 мартында Украина Министрҙар Кабинеты ултырышында хуплана<ref>[http://blogs.pravda.com.ua/authors/viatrovych/551ad27b9190a/ Сьогодні на Уряді: невідкладна декомунізація] Володимир В’ятрович, історик, голова Українського інституту національної пам’яті. Українська правда Блоги.</ref>: * «1939—1945 йылдарҙағы [[Икенсе донъя һуғышы]]нда нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» (закон № 315-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/315-viii Закон України Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років]</ref>; * «1917—1991 йылдарҙағы коммунистик тоталитар режимдың репрессив органдары архивтарын асыу тураһында» (закон № 316-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/316-viii Закон України Про доступ до архівів репресивних органів комуністичного тоталітарного режиму 1917—1991 років]</ref>; * «Украинала коммунистик һәм национал-социалистик (нацистик) тоталитар режимдарҙы шелтәләү һәм уларҙың символикаһын пропагандалауҙы тыйыу тураһында» (закон № 317-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/317-viii Закон України Про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їхньої символіки]</ref>. * «XX быуатта Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшселәрҙең хоҡуҡи статусы һәм иҫтәлеге тураһында» (закон № 314-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]</ref>. Атап әйткәндә, «декоммунизация закондары пакеты» коммунистик ҡараштарҙы асыҡ белдергән һәм «коммунистик тоталитар режим енәйәттәрен» инҡар иткән кешеләр өсөн енәйәт яуаплылығын күҙҙә тота. Атап әйткәндә, кешеләр төркөмөнөң халыҡ йыйылған урында "Интернационал"ды (1944 йылға тиклем СССР гимны) йырлағаны өсөн мөлкәтте конфискациялап йә унһыҙ ғына 5-тән 10 йылға тиклем иректән мәхрүм итеү ҡарала<ref name="autogenerated5">[http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій ЛАТИШ. Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }}</ref>. == Административ берәмектәрҙең атамаһын үҙгәртеү == Украина милли хәтер институты тикшереүҙәренә ярашлы, 76 ҡала һәм ҡала тибындағы ҡасабаның, 795 ауыл һәм ҡасабаның атамаһын үҙгәртеү зарур. Мәғлүмәттәр Ҡырым территорияһын да иҫәпкә ала. Ҡайһы бер атамалар өҫтәмә тикшеренеүҙе талап итә. Яңы атамалар табыу мәсьәләһе менән Киевтағы хөкүмәт түгел, урындағы йәмәғәтселек шөғөлләнергә тейеш, сөнки атамаларҙың килеп сығышын ерле халыҡ менән тыуған яҡты өйрәнеүселәр яҡшыраҡ белә<ref>[http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html Обнародован список городов и сел, которые подлежат переименованию РИА Новости Украина: http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223155758/http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html |date=2016-02-23 }}</ref>. Атап әтйкәндә, ике өлкә үҙәгенең<ref>[http://espreso.tv/news/2015/04/14/dnipropetrovsk_ta_kirovohrad_mayut_pereymenuvaty____instytut_nacionalnoyi_pamyati Дніпропетровськ та Кіровоград мають перейменувати, — Інститут національної пам’яті], еспресоТВ, 14 квітня</ref> — [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]] һәм [[Кропивницкий|Кировоградтың]]<ref>[http://tsn.ua/politika/ukrayina-bez-komunizmu-pereymenuvannya-dnipropetrovska-ta-kirovograda-remont-u-vr-420808.html Україна без комунізму: перейменування Дніпропетровська та Кіровограда, ремонт у ВР], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%A1%D0%9D ТСН], 11 квітня</ref><ref>[http://ukr.lb.ua/news/2015/04/09/301444_ukraini_pereymenuyut_usi_mista_i.html В Україні перейменують усі міста і вулиці з радянськими назвами], ЛБ, 9 квітня</ref> — атамалары үҙгәрергә тейеш, тип табыла. Днепропетровск — украин совет һәм партия эшмәкәре Григорий Петровский хөрмәтенә, Кировоград партия эшмәкәре Сергей Киров хөрмәтенә аталған һәм был эшмәкәрҙең йәшәгән сағында ҡалаға бер ниндәй ҡағылышы булмаған. Ике ҡаланың да халҡы атаманы алмаштырыуға ҡаршы була, беренсе осраҡта атаманы шул көйө ҡалдырырға, икенсеһендә Елисаветград тигән тарихи атаманы ҡайтарырға тәҡдим итә<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2015/09/24/7082461 Более 90 % жителей Днепропетровска — против его переименования]</ref><ref>[http://gazeta.ua/ru/articles/ukraine-newspaper/_vlast-kirovograda-protiv-pereimenovaniya-goroda-v-ingulsk/673849?mobile=false Власть Кировограда против переименования города в Ингульск]</ref>. Кировоград һәм Днепропетровск өлкәләренең атамаһын алмаштырыу ябай эш түгел, сөнки уларҙың атамалары Конституцияға индерелгән, үҙгәртеү өсөн депутаттарҙың 300 тауышлыҡ конституцион күпселеген йыйыу талап ителә. Закондар көсөнә ингәс, Украина милли хәтер институты 317-VIII һанлы законды тормошҡа ашырыуға әҙерләнеү өсөн тыуған яҡты өйрәнеүсе ирекмәндәрҙе хеҙмәттәшлеккә саҡыра, сөнки институт тораҡ пункттар топонимикаһындағы коммунистик режим менән бәйле атамалар, уларҙың тарихи атамалары, яңы тәҡдимдәр менән мәғлүмәт базаһы төҙөй<ref>[http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=2015-05-24 }}</ref>. == Украина Юғары Радаһы ҡарарҙары == === Украина Юғары Радаһының «Тернополь өлкәһе Кременец районы Радянское ауылының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2015 йыл 25 ноябрь ҡарары === [[2015 йыл]]дың 25 ноябрендә Украина Юғары Радаһы «Тернополь өлкәһе Кременец районы Радянское ауылының атамаһын үҙгәртеү тураһында»<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/825-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 825-VIII от 25 ноября 2015 «О переименовании села Радянское Кременецкого района Тернопольской области»</ref> 825-VIII һанлы һанлы ҡарар ҡабул итә, 1 атама алмаштырыла: * [[Тернополь өлкәһе|Тернополь өлкәһендә]]: # Кременец районы Радянское ауылы → Великие Млыновцы ауылы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың һәм райондарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 4 февраль ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 4 февралендә Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың һәм райондарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 984-VIII һанлы ҡарарҙы ҡабул итә<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/984-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 984-VIII от 4 февраля 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов»</ref>, 175 атама, шул иҫәптән 5 ҡала, 6 ҡала тибындағы ҡасаба, 1 район атамаһы үҙгәртелә: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Ямполь районы Русав ауыл советы Радянское ауылы → Нечуевка ауылы; * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Апостолово районы Ленинское ауылы → Грушевка ауылы; # Кринички районы Щорск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Божедаровка ҡала тибындағы ҡасабаһы; * [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: # Артёмовск районы → Бахмут районы, # Артёмовск ҡалаһы → Бахмут ҡалаһы; # Артёмовск районы Калинин ҡасабаһы → Калиновка ҡасабаһы; # Артёмовск районы Резников ауыл советы Кирово ауылы → Свято-Покровское ауылы; # Артёмовск районы Луганск ҡасаба советы Красный Пахарь ауылы → Воздвиженка ауылы; # Великая Новоселка районы Поддубный ауыл советы Карл Маркс ауылы → Мирное ауылы; # Великая Новоселка районы Великая Новоселка ауыл советы Октябрь ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы; # Великая Новоселка районы Октябрьское ҡасабаһы → Керменчик ҡасабаһы; # Великая Новоселка районы Комарск ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Зирка ауылы; # Волноваха районы Кировское ауылы → Диановка ауылы; # Волноваха районы Октябрьское ауылы → Стретенка ауылы; # Волноваха районы Октябрьский ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы; # Володарское районы Володарское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Никольское ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Володарское районы Кальчик ауыл советы Кирово ауылы → Келлеровка ауылы; # Володарское районы Тополинск ауыл советы Октябрьское ауылы → Криничное ауылы; # Дзержинск ҡалаһы → Торецк ҡалаһы; # Дзержинск ҡала советы Киров ҡасаба советы Горький ҡасабаһы → Дачное ҡасабаһы; # Дзержинск ҡала советы Киров ҡасаба советы Перше Травня ҡасабаһы → Озаряновка ҡасабаһы; # Доброполье районы Криворожье ауыл советы Артем ауылы → Надия ауылы; # Доброполье районы Шиловка ауыл советы Ленин ауылы → Мирное ауылы; # Доброполье районы Золотой Колодезь ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы; # Доброполье районы Нововодяное ауыл советы Урицкое ауылы → Весна ауылы; # Константиновка районы Артёмовка ауылы → Софиевка ауылы; # Константиновка районы Ильич ауылы → Ильиновка ауылы; # Красноармейск районы Сергеевка ауыл советы Калинино ауылы → Калиновка ауылы; # Красноармейск районы Удачное ҡасаба советы Ленино ауылы→ Молодецкое ауылы # Красноармейск районы Петровск ауыл совета Ленинское ауылы → Григоровка ауылы; # Красноармейск районы Новоэкономическое ҡасаба советы Луначарское ауылы → Федоровка ауылы; # Красный Лиман ҡалаһы → Лиман ҡалаһы; # Красный Лиман районы Терны ауыл советы Дзержинское ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы; # Красный Лиман районы Кривая Лука ауыл советы Ильичёвка ауылы → Озерное ауылы; # Красный Лиман районы Кировск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Заречное ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Першотравневый районы Камышеватое ауыл советы Червоная Украина ауылы → Украинка ауылы; * [[Житомир өлкәһе|Житомир өлкәһендә]]: # Андрушевка районы Волосов ауыл советы Чубаревка ауылы → Града ауылы; # Бердичев районы Великая Пятигорка ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Лесовое ауылы; # Бердичев районы Радянское ауылы → Романовка ауылы; # Володарск-Волынский районы Володарск-Волынский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Хорошев ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Емильчино районы Великая Цвиля ауыл советы Дзержинск ауылы → Лесовое ауылы; # Коростень районы Калиновка ауыл советы Радянское ауылы → Вишневое ауылы; # Любар районы Гизевщина ауыл советы Ленинское ауылы → Апрельское ауылы; # Олевск районы Комсомольское ауылы → Покровское ауылы; # Попельня районы Жовтневое ауылы → Квитневое ауылы; # Радомышль районы Ленино ауылы → Ставки ауылы; * [[Карпат аръяғы өлкәһе|Закарпатье өлкәһендә]]: # Тячев районы Русская Мокра ауыл советы Комсомольск ауылы → Немецкая Мокра ауылы; * [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]: # Запорожье районы Лукашево ауыл советы Кирово ауылы → Гурский ауылы; # Запорожье районы Лукашево ауыл советы Радянское ауылы → Привольное ауылы; # Запорожье районы Веселое ауыл советы Урицкое ауылы → Зоряное ауылы; # Акимовка районы Черноземное ауыл советы Куйбышево ауылы → Вязовка ауылы; # Акимовка районы Червоноармейское ауылы → Таврийское ауылы; * [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]: # Барышевка районы Паришково ауыл советы Червоноармейское ауылы → Бакумовка ауылы; # Борисполь районы Вороньково ауыл советы Жовтневое ауылы → Жеребятин ауылы; # Борисполь районы Кирово ауылы → Кучаков ауылы; # Борисполь районы Ревное ауыл советы Лениновка ауылы → Затишное ауылы; # Бородянка районы Козинцы ауыл советы Диброво-Ленинское ауылы → Дибров ауылы; # Бровары районы Жердова ауыл советы Куйбышево ауылы → Покровское ауылы; # Бровары районы Бобрик ауыл советы Фрунзовка ауылы → Гаевое ауылы; # Згуровка районы Згуровка ауыл советы Ленино ауылы → Счастливое ауылы; # Згуровка районы Право Жовтня ауылы → Любомировка ауылы; # Иванков районы Зарудье ауыл советы Кирово ауылы → Калиново ауылы; # Иванков районы Дымарка ауыл советы Петровское ауылы → Старый Мост ауылы; # Кагарлык районы Жовтневое ауылы → Зеленый Яр ауылы; # Кагарлык районы Великие Прицки ауыл советы Петровское ауылы → Выселка ауылы; # Кагарлык районы Гороховое ауыл советы Петровское ауылы → Гороховское ауылы; # Кагарлык районы Халча ауыл советы Петровское ауылы → Выселковое ауылы; # Киево-Святошин районы Петровское ауылы → Святопетровское ауылы; # Полесье районы Красятичи ауыл советы Чапаево ауылы → Лесное ауылы; # Полесье районы Луговики ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Зирка ауылы; # Полесье районы Орджоникидзе ауылы → Романовка ауылы; # Сквира районы Ленинское ауылы → Тарасовка ауылы; # Тараща районы Чапаевка ауылы → Калиново ауылы; * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Бобринец районы Куйбышево ауылы → Благодатное ауылы; # Бобринец районы Куйбышево ауыл советы Кирово ауылы → Грузское ауылы; # Долинская районы Варваровка ауыл советы Новомосковское ауылы → Ситаево ауылы; # Гайворон районы Могильное ауыл советы Жовтневое ауылы → Кленовое ауылы; # Голованёво районы Перегоновка ауыл советы Ильичовка ҡасабаһы → Лесное ҡасабаһы; # Голованёво районы Лебединка ауыл советы Цюрупа ауылы → Терновое ауылы; # Долинская районы Долинская ҡала советы Большевик ауылы → Степное ауылы; # Долинская районы Кирово ауылы → Боковое ауылы; # Кировоград районы Крупское ауылы → Карловка ауылы; # Малая Виска районы Малая Виска ҡала советы Комсомольское ҡасабаһы → Заповедное ҡасабаһы; # Александрия районы Коминтерн ҡасабаһы → Новоселовка ҡасабаһы; # Александрия районы Добронадиевка ауыл советы Ленина Второе ауылы → Медовое ауылы; # Александрия районы Пролетарское ауылы → Майское ауылы; # Александрия районы Пролетарское ауыл советы Ленина Первое ауылы → Зеленое ауылы; # Светловодск районы Великая Андрусовка ауыл советы Ильичовка ауылы → Выщепановка ауылы; # Устиновка районы Степановка ауыл советы Ленинка ауылы → Степное ауылы; * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Меловое районы Новострельцовка ауыл советы Дзержинское ауылы → Березовое ауылы; # Сватово районы Коломыйчиха ауыл советы Жовтневое ауылы → Родниковое ауылы; # Сватово районы Петровское ауыл советы Комсомольский ҡасабаһы → Лагидное ҡасабаһы; # Сватово районы Первомайск ауылы→ Майское ауылы; * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]: # Баштанка районы Ленино ауылы → Лукьяновка ауылы; # Баштанка районы Плющевка ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Шляховое ауылы; # Братское районы Григоровка ауыл советы Щорс ауылы → Степное ауылы; * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Ильичёвск ҡалаһы → Черноморск ҡалаһы; # Николаевка районы Николаевка ауыл советы Воровский ауылы → Ставковое ауылы; * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Лохвица районы Червонозаводское ҡалаһы → Заводское ҡалаһы; # Гадяч районы Качаново ауыл советы Радянская Дача ауылы → Дачное ауылы; * [[Тернополь өлкәһе|Тернополь өлкәһендә]]: # Тернополь районы Чернелево-Русское ауыл советы Жовтневое ауылы → Соборное ауылы; * Харьков өлкәһендә: # Балаклея районы Асеевка советы Жовтневое ҡасабаһы → Слобожанское ҡасабаһы; # Барвенково районы Ивановка ауыл советы Жовтневое ауылы → Высокое ауылы; # Близнюки районы Близнюки ҡасаба советы Интернациональное ауылы → Батюшки ауылы; # Близнюки районы Уплатное ауыл советы Пролетарское ауылы → Кленовое ауылы; # Богодухов районы Ульяновка ауыл советы Крупская ҡасабаһы → Заречное ҡасабаһы; # Волчанск районы Рубежное ауыл советы Жовтневое ауылы → Замулевка ауылы; # Волчанск районы Жовтневое Второе ауылы → Николаевка ауылы; # Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Жовтневое ауылы → Лиман ауылы; # Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Пролетарское ауылы → Лосевка ауылы; # Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Радянское ауылы → Графское ауылы; # Волчанск районы Гонтаровка ауыл советы Профинтерн ҡасабаһы → Вишневое ҡасабаһы ; # Волчанск районы Червоноармейское Второе ауылы → Кирилловка ауылы; # Дергачи районы Полевая ауыл советы Мануиловка ҡасабаһы → Григорьевка ҡасабаһы; # Дергачи районы Казачья Лопань ҡасаба советы Ильич ауылы → Новая Казачья ауылы; # Дергачи районы Пересечное ҡасаба советы Коммунар ҡасабаһы → Курортное ҡасабаһы; # Зачепиловка районы Новое Мажарово ауыл советы Котовский ауылы → Котовка ауылы; # Зачепилово районы Бердянка ауыл советы Червоный Жовтень ауылы → Травневое ауылы; # Зачепилово районы Берлянка ауыл советы Червоноармейское ауылы → Вишневое ауылы; # Зачепилово районы Новое Мажарово ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы; # Змиёв районы Комсомольское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Изюм районы Иванчуковка ауыл советы Червоная Поляна ауылы → Поляна ауылы; # Кегичёвка районы Павловка ауыл советы Коммунарка ауылы → Новоивановка ауылы; # Кегичёвка районы Чапаево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Кегичёвка районы Чапаево ҡасаба советы Коммунарское ауылы → Казацкое ауылы; # Кегичёвка районы Чапаево ҡасаба советы Ульяновка ауылы → Александровское ауылы; # Красноград районы Ленинка ауылы → Зоряное ауылы; # Красноград районы Ленинск ауыл советы Чапаево ауылы → Вишневое ауылы; # Красноград районы Кобзевка ауыл советы Ленинское ҡасабаһы→ Дружба ҡасабаһы; # Краснокутск районы Рябоконево ауыл советы Комсомолец ауылы → Хуторское ауылы; # Краснокутск районы Китченковка ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Бузовая ҡасабаһы; # Лозовая районы Конное ауыл советы Жовтневое ҡасабаһы → Лагидное ҡасабаһы; # Лозовая районы Комсомольское ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы; # Лозовая районы Комсомольское ауыл советы Радянское ауылы → Степное ауылы; # Лозовая районы Орелька ҡасаба советы Петровское ауылы → Украинское ауылы; # Лозовая районы Царедаровка ауыл советы Реводаровка ауыл советы → Водолага ауылы; # Лозовая районы Царедаровка ауыл советы Червоный Шахтер ауылы → Рубежное ауылы; # Новая Водолага районы Станичное ауыл советы Коминтерн ауылы → Слобожанское ауылы; # Новая Водолага районы Просяное ауыл советы Комсомольское ауылы → Новопросянское ауылы; # Печенеги районы Печенеги ҡасаба советы Новокомсомольское ауылы → Приморское ауылы; # Харьков районы Коммунар ауылы → Котляры ауылы; # Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Радгоспное ҡасабаһы → Элитное ҡасабаһы; # Чугуев районы Иваново ауыл советы Петровское ауылы → Степное ауылы; # Чугуев районы Новый Покров ҡасаба советы Чапаев ҡасабаһы → Раздольное ҡасабаһы; # Шевченко районы Аркадьевка ауыл советы Ленинка ауылы → Раздольное ауылы; * Херсон өлкәһендә: # Скадовск районы Радгоспное ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы; * Черкассы өлкәһендә: # Драбов районы Ленинское ауылы → Богдановка ауылы; # Драбов районы Ленинское ауыл советы Радгоспное ҡасабаһы → Квитневое ҡасабаһы; # Золотоноша районы Вознесенское ауыл советы Петровский ҡасабаһы → Степное ҡасабаһы; # Каменка районы Михайловка ауыл советы Петровское ҡасабаһы → Лесное ҡасабаһы; * Чернигов өлкәһендә : # Бахмач районы Фастовцы ауыл советы Петровское ауылы → Вишневое ауылы; # Бахмач районы Гайворон ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Залесье ауылы; # Борзна районы Хорошее Озеро ауыл советы Червоный Остер ауылы → Остер ауылы; # Короп районы Пролетарское ауылы → Полесское ауылы; # Короп районы Свердловка ауылы→ Деснянское ауылы; # Короп районы Оболонье ауыл советы Червоная Поляна ауылы → Поляна ауылы; # Короп районы Лукново ауыл советы Червоный Лан ауылы → Некрытое ауылы; # Корюковка районы Козиловка ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Должик ҡасабаһы; # Корюковка районы Охрамиевичи ауыл советы Червоная Буда ауылы → Романовская Буда ауылы; # Корюковка районы Савинки ауыл советы Червоный Должик ауылы → Бурковка ауылы; # Мена районы Лениновка ауылы → Сахновка ауылы; # Мена районы Лениновка ауыл советы Червоные Горы ауылы → Святые Горы ауылы; # Мена районы Куковичи ауыл советы Память Ленина ауылы → Загоровка ауылы; # Мена районы Куковичи ауыл советы Червоный Маяк ауылы → Овчаровка ауылы; # Мена районы Чапаевка ҡасабаһы → Садовое ҡасабаһы; # Мена районы Чапаевка ауыл советы Червоные Партизаны ауылы → Новые Броды ауылы; # Мена районы Лески ауыл советы Червоные Луки ауылы → Луки ауылы; # Новгород-Северский районы Орловка ауыл советы Красное ауылы → Сапожков Хутор ауылы; # Прилуки Смош ауыл советы Коммуна ауылы района → Лесное ауылы; # Прилуки районы Мазки ауыл советы Пролетарское ауылы → Ладовщина ауылы; # Репки районы Неданчичи ауыл советы Пролетарская ауылы → Рудня ауылы; # Репки районы Неданчичи ауыл советы Червоная Гута ауылы → Гута ауылы; # Семеновка районы Орликовка ауыл советы Першотравневое ауылы → Хандобоковка ауылы; # Семеновка районы Хотиевка ауыл советы Червоный Гай ауылы→ Березовый Гай ауылы; # Сребное районы Алексинцы ауыл советы Горький ауылы → Антишки ауылы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 17 март ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 17 мартында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында»<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1037-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1037-VIII от 17 марта 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов»</ref> 1037-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә, 152 атама, шул иҫәптән 1 ҡала һәм 2 ҡала тибындағы ҡасаба атамаһы алмаштырыла: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Липовец районы Белая ауыл советы Червоная Зирка ҡасабаһы → Малая Белая ҡасабаһы; * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Васильковка районы Павловка ауыл советы Интернациональное ауылы → Долгое ауылы # Васильковка районы Павловка ауыл советы Пролетарское ауылы → Морозовское ауылы # Васильковка районы Письменное ауыл советы Кировское ауылы → Тихое ауылы # Васильковка районы Богдановка ауыл советы Петровское ауылы → Бабаково ауылы # Кривой Рог районы Красино ауыл советы Красино ауылы → Красовское ауылы # Магдалиновка районы Поливановка ауыл советы Карл Маркс ауылы → Калиновка ауылы # Магдалиновка районы Магдалиновка ҡасаба советы Радянское ауылы → Кильчень ауылы # Новомосковск районы Голубовка ауыл советы Выдвиженец ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы # Новомосковск районы Перещепино ҡала советы Коминтерн ауылы → Козырщина ауылы # Новомосковск районы Перещепино ҡала советы Фрунзе ҡасабаһы → Вишневое ҡасабаһы # Новомосковск районы Новостепановка ауыл советы Радсело ауылы → Веселое ауылы # Орджоникидзе ҡалаһы → Покров ҡалаһы # Петриковка районы Петриковка ҡасаба советы Жовтневое ауылы → Кулешево ауылы # Петриковка районы Петриковка ҡасаба советы Червонопартизанское ауылы → Малая Петриковка ауылы # Покровское районы Покровское ҡасаба советы Циково ауылы → Левадное ауылы # Пятихатки районы Заря Коммунизма ҡасабаһы → Заря ҡасабаһы # Синельниково районы Майское ауыл советы Октябрьское ауылы → Максимовка ауылы # Синельниково районы Старовишневецкое ауыл советы Фрунзе ҡасабаһы → Вишневецкое ҡасабаһы # Софиевка районы Софиевка ҡасаба советы Менжинка ауылы → Широкое ауылы # Широкое районы Новомалиновка ауыл советы Котовское ауылы → Мирное ауылы # Широкое районы Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы # Широкое районы Чапаевский ауыл советы Свердловское ауылы → Спасское ауылы * [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: # Артемовск районы Васюковка ауыл советы Петровское ауылы → Пазено ауылы # Волноваха районы Калинино ауылы → Калиново ауылы # Першотравненое районы Ильичовское ауылы → Покровское ауылы # Славянск районы Черкасское ҡасаба советы Красноармейское ауылы → Новоселовка ауылы # Славянск районы Черкасское ҡасаба советы Октябрьское ауылы → Маячка ауылы * [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]: # Мелитополь районы Проминь ауыл советы Советское ауылы → Волошково ауылы # Орехов районы Димитрово ауыл советы Червоний Жовтень ауылы → Жёлтенькое ауылы # Акимовка районы Радивоновка ауыл советы Ленинское ауылы → Мирное ауылы * [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]: # Барышевка районы Яблоневое ауыл советы Большевик ауылы → Дубовое ауылы # Борисполь районы Вишенки ауыл советы Петровское ауылы → Петропавловское ауылы # Бородянка районы Жовтневое ауылы → Дмитровка ауылы # Згуровка районы Жовтневое ауылы → Вознесенское ауылы # Переяслав-Хмельницкий районы Сомкова Долина ауыл советы Радянское ауылы → Сосновка ауылы # Фастов районы Червоная Мотовиловка ауылы → Мотовиловка ауылы * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Бобринец районы Верхнеингульское ауыл советы Жовтневое ауылы → Яблочко ауылы # Бобринец районы Бобринец ҡала советы Фрунзе ауылы → Богдановка ауылы # Бобринец районы Червонозоревка ауылы → село Кривоносово # Гайворон районы Котовка ауылы → Покровское ауылы # Гайворон районы Гайворон ҡала советы Орджоникидзе ауылы → Садовое ауылы # Малая Виска районы Кировка ауылы → Миролюбовка ауылы # Малая Виска районы Ленин ауылы → Гаевка ауылы # Малая Виска районы Хмелевое ауыл советы Ленино-Ульяновка ауылы → Калаколово ауылы # Малая Виска районы Оникеево ауыл советы Ленинское ауылы → Пасечное ауылы # Новомиргород районы Жовтневое ауылы → Миролюбовка ауылы # Новомиргород районы Коробчино ауыл советы Крупское ауылы → Николаевка ауылы # Новоукраинка районы Ивановка ауыл советы Октябрьское ауылы → Вишнёвое ауылы # Новоукраинка районы Ивановка ауыл советы Петровское ауылы → Песчанское ауылы # Онуфриевка районы Марьевка ауыл советы Краснофёдоровка ауылы → Фёдоровка ауылы * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Меловое районы Великоцкий ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Ранняя Заря ауылы * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]: # Новая Одесса районы Новошмидтовка ауыл советы Кировка ауылы → Степное ауылы # Снигирёвка района Куйбышево ауылы → Калиновка ауылы # Снигирёвка районы Баратовка ауыл советы Червоный Проминь ауылы → Проминь ауылы * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Беляевка районы Хлебодар ҡасаба советы Жовтневая Революция ҡасабаһы→ Радостное ҡасабаһы # Коминтерн районы Сербково ауыл советы Петровский ауылы → Вишнёвое ауылы # Любашевка районы Любашевка ҡасаба советы Жовтневое ауылы → Вишнёвое ауылы # Фрунзе районы Ленино ауылы → Торосово ауылы * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Гадяч районы Качаново ауыл советы Жовтневое ауылы → Степное ауылы # Гадяч районы Краснознаменка ауылы → Сергеевка ауылы # Глобино районы Фрунзовка ауылы → Троицкое ауылы # Гребёнка районы Ульяновка ауыл советы Жовтневое ауылы → Сотницкое ауылы # Гребёнка районы Слободо-Петровка ауыл советы Парижская Коммуна ауылы → Полевое ауылы # Гребёнка районы Ульяновка ауылы → Почаевка ауылы # Зеньков районы Тарасовка ауыл советы Комсомольское ауылы → Пирки ауылы # Кобеляки районы Жуки ауыл советы Фрунзе ауылы → Мирное ауылы # Лохвица районы Корсуновка ауыл советы Комсомольское ауылы → Потоцьковщина ауылы # Лубны районы Литвяки ауыл советы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы # Семеновка районы Устимовка ауыл советы Чапаевка ауылы → Малиновка ауылы # Чутово районы Артёмовка ҡала тибындағы ҡасабаһы → Скороходово ҡала тибындағы ҡасабаһы * [[Сумы өлкәһе|Сумы өлкәһендә]]: # Белополье районы Луциковка ауыл советы Радянское ауылы → Болотишино ауылы # Великая Писаревка районы Кириковка ҡасаба советы Петровское ауылы → Маракучка ауылы # Конотоп ҡала советы Подлипное ауыл советы Комсомольская Коммуна ауылы → Калиновка ауылы # Кролевец районы Ленинское ауылы → Спасское ауылы # Лебедин районы Катериновка ауыл советы Жовтневое ауылы → Степное ауылы # Лебедин районы Гринцевка ауыл советы Комиссаровка ауылы → Яснополье ауылы # Лебедин районы Гринцевка ауыл советы Ленинское ауылы → Мирное ауылы # Лебедин районы Павленково ауыл советы Радянское ауылы → Слобода ауылы # Недригайлов районы Коровинцы ауыл советы Жовтневое → Сосновка ауылы # Недригайлов районы Сакуниха ауыл советы Кирово ауылы → Перетечки ауылы # Ахтырка районы Сонячный ауыл советы Ильичевка ауылы → Мирное ауылы # Путивль районы Октябрьское ауылы → Заречное ауылы # Середина-Буда районы Кренидовка ауыл советы Ким ауылы → Четвертаково ауылы # Середина-Буда районы Середина-Буда ҡала советы Красный Прогресс ҡасабаһы → Прогресс ҡасабаһы # Середина-Буда районы Середина-Буда ҡала советы Свердлово ҡасабаһы → Заречное ҡасабаһы # Сумы районы Низы ҡасаба советы Дзержинское ауылы → Луговое ауылы # Сумы районы Червоное ауыл советы Жовтневое ауылы → Вишнёвое ауылы # Сумы районы Кияница ауыл советы Пролетарское ауылы → Марьино ауылы # Сумы районы Кияница ауыл советы Радянское ауылы → Малая Корчаковка ауылы # Сумы районы Яструбиное ауыл советы Фрунзенка ауылы → Дибров ауылы # Сумы районы Кияница ауыл советы Червонопрапорное ауылы → Яблоновка ауылы # Тростянец районы Буймер ауыл советы Радгоспное ҡасабаһы → Виноградное ҡасабаһы # Шосткин районы Коротченково ауылы → Погребки ауылы # Ямполь районы Антоновка аулы советы Коминтерн ауылы → Лесное ауылы * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]: # Балаклея районы Пришиб ауыл советы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы # Балаклея районы Червоная Гусаровка ауылы → Новая Гусаровка ауылы # Балаклея районы Яковенково ауыл советы Червоный Степ ауылы → Степок ауылы # Балаклея районы Яковенково ауыл советы Червоный Яр ауылы→ Калиновка ауылы # Боровая районы Чернещина ауыл советы Пролетарское ауылы → Степное ауылы # Великий Бурлук районы Федоровка ауыл советы Пионер ҡасабаһы → Курганное ҡасабаһы # Зачепиловка районы Новое Мажарово ауыл советы Ульяновка ауылы → Оляновка ауылы # Зачепиловка районы Лебяжье ауыл советы Червоная Перемога ауылы → Перемога ауылы # Золочев районы Жовтневое ҡасабаһы → Калиново ҡасабаһы # Золочевка районы Феськи ауыл советы Жовтневое ауылы → Высокое ауылы # Изюм районы Иванчуковка ауыл советы Червоный Донец ауылы → Счастливое ауылы # Краснокутск районы Пархомовка ауыл советы Пионерское ҡасабаһы → Степное ҡасабаһы # Лозовая ҡала советы Домахский ауыл советы Димитров ауылы → Украинское ауылы # Первомайский районы Грушино ауыл советы Жовтневое ауылы → Калиновка ауылы # Первомайский районы Берека ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Тройчатое ҡасабаһы # Первомайский районы Картамыш ауыл советы Советское ауылы → Степное ауылы # Первомайский районы Красное ауыл советы Червоное Знамено ауылы → Червоное ауылы # Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Артемовка ауылы → Благодатное ауылы # Харьков районы Бабаи ҡасаба советы Радгоспное ҡасабаһы → Затишное ҡасабаһы # Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Фрунзе ауылы → Слободское ҡасабаһы * [[Херсон өлкәһе|Херсон өлкәһендә]]: # Белозёрка районы Правдино ауыл советы Кирово ауылы → Таврийское ауылы # Белозёрка районы Радянское ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы # Белозёрка районы Радянское ауыл советы Червоный Подол ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы # Белозёрка районы Ингулец ауыл советы Тельман ауылы → Заречное ауылы # Великая Александровка районы Калининское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Калиновское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Великая Александровка районы Чкалово ауыл советы Карло-Марксовское ауылы → Счастливое ауылы # Верхний Рогачик районы Верхний Рогачик ҡасаба советы Ленино ауылы → Владимировка ауылы # Верхний Рогачик районы Первомаевка ауыл советы Пролетарий ауылы → Таврийское ауылы # Голая Пристань районы Доброполье ауыл советы Жовтневое ҡасабаһы → Свитанок ҡасабаһы # Горностаевка районы Мариинское ауыл советы Червоноармейское ауылы → Вольное ауылы # Ивановка районы Трофимовка ауыл советы Кирово ауылы → Счастливое ауылы # Ивановка районы Фрунзе ауылы → Агайманы ауылы # Ивановка районы Украинское ауыл советы Червоный Прапор ауылы → Зеленый Гай ауылы # Каланчак районы Червоный Чабан ауылы → Преображенка ауылы # Нижние Серогозы районы Вербы ауыл советы Комсомольское ауылы → Донцово ауылы # Скадовск районы Радгоспненское ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Петропавловка ҡасабаһы # Скадовск районы Радгоспненское ауыл советы Коммунаровка ауылы → Радостное ауылы # Скадовск районы Михайловка ауыл советы Ленинское ауылы → Карабулат ауылы # Чаплинка районы Преображенка ауыл советы Жовтневое ауылы → Благодатное ауылы * [[Хмельницкий өлкәһе|Хмельницкий өлкәһендә]]: # Волочиск районы Половцы ауыл советы Жовтневое ауылы → Лесное ауылы # Красилов районы Великие Зозулинцы ауыл советы Ульяновка ауылы → Юхт ауылы # Красилов районы Заслучное ауыл советы Ульяновка Вторая ауылы → Светлое ауылы # Красилов районы Малая Клетна ауыл советы Чапаевка ауылы → Калиновка ауылы # Полонное районы Полонное ауыл советы Радгоспное ауылым → Радостное ауылы # Староконстантинов районы Черная ауыл советы Ленинское ауылы → Лесное ауылы # Теофиполь районы Гавриловка ауыл советы Ленинское ауылы → Подлески ауылы # Чемеровцы районы Сокиринцы ауыл советы Ленинское ауылы → Вишнёвое ауылы * [[Черкассы өлкәһе|Черкассы өлкәһендә]]: # Умань районы Затишок ауыл советы Политотделовец ҡасабаһы → Малый Затишок ҡасабаһы # Тальное районы Здобуток Жовтня ҡасабаһы → Здобуток ҡасабаһы * [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]]: # Борзна районы Борзна ҡала советы Большевик ауылы # Короп районы Краснополье ауыл советы Червоний Ранок ауылы → Ранок ауылы # Мена районы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы # Новгород-Северский районы Кирово ауылы → Троицкое ауылы # Прилуки районы Белоречица ауыл советы Владимировка ауылы → Дымировка ауылы # Прилуки районы Жовтневое ауылы → Дмитровка ауылы # Жовтневое ауыл советы Прилуки районы Воровский ауылы → Свитанково ауылы # Черниговского района Ульяновка ауылы → Вознесенское ауылы === Украина Юғары Радаһының «Донецк һәм Луганск өлкәләренең ваҡытлыса оккупацияланған айырым райондары һәм тораҡ пункттарының атамаларын үҙгәртеү тураһында»ғы ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Донецк һәм Луганск өлкәләренең ваҡытлыса оккупацияланған айырым райондары һәм тораҡ пункттарының атамаларын үҙгәртеү тураһында» 1351-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1351-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1351-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов на временно оккупированных территориях Донецкой и Луганской областей»</ref>, 76 атама, шул иҫәптән 12 ҡала, 22 ҡала тибындағы ҡасаба һәм 3 район атамаһы үҙгәртелә: [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: * Донецк ҡала советы # Октябрьское ауылы → Кисличее ауылы * Енакиев ҡала советы # Юнокоммунаровск ҡалаһы → Бунге ҡалаһы # Карло-Марксово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Софиевка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Петровское ауылы → Кринички ауылы * Макеевка ҡала советы # Красный Октябрь ҡала тибындағы ҡасабаһы → Липское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пролетарское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Пятиполье ҡала тибындағы ҡасабаһы # Свердлово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Холодное ҡала тибындағы ҡасабаһы * Снежное ҡала советы # Червоный Жовтень ҡасабаһы → Балка ҡасабаһы * Чистяково (Торез) ҡала советы # Торез ҡалаһы → Чистяково ҡалаһы * Харцызск ҡала советы # Войково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Благодатное ҡала тибындағы ҡасабаһы * Хрестовка (Кировское) ҡала советы # Кировское ҡалаһы → Хрестовка ҡалаһы * Амвросиевка районы # Войковский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Копани ҡала тибындағы ҡасабаһы # Володарский ҡасабаһы → Верхнеосыковое ҡасабаһы # Котовский ҡасабаһы → Калиновое ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Верхнееланчик ауылы # Новопетровское (Алексеевское ауыл советы) ауылы → Ольховчик ауылы # Новопетровское (Благодатное ауыл советы) ауылы → Садовое ауылы * Бойковское (Тельманово) районы # Тельманово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бойковское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калинино ауылы → Белокриничное ауылы # Красный Октябрь ауылы → Майорово ауылы # Радянское ауылы → Лавриново ауылы # Октябрьское ауылы (Коньково ауыл советы) → Александровское ауылы # Октябрьскоеауылы (Мичурин ауыл советы) → Чирилянское ауылы * Новоазовск районы # Дзержинское ауылы → Азов ауылы # Красноармейское ауылы → Крещатикское ауылы # Ленинское ауылы → Ужевка ауылы # Октябрь ауылы → Верхнешироковское ауылы # Роза Люксембург ауылы → Александровское ауылы * Старобешево районы # Комсомольское ҡалаһы → Кальмиусское ҡалаһы # Войково ауылы → Каменное ауылы # Воровское ауылы → Верхнекаменка ауылы # Калинин ҡасабаһы → Манжиков Кут ҡасабаһы # Кирово ҡасабаһы → Верезамское ҡасабаһы # Коммунаровка ауылы → Сарабаш ауылы # Ленинское ауылы → Любовка ауылы * Шахтёрск районы # Димитров ауылы → Возрождение ауылы * Ясиноватая районы # Красный Партизан ҡасабаһы → Бетманово ҡасабаһы [[Луганск өлкәһе]]нд<nowiki/>ә: * Голубовка (Кировск) ҡала советы # Кировск ҡалаһы → Голубовка ҡалаһы # Червоногвардейское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Криничанское ҡала тибындағы ҡасабаһы * Должанск (Свердловск) ҡала советы # Свердловск ҡалаһы → Должанск ҡалаһы # Володарск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Медвежье ҡала тибындағы ҡасабаһы # Комсомольский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Дубовое ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ленинское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Вальяновское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Червонопартизанск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Вознесеновка ҡала тибындағы ҡасабаһы * Кадиевка (Стаханов) ҡала советы # Стаханов ҡалаһы → Кадиевка ҡалаһы * Луганск ҡала советы # Юбилейное ҡала тибындағы ҡасабаһы → Катериновка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Дзержинское ҡасабаһы → Зразковое ҡасабаһы * Ровеньки ҡала советы # Дзержинский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Любимовка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пролетарский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Картушино ҡала тибындағы ҡасабаһы # Чапаевка ауылы → Зализничное ауылы * Сорокино (Краснодон) ҡала советы # Краснодон ҡалаһы → Сорокино ҡалаһы # Краснодон ҡала тибындағы ҡасабаһы → Тёплое ҡала тибындағы ҡасабаһы # Энгельсово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Буран ҡала тибындағы ҡасабаһы * Хрустальный (Красный Луч) ҡала советы # Красный Луч ҡалаһы → Хрустальный ҡалаһы # Вахрушево ҡалаһы → Боково-Хрустальное ҡалаһы # Петровское ҡалаһы → Петрово-Красноселье ҡалаһы # Артём ауылы → Жеребячье ауылы * Антрацит районы # Червоный Жовтень ауылы → Леоново ауылы * Должанск (Свердловск) районы # Бирюково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Криничное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калининский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Кундрючье ҡала тибындағы ҡасабаһы * Лутугино районы # Ленин ҡала тибындағы ҡасабаһы → Мария ҡала тибындағы ҡасабаһы # Карл Либкнехт ауылы → Марьевка ауылы # Комсомолец ҡасабаһы → Каменный Пласт ҡасабаһы * Перевальск районы # Артёмовск ҡалаһы → Кипучее ҡалаһы # Радгоспный ҡасабаһы → Селезнёвское ҡасабаһы # Червоный Прапор ҡасабаһы → Старое ҡасабаһы * Славяносербск районы # Лотиково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ивановское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Фрунзе ҡала тибындағы ҡасабаһы → Сентяковка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Красный Луч ауылы → Мамушево ауылы * Сорокино (Краснодон) районы # Орджоникидзе ҡасабаһы → Нижняя Шевыревка ҡасабаһы # Пархоменко ауылы → Макаров Яр ауылы # Радгоспный ҡасабаһы → Малокалиновое ҡасабаһы # Радянское ауылы → Ореховая Балка ауылы Райондарҙың атамалары үҙгәртелә: * [[Донецк өлкәһе]] # Володарское районы → Никольск районы # Красноармейск районы → Покровск районы # Тельманово районы → Бойковск районы * [[Луганск өлкәһе]] # Краснодон районы → Сорокино районы # Свердловск районы → Должанск районы === Украина Юғары Радаһының «Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы айырым райондарының һәм тораҡ пункттарының атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы айырым райондарының һәм тораҡ пункттарының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 1352-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә<ref name="Постановление по Крыму">[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1352-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1352-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов Автономной Республики Крым и города Севастополя»]</ref>. Документта 75 атаманы үҙгәртеү ҡарала, улар Ҡырымда Украина власын тергеҙеү менән көсөнә инергә тейеш була<ref name="Постановление по Крыму" />: * Симферополь ҡала советы # Комсомольское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бакачик-Кият ҡала тибындағы ҡасабаһы * Феодосия ҡала советы # Орджоникидзе ҡала тибындағы ҡасабаһы → Кайгадор ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пионерское ауылы → Герценберг ауылы * Ялта ҡала советы # Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Исар ҡала тибындағы ҡасабаһы # Советское ҡасабаһы → Долоссы ҡасабаһы * Баҡсаһарай районы # Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Албат ҡала тибындағы ҡасабаһы # Новоульяновка ауылы → Отарчик ауылы # Фурмановка ауылы → Актачи ауылы * Белогорский районы # Ударное ауылы → Бочала ауылы # Ульяновка ауылы → Султан-Сарай ауылы * Джанкой районы # Завет-Ленинский ауылы → Кучук-Алкалы ауылы # Комсомольское ауылы → Орак-Аджи ауылы # Ларино ауылы → Житомирское ауылы # Октябрь ауылы → Бай-Кончек ауылы # Островское ауылы → Тархан-Сунак ауылы # Советское ауылы → Мишен-Найман ауылы # Субботник ауылы → Конурча ауылы # Ударное ауылы → Джадра-Шейх-Эли ауылы * Единкуль (Ленин) районы # Ленино ҡала тибындағы ҡасабаһы → Еди-Кую ҡала тибындағы ҡасабаһы # Войково ауылы → Катырлез ауылы # Ильичёво ауылы → Кара-Кую ауылы # Кирово ауылы → Карса ауылы # Ленинское ауылы → Полтавское ауылы # Либкнехтовка ауылы → Кытай ауылы # Октябрьское ауылы → Мелек-Чесме ауылы * Ислямтерек (Кировское) районы # Кировское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ислям-Терек ҡала тибындағы ҡасабаһы * Ички (Советский) районы # Советский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ички ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ильичёво ауылы → Киянлы ауылы # Красногвардейское ауылы → Новый Цюрихталь ауылы # Краснофлотское ауылы → Кайнаш ауылы # Октябрьское ауылы → Деппар-Юрт ауылы # Чапаевка ауылы → Черкез-Тобай ауылы * Курман (Красногвардейское) районы # Красногвардейское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Курман ҡала тибындағы ҡасабаһы # Октябрьское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Биюк-Онлар ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калинино ауылы → Умют ауылы # Коммунары ауылы → Ираде ауылы # Красный Партизан ауылы → Борангар ауылы # Краснознаменка ауылы → Старый Млын ауылы # Ленинское ауылы → Кир-Байлар ауылы # Ульяновка ауылы → Давчи ауылы # Чапаево ауылы → Нейшпроцунг ауылы * Нижнегорский районы # Фрунзе ауылы → Бюйтен ауылы * Первомайск районы # Войково ауылы → Айбар ауылы # Калинино ауылы → Орман-Аджи ауылы # Октябрьское ауылы → Кучук-Бораш ауылы # Островское ауылы → Кият # Правда ауылы → Дер-Эмес ауылы # Свердловское ауылы → Девлет-Али ауылы # Стахановка ауылы → Бешуйли-Иляк ауылы # Фрунзе ауылы → Биюк-Бораш ауылы # Чапаево ауылы → Боташ ауылы * Перекопск (Красноперекопск) районы # Красноперекопск ҡалаһы → Яны Капу ҡалаһы # Красноармейское ауылы → Мырза-Кояш ауылы # Пролетарка ауылы → Асс ауылы # Совхозное ауылы → Каракуль ауылы * Раздолье районы # Аврора ауылы → Татыш-Конрат ауылы # Коммунарное ауылы → Кереит ауылы # Котовское ауылы → Бюйтен ауылы # Красноармейское ауылы → Коджалак ауылы # Ульяновка ауылы → Тавкель-Найман ауылы * Сак районы # Фрунзе ауылы → Багайлы ауылы # Фурманово ауылы → Мамут-Бай ауылы # Шаумян ауылы → Яны Кёгенеш ауылы * Симферополь районы # Лазаревка ауылы → Бура ауылы # Пионерское ауылы → Джолман ауылы # Совхозное ауылы → Темир-Ага ауылы * Черноморск районы # Артёмовка ауылы → Тока ауылы # Кировское ауылы → Тарханкут ауылы # Новоульяновка ауылы → Коп-Аран ауылы Райондарҙың атамалары үҙгәртелә: # Кировск районы → Ислямтерек районы # Красногвардейский районы → Курман районы # Красноперекопск районы → Перекопск районы # Ленинск районы → Единкуль районы # Советск районы → Ички районы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 12 май ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 1353-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1353-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1353-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов»</ref>, уға ярашлы, 224 атама үҙгәртелә: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Жовтневое ауылы → Вишневое ауылы # Кировка ауылы → Мирное ауылы # Коммунаровка ауылы → Бережаны ауылы # Червоная Трибуновка ауылы → Забара ауылы # Комсомольское ауылы → Махновка ауылы # Свердловка ауылы → Пеньковка ауылы # Ленинская Слобода ауылы → Каменецкие Хутора ауылы # Жовтневое ауылы → Поповцы ауылы # Чапаевка ауылы → Надросье ауылы # Русава-Радянка ауылы → Русава ауылы # Пролетар ауылы → Дубина ауылы # Червоная Владимировка ауылы → Владимировка ауылы * Волынск өлкәһендә: # Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы → Благодатное ҡала тибындағы ҡасабаһы * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Память Ильича ауылы → Новоукраинское ауылы # Червоная Зирка ауылы → Зоряное ауылы # Карл Маркс ауылы → Саксагань ауылы # Юбилейное ҡала тибындағы ҡасабаһы→ Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калинин ауылы → Калиновка ауылы # Кирово ауылы → Лесовое ауылы # Ленин ауылы → Садовое ауылы # Орджоникидзе ауылы → Шевченковское ауылы # Чапаевка ауылы → Степовое ауылы # Кимовка ауылы → Черкасское ауылы # Ленин ауылы → Казачье ауылы # Октябрьское ауылы → Украинское ауылы # Червоный Прапор ауылы → Прапор ауылы # Новопролетарское ауылы → Зоряное ауылы # Пролетарское ҡасабаһы → Приорельский ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Степовое ауылы # Кирово ауылы → Чистополь ауылы # Колгоспное ауылы → Бекетовка ауылы # Менжинское ауылы → Примисское ауылы # Орджоникидзе ауылы → Степовое ауылы # Днепрельстан ауылы → Затишное ауылы # Котовец ауылы → Дачное ауылы # Тельман ауылы → Шахтёрское ауылы # Брагиновка ауылы → Богиневка ауылы # Кировка ауылы → Дрозды ауылы # Комсомольское ауылы → Цевки ауылы # Коммунаровка ауылы → Радужное ауылы # Виленка ауылы → Вольное ауылы # Войково ауылы → Цветущее ауылы # Дзержиновка ауылы → Иверское ауылы # Елизарово ҡасабаһы → Святовасилевка ҡасабаһы # Жданово ҡасабаһы → Надиевка ҡасабаһы # Ликнеп ауылы → Солнечное ауылы # Мопровское ауылы → Богатое ауылы # Радянское ауылы → Вишнёвое ауылы # Червоное ауылы → Межевое ауылы # Червоный Маяк ауылы → Маяк ауылы # Червоный Яр ауылы → Гайдамакское ауылы # Ленин ауылы → Дачное ауылы # Кирово ауылы → Крутенькое ауылы # Червоноукраинка ауылы → Веселый Яр ауылы # Червоный Плугатарь ауылы → Плугатарь ауылы # Комсомольское ауылы → Солонцы ауылы * [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: # Димитров ҡалаһы → Мирноград ҡалаһы # Красноармейск ҡалаһы → Покровск ҡалаһы # Красновка ауылы → Солнечное ауылы # Октябрьское ауылы → Шахматное ауылы # Воровское ауылы → Юрьевка ауылы # Ульяновка ауылы → Малиновка ауылы * [[Житомир өлкәһе|Житомир өлкәһендә]]: # Пятиричка ауылы → Зеленый Гай ауылы # Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы → Миролюбов ҡала тибындағы ҡасабаһы # Чапаевка ауылы → Николаевка ауылы # Жовтневое ауылы → Калиновка ауылы # Радгоспное ҡасабаһы → Корнинское ҡасабаһы # Жовтневое ауылы → Новая Чёрнорудка ауылы # Карл Маркс ауылы → Новые Жадьки ауылы * [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]: # Карл Маркс ауылы → Троицкое ауылы # Чапаевка ауылы → Тарасовка ауылы # Жовтневое ауылы → Еленокостянтиновка ауылы # Комсомольское ауылы → Гуляйпольское ауылы # Петровка ауылы → Святопетровка ауылы # Десятириччя Жовтня ауылы → Бережное ауылы # Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бельмак ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Дружное ауылы # Калинин ҡасабаһы → Калиновка ҡасабаһы # Кирово ауылы → Таврическое ауылы # Жовтневое ауылы → Форойс ауылы # Карл Либкнехт ауылы → Заря ауылы # Жовтевое ауылы → Покровское ауылы # Кирово ауылы → Лагидное ауылы # Комсомольское ауылы → Степовое ауылы # Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы # Юбилейное ҡасабаһы → Зоряное ҡасабаһы # Петровское ауылы → Петропавловка ауылы * [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]: # Войково ауылы → Войтово ауылы # Жовтневое ауылы → Студенники ауылы * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Котовское ауылы → Куцая Балка ауылы # Димитрово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Александрийское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ульяновка ҡасабаһы → Вишнёвое ҡасабаһы # Свердловка ауылы → Свободное ауылы # Жовтневое ауылы → Лебединое ауылы * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Червоноармейское ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]: # Бармашово ауылы → Белозёрка ауылы # Комсомольское ауылы → Благодатное ауылы # Кирово ауылы → Заречное ауылы # Комсомольское ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы # Радсад ҡасабаһы → Веселый Сад ҡасабаһы # Ульяновка ауылы → Михайловка ауылы * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Котовск ҡалаһы → Подольск ҡалаһы # Ухожаны ауылы → Новополь ауылы # Котовское ауылы → Котовка ауылы # Червоный Агроном ауылы → Вишнёвое ауылы # Ленинское Первое ауылы → Солнечное ауылы # Петровское ауылы → Петрово ауылы # Чапаево ауылы → Тихое ауылы # Червоная Зирка ауылы → Зоряное ауылы # Червоный Расселенец ҡасабаһы → Расселенец ҡасабаһы # Жовтневое ауылы → Каракурт ауылы # Новое Жовтневое ауылы → Новый Каракурт ауылы # Червоноармейское ауылы → Кубей ауылы # Артем ауылы → Трудомировка ауылы # Благоево ауылы → Мартово ауылы # Дзержинское ауылы → Ермишково ауылы # Кирово ауылы → Вишнёвое ауылы # Незаможник ауылы → Заможное ауылы # Щорсово ауылы → Шеметово ауылы # Ильичевка ауылы → Ильичанка ауылы # Свердлово ауылы → Иваново ауылы # Червоный Орач ҡасабаһы → Новый Орач ҡасабаһы # Ленинталь ауылы → Либенталь ауылы # Кирово ауылы → Благодатное ауылы # Ленинское Второе ауылы → Новодмитровка Вторая ауылы # Пионерское ауылы → Виноградовка ауылы # Дмитровка ауылы → Дельжилер ауылы # Жовтень ауылы → Петроверовка ауылы # Орджоникидзе ауылы → Армашевка ауылы # Жовтневое ауылы → Крыжановка ауылы # Жовтневое ауылы → Докторовое ауылы * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Жовтневое ауылы → Заречное ауылы # Чапаевка ауылы → Дуброва ауылы # Халтурино ауылы → Мартыновка ауылы # Червонознаменка ауылы → Знаменка ауылы # Калинино ауылы → Белоконовка ауылы # Кирово ауылы → Лебедино ауылы # Радянское ауылы → Приднепрянское ауылы # Свердловское ауылы → Вишнёвое ауылы # Чапаево ауылы → Степовое ауылы # Жовтневое ауылы → Кащевка ауылы # Колхозная Гора ауылы → Гора ауылы # Дзержинское ауылы → Приднепрянское ауылы # Червоная Знаменка ауылы → Новая Знаменка ауылы # Пролетар ауылы → Степовое ауылы # Лениново ауылы → Луговое ауылы # Оборона Рад ауылы → Радужное ауылы # Куйбышево ауылы → Вишнёвое ауылы # Кирово ауылы → Пальчиковка ауылы # Кротенки ауылы → Семьяновка ауылы # Куликово ауылы → Коломацкое ауылы # Жовтневое ҡасабаһы → Покровское ҡасабаһы # Петровка ауылы → Вишнёвое ауылы # Червоное ауылы → Счастливое ауылы # Щорсовка ауылы → Степовое ауылы * Ровно өлкәһендә: # Радянское ауылы → Пьянное ауылы * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]: # Червоный Донец ҡала тибындағы ҡасабаһы → Донец ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ильичёвка ауылы → Родное ауылы # Воровского ауылы → Слобожанское ауылы # Кирово ауылы → Квитневое ауылы # Петровское ауылы → Мирное ауылы # Радгоспное ауылы → Вишнёвое ауылы # Червоная Нива ҡасабаһы → Викторовка ҡасабаһы # Комсомольское ҡасабаһы → Сонино ҡасабаһы # Пролетарка ауылы → Юрьевка ауылы # Петровское ауылы → Заречное ауылы # Червоноармейское Первое ауылы → Сыминовка ауылы # Жовтневое ауылы → Боголюбовка ауылы # Радянское ауылы → Родной Край ауылы # Червоный Оскол ауылы → Оскол ауылы # Жовтневое ауылы → Новоивановское ауылы # Жовтневое ҡасабаһы → Покровское ҡасабаһы # Октябрьское ауылы → Ивановское ауылы # Петровка ауылы → Осиново ауылы # Ленинское ауылы → Зелёный Клин ауылы # Чапаевка ауылы → Зелёное ауылы # Жовтневое ауылы → Слобожанское ауылы # Коммунар ҡасабаһы → Новый Коротыч ҡасабаһы # Коммунист ҡасабаһы → Докучаевское ҡасабаһы # Соцзмагання ауылы → Васильев Хутор ауылы * [[Херсон өлкәһе|Херсон өлкәһендә]]: # Кирово ауылы → Лиманец ауылы # Куйбышево ауылы → Ветровое ауылы # Червоноармейское ауылы → Черешневое ауылы # Партизаны ҡала тибындағы ҡасабаһы → Рыково ҡала тибындағы ҡасабаһы # Фрунзе ауылы → Азовское ауылы # Червонопрапорное ауылы → Червоное ауылы # Щорсовка ауылы → Алексеевка ауылы # Большевик ауылы → Приморское ауылы # Индустриальное ауылы → Братское ауылы # Коммуна ауылы → Тендровское ауылы # Краснознаменка ауылы → Александровка ауылы # Ленинка ауылы → Родное ауылы * [[Черкассы өлкәһе|Черкассы өлкәһендә]]: # Петровское ауылы → Приветное ауылы # Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы # Жовтневое ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы # Жовтневый Проминь ҡасабаһы → Журавлиное ҡасабаһы # Коминтерн ҡасабаһы → Приветное ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Степовое ауылы * Черновцы өлкәһендә: # Радгосповка ауылы → Маморница Вама ауылы * [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]]: # Щорс ҡалаһы → Сновск ҡалаһы # Дзержинский ауылы → Молодёжное ауылы # Червоноармейское ауылы → Вишнёвое ауылы # Кировское ауылы → Остров ауылы Надежды ауылы # Петровка ауылы → Махновка ауылы # Червоная Украина ауылы → Украинка ауылы # Радянское ауылы → Слобода ауылы # Григоровка ауылы → Мыльники ауылы # Григоро-Ивановка ауылы → Нежинское ауылы # Радгоспное ауылы → Яблоневое ауылы # Червоный Шлях ауылы → Станция Лосиновская ауылы # Жовтень ауылы → Лесные Хутора ауылы # Карл Маркс ауылы → Вербовое ауылы # Шлях Ильича ауылы → Яблоновка ауылы # Незаможное ауылы → Вертеча ауылы # Жовтневое ауылы → Янжулевка ауылы # Сильченково ауылы → Старая Талалаевка ауылы # Червоный Плугатар ауылы → Плугатарь ауылы # Червоное ауылы → Жидиничи ауылы Түбәндәге райондарҙың атамаһы үҙгәртелә: # Володарск районы (Донецк өлкәһе) → Никольское районы # Володарско-Волынск районы (Житомир өлкәһе) → Хорошев районы # Котовский районы (Одесса өлкәһе) → Подольск районы # Красноармейский районы (Донецк өлкәһе) → Покровск районы # Куйбышевск районы (Запорожье өлкәһе) → Бильмак районы # Щорс районы (Чернигов өлкәһе) → Сновск районы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым райондарҙың һәм тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 4085-се закон проекты<ref>http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=58192 Проект Постанови про перейменування окремих населених пунктів та районів</ref> 285<ref>285 переименований без учёта дублирующихся в постановлении с проектным номером 4691 (см. ниже)</ref> атаманы<ref>http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc34?id=&pf3511=58192&pf35401=384625 Текст постановления в виде проекта, который был принят Верховной Радой Украины в качестве Постановления 19 мая 2016</ref> үҙгәртеүҙе күҙҙә тота: * [[Винница өлкәһе]]: # Червоное ауылы, Бар районы → Грабовцы ауылы # Красное ауылы, Винница районы→ Махновка ауылы # Ленинка ауылы, Жмеринка районы → Варжинка ауылы # Чапаевка ауылы, Жмеринка районы → Малые Коростовцы ауылы # Радянское ауылы, Крыжополь районы → Княжая Криница ауылы # Радянское ауылы, Литин районы → Литинские Хутора ауылы # Петровка ауылы, Мурованые Куриловцы районы → Берлядка ауылы # Кирово ауылы, Немиров районы → Рачки ауылы # Марксово ауылы, Немиров районы → Монастырское ауылы # Ждановка ауылы, Хмельницкий районы → Войтовцы ауылы # Червоная Гребля ауылы, Чечельник районы → Попова Гребля ауылы # Петровское ҡасабаһы, Шаргород районы → Синежупанники ҡасабаһы * [[Волынь өлкәһе|Волынск өлкәһе]]: # Жовтневое ауылы, Владимир-Волынск районы → Сусваль ауылы # Маяки ауылы, Луцк районы → Княгининок ауылы * [[Днепропетровск өлкәһе]]: # Днепродзержинск ҡалаһы → Каменское ҡалаһы # Кировское ҡала тибындағы ҡасабаһы, Днепропетровск районы → Обуховка ҡала тибындағы ҡасабаһы, Днепровск районы # Орджоникидзе ҡасабаһы, Днепропетровск районы → Новотаромское ҡасабаһы # Валовое ауылы, Кривой Рог районы → Софиевка ауылы # Кировка ауылы, Кривой Рог районы → Даниловка ауылы # Радгоспное ауылы, Кривой Рог районы → Надия ауылы # Жовтневое ауылы, Криничи районы → Саксаганское ауылы # Кировка ауылы, Криничи районы → Крутая Балка ауылы # Чапаевка ауылы, Криничи районы → Лозоватское ауылы # Червоная Украинка ауылы, Криничи районы → Малярщина ауылы # Червоный Проминь ауылы, Криничи районы → Проминь ауылы # Новопетровское ауылы, Межевая районы → Мироновое ауылы # Петровское ауылы, Межевая районы → Зелёное ауылы # Радгоспное ҡасабаһы, Пятихатки районы → Вершинное ҡасабаһы # Холодиевка ауылы, Пятихатки районы → Байдаковка ауылы # Коммунаровка ауылы, Покровское районы → Христофоровка ауылы # Новопетровское ауылы, Покровское районы → Терновое ауылы # Червоный Лиман ауылы, Покровское районы → Добропасово ауылы # Петровское ауылы, Синельниково районы → Вербки-Осокоровка ауылы # Днепрельстан ауылы, Соленое районы → Паньково ауылы # Ленинское ауылы, Соленое районы → Богдановка ауылы # Червоноармейское ауылы, Соленое районы → Анно-Мусиевка ауылы # Жовтневое ауылы, Софиевка районы → Вакулово ауылы # Владимировка ауылы, Томаковка районы → Высокое ауылы # Розы Люксембург ауылы, Широкое районы → Гречанные Поды ауылы * [[Донецк өлкәһе]]: # Артёмово ҡалаһы (ҡала), Торецк ҡала советы → Зализное ҡалаһы # Кирово ҡала тибындағы ҡасабаһы, Торецк ҡала советы → Пивничное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ленинское ҡала тибындағы ҡасабаһы, Торецк ҡала советы → Пивденное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Комсомольский ҡала тибындағы ҡасабаһы, Волноваха районы → Графское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Артёмовск ҡасабаһы, Бахмут районы → Хромовое ҡасабаһы # Коммуна ауылы, Бахмут районы → Дебальцевское ауылы # Красное ауылы, Бахмут районы → Ивановское ауылы # Чичерино ауылы, Волноваха районы → Новоапостоловка ауылы # Петровское ҡасабаһы Оленовка ҡасаба советы, Волноваха районы → Новая Оленовка ҡасабаһы # Роза Люксембург ауылы, Доброполье районы → Новое Шахово ауылы # Червонозоряное ауылы, Дружковское ҡала советы → Дружковское ауылы # Артём ҡасабаһы, Константиновка районы → Долгая Балка ҡасабаһы # Островский ауылы, Марьинка районы → Константинопольское ауылы # Радянская Украина ауылы, Мангуш районы → Пригородное ауылы # Старченково ауылы, Никольское районы → Темрюк ауылы # Димитрово ҡасабаһы, Покровское районы → Котлино ҡасабаһы # Красное ауылы, Покровское районы → Сонцо́вка ауылы # Петровский ауылы, Покровское районы → Орехово ауылы # Петровское ҡасабаһы, Ясиноватая районы → Степовое ҡасабаһы # Розовка ауылы, Ясиноватая районы → Александрополь ауылы * [[Житомир өлкәһе]]: # Червоноармейск ҡала тибындағы ҡасабаһы (Червоноармейск районы) → Пулины ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пятиричка ауылы (Барановка районы) → Глинянка ауылы # Червонопрапорное ауылы (Барановка районы) → Смолка ауылы # Щорсовка ауылы (Коростень районы) → Белошицы ауылы # Жовтневое ауылы (Малин районы) → Маклаевка ауылы # Крупское ауылы (Малин районы) → Студень ауылы # Червоный Плугатарь ауылы (Малин районы) → Косня ауылы * [[Запорожье өлкәһе]]: # Луначарское ауылы (Бердянск районы) → Азовское ауылы # Червоноармейское ауылы (Васильевка районы) → Долинка ауылы # Белорецкое ауылы (Веселое районы) → Малая Михайловка ауылы # Жовтневое ауылы (Вольнянск районы) → Вербовое ауылы # Киров ауылы (Вольнянск районы) → Семененково ауылы # Кировское ауылы (Вольнянск районы) → Малая Куприяновка ауылы # Уральское ауылы (Вольнянск районы) → Широкое ауылы # Червоноказацкое ауылы (Вольнянский районы) → Геленджик ауылы # Петровское ауылы (Запорожье районы) → Зеленополье ауылы # Петровское ауылы (Каменка-Днепровская районы) → Степовое ауылы # Шлях Ильича ауылы (Каменка-Днепровская районы) → Шляховое ауылы # Жовтневое ауылы (Михайловка районы) → Тарсалак ауылы # Димитрово ҡасабаһы (Орехов районы) → Заречное ҡасабаһы # Ульяновка ауылы (Пологи районы) → Ожерельное ауылы # Чапаевка ауылы (Пологи районы) → Воскресенка ауылы # Чубаровка ауылы (Пологи районы) → Фёдоровка ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Приазовское районы) → Домузлы ҡасабаһы # Колларовка ауылы (Приморск районы) → Болгарка ауылы # Партизаны ауылы (Приморск районы) → Новопавловка ауылы # Пролетарское ауылы (Розовка районы) → Новозлатополь ауылы # Урицкое ауылы (Розовка районы) → Святотроицкое ауылы # Панфиловка ауылы (Черниговка районы) → Ильино ауылы * [[Киев өлкәһе]]: # Димитрово ауылы (Бровары районы) → Квитневое ауылы # Петровское ауылы (Вышгород районы) → Дмитровка ауылы # Петровское ауылы (Згуровка районы) → Полковничье ауылы # Пятиричка ауылы (Мироновка районы) → Новая Мироновка ауылы # Ленино ауылы (Переяслав-Хмельницкий районы) → Долгая Гребля ауылы # Володарка ауылы (Полесский районы) → Левковичи ауылы # Довгалевское ауылы (Ракитное районы) → Троицкое ауылы # Петровское ауылы (Ракитное районы) → Новая Маковка ауылы # Петровское ауылы (Тараща районы) → Юшков Рог ауылы * [[Кировоград өлкәһе]]: # Ульяновка ҡасабаһы (Благовещенское районы) → Благовещенское ҡасабаһы # Владимиро-Ильинка ауылы (Бобринец районы) → Апрелевское ауылы # Свердлово ауылы (Бобринец районы) → Златополье ауылы # Петровское ауылы (Петрово районы) → Казацкое ауылы # Димитрово ауылы (Устиновка районы) → Новоигоревка ауылы * [[Луганск өлкәһе]]: # Петровка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Станица Луганская районы) → Петропавловка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Индустриальное ауылы (Кременная районы) → Пивневое ауылы # Петровское ауылы (Кременная районы) → Грековка ауылы # Червоная Диброва ҡасабаһы (Кременная районы) → Диброва ҡасабаһы # Коммуна ауылы (Марковка районы) → Деркулово ауылы # Червоная Заря ауылы (Меловое районы) → Шелестовка ауылы # Радгоспный ҡасабаһы (Новопсков районы) → Зелёный Гай ҡасабаһы # Красный Колос ауылы (Ровеньки ҡала советы) → Лобовские Копальни ауылы # Артёмовка ауылы (Сватовск районы) → Мясожаровка ауылы # Калиновка ауылы (Сватовск районы) → Сторожевка ауылы # Петровка ауылы (Сватовск районы) → Коржово ауылы # Петровское ауылы (Сватовск районы) → Вестатовка ауылы # Розовка ауылы (Сватовск районы) → Андреевка ауылы # Свердловка ауылы Нижнедуванск ҡасаба советы (Сватовск районы) → Твердохлебово ауылы # Пионерское ауылы (Станица Луганская районы) → Суходол ауылы # Червоный Жовтень ауылы (Станица Луганская районы) → Сотенное ауылы # Ильичёвка ауылы (Троицкое районы) → Зайцево ауылы # Калинино ауылы (Троицкое районы) → Джерельное ауылы # Красная Чаплиевка ауылы (Троицкое районы) → Чаплиевка ауылы * Львов өлкәһе: # Андреевка ауылы (Буск районы) → Мармузовичи ауылы # Максимовка ауылы (Старый Самбор районы) → Либухова ауылы * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһ]]<nowiki/>е: # Кудрявцевка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Веселиновский район) → Токаревка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Кимовка ауылы (Березанка районы) → Калиновка ауылы # Ленинка ауылы (Березанка районы) → Виноградное ауылы # Чапаевка ауылы (Березанка районы) → Счастливое ауылы # Червоная Украинка ауылы (Березанка районы) → Украинка ауылы # Ильичёвка ауылы (Братское районы) → Ивановка ауылы # Червоные Кошары ауылы (Вознесенск районы) → Вольное ауылы # Гуляницкое ауылы (Врадиевка районы) → Покровское ауылы # Жовтневое ауылы (Врадиевка районы) → Новомихайловское ауылы # Жовтневое ауылы (Домановка районы) → Цветково ауылы # Куйбышевка ауылы (Домановка районы) → Бугские Пороги ауылы # Фрунзе ауылы (Домановка районы) → Петропавловка ауылы # Червоный Киев ауылы (Домановка районы) → Киев ауылы # Куйбышевка ауылы (Еланец районы) → Великая Солёная ауылы # Воровское ауылы (Жовтень районы) → Степовое ауылы # Колларовка ҡасабаһы (Жовтень районы) → Каравелово ҡасабаһы # Память Коммунаров ҡасабаһы (Жовтень районы) → Святониколаевка ҡасабаһы # Петровское ауылы (Жовтень районы) → Водокачка ауылы # Жовтень ауылы (Казанка районы) → Новое ауылы # Незаможник ҡасабаһы (Казанка районы) → Гранитное ҡасабаһы # Червоная Знаменка ауылы (Казанка районы) → Шевченково ауылы # Ленино ауылы (Кривое Озеро районы) → Гойдаи ауылы # Червоный Орач ауылы (Кривое Озеро районы) → Семёновка ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Николаев районы) → Чумаки ҡасабаһы # Радгоспное ҡасабаһы (Николаев районы) → Чемерлиево ҡасабаһы # Червоноармейское ҡасабаһы (Николаев районы) → Мирное ҡасабаһы # Щорсово ҡасабаһы (Новый Буг районы) → Счастливое ҡасабаһы # Жовтневое ауылы Вольнозапорожского сельского совета (Новый Буг районы) → Степовое ауылы # Жовтневое ауылы Новобугского городского совета (Новый Буг районы) → Станционное ауылы # Артёмовка ауылы (Новая Одесса районы) → Озёрное ауылы # Жовтень ауылы (Очаков районы) → Солнечное ауылы # Жовтневое ауылы (Первомайск районы) → Зоряное ауылы # Красное Знамя ҡасабаһы (Снегуровка районы) → Терновые Поды ҡасабаһы # Радгоспное ҡасабаһы (Снегуровка районы) → Степовое ҡасабаһы # Червоная Зирка ауылы (Снегуровка районы) → Суворое ауылы * [[Одесса өлкәһе]]: # Красные Окны ҡала тибындағы ҡасабаһы (Красные Окны районы) → Окны ҡала тибындағы ҡасабаһы # Фрунзовка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Фрунзе районы) → Захаровка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Червоная Зирка ауылы (Балта районы) → Шумилово ауылы # Волково ауылы (Березовка районы) → Тановка ауылы # Жовтневка ауылы (Березовка районы) → Виноград ауылы # Червоноармейское ауылы (Березовка районы) → Новокальчево ауылы # Червоновладимировка ауылы (Березовка районы) → Михайловка ауылы # Котовское ауылы Розквитовского сельского совета (Березовка районы) → Чудское ауылы # Котовка ауылы (Беляевка районы) → Латовка ауылы # Петровское ауылы (Великая Михайловка районы) → Полишпаково ауылы # Чапаево ауылы (Великая Михайловка районы) → Воробеевка ауылы # Благоево ауылы (Ивановка районы) → Великий Буялык ауылы # Ленин ауылы (Ивановка районы) → Букачи ауылы # Котовцы ауылы (Кодыма районы) → Сергеевка ауылы # Благоево ауылы (Коминтерн районы) → Христо-Ботово ауылы # Петровка ауылы (Коминтерн районы) → Курисово ауылы # Червоная Нива ауылы (Коминтерн районы) → Тилигульское ауылы # Куйбышевское ҡасабаһы (Котовский районы) → Казбеки ҡасабаһы # Чапаевка ауылы, Куяльник ауыл советы (Котовский районы) → Малый Куяльник ауылы # Куйбышевское ауылы, Чапаев ауыл советы (Котовский районы) → Ставки ауылы # Мизикевич ауылы (Овидиополь районы) → Лиманка ауылы # Жовтневое ауылы (Тарутино районы) → Матильдовка ауылы # Петровское ауылы (Ширяево районы) → Жуковское ауылы # Червоный Кут ауылы (Ширяево районы) → Чёрный Кут ауылы # Жовтневое ауылы Старый Маяк ауыл советы (Ширяево районы) → Буцы ауылы * [[Полтава өлкәһе]]: # Комсомольск ҡалаһы → Горишние Плавни ҡалаһы # Чапаевка ауылы (Великая Багачка районы) → Марьяновка ауылы # Жовтневое ауылы (Кобеляки районы) → Панское ауылы # Котовское ауылы (Кобеляки районы) → Ветрова Балка ауылы # Коминтерн ауылы (Козельщина районы) → Павлики ауылы # Чапаевка ауылы (Козельщина районы) → Мальцы ауылы # Луценки ауылы (Лохвица районы) → Жабки ауылы # Ульяновка ауылы (Полтава районы) → Петрашёвка ауылы # Фрунзовка ауылы (Решетиловка районы) → Капустяны ауылы # Жовтевое ауылы (Семёновка районы) → Рокиты ауылы # Ульяновка ауылы (Хорол районы) → Княжая Лука ауылы # Жовтневое ауылы (Чутово районы) → Павловка ауылы # Чапаево ауылы (Чутово районы) → Петровка ауылы * Ровно өлкәһе: # Кузнецовск ҡалаһы → Вараш ҡалаһы # Червоное ауылы (Дубровица районы) → Островцы ауылы # Жовтневое ауылы (Радивиловка районы) → Новая Пляшевая ауылы # Искра ауылы (Ровно районы) → Новожуков ауылы * [[Сумы өлкәһе]]: # Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы (Белополье районы) → Николаевка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Червоное ҡала тибындағы ҡасабаһы (Глухов районы) → Эсмань ҡала тибындағы ҡасабаһы # Петровское ауылы (Белополье районы) → Мелячиха ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Бурынь районы) → Копылово ҡасабаһы # Владимировка ауылы (Великая Писаревка районы) → Василевка ауылы # Воровское ауылы (Великая Писаревка районы) → Родное ауылы # Комсомолец ауылы (Великая Писаревка районы) → Мирное ауылы # Радянское ауылы (Великая Писаревка районы) → Пономаренко ауылы # Жовтневое ауылы (Конотоп районы) → Куриловка ауылы # Крупское ауылы (Конотоп районы) → Базилевка ауылы # Петровка ауылы (Кролевец районы) → Морозовка ауылы # Червоный Ранок ауылы (Кролевец районы) → Божок ауылы # Беево-Коммуна ауылы (Липовая Лолина районы) → Мельниково ауылы # Калининское ҡасабаһы (Липовая Долина районы) → Сухая Грунь ҡасабаһы # Жовтневое ауылы (Ахтырка районы) → Щомы ауылы # Пионер ауылы (Ахтырка районы) → Соборное ауылы # Гришино ауылы (Ромны районы) → Гавриловка ауылы # Ленинское ауылы (Сумы районы) → Степовое ауылы # Червоное ауылы (Сумы районы) → Старое Село ауылы * [[Харьков өлкәһе]]: # Володаровка ҡасабаһы (Богодухов районы) → Малая Ивановка ҡасабаһы # Червоноармейское ауылы (Великий Бурлук районы) → Полковничье ауылы # Революционное ауылы (Волчанск районы) → Бугаевка ауылы # Жовтневое ауылы (Двуречная районы) → Богдановское ауылы # Пролетарское ауылы (Змиев районы) → Высочиновка ауылы # Радгоспное ауылы (Змиев районы) → Весёлое ауылы # Пролетар ҡасабаһы (Золочев районы) → Малые Феськи ҡасабаһы # Червоный Шахтёр ауылы (Изюм районы) → Спиваковка ауылы # Червоный Прапор ауылы (Краснокутск районы) → Княжая Долина ауылы # Большевик ҡасабаһы (Первомайск районы) → Троицкое ҡасабаһы # Правда ҡасабаһы (Первомайск районы) → Слободское ҡасабаһы # Жовтень ауылы (Сахновщина районы) → Сугаровское ауылы # Радгоспное ҡасабаһы Веселое ауыл советы (Харьков районы) → Малое Весёлое ҡасабаһы * [[Херсон өлкәһе]]: # Цюрупинск ҡалаһы (Алёшки районы) → Алёшки ҡалаһы # Ударник ауылы (Берислав районы) → Монастырское ауылы # Петровское ауылы (Белозёрка районы) → Благодатное ауылы # Петровское ауылы (Высокополье районы) → Новая Шестерня ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Геническ районы) → Ногайское ҡасабаһы # Радянское ҡасабаһы (Геническ районы) → Таврийское ҡасабаһы # Роза Люксембург ауылы (Геническ районы) → Херсонское ауылы # Шлях Незаможника ауылы (Геническ районы) → Гордиенковцы ауылы # Червоный Перекоп ҡасабаһы (Каховка районы) → Зелёный Под ҡасабаһы # Владимиро-Ильинка ауылы (Новотроицкое районы) → Чумацкий Шлях ауылы # Птаховка ауылы (Скадовск районы) → Александровка ауылы # Куйбышево ҡасабаһы (Херсон ҡала советы) → Зимовник ҡасабаһы # Петровский ҡасабаһы (Херсон ҡала советы) → Благовещенское ҡасабаһы # Жовтневое ҡасабаһы (Херсон районы) → Инженерное ҡасабаһы # Пролетарка ауылы (Алёшки районы) → Челбурда ауылы # Цюрупинск ҡасабаһы (Алёшки районы) → Пойма ҡасабаһы * [[Хмельницкий өлкәһе]]: # Петровское ауылы (Волочиск районы) → Бутовцы ауылы # Радянское ауылы (Деражня районы) → Иванковцы ауылы # Петровское ауылы (Дунаевцы районы) → Балыновка ауылы # Ульяновка ауылы (Изяслав районы) → Гавриловка ауылы # Жовтневое ауылы (Каменец-Подольский районы) → Мукша Китайгородская ауылы # Жовтневое ауылы (Красилов районы) → Новые Терешки ауылы # Коммунар ҡасабаһы (Новая Ушица районы) → Загродское ҡасабаһы # Петровское ауылы (Старая Синява районы) → Хутор Дашковский ауылы # Ульяново ауылы (Теофиполь районы) → Гаевка ауылы # Червоная Зирка ауылы (Хмельницкий районы) → Прибугское ауылы * [[Черкассы өлкәһе]]: # Незаможник ҡасабаһы (Городище районы) → Хрестовка ҡасабаһы # Кирово ауылы (Корсунь-Шевченковский районы) → Корниловка ауылы # Викторовка ауылы (Маньковка районы) → Поминик ауылы # Жовтневое ауылы (Монастырище районы) → Бубельная ауылы # Петровка ауылы (Монастырище районы) → Хейлово ауылы # Чапаевка ауылы (Монастырище районы) → Панский Мост ауылы # Ленинское ауылы (Смела районы) → Чубовка ауылы * [[Чернигов  өлкәһе]]: # Жовтневое ауылы (Ичня районы) → Новая Ольшана ауылы # Пролетарское ауылы (Ичня районы) → Боярщина ауылы # Петровское ауылы (Козелец районы) → Мостище ауылы # Жовтневое ауылы (Короп районы) → Рождественское ауылы # Червоное ауылы (Короп районы) → Былка ауылы # Червоный Колодязь ауылы (Нежин районы) → Чистый Колодязь ауылы # Кировка ауылы (Носовка районы) → Платоновка ауылы # Червоные Партизаны ауылы (Носовка районы) → Володькина Девица ауылы # Ульяновское ауылы (Семёновка районы) → Бронивы ауылы # Червоный Пахарь ауылы (Семёновка районы) → Лубяное ауылы # Радянская Слобода ауылы (Чернигов районы) → Трёхсвятская Слобода ауылы Түбәндәге райондарҙың атамаһы үҙгәртелә: # Днепропетровск районы (Днепропетровск өлкәһе) → Днепровск районы # Красный Лиман районы (Донецк өлкәһе) → Лиманский район # Першотравневый районы (Донецк өлкәһе) → Мангушский район # Червоноармейск районы (Житомир өлкәһе) → Пулинск районы # Ульяновка районы (Кировоград өлкәһе) → Благовещенск районы # Жовтневый районы (Николаев өлкәһе) → Витовский район # Красные Окны районы (Одесса өлкәһе) → Окнянский район # Фрунзе районы (Одесса өлкәһе) → Захарьевский район # Цюрупинск районы (Херсон өлкәһе) → Алёшки районы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары === 19 мая [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 4691-се ҡарарҙы ҡабул итә<ref>[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1374-19 Постановление Верховной Рады Украины «О переименовании некоторых населённых пунктов» от 19.05.2016 № 1374-VIII] (укр.)</ref>. 12 атама алмаштырыла: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Чапаево ауылы (Шаргород районы) → Новые Хоменки ауылы * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Брагиновка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Петропавловск районы) → Зализничное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Краснознаменка ауылы (Межевск районы) → Беляковка ауылы # Радсело ауылы (Петриковск районы) → Радостное ауылы * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Владимиро-Ульяновка ауылы (Александрия районы) → Новоульяновка ауылы # Третий Интернационал ауылы (Устиновка районы) → Третье ауылы * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Свердловка ауылы (Сватовск районы Райгород ауыл советы) → Новоегоровка ауылы * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Кирово ауылы (Коминтерн районы) → Трояндовое ауылы * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Куйбышево ауылы (Шишак районы) → Покровское ауылы * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]: # Артёмовка ауылы (Кегичи районы) → Высокое ауылы * [[Херсон өлкәһе]]: # Комиссаровка ауылы (Геническ районы) → Приморское ауылы # Петровское ауылы Бахмач районы → Вишнёвое ауылы === Украина Юғары Радаһының «Днепропетровск өлкәһе Днепропетровск ҡалаһының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Днепропетровск өлкәһе Днепропетровск ҡалаһының атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 3864-се ҡарар 1 атаманы алмаштыра: * Днепропетровск ҡалаһы → Днепр ҡалаһы === Украина Юғары Радаһының «Николаев, Одесса, Харьков өлкәләрендә һәм Одесса өлкәһенең Коминтерн районында айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 14 июль ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 14 июлендә Украина Юғары Радаһы «Николаев, Одесса, Харьков өлкәләрендә һәм Одесса өлкәһенең Коминтерн районында айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=59562 Проект Постанови про перейменування деяких населених пунктів Миколаївської, Одеської, Харківської областей та Комінтернівського району Одеської області]</ref> . Түбәндәге атамалар үҙгәртелә: * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]] # Комсомольское ҡасабаһы → Благодаровка ҡасабаһы; # Красное Знамя ҡасабаһы → Любомировка ҡасабаһы; * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]] # Коминтерновское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Доброслав ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Коминтерн районы → Лиман районы; * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]] # Жовтневое ауылы → Верховое ауылы. === Украина Юғары Радаһының «Закарпатье, Одесса һәм Чернигов өлкәләрендә айырым атамаларҙы үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 14 июль ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 14 июлендә Украина Юғары Радаһы «Закарпатье, Одесса һәм Чернигов өлкәләрендә айырым атамаларҙы үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 4651-се ҡарар<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=59056 Проект Постанови про перейменування деяких населених пунктів Закарпатської, Одеської та Чернігівської областей]</ref> менән түбәндәге атамалар үҙгәртелә: * [[Карпат аръяғы өлкәһе|Закарпатье өлкәһендә]] # Жовтневое ауылы → Забереж ауылы; * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]] # Червонознаменка ауылы → Знаменка ауылы; * [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]] # Петровка ауылы → Махновка ауылы. == Архивтарҙы асыу һәм совет махсус хеҙмәттәре вәкилдәренә ҡарата енәйәт эштәре == Открытие архивов Совет репрессиялау органдары архивтарын асыу был органдар ветерандарының ризаһыҙлығын тыуҙыра. 2016 йылдың сентябрендә, Ровенщинала 1940—1950-се йылдарҙа дәүләт именлеге органдарының эшмәкәрлеге тураһындағы мәғлүмәттәрҙе асыу тураһында белгәс, Нил Хасевичты юҡ иткән Борис Стекляр, Украина Именлек хеҙмәтендә һаҡланған үҙенең шәхси архивын асмауҙы талап итеп, Ровно ҡала судына дәғүә ғаризаһы яҙа<ref name="faktyua">''Ленина Бычковская.''&#x20;[http://fakty.ua/222954-my-brosili-vnutr-bunkera-neskolko-granat-cherez-nekotoroe-vremya-nachali-dostavat-ottuda-tela-i-vecshi «Мы бросили внутрь бункера несколько гранат. Через некоторое время начали доставать оттуда тела и вещи…»].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8 Факты и комментарии]&#x20;(28 сентября 2016).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|author=Ленина Бычковская|url=http://fakty.ua/222954-my-brosili-vnutr-bunkera-neskolko-granat-cherez-nekotoroe-vremya-nachali-dostavat-ottuda-tela-i-vecshi|title="Мы бросили внутрь бункера несколько гранат. Через некоторое время начали доставать оттуда тела и вещи..."|publisher=[[Факты и комментарии]]|date=28 сентября 2016|accessdate=30 апреля 2017}}</ref>. Ултырышҡа килмәй, әммә судҡа эште ҡарамауҙы һорап ғариза бирә<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/04/26/7142371/ Против чекиста, который 65 лет назад убил ОУНовца, открыли производство].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B0 Украинская правда]&#x20;(26 апреля 2017).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/04/26/7142371/|title=Против чекиста, который 65 лет назад убил ОУНовца, открыли производство|publisher=[[Украинская правда]]|date=26 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}</ref>. 2017 йылдың сентябрендә Стеклярҙың эшен асҡандан һуң, Украина Генераль прокуратураһы Хасевичтың һәләкәтенә бәйле 94 йәшлек Борис Стеклярға ҡаршы Украина Енәйәтселек кодексының 115-се статьяһы 2-се өлөшө 1-се, 8-се пункттары буйынса<ref>[http://www.istpravda.com.ua/short/2017/04/25/149732/ ГПУ відкрила провадження проти чекіста, який убив художника УПА].&#x20; Історична правда&#x20;(25 апреля 2017).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=http://www.istpravda.com.ua/short/2017/04/25/149732/|title=ГПУ відкрила провадження проти чекіста, який убив художника УПА|publisher=Історична правда|date=25 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2017/04/26/postuchali/ В Киеве возбудили дело против ветерана ВОВ за убийство члена ОУН 65 лет назад].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Lenta.ru Lenta.ru]&#x20;(26 апреля 2017).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=https://lenta.ru/news/2017/04/26/postuchali/|title=В Киеве возбудили дело против ветерана ВОВ за убийство члена ОУН 65 лет назад|publisher=[[Lenta.ru]]|date=26 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}</ref> (Хеҙмәт йә ижтимағи бурысын үтәүгә бәйле ике йәки унан күберәк кешене алдан ниәт итеп үлтереү) енәйәт эше ҡуҙғата<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/2341-14/page4 Стаття 115. Умисне вбивство].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%8B Уголовный кодекс Украины].&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/2341-14/page4|title=Стаття 115. Умисне вбивство|publisher=[[Уголовный кодекс Украины]]|date=|accessdate=30 апреля 2017}}</ref>. Тикшереү өсөн ғаризаны Денис Полищук{{нп5|Полищук, Денис Валерьевич|Денис Полищук|uk|Поліщук Денис Валерійович}}<ref>''Alec Luhn.''&#x20;[https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/ukraine-investigates-soviet-veteran-death-red-army-boris-steckler Ukraine investigates 94-year-old Jewish veteran over nationalist’s death in 1952].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/The_Guardian The Guardian]&#x20;(3 мая 2017).&#x20;<small>Проверено 8 мая 2017.</small>{{cw|author=Alec Luhn|url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/ukraine-investigates-soviet-veteran-death-red-army-boris-steckler|title=Ukraine investigates 94-year-old Jewish veteran over nationalist's death in 1952|publisher=[[The Guardian]]|date=3 мая 2017|accessdate=8 мая 2017}}</ref> бирә. == Һөҙөмтәләр == Декоммунизация һөҙөмтәһендә түбәндәгеләр эшләнә: * Совет дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәренең һәйкәлдәрен һүтеү дауам ителә; * Байтаҡ топонимдар үҙгәртелә; * Коммунистик символиканы файҙаланған өсөн енәйәт эҙәрләүе ҡулланыла. 2017 йылдың авгусына 2389 һәйкәл һүтелә, уларҙың 1320-һе Ленин һәйкәле. 987 тораҡ пункттың, шул иҫәптән 32 ҡаланың, һәм яҡынса 52 мең урамдың атамаһы үҙгәртелә. [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск]] һәм [[Кировоград өлкәһе|Кировоград]] өлкәләренең атамаһын үҙгәртеү өсөн Украина Конституцияҙһына үҙгәртеү индерергә кәрәк, әлегә был эшләнмәгән<ref>''Кондратова, Валерия''.&#x20;[http://news.liga.net/interview/politics/14804718-vyatrovich_agentura_rf_v_polshe_deystvuet_v_blagopriyatnoy_srede.htm Вятрович: Агентура РФ в Польше действует в благоприятной среде] (рус.), ''Лiга. Новости'', ЛIГАБiзнесIнформ (17 августа 2017).&#x20;<small>Проверено 17 августа 2017.</small>{{cite news|first=Валерия|last=Кондратова|title=Вятрович: Агентура РФ в Польше действует в благоприятной среде|url=http://news.liga.net/interview/politics/14804718-vyatrovich_agentura_rf_v_polshe_deystvuet_v_blagopriyatnoy_srede.htm|work=Лiга.Новости|publisher=ЛIГАБiзнесIнформ|date=2017-08-17|accessdate=2017-08-17|language=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/575246 На подконтрольной Украине территории снесли все памятники Ленину] (рус.), Интерфакс (17 августа 2017).&#x20;<small>Проверено 17 августа 2017.</small>{{cite news|title=На подконтрольной Украине территории снесли все памятники Ленину|url=http://www.interfax.ru/world/575246|publisher=Интерфакс|date=2017-08-17|accessdate=2017-08-17|language=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Сельские населённые пункты === Насчитывается 23 сельских населённых пункта, содержащих «коммунистическое название»: == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}}'''Декоммунизация тураһындағы закондар:''' <references group="закон" /> == Һылтанмалар == * [http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=2015-05-24 }} Український інститут національної пам’яті * [http://uainfo.org/blognews/526121-dekomunzacya-ukrayini-taki-nevdkladna-verhovna-rada-uhvalila-vs-chotiri-zakoni.html Декомунізація України таки невідкладна — Верховна Рада ухвалила всі чотири закони] * [http://www.pravda.com.ua/articles/2015/04/10/7064423/ Володимир В’ятрович: Наше завдання — щоб совок не відтворився в майбутніх поколіннях.] // Українська правда. — 10.04.2015. * [http://khpg.org/index.php?id=1430493970 Володимир Яворський: Аналіз закону про заборону комуністичних символів.] // Інформаційний портал Харківської правозахисної групи — 01.05.15. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe Андрій Портнов: Про декомунізацію, ідентичність та історичні закони дещо інакше.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327110132/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe |date=2016-03-27 }} // Критика. — травень 2015. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya Володимир В’ятрович: Декомунізація і академічна дискусія] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326193645/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya |date=2016-03-26 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu Григорій Стариков: Про декомунізаційні закони: з користю і не без оптимізму…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200830153903/https://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu |date=2020-08-30 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu Михайло Гаухман: Справа про декомунізацію] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016045025/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu |date=2016-10-16 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv Володимир Кулик: Про неякісні закони та нечутливих критиків] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326203448/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv |date=2016-03-26 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/otsinyuvaty-taabo-karaty-yurydychnyy-komentar-do-antykomunistychnoho-zakonoproiektu Світлана Хилюк: Оцінювати та/або карати: юридичний коментар до «антикомуністичного» законопроєкту] * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Дейвід Р.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=2016-03-25 }} [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Марплс: Володимир В’ятрович і українські декомунізаційні закони] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=2016-03-25 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/dekomunizatsiya-ukrayiny Олександр Мотиль: Декомунізація України] * [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій Латиш.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }} [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }} // Historians.in.ua — 11.05.2015. * [http://www.ex.ua/load/197205140 База назв вулиць усіх міст та більшості селищ Донецької області, Excel (оновлена на 15.09.2015)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ex.ua/load/243269537 Результати декомунізації у Донецькій області у 2015—2016, pdf (станом на 01.05.2016)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Украина тарихы]] tttqatch8ckr6y18m08bwedrnekh8zr Теләүембәт ауыл Советы (Күгәрсен районы) 0 140122 1294934 1178658 2026-04-29T14:45:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294934 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Теләүембәт ауыл Советы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] муниципаль районының [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]]. Административ үҙәге — [[Тәүәкән]] ауылы. == Тарихы == «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name='RBzakon'>Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)</ref>. == Халҡы == {{ Население | Тляумбетовский сельсовет (Кугарчинский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right |%| [[Тәүәкән]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Таваканово | тс }} | | [[Теләүембәт]] | ауыл | {{ Население | Тляумбетово | тс }} | | [[Бикес]] | ауыл | {{ Население | Бекечево | тс }} | | [[Аҙнағол (Күгәрсен районы)|Аҙнағол]] | ауыл | {{ Население | Азнагулово (Кугарчинский район) | тс }} | | [[Дауыт-Ҡайып]] | ауыл | {{ Население | Даут-Каюпово | тс }} | | [[Черниговка (Күгәрсен районы)|Черниговка]] | утар | {{ Население | Черниговский (Башкортостан) | тс }} | | [[Прогресс (Күгәрсен районы)|Прогресс]] | утар | {{ Население | Прогресс (Кугарчинский район) | тс }} }} == Билдәле шәхестәре == * [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]] (7 февраль 1934) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (1993 йылдың 12 декабренән 2010 йылдың 15 июленә тиклем)<ref>[http://bashkortostan450.ru/authorities/president/president-bio.html Биография М. Г. Рахимова] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625041849/http://www.bashkortostan450.ru/authorities/president/president-bio.html|date=2008-06-25}}</ref><ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1290240 Указ Президента Российской Федерации № 913 от 15 июля 2010 года «О досрочном прекращении полномочий Президента Республики Башкортостан»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218233430/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1290240|date=2014-02-18}}</ref>. * [[Хәсәнов Ғәлиәхмәт Вәлимөхәмәт улы|Хәсәнов Ғәле-Әхмәт Вәли-Мөхәмәт улы]] (1894—?) — башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы,[[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы дәүләт эшмәкәре]]<ref>[http://lists.memo.ru/d34/f465.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Уфа, Китап. 1997.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415173315/http://lists.memo.ru/d34/f465.htm |date=2016-04-15 }}</ref>. * [[Йәнбәков Венер Әхмәт улы]] (14 сентябрь 1938 — 28 ноябрь, 2014) — СССР һәм Рәсәй башҡорт шағиры һәм журналисы, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы журналистар союзы ағзаһы<ref>[http://www.bashinform.ru/news/679633/?sphrase_id=371875 Ушел из жизни поэт и журналист Венер Янбеков]</ref>. * [[Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы]] (1952 августан 10 — 11 ғинуарҙа 2017) — башҡорт шағиры, публицист, йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/483418 Он раскрывает красоту мира через поэзию]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Күгәрсен районы муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Күгәрсен районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]] cj3cnedlo40411q4q6qzvn849gmatkg Тәүрат 0 140475 1294990 1275832 2026-04-29T23:40:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294990 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} [[Файл:Torah and jad.jpg|thumb|220px|[[Синагога]]ла уҡыр өсөн асып ҡуйылған Тәүрат төргәге.]] '''Тәүрат'''- ({{lang-he|תּוֹרָה}} - [Тәүрат] - «'''тәғлимәт''', '''ҡанун'''»), ''ашкеназ'' әйтелешендә: ['''То́йро'''] (көньяҡ-көнсығыш диалект — [[Польша]], [[Украина]]), ['''Тэ́йро'''] (төньяҡ-көнсығыш диалект — [[Белоруссия]], [[Литва]]) — киң мәғәнәлә йәһүдиҙәрҙең ҡәҙимге дини ҡанундары берлеге. == Термин билдәләмәһе == * Тәүрат тип ''Мусаның Бишкитабы''н ({{lang-el|πεντάτευχος}}) йәки ''Муса китаптары''н атайҙар, ғөмүмән, тексы ла, баҫма йәки ҡулъяҙма рәүештәге барлыҡ даналары ла шулай атала. (төргәктәр). * Бишкитаптың үҙендә «Тәүрат» тип йыш ҡына Аллаһы тәғәләнең айырым күрһәтмәләре лә, айырым васыяттар һәм ҡанундар тупланмаһы ла һ.б. атала {{ВЗ2|закон ('''Торы''') всесожжения|Лев|6:9}}, {{ВЗ2|закон ('''Торы''') о жертве повинности|Лев|7:1}} * «''Тәүрат''» һүҙе йыш ҡына ата-әсә нәсихәте йәки фатихаһы мәғәнәһендә лә осраштыра ({{Библия|Прит|1:8}} һ.б.). * Артабанғы мәғәнә киңәйеүҙәр Яҙма Ҡанун (''Тора ше-би-хтав'') һәм Телдән Ҡанун (''Тора ше-бе-‘ал пе'') менән бәйле: Бишкитапта осраған ''Тәүраттар'' тигән төшөнсә ошо ике илаһи өлкәгә ҡағыла тип һанайҙар, уларҙы Аллаһы тәғәлә [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса пәйғәмбәр]]гә [[Синай тауы]]нда тапшырған тип инаналар. * Иң киң мәғәнәлә Тәүрат тип [[йәһүдтәр]]ҙең ҡанундары берлеген атайҙар. == Тәүрат Исламда == Тәүрат [[Ҡөрьән]]дә һәр саҡ тиерлек [[Инжил]] менән бергә телгә алына. Инжил Тәүратта әйтелгәнде дөрөҫләй, ә [[Ҡөрьән]] Тәүрат менән Инжилдең дөрөҫлөгөн раҫлай<ref>{{Коран/ссылка|3|3}}, {{Коран/ссылка|3|48}}, {{Коран/ссылка|3|50}}, {{Коран/ссылка|3|65}}, {{Коран/ссылка|5|43}}, {{Коран/ссылка|5|110}}, {{Коран/ссылка|9|111}}, {{Коран/ссылка|5|66|68}}</ref>. [[Ҡөрьән]]дә әйтелеүенсә, Тәүрат менән Инжилдә [[Әхмәт]] исемле пәйғәмбәр буласағы тураһында күрәҙәлек ителгән булған<ref>Имя Ахмад — одно из имён пророка [[Мухаммед]]а</ref><ref>[[Коран]] {{Коран/ссылка|7|157}}, {{Коран/ссылка|61|6}}.</ref>{{sfn|Ислам: ЭС|1991|с=231}}. Исламға ярашлы, раввиндар һәм руханиҙар Тәүраттың бәләкәй генә өлөшөн иҫтә ҡалдырған, боҙған<ref>Коран {{Коран/ссылка|2|75}}, {{Коран/ссылка|5|13}}, {{Коран/ссылка|6|91}}, {{Коран/ссылка|2|146}}, {{Коран/ссылка|3|78}}, {{Коран/ссылка|2|79}}.</ref> һәм булмаған тыйыуҙарҙы индергән<ref>там же, {{Коран/ссылка|3|93}}.</ref>. [[Ҡөрьән]]дәге һәм Тәүраттан өҙөктәр ҡайһы саҡ тап килеп бөтә тиерлек<ref>там же, {{Коран/ссылка|5|44}}.</ref>, ҡайһы саҡ [[Зәбур]]ҙы хәтерләтә<ref>там же, {{Коран/ссылка|48|29}}.</ref>. Зәбур бер нисә аятта телгә алына <ref>там же, {{Коран/ссылка|4|163}}, {{Коран/ссылка|17|55}}, {{Коран/ссылка|21|105}}.</ref>. Тәүратҡа һылтаныуҙар хәҙистәрҙә йыш осрай һәм тәүге мосолмандарҙың йәһүдиҙәр менән полемикаһы сағылып ҡала{{sfn|Ислам: ЭС|1991|с=232}}. Ислам риүәйәтендә Тәүрат 40 өлөштән (джуз) торған, ә һәр өлөштә 1000 аят булған тигән иҫбатлау бар . Тәүратты тулыһынса яттан тик [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] ([[Моисей]]) , [[Һарун]] ([[Аарон]]), [[Юша ибн Нун]] ([[Иисус Навин]]), [[Ғөзәйер]] ([[Ездра]]) һәм [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса]] ([[Иисус Христос]]) ҡына белгән. Ислам риүәйәте шулай уҡ Тәүраттың төп нөсхәһе [Навуходоносор [[Иерусалим]]ды алған саҡта яндырылған һәм юғалған тип бәйән итә<ref>Шулай уҡ ҡарағыҙ {{Библия|3Езд|14:21}}.</ref>{{sfn|Али-заде, А. А.|2007|}}. Айырым өлөштәре йәһүдтәрҙең йолалары менән килеп ҡушылған һәм күп быуаттар үткәс бер китапҡы йыйылған. Был китап Тәүраттың Мусаға иңгән төп нөсхәһе түгел{{sfn|Ислам: ЭС|1991|с=232}}. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = }} * [http://www.publishersrow.com/etorah/ Новый русский идиоматический перевод с масоретским текстом Ленинградского кодекса и классическим еврейским переводом на английский] * [http://sites.google.com/site/normalizedpentateuch/ Подстрочное Пятикнижие (с идиоматическим переводом, Самаритянским Пятикнижием и морфологией)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223042744/https://sites.google.com/site/normalizedpentateuch/ |date=2017-02-23 }} * [http://istok.ru/library/jewish-education/torah/tanach/ Тора с комментариями Раши и Сончино, Книги Пророков и Писания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110213340/http://istok.ru/library/jewish-education/torah/tanach |date=2016-11-10 }} * {{ЭЕЭ|14133|Тора}} * [http://www.ru.chabad.org/parshah/default_cdo/aid/719929 Недельная глава Торы: содержание, тексты, уроки.] * [http://www.jewradio.net/charter/tora Аудио уроки Торы. Пятикнижие с комментариями Раши.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814211350/http://www.jewradio.net/charter/tora |date=2011-08-14 }} Уроки Торы на Еврейском Радио. * [http://toldot.com/besedy.php Беседы о Торе. Рав Зильбер.] * [http://www.toldot.ru/torah/torah.php Тора. Пророки. Писания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104151156/http://toldot.ru/torah/torah.php |date=2008-11-04 }} * [http://shchedrovitskiy.ru/PentateuchOfMoses.php Введение в Ветхий Завет. Пятикнижие Моисеево] Комментарий к Торе Дмитрия Щедровицкого * http://bible.ort.org/intro1.asp?lang=2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926032734/http://www.bible.ort.org/intro1.asp?lang=2 |date=2018-09-26 }} * [http://www.jewish.ru/library/tradition/2007/05/prn_news994249438.php#3 Об искажении переводов Библии.] * [http://toldot.ru/tora/classes/israel/ учить Тору] в Интернете. * [http://www.evreyatlanta.org Комментарии рава И. Зельмана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224175936/http://www.evreyatlanta.org/ |date=2014-02-24 }} * [http://www.chassidus.ru/library/tora_inline/bereyshis/bereyshis.htm Тора с русским переводом и комментариями.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208150559/http://chassidus.ru/library/tora_inline/bereyshis/bereyshis.htm |date=2015-12-08 }} * [http://toldot.ru/tora/library/ Тора с русским переводом и комментариями.] * [http://toraonline.ru/ Танах на русском языке.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915180808/http://www.toraonline.ru/ |date=2018-09-15 }} * [http://desertmishkan.blogspot.com/2010/09/blog-post.html Копии свитков Торы для изучения онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021548/http://desertmishkan.blogspot.com/2010/09/blog-post.html |date=2016-03-05 }} * [http://www.worldjewishtv.com/search/?q=%CD%E0%EF%E8%F1%E0%ED%E8%E5%20%D2%EE%F0%FB Фильм «Написание Торы» (СССР, 1989)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401031846/http://www.worldjewishtv.com/search/?q=%CD%E0%EF%E8%F1%E0%ED%E8%E5%20%D2%EE%F0%FB |date=2022-04-01 }} * [http://www.biblia.ru/reading/articles/show/?4&prn=y История Синодального перевода Библии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915004528/http://www.biblia.ru/reading/articles/show/?4&prn=y |date=2016-09-15 }} [[Категория:Йәһүдилек]] [[Категория:Дин]] [[Категория:Йәһүд Библияһы]] [[Категория:Бишкитап]] [[Категория:Исламдың Илаһи Китаптары]] tvdxjaob7tin130ursc2rjhs91yxf8e Урюпин йорто 0 145244 1295002 1279761 2026-04-30T04:43:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295002 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Урюпин йорто''' ({{Lang-uk|Будинок Урюпіна}}) — [[Харьков]] ҡалаһында бер ҡатлы бина. Ҡалала һаҡланып ҡалған иң боронғо торлаҡ бина булып тора<ref><div>[https://discover.net.ua/inspiration/harkov-v-personaliah-isem-zdania-gde-zili-znamenitye-harkovcane Харьков шәхес.: бина эҙләйҙәр, унда йәшәгән билдәле харьковтың] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120221230/https://discover.net.ua/inspiration/harkov-v-personaliah-isem-zdania-gde-zili-znamenitye-harkovcane |date=2018-11-20 }}</div></ref><ref><div>[http://guide.kharkov.ua/ru/72.html Урам Рымарский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504071907/http://guide.kharkov.ua/ru/72.html |date=2018-05-04 }}</div></ref><ref><div>[http://streets-kharkiv.info/dom-4-po-ul-rymarskoi Урамы 4-се йорт буйынса Рымарский]</div></ref>. Урындағы әһәмиәткә эйә булған архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы. Йорт Рымарский, 4. урамында урынлашҡан. == Тарихы == Йорт [[ХVIII быуат]] аҙағында төҙөлгән. [[1799 йыл]]дан [[1805 йыл]]ға тиклем бинаның хужаһы булып Харьков ҡалаһы башлығы Урюпин Егор торған. Әммә, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, йорт Харьков ҡалаһы башлығына ҡарамаған<ref><div>[https://kharkovgo.com/places/arhitektura/putanitsa-s-domom-uryupina/ «Буталсыҡ» йорт менән Урюпин]</div></ref>. XIX быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән йортта статский советник Кульчицкий йәшәгән. 1902 йылдан, иренең вафатынан һуң, бинаға Е.В.Кульчицкая хужа була. [[1913 йыл]]да йортто коллеж сәркәтибе М. Н. Починков, ә [[1916 йыл]]да — хоҡуҡ кандидаты Матеуш Маркович Морухович һатып ала. [[1918 йыл]]дың 15 февралендә йорт Беренсе рәсәй страховкалау йәмғиәтенә күсә<ref><div>[http://www.otkudarodom.ua/ru/egor-uryupin-paramonov Егор Урюпин (А. Парамонов)]</div></ref>. [[1998 йыл]]да бина Харьков производство оҫтаханаһына тапшырыла<ref><div>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1058-98-%D0%BF?lang=ru 10.07.1998 тураһында тапшырыу булды майне нерухомое № 1058]</div></ref>. 2000 йылдар башында бинаның аҫҡы өлөшө керамик плиткалар менән ҡаплана, тәҙрә киңәйтелә, шулай уҡ йорттоң тышҡы яғын бик күп рекламалар ҡаплай<ref><div>[http://timeua.info/050511/39484.html Архитектура «кеше» губерна ҡалаһы]</div></ref><ref><div>[http://docplayer.ru/28218341-G-k-lukomskiy-s-t-a-r-i-n-n-y-e-u-s-a-d--b-y-h-arkovskoy-g-ubernii-2-e-dopolnennoe-pereizdanie.html К. г. ЛУКОМСКИЙ харьков губерналарынан БОРОНҒО УСАДЬБАҺЫ. 2 тулыландырып нәшерләргә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120221135/http://docplayer.ru/28218341-G-k-lukomskiy-s-t-a-r-i-n-n-y-e-u-s-a-d--b-y-h-arkovskoy-g-ubernii-2-e-dopolnennoe-pereizdanie.html |date=2018-11-20 }}</div></ref>. [[2004 йыл]]дың 20 авгусында Харьков ҡалаһының 350-йыллыҡ байрамы ваҡытында йорттоң фасадына Урюпин Егор хөрмәтенә мемориаль таҡта ҡуйыла<ref><div>[https://www.shukach.com/ru/node/40861 Г. ер башы харьков ҡалаһында йорт урюпин]</div></ref><ref><div>[https://web.archive.org/web/20171030140529/http://region.library.kharkov.ua/lib_druk.php?id=167 Святкування тураһында 350-річчя Харков]</div></ref>. Таҡтаның скульпторы В. С. Кочмар була. [[2018 йыл]]дың 31 майында Харьков ҡала Советы бинаның фасадына украин философы Григорий Сковорода хөрмәтенә иҫтәлекле мемориаль таҡтаташ ҡуйырға ҡарар ҡабул итә<ref><div>[https://www.segodnya.ua/regions/kharkov/v-harkove-povesyat-memorialnye-doski-sovetskim-generalam-i-skovorode-1143182.html Совет генерал мемориаль таҡта һәм Харьков Сковорода аҫып.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120221157/https://www.segodnya.ua/regions/kharkov/v-harkove-povesyat-memorialnye-doski-sovetskim-generalam-i-skovorode-1143182.html |date=2018-11-20 }}</div></ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * Лейбфрейд, Александр Юрьевич. ПАМЯТНИК старины: [О доме Е. Е. Урюпина на Рымарской, 4] // Торг. газ. — 1997. — 7-14 авг. — С.25, 2 фот. — (Первая столица). == Һылтанмалар == * [http://wikimapia.org/14530067/ru/Рымарская-ул-4 Страница на сайте ''wikimapia.org''] * [https://2day.kh.ua/progulki-po-gorodu-s-andreem-paramonovym-skaz-o-zateryannom-dome-gorodskogo-golovy-egora-uryupina/ Прогулки по городу с Андреем Парамоновым. Сказ о затерянном доме городского головы Егора Урюпина] * [https://www.youtube.com/watch?v=e6su_Edzywg Самые интересные здания Харькова: Усадьба Урюпина] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 83ry1e1hyadyrtmmua8t9bdiypeeibv Тельгте 0 148593 1294933 876491 2026-04-29T14:40:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294933 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тельгте''' ({{Lang-de|Telgte}}) — [[Германия|Германиялағы]], [[Германия ерҙәре|ерҙең]] [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия|Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге]] ҡала. Тельгте ҡалаһы Мюнстер административ округына буйһона. Ҡала Варендорф районы составына инә. [[Германия]]ның Тельгте ҡалаһында халыҡ һаны 19 114 кеше тәшкил итә ([[2010 йыл]]дың [[31 декабрь|31 декабре]]нә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса)<ref>{{Internetquelle|url=http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|hrsg=Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW)|titel=Amtliche Bevölkerungszahlen|zugriff=2011-06-27|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|archiv-datum=2011-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-09-28 }}</ref>.Ҡаланың майҙаны — 90,6 км². Тельгте ҡалаһының үҙәге диңгеҙ кимәленән 54 метр бейеклектә ята. Тельгте ҡалаһының бюргермейстеры — Вольфганг Пипер. Тельгте ҡалаһында байтаҡ иҫтәлекле урындар бар, шуларҙың береһе — Изге Клеменс сиркәүе һәм уның янындағы готик капелла. Ҡала ике өлөштән тора: Яңы ҡала һәм Иҫке ҡала, Иҫке ҡала аша тын ағымлы Эмс йылғаһы аға. Ҡаланың рәсми коды — ''05 5 70 044''. Телефон коды — ''49 2504''. == Фотоһүрәттәр == <gallery> Файл:Telgte_Kirche.jpg|Изге Клеменс сиркәүе алдындағы капелла Файл:Telgte_Ems.jpg|Эмс йылғаһы ярында урынлашҡан Иҫке ҡаланың күренеше </gallery> == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Флаг России}} Ступино ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) * {{Флаг Польши}} Поляница-Здровать ([[Польша]]) * {{Флаг США}} Томбол ([[Техас]]), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.telgte.de/ Рәсми бит] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Германия ҡалалары]] bcpszsb19t5444r7dhvyo2m7m99qsd4 Троцкий Лев Давидович 0 155074 1294978 1291959 2026-04-29T18:46:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294978 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Троцкий Лев Давидович''' (партия псевдонимдары: ''Перо́, Антид Ото, Л. Седо́в, Стари́к,'' тыуған ваҡыттағы исеме — ''Бронштейн Лейба Давидович''<ref name="gosvlast">Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг./ Сост. В. И. Ивкин. — {{М.}}: «Российская политическая энциклопедия», 1999.</ref><ref name="ckkpss">[http://www.az-libr.ru/Persons/000/Src/0004/index.shtml Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. — М.: Издательский дом «Парад», 2005.]</ref><ref name="kri">[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html Иван Кривушин, энциклопедия «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810033520/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |date=2010-08-10 }}</ref>, [[26 октябрь]] [[1897 йыл]] — [[21 август]] [[1940 йыл]]) — Рәсәй революционеры, совет дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[Марксизм|марксизмдың]] бер йүнәлеше - троцкизм идеологы. Башта конституцион монархист, һуңынан искровец, меньшевик, Август блогын ойоштороусыһы, межрайонец. Монархия ҡоролошо осоронда ике тапҡыр һөргөнсө, 1905 йылда барлыҡ гражданлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм ителә. 1905 һәм 1917 йылдарҙа — Петросовет рәйесе. [[Октябрь революцияһы|1917 йылғы Октябрь революцияһын ойоштороусыларҙың береһе]], [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армияға]] нигеҙ һалыусырҙың береһе . Ойоштороусырының һәм идеологтарының береһе. [[Коммунистик интернационал|Коминтернды]] ойоштороусыларҙың һәм идеологтарының береһе, уның исполкомының ағзаһы. Тәүге Совет хөкүмәтендә — сит ил эштәре буйынса халыҡ комиссары, һуңынан, 1918—1925 йылдарҙа — хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары, [[Революцион хәрби совет|РСФСР]], артабан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Революцион хәрби совет|Реввоенсоветы]] рәйесе. 1923 йылдан — партия эсендәге һул оппозицияһы лидеры («Яңы курс»). 1919—1926 йылдарҙа ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. 1927 йылда бөтә вазифаларынан бушатыла һәм һөргөнгә ебәрелә ; СССР 1929 йылда сит илгә һөрөлә. 1932 йылда совет гражданлығынан мәхрүм ителә. CCСР-ҙан ҡыуылғандан һуң - Дүртенсе интернационалдың ойоштороусыһы һәм төп теоретигы (1938). Рәсәйҙәге революцион хәрәкәте тарихы буйынса эштәр авторы («Беҙҙең революция», «Һатылған революция»), 1917 йылғы революция буйынса капиталь тарихи хеҙмәттәр («Урыҫ революцияһы тарихы»), әҙәби-тәнҡит мәҡәләләр («Әҙәбиәт һәм революция») ижад итеүсе, «Минең тормошом» (1930) автобиографияһы авторы. Тәүге никахы тарҡалмайынса икенсе тапҡыр өйләнә. 1940 йылдың 20 авгусында НКВД агенты Рамон Меркадер тарафынан Койоаканда ([[Мексика]]) ҡаты яралана һәм киләһе көндө вафат була. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Leo_Trotzki_1888.jpg|слева|мини|348x348пкс|Лев Бронштейн бала сағында, 1888 йыл]] Давид Леонтьевич (1843—1922) һәм Анна Львовна (ҡыҙ фамилияһы Животовская) Бронштейндар ғаиләһендә бишенсе бала булып тыуа. Ата-әсәһе Херсон губернаһы Елисаветград өйәҙе Яновка ауылы тирәһендәге игенселек утары йәһүд колонистарынан булған бай ер биләүсе-аренаторҙар<ref name="autogenerated2">[http://www.revolucia.ru/otrozkom.htm Библиотека газеты «Революция». Клушин В. И. Малоизвестное о Троцком]</ref> . Ата-әсәһе сығышы менән Полтава губернаһынан булалар. Полтава губернаһы. Троцкий үҙенең мемуарҙарында бала саҡта идиш телендә түгел, [[Украин теле|украин]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телендә һөйләшеүе тураһында яҙа<ref>Троцкий Л. Моя жизнь. — Берлин, 1930. — Т. 1. — С. 22, 109.</ref>. Мәктәп йәшендәге училищеһында Изге ҡаҙаныштары буйынса ҡабул ителә. Павел [[Одесса]], 1889 буйынса 1895 йылда унда уҡырға. Ҡала мәктәптәрен тамамлаусылар белем [[Николаев]]. === Революцион эшмәкәрлеге башы. Беренсе һөргөнө === [[Файл:Leo_Trotzki_1897.jpg|справа|мини|249x249пкс|Бронштейн, л. (Троцкийҙың; уңда) А. һәм 1897 йылда Соколовка]] 1896 йылда [[Николаев]] ҡалаһында Лев Бронштейн (киләсәктә — Троцкий) революцион түңәрәгендә ҡатнаша һәм урындағы эшселәр араһында пропаганда алып бара. 1897 йылда Көньяҡ-урыҫ эшселәре союзын ойоштороуҙа ҡатнаша, ә 1898 йылдың 28 ғинуарында — беренсе тапҡыр батша власы тарафынан ҡулға алына. [[Одесса]] төрмәһендә Бронштейн ике йыл үткәрә; 1899 йылдың 10 октябрендә Одесса судында Көньяҡ-Урыҫ эшселәре союзы эше буйынса «сағыштырмаса йомшаҡ» хөкөм сығарыла: дүрт төп ғәйепләнеүсе (Бронштейн, Александра Соколовская һәм уның ике ағаһы) Көнсығыш Себергә (Иркутск губернаһы) дүрт йылға һөрөлә, ә ҡалғандар , ә ҡалғандар ([[:ru:Зив, Григорий Абрамович|Шолом Абрамов Зив]] һәм Шмуйл Берков Гуревич) ике йылға һөргөнгә ебәрелә, ә ҡайһы берҙәрен Николаевтан полиция күҙәтеүе аҫтына ҡыуып сығаралар{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[22]—[32]}}{{Sfn|Иванов|2013|с=120—123}}. 1900—1902 йылдарҙа Иркутск губернаһында үткәрә, һөргөндә ул Соколовская менән никахҡа инә һәм үҙаллы белемен камиллаштыра (шул иҫәптән [[марксизм]] классиктары әҫәрҙәре менән таныша), шулай уҡ журналистика эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Редакция йомоштары буйынса ауылдан ауылға сәйәхәт итеп, күп кенә элекке һәм буласаҡ революцион эшмәкәрҙәре менән бәйләнешкә инә, шул иҫәптән, М. Урицкий һәм [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Ф. Дзержинский]] менән{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{Sfn|Иванов|2013|с=122—127}}. [[Файл:Leo_Trotzki_1900_in_Sibirien.jpg|слева|мини|300x300пкс|Троцкий Себерҙә (1900)]] Буласаҡ наркомдың Европала нәшер ителгән хеҙмәттәре һәм уның Иркутскиҙа күмәк кеше алдындағы сығыштары йәш революционерға РСДРП етәкселеренең иғтибарын йәлеп итә: уға Сириянан ҡасып китергә ярҙам итәләр. Ялған паспортына Троцкий фамилияһын яҙҙырып алған Лев Бронштейн башта Венала, һуңғараҡ — Лондонда йәшәй башлай. Троцкий фамилияһы Одесса төрмәһе өлкән надзирателе исеменән алынған<ref name="ReferenceA">Троцкий Л. Д. Моя жизнь. М., 2001. С. 140</ref><ref>Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 721.</ref>. Бында ул тәүге тапҡыр яңыраҡ ҡына «Что делать?» китабын баҫтырып сығарған Владимир Ленин менән таныша{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{Sfn|Иванов|2013|с=122—127}}. === Беренсе эмиграция === [[Лондон]]да Троцкий гәзит хеҙмәткәре була, рефераттар менән эмигранттар йыйылыштарында сығыш яһай һәм бик тиҙҙән билдәлелек ала. Троцкий үҙе хәтерләүенсә: «Лондонға мин бөтә мәғәнәләрҙә провинциал булып килеп төштөм. Сит илдә генә түгел, хатта Петербургта мин быға тиклем булғаным юҡ ине. Мәскәүҙә йәки Киевта мин бары тик төрмәлә генә йәшәнем»<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm Л. Троцкий. Ленин и старая Искра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017045420/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |date=2013-10-17 }}</ref>. А. В. Луначарский йәш Троцкий тураһында былай тип яҙа: «Искра» редакцияһында «бабайҙар» (Г. В. Плеханов, п. Б. Аксельрод, В. И. Засулич) һәм «йәштәр» " (В. И. Ленин, Ю. О. Мартов и А. Н. Потресов) араһындағы бөтмәҫ низағтарҙы бөтөрөү маҡсатында Ленин Троцкийҙы редколлегияның етенсе ағзаһы итеп саҡырырға мәжбүр итә; әммә редколлегия ағзалары риза булыуға ҡарамаҫтан, Плеханов ультиматив рәүештә Троцкийға ҡаршы сыға<ref>Троцкий Л. Д. Моя жизнь. С. 156—159</ref>. РСДРП-ның II съезында 1903 йылдың йәйендә Троцкий Ленинға бик ныҡ хеҙмәттәшлек итә, хата бының өсөн Д. Рязанов уға «Ленин суҡмары» тигән исем бирә. Әммә Ленин тәҡдим иткән яңы редколлегия составы (редколлегияға Плехано, Ленин һәм Мартов индерелә, Аксельрод һәм Засулич сығарыла) менән риза булмаған Троцкий үпкәләгән аҙсылыҡ яғына күсергә һәм Лениндың ойоштороу пландарына тәнҡит күҙелегенән ҡарарға мәжбүр була<ref>Дойчер И. Вооружённый пророк. М., 2006. С. 90</ref>. 1903 йылда Парижда Троцкий Наталья Седоваға өйләнә<ref>[http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml World Socialist Web Site — Russian Edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128072035/http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml |date=2012-01-28 }}</ref> (был никах теркәлмәй, сөнки Троцкий А. Н. Соколовская менән бер ҡасан да айырылышмай). 1904 йылда большевиктар һәм меньшевиктар араһында етди сәйәси ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә һәм Троцкий меньшевиктарҙан ситләшеп, А. Л. Парвус менән яҡынлаша (Парвус "перманент революцияһы " теорияһы менән мауыға)<ref>{{Публикация|статья|автор=Тютюкин|автор имя=С.|автор2=Шелохаев|автор2 имя=В.|заглавие=Стратегия и тактика большевиков и меньшевиков в революции|инфо=Философия практики, революция и история|издание=Восток|тип=альманах|год=2004|месяц=12|номер=12 (24)|ссылка=http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm|архив=https://web.archive.org/web/20100324112621/http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm|архив дата=2010-03-24|ref=Тютюкин и Шелохаев}}<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[[Википедия:абруйлы сығанаҡтар|<span style="border-bottom: 1px dotted;" title="онлайн-издание «для высказывания своих мыслей, изысканий, гипотез, предположений, исследований прежде всего для для участников интернет-форума С. Г. Кара-Мурзы» — О проекте, т. е. ВП:САМИЗДАТ">неавторитетный источник?</span>]]''&#x5D;</sup></ref>. Шул уҡ ваҡытта Парвус менән берлектә партияның берләшеүе өсөн сығыш яһай, сөнки революция күп кенә ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы юҡҡа сығара, тип өмөтләнә. ==== Испанияла ==== [[Файл:Троцкий_-_Наши_политические_задачи_(обложка,_1904).jpg|слева|мини|318x318пкс|«Беҙҙең сәйәси бурыстар» (1904)]] 1904 йылда Троцкийҙың «Беҙҙең сәйәси бурыстар» исемле брошюраһы донъя күрә — Владимир Лениндың «Бер аҙым алға, ике аҙым артҡа» хеҙмәтенә яуап "{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[59]—[60]}}{{Sfn|Тютюкин|2002|с=74, 86}}. Китабында Троцкий РСДРП-лағы бүленеүҙәргә ҡаршы сыға һәм Ленинды әлеге бүленеүҙә ғәйепләй. Брошюрала Троцкий үҙенең «централизм» программаһы менән сыға, бынан тыш ул Ленин идеялары һәм француз якобинистары принциптары араһында бик күп дөйөм нәмәләрҙе күреп (шиклелек, түҙмәүсәнлек, власты яратыу һәм башҡалар), яңы террор тулҡынын башлауға һәләтле «ағыуланыуҙан» иҫкәртә{{Sfn|Knei-Paz|1978}}. Ленин үҙе китапты асыу менән ҡаршы ала{{Sfn|Knei-Paz|1978}}{{Sfn|Saccarelli|2008}}{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[62]}}. Ҡайһы бер тикшереүселәр «ҡалаларҙың» феномены анализ [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]], троцкий үткәреп, партияның принцип нигеҙендә төҙөү сифатын тәнҡиткә өсөн ленин мираҫына теоретик һәм ул{{Sfn|Corney|2015}}{{Sfn|Knei-Paz|1978}}. Китап күп кенә донъя телдәрен тәржемә ителә һәм күп тапҡыр ҡабаттан нәшер ителә {{Sfn|Sinclair|1989}}. 1990 йылда СССР-ҙа брошюраның франгменттарын үҙ эсенә алған «Урыҫ революцияһы тарихына» йыйынтығы нәшер ителә{{Sfn|Мамонов|1991|с=77}}. === 1905—1907 йылдарҙағы Революция === [[Файл:Совет_рабочих_депутатов_Петербурга_(1905).jpg|справа|мини|300x300пкс|Троцкий Петербург эшселәр депутаттары араһында (1905)]] 1905—1907 йылдарҙағы революцион ваҡиғалары башланған осорҙа Троцкий [[Швейцария]]ла эмиграцияла була. Социалистик эмигранттар араһынан ул беренселәрҙән булып Рәсәй империяһы территорияһына килеп етә һәм [[Санкт-Петербург]]та үҙенең «Ваҡытлы революцион хөкүмәте» буйынса лозунгын (перманент ревоюцияһы теорияһына бәйле) яҡлап сығыштар яһай башлай. Петербургтағы социал-демократик ойошмаһы юҡҡа сыҡҡандан һымаҡ революционер [[Финляндия|Финляндияға]] ҡасырға мәжбүр була{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[68]—[73]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=128—137}}. Көҙгәһән, Октябрь манифестын иғлан иткәнгә тиклем, Троцкий Санкт-Петербургка әйләнеп ҡайта һәм яңыраҡ булдырылған һайлау органы — Петербург Эшсе депутаттар Советы — эшендә әүҙем ҡатнаша башлай; бынан тыш, ул журналистика менән шөғөлләнә һәм бер үк ваҡытта өс гәзиттә хеҙмәттәшлек итә: «Русская газета», «Начало» һәм Совет органы «Известия» гәзитендә. Троцкий мөхәррирләгән Финанс манифесты баҫтырылып сығарылғандан һуң Совет ағзалары Рәсәй империяһы властары тарафынан ҡулға алына һәм хөкөм ителә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[73]—[84]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—155}}. 1906 йылда Троцкий был бөтә гражданлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм ителеп, мәңгелеккә Себергә һөрөлә. Һөргөнгә китеп барған юлда ул ҡаса{{Sfn|Thatcher|2013}}. Биографтар 1905 йылғы ваҡиғалар тураһында Октябрь революцияһын ойоштороусыларҙың береһе булған Троцкий өсөн «хәл иткес осор», тип һанай{{Sfn|Thatcher|2013}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—139}}. === Икенсе эмиграция === ==== Вена «Правда»һы ==== [[Файл:Троцкий_читает_газету_„Правда“_в_Вене_(ок._1910).jpg|справа|мини|280x280пкс|Троцкий Венала «Правда» гәзитен уҡый.]] 1905 йылдан һуңғы бер нисә йыл дауамында Троцкий журналистик эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: ул «Правда: Рабочая газета» легаль булмаған социал-демократик гәзитен сығара башлай, гәзит "киң эшсе даирәләренә"тәғәйенләнә һәм башта Женевала, артабан — Львовта 1908 йылдың октябренән 1912 йылдың апреленә тиклем нәшер ителә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[120]}}{{Sfn|Corney|1985}}; сит ил бүлеген Адольф Иоффе алып бара{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[121]}}{{Sfn|Corney|1985}}. Башта гәзит «Спилки» органы була (Украин социал-демократик союзы органы){{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[121]}}{{Sfn|Corney|1985}}, 1910 йылда ҡыҫҡа ваҡытҡа ысынында РСДРП Үҙәк Комитетының органы булып китә (уның редколлегияһы составына Үҙәк Комитеты ағзаһы [[Лев Каменев]] индерелә); рәсми рәүештә әлеге статус бирелмәй{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[122]—[124]}}{{Sfn|Thatcher|2005}}{{Sfn|Corney|1985}}{{Sfn|Swain|2006}}. Баҫманы Үҙәк Комитеты һәм шулай уҡ халыҡ-ара социалитсик ойошмалар һәм шәхси кешеләр финанслай{{Sfn|Swain|2006}}{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[124]—[129]}}{{Sfn|Corney|1985}}. «Правда» мәҡәләләре Рәсәй властарының эске һәм тышҡы сәйәсәтен сағылдыра, шулай уҡ РСДРП-лағы фракция көрәше менән бәйле партия мәсьәләләрен сағылдыра{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[125]—[126]}}{{Sfn|Swain|2006}}{{Sfn|Corney|1985}}{{Sfn|Thatcher|2005}}. Дөйөм алғанда, ХХ быуат башында әлеге гәзит күп кенә кешеләргә оҡшап ҡала{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[138], [249]—[250]}}. 1912 йылда Владимир Ленин башланғысы менән Санкт-Петербургта ошо уҡ исемле гәзит сыға башлағас (шул уҡ исемде ҡулланыу ҙур бәхәстәр тыуҙыра), иҫке баҫма «Вена „Правдаһы“» исемен йөрөтә башлай{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[139]—[140]}}{{Sfn|Corney|1985}}{{Sfn|Knei-Paz|1978}}. . Совет "Бөтә Союз коммунистар партияһы (большевиктар). Ҡыҫҡа курс"ында (1938) Вена «Правда»һы «Троцкизмға ҡаршы большевиктарҙың көрәше» бүлегендә телгә алына{{Sfn|Краткий курс|1938|с=131—132}}. ==== Август блогы ==== [[Файл:Листок_Голоса_Социал-Демократа_(№2,_июль_1911).jpg|слева|мини|343x343пкс| РСДРП-ның бүлгеләнеүенә ҡаршы Бунд белдереүе менән «Голос Социал-Демократ тауышы». (1911 июль)]] Троцкийҙың икенсе эмиграция осоро Август блогын булдырыу менән бәйле — РСДРП-лағы төркөмдәрҙе һәм ағымдарҙы берләштереү. 1912 йылдың 12 (25) авгусынан 20 (2 сентябре) авгусында үткән Вена конференцияһында Троцкий дошманлашҡан фракцияларҙы һәм йүнәлештәрҙе (тәүге сиратта, большевиктарҙы һәм меньшевиктарҙы), формаль рәүештә берҙән-бер РСДРП-ға берләштерергә маташа{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[128]—[130]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=7}}.Конференция в австро-венгерской столице проходила после [[:ru:VI (Пражская) Всероссийская конференция РСДРП|VI (Пражской) конференции РСДРП]], созванной [[:ru:Ленин, Владимир Ильич|В. Лениным]] и названной её организаторами «общероссийской»; с подобной оценкой не были согласны участники Августовского блока, считавшие мероприятие в [[:ru:Прага|Праге]] сугубо [[:ru:Фракция (политика)|фракционным]], «большевистским»{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[130]—[132]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=7, 22—23}}. Троцкийҙың блогына П. Аксельрод, Г. Алексинский, Ю. Мартов, А. Мартынов, М. Урицкий, Ю. Ларин, бер нисә меньшевик һәм большевик вәкилдәре һәм социал-демократтар инә. Троцкий әҙерләгән дөйөм сәйәси резолюцияла социал-демократия бурыстарының берҙәмлеге һыҙыҡ өҫтөнә алына һәм легаль парламент эшмәкәрлеге йәшерен революцион көрәше практикаһына тап килергә тейешлеге билдәләнә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[132]—[133]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=23—29}}{{Sfn|Тютюкин|2002|c=265}}. Әммә блогка ингән төркөмдәрҙең сәйәси яҡтан тарҡау булыуы асыҡлана һәм тиҙҙән, Латыш крайының социал-демократияһы съезы 1914 йылда блокты ташлап сығырға талап иткәндән һәм Троцкий үҙе блоктан сыҡҡандан һуң, берләшмә тарҡала{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[133]—[134]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=32—33}}. Блоктың тарҡалыуы РСДРП-ла яйлап большевистик фракцияһының йоғонтоһо көсәйеүен күрһәтә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|c=[133]}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=5, 34—36}}. Вена конференцияһы һәм унда ойошторолған сәйәси союз Троцкий исеме менән бәйле булыуы сәбәпле совет ваҡытында өйрәнелмәй{{Sfn|БСЭ|1949|c=65—66}}{{Sfn|СИЭ|1961}}{{Sfn|Амиантов, Розенталь|2008|c=5}}. ==== Балҡан һуғыштары ==== [[Файл:Rakovskytrotskygherea.jpg|справа|мини|300x300пкс|Л. Троцкий (уртала) Раковский. Х. (һулдан) һәм К. Доброджану-Геря менән Бухарест ҡалаһында (1913)]] 1912—1913 йылдарҙа Троцкий Балкан һуғыштары тураһында бер нисә мәҡәлә яҙа, ул үҙе «Киевская мысль» гәзите корреспонденты булараҡ хәрби ғәмәлдәр зонаһында була{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[143]—[147]}}{{Sfn|Schwarz|1996}}{{Sfn|Todorova|2013}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=212}}. Троцкий Венанан беренсе осоро Балкан һуғышы дауамында уның төп «резиденцияһына» әйләнгән Софияға килә; үҙенең тәьҫораттары менән юлда уҡ бүлешә башлай{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[148]—[149]}}{{Sfn|Wörsdörfer|1991}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=213}}. Ул осорҙа Троцкий, (''Антид Ото псевдонимы аҫтында яҙа)'', поддерживал лозунг «Балкандар — балкан халыҡтарына!» лозунгыһын хуплай АҠШ һәм Швейцария өлгөһөндә ярымутрауҙа берҙәм федератив дәүләт төҙөү яҡлы була{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[149]—[152], [259]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=213—214}}{{Sfn|Червенков, Шкундин|2003|с=38, 140—144}}{{Sfn|Karakasidou|2002}}{{Sfn|Schwarz|1996}}{{Sfn|Brahm|2001}}. Ул шулай уҡ циклын яҙа «душераздерающий»{{Sfn|Todorova|2013}} мәҡәләләре, ябай һәм шул михнәттәргә һуғышында ҡатнашыусыларға арналған «хәрби йыртҡыслыҡ», ул уның ике яҡтан һалдат һәм офицер конфликтын һүрәтләүсе{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[152]—[154]}}{{Sfn|Brahm|2001}}. Бухарест солох килешеүенә ҡул ҡуйылған көндө Румыния баш ҡалаһында була һәм Балкандар тарихы, уларҙың ағымдағы социаль-сәйәси хәле һәм төбәктең киләсәге буйынса ҙур күләмдәге мәҡәләләр яҙа{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[157]—[160]}}{{Sfn|Brahm|2001}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=216—218}}. 1912—1913 йылдарҙа Троцкий Балкан һуғыштары тураһында бер нисә мәҡәлә яҙа, ул үҙе «Киевская мысль» гәзите корреспонденты булараҡ хәрби ғәмәлдәр зонаһында була. Троцкий 1923 йылда ошолай тип хәтерләй: «Венала бер нисә йыл дауамында булған ваҡытта мин фрейдистар менән бик яҡындан аралаштым, уларҙың хеҙмәттәрен уҡыным һәм хатта уларҙың ул ваҡыттағы ултырыштарында булдым»<ref>[http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm Pseudology.org]</ref>. Ә1924йылдың аҙағында ‒ 1925 йылдың башында академик И. П. Павловҡа яҙған хатында 8 йыл дауамында [[З. Фрейд]]та психоанализ менән шөғөлләндем, тип хәбәр итә<ref>Пивоваров Н. Ю., Шок Н. П. [http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html И. П. Павлов: учёный и власть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110110416/http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html |date=2016-11-10 }}. // «История медицины» 2016. Т. 3. № 3. С. 287—300. DOI: 10.17720/2409-5583.t3.3.2016.24d</ref><ref>РГАНИ. Ф. 3. Оп. 33. Д. 181. Л. 162.</ref>. ==== АҠШ ==== [[Файл:Trotsky_-_Autograph_letter_(Paris,_1915).jpg|слева|мини|256x256пкс|«Киевская мысль» гәзите хәбәрсеһе булараҡ Троцкийҙың хаты (Париж, 1915)]] 1914 йылдың 1 авгусында башланған [[Беренсе донъя һуғышы]] бөтә илдәр һәм сәйәси ағымдары социалистары алдында көтмәгәндә ҡатмарлы һорауҙар ҡуя: хәрби ғәмәлдәрҙең башланыуы сәбәптәре тураһында, һуғышҡа, хөкүмәткә ҡараш, һуғыштан сығыу юлдары буйынса һәм башҡалар. Был һорауҙар Ул ваҡытта [[Австро-Венгрия]]ла йәшәгән Троцкий алдында ла ҡалҡып сыға: шул уҡ ваҡытта тиҫтәләгән йылдар социалистик хәрәкәтенең берләшеүе өсөн сығыш яһаусы булараҡ «айырыуса ауыр хәлгә» эләгә — социалистар араһында барлыҡҡа килгән «тәрән тарҡаулыҡ» уның сәйәси пландарын юҡҡа сығара{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[161]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=221—223}}. Һуғыштың беренсе аҙаналарҙа Троцкийҙы һуғыш сәбәптәренә ҡарағанда күберәк социалистарҙың һуғышҡа ҡарашы борсой{{Sfn|Thatcher|2000}}. 1914 йылда, хәрби ғәмәлдәр башланыуы менән, Троцкий ғаиләһе менән Венанан Цюрих ҡалаһына ҡаса{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[161]—[162]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=223—225}} унда ул «Һуғыш һәм Интернационал» брошюраһын яҙа, әлеге хеҙмәтендә ул Көнбайыш европа социал-демократтарын үҙҙәренең хөкүмәттәрен һуғышта яҡлап сығыуы өсөн тәнҡитләй һәм "Европра Ҡушма Штаттары"н ойоштороу лозунгыһын билдәләй{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[163]—[164], [262]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=225—226}}. {{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=236—238}} гәзит сығара башлай һәм «беҙҙең һүҙебеҙ»{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[171]—[175]}}; артабан уның менән һуғышты туҡтатыу {{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[164]—[165]}}өсөн бер нисә тапҡыр социалистик революция үҙ мәҡәлә башында әйтеп. 1915 йылдың сентябрендә Троцкий менән бергә [[Ленин Владимир Ильич|ленин в.]] и . Ю. Мартов, ҡатнашыусыларҙың халыҡ-ара конференция Циммервальдский{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[165]—[167]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=235—237}}. Антивоенный позицияһын биләгән, властар алдында булған француз троцкийҙың «нежелательный бик элемент» остаҙ булыр һәм литванан [[Испания]]{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[175]}}. Донъя һуғышы осоронда Август блогы менән араларҙы өҙөп, Троцкий большевиктар партияһына алып килгән юлда «тәүге һәм ҡыйыу аҙымын» эшләй{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=225, 229}}. Бынан тыш, революционер 1914 йылда уҡ, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, яңы һуғыштың хәрби ғәмәлдәре оҙайлы һәм ҡанлы булыуын күҙаллай. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң хәрби корреспонденты ролендә алған тәжрибәһе совет хәрби наркомы вазифаһын биләүгә булышлыҡ итә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[173]}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=238—239}}. [[Файл:The_offices_of_Novy_Mir.png|слева|мини|200x200пкс|«Новый мир» гәзите офисы. (1916—1917): 77 St Place Marks{{Sfn|Spence|2008|с=37}}]] 1917 йылда — Испаниянан ҡыуылғандан һуң — Троцкий ғаиләһе менән Нью-Йоркта ун аҙна үткәрә. Уның килеүе урындағы матбуғатта киң яҡтыртыла. Ул бында эмигрант гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек итә һәм Американың һуғышта ҡатнашыуына ҡаршы сыға. Ул Рәсәй империяһында ревоюцияны тиҙ арала күҙалламай, шуға күрә АҠШ-та оҙаҡҡа ҡалырға ниәтләй. Был илдең статистика мәғлүмәттәрен өйрәнеү уны Американың һуғыштан һуңғы осорҙа хәл иткес роле тураһындағы уйға килтерә. Шулай уҡ ул әүҙем сәйәси эшмәкәрлек алып бара: уның митингыларҙағы һәм «сәйәси банкеттарҙағы» сығыштары бик уңышлы үтә, ул социалистик партия ағзаларынан фекерҙәштәр төркөмөн үҙ янында туплай һәм "Синфи көрәш" исемле гәзитте булдырыуҙа ҡатнаша. Троцкий Рәсәйҙә Февраль революцияһынан һуң сәйәси эмигранттарға амнистия иғлан ителгәндән һуң АҠШ-ты ташлап сыға{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[175]—[177]}}{{Sfn|Ackerman|2016}}{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=251—253}}{{Sfn|Service|2009}}. [[Файл:Novy-mir-02-cropped.png|справа|мини|200x200пкс|«Оратор» Троцкий ҡатнашлығындағы митинг тураһында иғлан (февраль 1917)]] === Рәсәйгә ҡайтыу === 1917 йылдың 25 мартында Троцкий Рәсәй генераль консуллығына бара һәм урыҫ батшаһы портретын диуарҙа күрмәү сәбәпле ҙур «ҡәнәғәтлек» кисерә. Шул уө көндө Рәсәйгә ҡайтыу өсөн кәрәкле документтарҙы ала. Американ властары ҡайтыусыларға визаларҙы бик тиҙ бирәләр. Дөйөм болғанышта бөйөк Британия консуллығы ла транзит документтарын тапшыра, әммә һуңғараҡ әлеге ҡарар кире алына. АҠШ дәүләт департаменты ла күҙәтеү хеҙмәттәрен ҡайтыу юлына сыҡҡан эмигранттарға ентеклеберәк иғтибар итеүҙе талап итә башлай 27 мартта уҡ Троцкий ғаиләһе һәм АҠШ-та яҡын бәйләнештәр булдырған тағы бер нисә эмигрант менән «Христианиафиорд» пароходы бортына күтәрелә («Христианиа-Фиорд»{{Sfn|Волкогонов|1998}}) ({{Lang-no|Kristianiafjord}}),{{Sfn|Service|2009}}){{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[180]}}<ref name="кантор">{{Публикация|статья}}</ref>. Юлға сығыр алдынан Лев Тройкий АҠШ халҡын ойошорға һәм «ҡәһәр һуҡҡан, серек капиталистик хөкүмәтен ҡолатырға» саҡыра{{Sfn|Service|2009|с=158—159}}. ==== Галифакста ҡулға алыу ==== [[Файл:Christmas_celebration_at_Internment_Camp_in_Canada,_W.W.I_-_1916.jpg|справа|мини|250x250пкс|Хәрби әсирҙәр өсөн Амхерст лагеры (декабрь 1916){{Sfn|Tennyson|2015|с=}}]] Тыуған иленә ҡайтҡан саҡта Троцкий Британия властары тарафынан Канада ҡалаһы Галифакста тотҡарлана: революционер Ваҡытлы хөкүмәтте ҡолатыу маҡсатында «немец аҡсаһын» алыуҙа ғәйепләнә{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[181]—[182]}}{{Sfn|Ackerman|2016}}{{Sfn|Jones: Documents|1979}}. Көсләүле ҡулға алыу Рәсәй матбуғатында ла, халыҡ-ара аренала ла яҡтыртыла{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[182]}}; британ офицеры, лейтенант М. Джонс (англ. ''Lt. M. Jones''), 1919 йылдың апрелендә Ҡыҙыл Армияһының буласаҡ башлығын ҡулға алыу ваҡиғаларының тасуирламаһын ҡалдырған: [Троцкий] ҡаршылаша ине һәм… беҙ үҙ-ара ныҡ ҡына айҡашып алдыҡ: башта каютала, ә һуңынан палубала ла. Ике матрос уны тотоп алғайнылар — ул каюта иҙәненә йығылды ла урыҫса йән тәслим аҡыра башланы. Уның сәстәре бик оҙон ине, ул матростарҙың береһенең ҡулынан тешләргә маташҡанын күреп, мин уны сәстәренән тотоп алдым һәм тап шул мәлдә, нығыраҡ тарттым шикелле, тип уйлап өлгөрҙөм, әммә хәҙер мин уларҙы бөтөнләй йолҡоп сығармағанмын, тип үкенәм…{{sfn|Jones: Documents|1979|p=318}}. Лагерҙа Троцкий Германия әсирҙәре араһында агитация эшен алып бара{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012}}{{Sfn|Ackerman|2016|p=252}}{{Sfn|Broué|1988|p=169}}. Тотҡарлау һәм артабанғы азат ителеү Троцкийҙы большевиктар менән яҡынайта, ә Петроградҡа һәм Мәскәүгә ҡайтҡан башҡа социалистар артабан Британияға килмәҫкә тырышалар{{Sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012}}{{Sfn|Service|2009|p=162}}. ==== Петроградта килеү ==== [[Файл:Leo_Trotzki_1917.jpg|слева|мини|290x290пкс|Лев Троцкий 1917 йылда]] 1917 йылдың 4 майында Троцкий Петроградҡа килеп етә. Ул ваҡыттағы Финляндия сигендә уны «берләшкән интеранционалистарҙың» һәм большевиктарҙың Үҙәк Комитетының делегацияһы ҡаршы ала. Финляндия вокзалынан Петросовет ултырышына юллана, унда уға 1905 йылда Петросовет рәйесе булыуын иҫәпкә алып, кәңәшмә тауышы менән урын бирәләр. Бик тиҙ арала Ваҡытлы хөкүмәткә тәнҡит күҙлегенән ҡараған «район-араларҙың» («межрайонцы») формаль рәүештәге лидеры булып китә. Июль ихтилалынан һуң Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан ҡулға алына һәм шпионажда ғәйепләнә; уны Германия аша үтеүҙә ғәйепләйҙәр (әммә Млечиндың раҫлауынса, Троцкийҙың фамилияһы1917 йылда шпионажда ғәйепләнгән большевиктар исемлегендә булмай<ref name="autogenerated1">[http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add&cat=3&id=133 Стенограммы суда времени. 23. Троцкий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126032838/http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add |date=2019-11-26 }}</ref>. Петроград гарнизоны һалдаттарының большевиктар яғына күсеүендә Троцкийҙың роле бик ҙур. 1917 йылдың майынан уҡ Троцкий Кронштадт матростарына айырым иғтибар бүлә. Июль ваҡиғаларында Троцкий шәхсән үҙе эсерҙарҙың лидеры, Ваҡытлы хөкүмәттең игенселек министры В. М. Черновты, уның сәйәси дошман булыуына ҡармаҫтан, халыҡ төркөмөнән йолоп ала. РСДРП (б)-ның VI съезында Үҙәк Комитетына һайлана (үҙе был ваҡытта төрмәлә була). Сентябрҙә Корнилов сығышы баҫтырылғандан һуң Троцкий азат ителә. === Петросовет рәйесе вазифаһындағы эшмәкәрлеге (сентябрь-декабрь 1917) === 1917 йылдың сентябрь-октябрендә, «Советтарҙы большевиклаштырыу» барышында, большевиктар Петросоветта яҡынса 90 % урын алалар. 1917 йылдың 22 (9) сентябрендә Троцкий Петроград эшсе һәм һалдат депутаттары советы рәйесе итеп һайлана. 1917 йылда Троцкий шулай уҡ Предпарламентҡа һайлана, Советтарҙың II съезында һәм [[Ойоштороу йыйылышы]]нда делегат булараҡ ҡатнаша. Ленин Финляндияла йәшенгән саҡта Троцкий большевиктар лидеры ролен үтәй{{Sfn|Брентон|2017|loc=Орландо Файджес «Ленин и революция»|с=160|name=}}. Предпарламентта Троцкий большевистар фракцияһын етәкләй. Троцкий Предпарламентҡа ҡаршы позицияла тора һәм большевиктар әлеге органды иңҡар итергә тейеш тип һанай. Лениндан хат алғандан һуң 7 (20) октябрҙә Предпарламент ултырышында большевиктар фракцияһы Предпарламентты ташлап сыға, тип иғлан итә. ==== ВРК эшмәкәрлеге. Октябрь революцияһы ==== 1917 йылдың 12 октябрендә Троцкий Петросовет рәйесе булараҡ Петроград хәрби-революцион комитетын (ВРК) ойоштора, комитет башлыса большевиктарҙан һәм һул эсерҙарҙан тора. ВРК ҡораллы ихтилалды әҙерләүсе орган булып тора. Күҙ буяу өсөн ВРК формаль рәүештә Петросоветҡа буйһона, уның рәйесе итеп һул эсер Лазимир П. Е. тәғәйенләнә. ВРК-ны булдырыуҙың сәбәптәре араһында немецтарҙың Петроградҡа һөжүм итеү ихтималлығы йәки Корнилов сығышының ҡабатланыуы булып тора. [[Файл:Leon-Trotsky-1923.jpg|мини|279x279пкс|Л. Д. Троцкийға шарж, 1923]] ВРК Петроград гарнизоны частарын үҙ яғына йәлеп итеү буйынса эш башлай һәм 16 октябрҙә Петросовет рәйесе Троцкий ҡыҙылгвардеецтарға 5 мең мылтыҡ бирергә бойора. Финляндиянан Ленин ихтилалды кисекмәҫтән башларға талап итә. Троцкий Советтарҙың Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттары съезына тиклем кисектереп торорға тәҡдим итә һәм Үҙәк Комитеттың күпселеген үҙ яғына ауҙарыуға өлгәшә. 21 - 23 октябре осоронда большевиктар икеләнгән һалдаттар араһында бер нисә митинг үткәрә. 24 октябрҙә ВРК үҙ-ара килешелмәгән Петроград хәрби округы бойороҡтары ғәмәлдән сығарыла, тип иғлан итә. Троцкийҙың ораторлыҡ оҫталығы әлеге этапта большевиктарға икеләнгән частарҙы үҙ яғына күсереүгә булышлыҡ итә. Ошондай сығыштарҙың шаһиты, меньшевик Суханов Н. Н. үҙенең «Революция тураһындағы яҙмалар» эшендә билдәләп үтә: {{Цитата башы}} «Совет власы окоп тормошон бөтөрәсәк. Ул ер бирер һәм эске ҡыйралышты бөтөрөр. Совет власы илдә ни бар — барыһын да ярлы-ябағаға һәм окопсыларға бирер. Һиндә, буржуй, ике толоп — береһен һалдатҡа бир. Һинең йылы итектәрең бармы? Өйҙә ултырып тор. Итектәрең эшсегә кәрәк.…» Зал экстазда тиерлек. Хәҙер бер ниндәй алдан һөйләшеүһеҙ ниндәйҙер революцион гимнын йырлай башлар һымаҡ… Резолюция тәҡдим ителә: эшсе-крәҫтиән эше өсөн һуңғы ҡан тамсыһына тиклем торорға… Кем за? Меңләгән халыҡ төркөмө, бер кешеләй, ҡулдарын үргә сөйә. {{Цитата аҙағы}} 23 октябрҙә Троцкий шәхсән үҙе Петропавловск ҡәлғәһе гарнизонын үҙ яғына ауҙара. Әлеге гарнизон буйынса большевиктар бик икеләнә, ә Антонов-Овсеенко, гарнизондың Ваҡытлы хөкүмәткә тоғро ҡалыу осрағында, хатта ҡәлғәне штурмлау планын әҙерләп ҡуя. Ысынында, Троцкий Октябрь революцияһының төп етәкселәренең береһе була. Уның роле итальян коммунисты Курцио Малапарте тарафынан «Дәүләт түңкәрелеше техникаһы» памфлетында (1931) ентекле рәүештә тасуирлана. Бер йыл үткәс, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. Сталин]] яҙа: {{Цитата башы}} «Ихтилалды практик яҡтан ойоштороу буйынса бөтә эш Петроград Советы рәйесе иптәш Троцкийҙың туранан-тура етәкселеге аҫтында үтте. Гарнизондың Советтар яғына бик тиҙ күсеүе һәм Хәрби-революцион комитеты эшенең оҫта ҡуйылышы буйынса партия иң тәүге сиратта һәм башлыса иптәш Троцкийға бурыслы, тип икеләнмәйенсә әйтеп була. Антонов[-Овсеенко]һәм Подвойский иптәштәр иптәш Троцкийҙың иң төп ярҙамсылары булды»<ref>Сталин И. В. Октябрьский переворот // Правда. 6 ноября 1918.</ref>.{{Цитата аҙағы}} Бер нисә йылдан, ВКП(б) эсендә власть өсөн көрәш башланғас, Сталин бөтөнләй башҡа төрлө һүҙ йөрөтә: …Октябрь осоронда Троцкий яҡшы һуғышҡанын иңҡар итеп булмай. Әйе, был дөрөҫ, Троцкий ысынлап та Октябрҙә яҡшы һуғышты. Әммә Октябрь осоронда Троцкий ғына яҡшы һуғышманы, ул ваҡытта большевиктар менән яурынға-яурын торған һул эсерҙар кеүек кешеләр ҙә хатта арыу ғына һуғышты. Ғөмүмән, дошман изоляциянған, ә ихтилал көс йыйған саҡта, еңеү менән тамамланасаҡ ихтилал осоронда яҡшы һуғышыу ҡыйын түгел, тип әйткем килә. Бындай мәлдәрҙә хатта артта ҡалыусылар ҙа герой булып китәләр[157]. 25-26 октябрҙә большевиктарҙың төп ораторы булараҡ Советтарҙың II съезында Троцкий сығыш яһап, ҡораллы ихтилалға ҡаршы протест белдерә һәм съезды ташлап сыҡҡан меньшевиктар һәм эсерҙар менән ныҡышмалы рәүештә алыша. 1917 йылдың октябрендә (ноябрендә) генерал П. Н. Красновтың ғәскәрҙәре Петроградҡа ябырылғанда Троцкий ҡала оборонаһын ойоштора. 29 октябрҙә шәхсән үҙе Путилов заводында артиллерия орудиеларының һәм бронепоездың әҙерлеген тикшерә. 30 октябрҙә шәхсән үҙе революцион көстәр һәм генерал Краснов казактары араһындағы хәл иткес алыш урынына, Пулков бейеклктәренә, килә. Ваҡиғалар шаһиты Джон Рид иҫләүенсә, Троцкий Пулков бейеклектәренә 29 октябрҙә (11 ноябрҙә) Петросовет ултырышынан китә: {{Цитата башы}} Петроград Совет бар көсөнә эшләй, зал ҡораллы кешеләр менән тулған. Троцкий һөйләп бирә: "Казактар Ҡыҙыл Ауылдан сигенәләр (шатлыҡлы аплодисменттар). Әммә алыш әле башланып ҡына тора. Пулковола бик ҡаты бәрелештәр бара. …«Олег», «Аврора» һәм «Республика» крейсерҙары Невала якоргә торҙолар һәм орудиеларын ҡала тирәһенә йүнәлттеләр…" «Нишләп һеҙ ҡыҙылгвардеецтар һуғышҡан ерҙә түгел?» — кемдер әсе итеп ҡысҡырҙы. «Мин хәҙер үк китергә торам!» — тине трибунанан төшөп барған Троцкий. Уның йөҙө ғәҙәттәгенән ағыраҡ ине. Тоғро дуҫтары тирәләй Троцкий бүлмәнән ситке ишектән сыҡты һәм автомобилгә ашыҡты.{{Цитата аҙағы}} ==== ВРК 1917 йылдың ноябрь-декабрендә ==== 1917 йылғы ихтилалдан һуң Петроветҡа буйһонған ВРК, яңы дәүләт машинаһы булдырылғанға тиклем, Петроградта берҙән-бер реаль көс булып тора. ВРК ҡарамағында ҡыҙылгвардеецтар, революцион һалдаттар һәм Балтика матростары көстәре ҡала. 1917 йылдың 21 ноябрендә ВРК янында «контрреволюция менән көрәш буйынса комиссия» ойошторола, ВРК үҙ белдеге менән бер нисә гәзитте яба («Биржевые ведомости», «Копейка», «Новое время», «Русская воля» һәм башҡалар), ҡаланы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе ойоштора. 7 ноябрҙә үк Троцкий ВРК исеменән "Известия"ларҙа «Бөтә граждандар иғтибарына» мөрәжәғәнамәһен баҫтырып сығара: {{Цитата башы}} «Байҙар синыфтары яңы Совет хөкүмәтенә, эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр хөкүмәтенә ҡаршылыҡ күрһәтә. Уларҙы яҡлаусылар дәүләт һәм ҡала хеҙмәткәрҙәренең эшен туҡтаталар, банктарҙа хеҙмәтте туҡтатырға өндәйҙәр, тимер юлдары һәм почта-телеграф элемтәләрен өҙөргә маташалар һәм башҡалар. Беҙ уларҙы иҫкәртәбеҙ — улар ут менән уйнайҙар….беҙ байҙар синыфтарын һәм уларҙың фекерҙәштәрен иҫкәртәбеҙ: әгәр улар саботаждарын туҡтатмаһа һәм аҙыҡ-түлек меннә тәьмин итеүҙе туҡтатыуғка еткерһәләр — иң беренселәр булып улар үҙҙәре килеп сыҡҡан хәлде ауырлығын тоясаҡтар. Байҙар синыфтары һәм уларҙың әшнәләре аҙыҡ-түлек менән итеүҙән мәхрүм ителәмсәктәр. Уларҙағы бөтә булған запастар тартып алынасаҡ. Төп ғәйепләнеүселәрҙең мөлкәте конфискацияланасаҡ».{{Цитата аҙағы}} 2 декабрҙә Троцкий етәкселегендәге Петросовет «Эскелек һәм погромдар тураһында» резолюция ҡабул итә һәм Благонравов етәкселеге аҫтында эскелек һәм погромдар менән көрәшеү өсөн ғәҙәттән тыш комиссия ойоштора, комиссия ҡарамағына хәрби көстәр бирелә. Комиссар Благонравовҡа «шарап складтарын юҡҡа сығарыу, Петроградты хулиган бандаларынан таҙартыу, үҙҙәрен эскелектә һәм погромдарҙа яманатҡа ҡалдырған һәр кемде ҡоралһыҙландырыу һәм ҡулға алыу» бурысы йөкмәтелә. ==== 1917 йылдың ноябре-декабрендәге Программалы белдереүҙәр ==== Большевиктарҙың власҡа килеүенән һуң кисекмәҫтән тиерлек Ленин һәм Троцкий үҙҙәренең сәйәси дошмандары менән ниндәй булһа ла ысулдар менән көрәшеүгә тулыһынса әҙер булыуҙары тураһында бер нисә ҡаты белдереү яһайҙар. Атап әткәндә, 1917 йылдың 1 (14) ноябрендә үк Ленин РСДРП-ның Петроград комитеты ултырышында «…хатта уларҙың ҡыҫҡа ваҡыттағы ҡулға алыуҙары бик яҡшы һөҙөмтәләр бирә ине… Парижгильотинала язалайҙар, ә беҙ аҙыҡ-түлек карточкаларҙан ғына мәхрүм итәсәкбеҙ» тип белдерә. Әммә шул уҡ ултырыш барышында Троцкий карточкалаҙан мәхрүм итеү менән эш сикләнмәҫ, тип аңлата: {{Цитата башы}} Штыктар өҫтөндә ултырырға ярамай, тиҙәр. Әммә штыкһыҙ ҙа булмай. Беҙгә бында ултырыр өсөн, штык тегендә кәрәк…Бөтә ошо теге йәки был яҡҡа тора алмаған мещан ҡәбәхәттәре беҙҙең власть беҙҙең менән көслө буласағын беләсәк…Ваҡ буржуаз массаһы үҙе буйһонорлоҡ көс эҙләй. Кем быны аңламай — донъяла, унан да былайыраҡ — дәүләт аппаратында берә нәмә лә аңламай<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm Л. Троцкий. Сталинская школа фальсификаций<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516032847/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |date=2013-05-16 }}</ref>. {{Цитата аҙағы}} 1917 йылдың 30 октябрендә(12 ноябре) «Известия» гәзитендә Троцкий кадеттар партияһын тыйыу файҙаһына белдерә: Француз революцияһы ваҡытында кадеттарға ҡарағанда намыҫлыраҡ кешеләрҙе якобинецтархалыҡҡа ҡаршы торғандары өсөн гильотина язаһына тарттыралар. Беҙ бер кемде язаламаныҡ һәм быны эшләргә йыйынмайбыҙ, әммә халыҡ ярһыуын туҡтатып булмаған мәлдәр була: {{Цитата башы}} Һеҙ, бер ай үтеүгә террор, бөйөк француз революционерҙары өлгөһөндә. бик көслө формаларын аласағын белергә тейешһегеҙ.Беҙҙең дошмандарҙы төрмә генә түгел, гильотина көтәсәк<ref name="lancovterroristy">Ланцов С. А. Террор и террористы: Словарь.. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2004. — 187 с.</ref>. {{Цитата аҙағы}} «Терроризм һәм коммунизм» хеҙмәтендә Троцкий «Ҡыҙыл террор» төшөнсәһенә «һәләк булырға теләмәгән һәм һәләк булыуға дусар ителгән синыфҡа ҡаршы ҡулланылған» орудие тигән билдәләмә бирә"<ref name="terrorizmikommunizm">Троцкий Л. «Терроризм и коммунизм» С. 64. // Аким Арутюнов «Досье Ленина без ретуши»</ref>. === Сит ил эштәре наркомы вазифаһындағы эшмәкәрлеге (1917—1918) === Бөтә Рәсәй Советтарҙың II эшсе һәм һалдат депутаттары съезы Троцкийҙы большевистик хөкүмәтенең беренсе составында сит ил эштәре наркомы итеп тәғәйенләй. Большевик Милютин В. П. һәм Троцкий үҙе «нарком» термины (Халыҡ комиссары) авторы — Троцкий, тип раҫлайҙар Декабргә тиклем Троцкий сит ил эштәре наркомы функцияларын Петросовет рәйесе функциялары менән бер үк ваҡытта алып бара; үҙе хәтерләүенсә «Наркоминделда бер тапҡыр ҙа булманым. Сөнки Смольныйҙа ултырҙым». 1917 йылдың 5 декабрендә Петроград ВРК үҙ-үҙен тарҡатыуы тураһында иғлан итә һәм бөтөрөү комиссияһын булдыра. 13 декабрҙә Троцкий Петросовет рәйесе вәкәләттәрен [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевҡа]] тапшыра. Сит ил эштәре наркомы вазифаһын биләгәндән һуң бик тиҙ арала Троцкий элекке сит ил министрлығы хеҙмәткәрҙәре яғынан уға ҡаршы бойкот ойошторола. Үҙ ярҙамсыһы, Кронштадт матросы Н. Г. Маркинға таянып, Троцкий яйлап ҡаршылыҡты еңә һәм батша хөкүмәтенең йәшерен килешеүҙәрен нәшер итә башлай. «Иҫке режимдың» йәшерен килешеүҙәре Беренсе донъя һуғышының «талау» һәм «баҫып алыу» яҡтары большевистик агитацияһында киң ҡулланыла. Шулай уҡ яңы власть тиҙҙән халыҡ-ара дипломатик изоляцияһына осрай, Петроградтағы сит ил илселәре менән Троцкийҙың һөйләшеүҙәре бер ниндәй һөҙөмтәләр бирмәй. Антанта державалары һәм һуңынан шулай уҡ башҡа нейтраль дәүләттәр яңы властың законлығын таныуҙан баш тарта һәм уның менән дипломатик бәйләнештәрҙе өҙә. Троцкийҙың «ике-ара» «солохһыҙ, һуғышһыҙ: килешеүҙәргә ҡул ҡуймайбыҙ, һуғышты тамамлайбыҙ, ә армияны тарҡатабыҙ» платформаһы Үҙәк Комитетта хуплау таба, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Германия 1918 йылдың 18 февралендә Австро-Венгрия менән берлектә һөжүмгә күсә. Элекке Рәсәй император армияһы был ваҡытҡа бөтөнләй ғәмәлдән сыға һәм немецтарға ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Үҙ сәйәсәтенең уңышһыҙ икәнен танып, Троцкий 22 февралдә сит ил эштәре накомы вазифаһынан отставкаға китә. [[Файл:2nd_Congress_of_Soviets_of_the_Nothern_region_presidium.jpg|мини|300x300пкс|М. С. Урицкий, Л. Д. Троцкий, Я. М. Свердлов, Г. Е. Зиновьев һәм М. М. Лашевич 1918 йылда]] Герман һөжүме алдынан Ленин Үҙәк Комитетынан герман шарттарын ҡабул итеүҙә талап итә һәм кире осраҡта үҙенең отставкаһы менән ҡурҡыта. Шулай уҡ һул коммунистар баҫымы аҫтында Ленин яңы «ике-ара» платформаһын тәҡдим итә — Брест солохон. Лениндың оставкаһы ҡурҡынысы йоғонтоһонда алдан герман шарттарында солохка ҡул ҡуйыуға ҡаршы булыуына ҡарамаҫтан, Троцкий үҙенең ҡарашын алмаштыра һәм Ленинды яҡлап сыға. РСДРП(б) Үҙәк Комитетының тарихи тауыш биреүендә 1918 йылдың 23 февралендә (10 март) Троцкий үҙенең дүрт арҡалаштары менән тауыш биреүҙән баш тарта һәм ошоноң менән Ленинға тауыш күпселеген тәьмин итә. === Хәрби-революцион Советы рәйесе вазифаһында (1918—1919) === [[Файл:Leo_Trotsky_1918_Spb.jpg|справа|мини|350x350пкс|Троцкий 1918 йылда]] Сит ил эштәре наркомы вазифаһынан отставкаға киткәндән һуң Троцкий яңы тәғәйенлеш ала. 14 мартта хәрби эштәр буйынса вазифа ҡабул итә, 28 мартта —Юғары хәрби советы рәйесе, апрелдә — диңгеҙ эштәре наркомы 6 сентябрҙә — РСФСР революцион хәрби советы рәйесе. 11918 йылдың февраленә элекке батша армияһы ысынында ғәмәлдән сығарыла һәм дәүләткә ҡаршы көстәртырышлығы һөҙөмтәһендә герман һөжүмен нисек булһа ла тотҡарлау һәләтен юғалта. 1918 йылдың башында уҡ РККА-ны ойоштороу башлана, әммә , Ричард Пайпс билдәләүенсә, 1918 йылдың йәйенә тиклем Ҡыҙыл Армия башлыса ҡағыҙҙа ғына ғәмәлдә була. Массауи регуляр армияны ойоштороуға большевиктарҙы [[Чехословак корпусы|Чехословак корпусының фетнәһе]] мәжбүр итә. Чехословак легионерҙарының һаны бары тик яҡынса 40-50 мең кеше тәшкил итә, бер йыл элек кенә 15 миллионлыҡ армияһы булған Рәсәй өсөн был һан бик етди күренмәй, әммә ул осорҙа илдә чехословактар берҙән-бер тиерлек хәрби көс булып ҡалалар. [[Файл:ИзгнаниеТроцкаго.jpg|слева|мини|300x300пкс|Аҡ гвардияһы плакаты «Троцкийҙы кубандән ҡыуыу». ]] Ошондай шарттарҙа яңы тәғәйенлеште алып. Троцкий ысынында Ҡыҙыл армияның беренсе баш командующийы һәм уның төп ойоштороусыһы була. 1918 йылдың авгусында Троцкий ентекле рәүештә «Предреввоенсовет поезын» ойоштора, бында ул, Граждандар һуғышы фронттары буйлап бер туҡтауһыҙ йөрөп, башлыса 2,5 йыл дауамында йәшәй. Большевизмдың хәрби лидеры булараҡ Троцкий шикһеҙ пропагандистик һәләттәрен, шәхси батырылығын һәм ҡатылығын күрһәтә. 1918 йылдың 10 авгусында Свияжск станцияһына килеп , Троцкий шәхсән үҙе Ҡаҙан өсөн көрәшеүҙе етәкләй. Иң ҡаты ысулдар менән ул ҡыҙылармеецтар араһында тәртип булдыра, шул иҫәптән, 2-се Петроград полкының хәрби позицияларҙан ҡасҡан һәр унынсы һалдатты атып үлтереү аша. Реввоенсовет рәйесе булараҡ Троцкий эҙмә-эҙлекле рәүештә Ҡыҙыл Армияла „военспецтарҙы“ ҡулланыуҙы алға һөрә, уларҙың контролдә тотоу өсөн сәйәси комиссарҙар системаһын һәм аманатлыҡ системаһын индерә. Дөйөм тигеҙлек һәи иреклек принциптарында төҙөлгән армия һуғышҡа һәләтһеҙ булыуында инанып, Троцкий уны яйлап үҙгәртеп ҡороу яҡлы була һәм, традицион принциптарға ярашлы, мобилизизация, бер кешенең идара итеүе, айырыу билдәләре, берҙәм кейем формаһы, хәрби сәләмләүҙәр һәм парадтарҙы индерә. Троцкий күп тапҡыр шәхсән үҙе передовойға бара, 1918 йылдың авгусында уның поезына аҡ гвардеецтар һөжүм итә, шул уҡ айҙа Волга йылға флотилияһы миноносецында ул уның ғүмеренә хәүеф янай. Бер нисә тапҡыр Троцкий, үҙ ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, дезертирҙар алдында сығыш яһай. Шул уҡ ваҡытта өҙлөкһөҙ фронттар буйлап йөрөгән РВК рәйесе ҡайһы берҙәрҙең асыуын килтерә, үҙ-ара яңғырауыҡлы низағтар барлыҡҡа килә. Улар араһында иң мөһиме - 1918 йылда Царицын оборонаһы ваҡытында Сталин һәм Ворошилов менән конфликтҡа инеү. Ваҡиғалар шаһиты Либерман С. И. иҫләүенсә, ул ваҡытта Сталиндың ҡайһы бер ғәмәлдәре хәрби һәм партия тәртибен боҙоуға һәм Үҙәк Комитеты тарафынан тәнҡитл әнеүенә ҡарамаҫтан, коммунистар лидерҙарының күпселеге "әпкәләй" Троцкийҙы яратмайҙар һәм әлеге конфликтта Сталинды яҡлайҙар<ref>[http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html Семён (Simon) Исаевич Либерман. Building Lenin’s Russia — Построение России &#x3C;a href=»http://www.hrono.ru/biograf/lenin.html"&#x3E;Ленина&#x3C;/a&#x3E;]</ref>. ==== Көнсығыш фронттағы конфликт. Командующийҙы алмаштырыу ==== 1919 йылдың апрелендә Көнсығыш фронты командующийы [[Каменев Сергей Сергеевич|С. С. Каменев]] [[Колчак Александр Васильевич|Колчактың]] көньяҡ флангыһында обходной манёвр үткәрә һәм уның һуҙылған сафына һөжүм итә, аҡтар Уралға табан сигенә башлай. Каменев, ғәскәрҙәренең яртыһы ғына ҡалыуына ҡарамаҫтан (икенсе яртыһын Көньяҡ фронтҡа ебәрәләр), Колчакты Себергә тиклем эҙәрлекләргә ниәтләнә. Әммә баш командәющий И. И. Вацетис, аҡтарҙың Себерҙә көслө резервтары булыуынан хәүефләнеп, Каменевтың планы менән ризалашмай һәм уға Уралда ҡалырға бойора. Троцкий поддержал Вацетисты стратегик яҡтан ғына түгел, сәйәси яҡтан яҡлап сыға. Ленин РККА-нан Венгрия совет республикаһы менән бәйләнештәр булдырыуын талап итә һәм Троцкий Көнсығыш фронтынан тиҙерәк бушатылырға ашыға. 1919 йылдың 5 майында Троцкий Колчакты эҙәрлекләүҙән баш тартмаған Каменевты командующий вазифаһынан бушата. Көнсығыш фронты комиссарҙары Лашевич, Смилга һәм Гусев вазифанан бушатылған командующийға теләктәшлек белдерә һәм Каменевты вазифаһында тергеҙеү буйынса Ленинға һәм Сталинға мөрәжәғәт итәләр. Комиссарҙар Троцкийҙың һәм Вацетистың ҡарарын кире ҡағыуға өлгөшәләр. 29 майҙа Каменев ҡабаттан Көнсығыш фронты командующийы итеп тергеҙелә һәм Урал аръяғында Колчак армияһын ҡыйратыуҙы дауам итә{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=437}}. 1919 йылдың июль башында ВЧК-ның Махсус бүлеге Вацетисҡа яҡын кешеләр араһындағы заговорҙы фашлай. Шик аҫтына Вацетис үҙе лә эләгә. Троцкий вацетисты яҡларға тырышыуына ҡарамаҫтан, 1919 йылдың 4 июлендәге РКП(б) Үҙәк Комитетыпленумында Ленин Вацетисты главком вазифаһынан бушатыу тураһында ҡарар итә һәм уның урынына Көнсығыш фронты командующийы С. С. Каменевты ҡуя. Үҙәк Комитеты шулай уҡ Троцкийға яҡын булған Смирнов, Розенгольц һәм Раскольниковтарҙы Реввоенсоветтан сығара. Уларҙың урындарына Смилга һәм Гусев тәғәйенләнә. 1919 йылдың . 5 июлендә Троцкий протест йөҙөнән бөтә вазифаларынан (Реввоенсовет рәйесе, Хәрби-диңгеҙ наркомы һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы) отставкаға китә һәм Үҙәк Комитетына уны Реввоенсовет ағзаһы итеп ҡалдырыуҙы һорай. Ҡаты тәнҡиткә ҡарамаҫтан, ил өсөн ул Октябрь ихтилалының юлбашсыһы һәм Ҡыҙыл Армияһына нигеҙ һалыусыһы булып ҡала: уның оставкаһы армияны һәм партияны хафаға һалыр ине. Шуға күрә, лениндың тәҡдиме буйынса. Политбюро отставка менән ризалашмай һәм бер тауыштан Троцкийҙы вазифаларында ҡалдырыу буйынса резолюция ҡабул итә. Ышанысын белдереп, Ленин Троцкийға үҙенең ҡултамғаһы менән буш бойороҡ бланкын тапшыра: «Мин һеҙҙең ҡарарҙарҙы хуалайым, һәм бит башында һеҙ ниндәй булһа ла ҡарар яҙа алаһығыҙ, унда минең ҡултамғам әҙер булыр». Троцкий вазифаһында ҡалырға ризалаша<ref>см. [[Lettre de cachet]] — письмо-приказ о внесудебном аресте с королевской печатью: имя арестуемого отсутствовало и его мог вписать владелец письма.</ref> {{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006}}. Әлеге ваҡиғаларҙан һуң Троцкийҙың яңы баш командующий С. С. Каменев менәнҠыҙыл Армияның контрудары буйынса фекер айырмалығы барлыҡҡа килә. Каменев Царицын һәм кубангә һөжүм итергә тәҡдим итә. Троцкий, социаль-сәйәси шарттарҙы иҫәпкә алып, Ирекле армияны казактарҙан айырыу маҡсатында Украинала һөжүм итеү дөрөҫөрәк булыр тип һанай. Бәхәс Политбюрола дауам итә, Политбюро баш командующийҙың дәлилдәре менән ризалаша һәм көнсығыш участкаһында төп һөжүмде раҫлай{{Sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=440—441}}. Көньяҡ фронтҡа әйләнеп ҡайтҡандан һуң Троцкий Дзержинский, Крестинский, Ленин һәм Склянский ҡултамғалары менән шифрлы телеграмма ала: 8 июлдә үк Вацетис заговорсылар менән бәйләнештәрҙә ғәйепләнеп ҡулға алынған.. ==== 1919 йылдың көҙөндәге Петроград оборонаһы ==== Ричард Пайпс фекеренсә, Троцкийҙың гражадандар һуғышында берҙән-бер шәхси өлөшө — 1919 йылғы Петроград оборонаһы. Тере көстә 7-се армияның Юденичтың төньяҡ-Көнбайыш армияһынан биш тапҡыр өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, Петроград паникаға бирелә, шул иҫәптән аҡ гвардия танкылары алдында, ә Ленин етди рәүештә ҡаланы биреү перспективаһы тураһында уйлана. Үҙенең телмәрҙәре менән ғәскәрҙәрҙең хәрби рухын күтәрә. Ҡыҙылармеецтар үҙенең өҫтөнлөгө менән файҙалана алалар һәм аҡтарҙы ҡыйраталар. 1919 йылдың ноябрендә генерал Юденичтың ғәскәрҙәре Эстония территорияһына сигенә һәм унда урындағы властар тарафынан тотҡонлана. <center><gallery perrow="5" widths="165" heights="160"> Файл:WhiteArmyPropagandaPosterOfTrotsky.jpg| «Совдепияла тыныслыҡ һәм азатлыҡ» ОСВАГ плакаты. 1919 Файл:Lenin-Trotsky.jpg|«Аҡтар» плакаты: «[[Ленин]] һәм Троцкий — сирле Рәсәйҙең «табиптары». </gallery></center> === Граждандар һуғышы аҙағында (1920—1921) === [[Файл:Clip_image012.jpg|мини|282x282пкс|Л. Д. Троцкий ҡыҙылармеецтар алдында сығыш яһай.]] 1919 йылдың декабрь айында Колчак фронты юҡҡа сыға. 1920 йылда Ҡыҙыл Армия Граждандар һуғышында хәл иткес һынылышҡа ирешә. Граждандар һуғышынан һуң ҡораллы көрәштән хужалыҡ төҙөлөшөнә күсергә кәрәк ине. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарынан һуң ил тулыһынса емереклектә ята, бөлгөнлөккә төшкән халыҡ Троцкий булдырған гигант һуғыш машинаһын артабан тәьмин итә алмай. 1920 йылдың декабрендә Ленин Ҡыҙыл армияла демобилизация башлай, әммә миллионлаған һалдатты йорттарна ҡайтарыу өсөн тимер юлдарының емереклеге ҡамасаулай. Шуға күрә «Нидквист и Хольм» швед компанияһынан 200 миллион аҡсаға паровоздар һатып алына. Хәҙерге ваҡытта ил өсөн бик отошһоҙ тип һаналған акция Троцкийҙың ҡушыуы буйынса күренекле большевик һәм инженер-тимер юлсы Ю. В. Ломоносов тарафынан башҡарыла<ref>{{Cite web|url=http://argumentua.com/stati/u-istokov-sovetskoi-korruptsii-leninskie-parovozy|title=У истоков советской коррупции: «ленинские паровозы»|author=Александр Иголкин|date=12 января 2012|publisher=АРГУМЕНТ|accessdate=2019-03-30}}</ref>. Һуғыштың аҙағында Троцкий хужалыҡ эшмәкәрлегенә иғтибар бирә башлай. Был юҫыҡта уның беренсе эксперименты 1920 йылдың ғинуарында Беренсе хеҙмәт армияһын ойоштороу булып тора. Әммә әлеге тәжрибә бик уңышһыҙ була. Төрлө баһалар буйынса, трудармияны ойоштороу осоронда уның бары тик 10-23 % хеҙмәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, ә хәрби ойошма тыныс шарттарҙа эшләү өсөн ҡулайлашмаған була, бынан тыш, уларҙы даими рәүештә нарядтарға һәм хәрби әҙерлек сараларына йәлеп итәләр. Шуға ҡарамаҫтан бөтә 1920 йыл тиерлек һәм 1921 йылдың тәүге айҙары "хәрби коммунизм" билдәһе аҫтында үтәләр, шул иҫәптән яңы хеҙмәт армияларын ойоштороуҙар. Беренсе хеҙмәт армияһы советы рәйесе (1920 йылдың ғинуар-феврале) һәм юлдар наркомы (1920 йылдың марты — 1921 йылдың апреле) булараҡ Троцкий үҙен халыҡ хужалығын милитаризациялау яҡлы итеп таныта. В своём выступлении на III Бөтә Рәсәй профсоюздар съезында 1920 йылдың 9 апрелендә ул үҙенең кредоһы менән таныштыра: {{Цитата башы}} ……Меньшевиктар үҙҙәренең резолюцияһында мәжбүри хеҙмәт һәр саҡ аҙ етештерәүсәнле була тип әйтһәләр, улар буржуаз идеологияһы әсирлегендә һәм социалистик хужалыҡтың төп нигеҙҙәрен иңҡар итәләр… Беҙ буржуазия ирекле тип исемләгән ялланған хеҙмәтте беләбеҙ. Ә беҙ быға хужалыҡ планы нигеҙендә бөтә халыҡ өсөн мәжбүри, йәғни илдең һәр хеҙмәткәре өсөн мотлаҡ йәмғиәт- нормаллаштырылған хеҙмәтте ҡаршы ҡуябыҙ. Бынан тыш социализмға күсеү тураһында уйларға ла ярамай…Мәжбүри хеҙмәт етештереүмәнле түгел, тиҙәр. Әгәр был дөрөҫ булһы, бөтә социалистик хужалығы юҡҡа сығыуға дусар буласаҡ, сөнки хужалыҡ үҙәге тарафынан илдең бөтә эш көстәрен өҫтән бүлеүҙән тыш социализмға башҡа юлдар юҡ. … Әгәр эшселәр урындан-урынға күсеү, заводты теләгән ваҡытта ташлап китеү иреклеген һаҡлап ҡалһалар, хәҙерге шарттарҙа, бөтә тормоштоң , бөтә етештереү һәм транспорт аппаратының ҡот осҡос ҡуҙғыған шарттарҙа, былар бөтәһе лә эшселәр класының тулыһынса ҡыйратылыуына һәм юҡҡа сығыуына, беҙҙең сәнәғәттең иртәге көнөн тулыһынса иҫәпкә алып булмауға килтерәсәк. атылған Если рабочие сохранят то, что называлось свободой передвижения, свободой покидать завод в любое время, в поисках лучшего куска хлеба. Хеҙмәт милитаризацияһы айырым сәйәсмәндәрҙең уйҙырмаһы йәки беҙҙең хәрби ведомствоның уйҙырмаһы түгел. Хеҙмәт милитаризацияһы... эшсе көстәрҙе ойоштороуҙың ҡотолғоһоҙ төп ысула булып тора…<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm Л. Троцкий. Профсоюзы и милитаризация труда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216164330/http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |date=2017-02-16 }}</ref> {{Цитата аҙағы}} Профсоюздар тураһындағы дискуссия барышында (1920 йылдың ноябре — 1921 йылдың марты) Троцкий сәнәғәтте дөйөм милитаризациялау яҡлы булып сығыш яһай һәм профсоюздарҙы "привод ҡайыштары" сифатында ҡулланырға ниәтләүен йәшермәй. Замандашы С. И. Либермандың хәтерләүенсә, Граждандар һуғышы тамамланыуы менән Троцкий армияны демобилизацияларға йыйынмай, ә киреһенсә, халыҡ хужалығын милитаризацияларға теләй. Революция һәм Граждандар һуғышы йылдарында Троцкий ысынында дәүләттә икенсе кеше була; ҡеүәтле большевистик пропагандистик машинаһы Троцкий тирәләй «еңеү белмәҫ Ҡыҙыл армияның юлбашсыһы» героик ореолы булдыра. Петроград оборонаһында ҡатнашыу өсөн Троцкий Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, уның хөрмәтенә эсминец һәм бронепоезд исемләнә, 1923 йылда Гатчина ҡалаһы Троцк ҡалаһы тип үҙгәртелә. "йтергә кәрәк, бындай хөрмәткә күп кенә большевистик юлбашсылары, шул иҫәптән Сталин, лайыҡ була. Әммә Троцкийҙың хеҙмәт армияларын ойоштороуҙа ҡатнашыуы һәм уның «профсоюздарҙы өҫтөн-аҫҡа әйләндереү» тәҡдиме уның абруйын бик ныҡ төшөрә; артабанғы «гайканы бороп ҡуйыу»ҙы илдә бер кем аңлай алманы. Шул уҡ ваҡытта Троцкийҙың «хәрби коммунизмға» ҡарашы күпкә ҡатмарлыраҡ ине — нәҡ ул 1920 йылдың февралендә беренсе булып X съезда ҡабул ителгән ҡарарҙар менән бөтөнләй тап килмәгән продразверстканы бөтөрөү буйынса саралар тәҡдим итә. Ленин тәҡдиме буйынса иғлан ителгән НЭП (яңы иҡтисад сәйәсәте) ысынында иҡтисадта капитализм реставрацияһы ине, әммә шул уҡ ваҡытта ул сәйәсәттә либералләштереүгә алып килмәй. Киреһенсә, 1920-сы йылдарҙағы иҡтисади либерраләштереү дөйөм «гайканы бороу» менән бер үк ваҡытта сәйәси өлкәлә лә йәйелә. Быға тиклем легаллеген һаҡлап килгән партиялар тарҡатыла, ә большевистик партияның үҙендә ниндәй булһа ла оппозицияларҙы яйлап юҡҡа сығарыу курсы ҡабул ителә. Төп иғтибарҙы партия «иҫке режимдың» төп идеологик таянысы — сиркәүгә йүнәлтә. Граждандар һуғышы тамамланыу менән большевиктар сиркәү ҡомартҡыларын тартып алыу кампанияһын ойошторалар. Бөтә ошо процестарҙа Троцкий бик әүҙем ҡатнаша. Мәҫәлән, ул Шляпников — Коллонтайҙың «эшселәр оппозицияһы» тураһында ҡырҡа кире ҡарашта була. Ул большевиктарға ҡаршы террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнгән эсерҙарға ҡаршы асыҡ процестарҙы хуплап сыға, әммә уның тәҡдиме буйынса үлем хөкөмдәре, улар артабан большевиктарға ҡаршы ҡораллы көрәш менән шөғөлләнмәү шарты менән, «шартлыларға» алмаштырыла. Шулай итеп, эсерҙарҙың лидерҙары ысынында заложниктарға алына. Троцкий етәкселеге аҫтындағы Ҡыҙыл Армия Граждандар һуғышында еңеүгә өлгәшә һәм большевизмды һәләкәттән ҡотҡара. Әммә һуғыш тамамланыу менән Троцкий кәрәкмәй булып сыға. шул уҡ ваҡытта хәрби осорҙа армия башында торған Троцкийҙың ҡулдарында бер нисә йыл рәттән сикләнмәгән власть була. Граждандар һуғышы йылдары унда баштан уҡ булған авторитар етәкселек стилен нығыталар, ә ул ваҡыттағы партияла коллегиаль стиль ҡабул ителгән була. Нагловскоий А. Д. фекеренсә, Троцкий үҙенең эргәһендә аракчеевщина атмосфераһын тыуҙыра. Ҡарт большевиктар Троцкийҙың партия алдындағы ҡаҙаныштарын танырға мәжбүр булалар, әммә шул уҡ ваҡытта улар уны 1917 йылдың июлендә генә большевиктарға ылыҡҡан әпкәләй (выскочка) тип һанайҙар. Революцияға тиклем Троцкий большевиктар һәм меньшевиктар араһында бик оҙаҡ икеләнеп, теге йәки был яҡҡа ҡушылмай; ысынында ул һәр саҡ үҙ партияһын һәм үҙ тәғлимәтен булдырырға теләй. Һуғыш осоронда ҡулланған ҡаты саралар ҙа Троцкийға ҡаршы дошмандар өҫтәй, улар араһында иң хәүефлеләре — Зиновьев һәм Сталин. Лениндың сәйәси эшмәкәрлектән ситләшеүенән һуң Троцкийҙың яҙмышы алдан хәл ителеп ҡуя - партияның юғары ҡатламы уға ҡаршы берләшә. === Сәйәси эшмәкәрлеге (1919—1921) === 1919 йылда [[Коминтерн]] Манифестын яҙа.. 1919 йылдың мартында РКП (б)-ның VIII съезы политбюроны даими рәүештә ғәмәлдә булған орган булараҡ тергеҙә һәм Троцкий РКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының беренсе составына инә 1922 йылда Рабкрин эшмәкәрлеге һәм милли мәсьәләләрҙе хәл итеү буйынса ҡәнәғәтһеҙлек нигеҙендә Троцкий һәм Ленин араһында бәйләнештә булдырыла башлай, әммә Ленин ҡаты ауырып китә һәм сәйәси тормоштан ситләшә. === РКП(б) эсендә көрәш башланыуы === ==== 1922 йыл. Зиновьев-Каменев-Сталин «тройкаһы» барлыҡҡа килеүе ==== Ленин һаулығының насарайыуы һәм Граждандар һуғышының тамамланыуы алғы планға власть проблемаһын, кемдең Лениндың вариҫы һәм дәүләттең яңы етәксеһе булыу мәсьәләһен алғы планға сығара. Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаларына ебәрелгән йәшерен һығымтала Лениндың ауырыуы етди икәне һыҙыҡ өҫтөнә алына. Беренсе инсульт булғандан һуң берлектә Троцкий менән көрәш алып барыу өсөн Каменев, Зиновьев һәм Сталин составындағы «тройка» барлыҡҡа килә<ref name="lib.ru">[http://lib.ru/MEMUARY/BAZHANOW/stalin.txt Борис Бажанов. Воспоминания бывшего секретаря Сталина]</ref>. Профессор Волкогонов ошолай тип яҙа: «Сталин, Каменев һәм Зиновьев Троцкийға ҡарата үҙҙәренең ниәттәрен йәшермәйҙәр, Троцкий үҙе әллә ҡасандан күңеленән ул ғына Лениндың вариҫы була ала һәм тарих логикаһына ярашлы был урын уның өсөн „броняланған“ тип һанай»<ref>[http://www.razlib.ru/istorija/lenin_politicheskii_portret_kn_2/p4.php Глава 4 Мавзолей ленинизма / Ленин: политический портрет. Кн. 2]</ref>. 1922 йылдың декабрендә Лениндың хәле ҡырҡа насарая, 16 декабрҙә икенсе инсульт һуға. Большевитар лидерҙарына, шул иҫәптән, Лениндың үҙенә лә, уның ғүмере сикле икәне асыҡ була. [[1922 йыл]] дың 3 апрелендә Каменев һәм Зиновьев тәҡдиме буйынса РКП(б)Үҙәк Комитетының Генераль секретары вазифаһы раҫлана, һәм шулай уҡ уларҙың тәҡдиме буйынса әлеге вазифаға Сталин тәғәйенләнә. Башта был вазифа техник булараҡ күҙ алдына килетерелә, шуға күрә Троцкийҙы бер нисек тә ҡыҙыҡһындырмай, сөнки ул дәүләт башлығы Совнарком Рәйесе була, тип аңлай. Сталин ысынында Үҙәк Комитеттың бер нисә ошондайыраҡ «техник» органын биләй: Үҙәк Комитеты Секретариаты, Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы, Политбюро составына инә, төп контроль органы Рабкринда етәкләй. Шулай уҡ Сталин төп партия контроль органы башлығы вазифаһына үҙенең фекерҙәше В. В. Куйбышевты тәҡдим итә. шулай итеп, Сталин үҙенең йоғонтоһо көсөл осорҙа «техник» дәүләт аппаратын өтәкләүгә өлгәшә. 1922 йыл дауамында Ленин бер аҙ ваҡытҡа эшкә сыға. Ул шәхсән үҙе милли мәсәлә буйынса ҡәтғи бәхәскә ҡыҫтырыла һәм РСФСР-ҙың «автономлаштырыу» планын тәнҡит утына тота. Ленин союздаш республикалар берләшмәһе булараҡ СССР-ҙы булдырыу планын тәҡдим итә. Шулай уҡ [[1922 йыл]]да ленин Троцкийға Совнарком рәйесенең дүрт урынбаҫары урынын тәҡдим итә; Ленин тәҡдим иткән резолюция өсөн Политбюроның бөтә ағзалары ла тауыш бирә — Троцкийҙан башҡа, ул әлеге вазифаны әһәмиәтһеҙ тип һанай. 1922 йылғы «Милләттәр мәсьәләһенә йәки „автономлаштырыу“ тураһында» исемле хеҙмәтендә Ленин ҡырҡа ҡәтғи рәүештә — бюрократ аппаратының артыуын, шулай уҡ ул Сталиндың «автономлаштырыу» планын (Рәсәй империяһының элекке милли сиктәрен РСФСР-ға СССР проекты урынына автономиялы республикалар булараҡ индереү) тәнҡитләй. Троцкий үҙенең "Минең ғүмерем"автобиографик эшендә был юҫыҡта «Ағымдағы эштәр өсөн күп осраҡтарҙа Ленинға, миңә ҡарағанда, Сталинға, Зиновьевҡа йәки Каменевҡа таяныуы уңайлыраҡ…минең үҙ ҡараштарым, эш алымдарым, ысулдарым…мин йомош атҡарыусы була алмағанымды ул бик яҡшы аңлай ине», тип таный. [[Файл:Троцкий_и_Серебряков_(1925).jpg|мини|271x271пкс|Л. Д. Троцкий 1923 йылда]] 1922 йылдың 16 декабрендәге Лениндың инсультынан һуң Зиновьев-Каменев-Сталин «тройкаһы» 1923 йылдың ғинуарынан эш механизмын тулыһынса булдыра. Сталиндың секретарҙарының береһе Борис Бажанов ошолай тасуирлай әлеге эш механизмын: {{Цитата башы}} Политбюро — властың үҙәк органы. Ул ил (хатта донъя революцияһы) менән мөһим идара итеү мәсьәләләрен хәл итә. …Әммә Политбюро ултырышының тәртибе… «тройка» раҫлай. Политбюро ултырышы алдынан Зиновьев, Каменев һәм Сталин йыйылалар, башта йышыраҡ Зиновьев фатирында, һуңынан ғәҙәттә Үҙәк Комитетындағы Сталин кабинетында. рәсми рәүештә — Политбюро повесткаһын раҫлау өсөн. Бер ниндәй ҙә устав йәки регламент менән повестканы раҫлау мәсьәләһе ҡаралмаған.<…> тройканың ошо ултырышы йәшерен хөкүмәттең, атап әйткәндә, бөтә төп мәсьәләләрен алдан хәл итеүсе ысын ултырышы. Формаль рәүештә тройка Политбюро ултырышында мәсьәләне ҡуйыуҙы йәки уға икенсе йүнәлеш биреүҙе хәл итә. Ысынында тройка ағзалары, нисегерәк был мәсьәләне иртәгә үтә торған Политбюро ултырышында хәл итеү буйынса һөйләшәләр, ҡарарҙы алдан уйлаштыралар, хатта үҙ-ара иртәгәге ултырыштағы ролдәрҙе бүлешеп алалар… Иртәгә Политбюро ултырышында фекер алышыу үткәрелә, ҡарарҙар ҡабул ителәсәк, әммә бөтә мөһим нәмә бында, үҙ-ара, һөйләшелә; асыҡтан-асыҡ һөйләшелә, үҙ-ара (бер-береңдән тартыныа тормайһың инде)З һәм ысын хакимлыҡ итеүселәр менән. Дөрөҫөн әйткәндә, бына ошо була ла инде ысын хөкүмәт<ref name="lib.ru"/>.{{Цитата аҙағы}} Как впоследствии утверждал сам Троцкий, в декабре 1922 — январе 1923 их с Лениным позиции снова сблизились по вопросам монополии внешней торговли, национально-административного устройства СССР (проект «союзных республик» против проекта «автономизации РСФСР») и борьбы с усилением бюрократии. План Ленина «по борьбе с бюрократией» состоял в расширении ЦК в несколько раз, усиления контрольного органа — Рабоче-крестьянской инспекции (Рабкрин), образования комиссии ЦК по борьбе с бюрократизмом. Предложенные Лениным меры формально были реализованы «тройкой» Зиновьев-Каменев-Сталин: ЦК был расширен с 27 до 40 человек (вместо предлагавшихся Лениным 50-100), а разнообразные контрольные органы (Рабкрин, ЦКК и др.) никаких успехов в борьбе с бюрократией не достигли. По итогам XII Съезда РКП(б), прошедшего в апреле 1923 года, Рабкрин был объединён с ЦКК во главе со сторонником Сталина Куйбышевым. Согласно предложениям Ленина, в Рабкрин действительно были введены рабочие «от станка», однако они составили лишь треть членов этого контрольного органа. [[Файл:Ogoniok_1923_Lev_Trotski_in_presidium.jpeg|мини|230x230пкс|Л. Д. Троцкий 1923 йылда ]] == Троцкий сәнғәттә == Троцкий тураһында бик күп тулы метражлы нәфис фильмдар төшөрөлгән. 2017 йылда режиссёр Александр Котт «Троцкий» телесериалын төшөрә, төп ролде Константин Хабенский башҡара. Троцкий «ҡарт революционерҙар иҫәбенән оппозиция лидеры» булараҡ Дж. Оруэллдың ике романында һүрәтләнә — «Скотный двор» (''Сноуболл'' — Снежок) һәм «1984» (''Эммануэль Голдстейн'')<ref>[http://www.isj.org.uk/index.php4?id=11&issue=104 Isaac Deutscher: the prophet, his biographer and the watchtower]</ref><ref>[https://www.questia.com/googleScholar.qst;jsessionid=KGhdWh8W0MFlszm6nb2Tq29lZ28QqdYsvnGgd0QNjGHBNxhGT1LW!-1543314770!2042080103?docId=104187370 George Orwell: The Critical Heritage Book by Jeffrey Meyers; Routledge, 1997]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Троцкий образы — кинола == * «[[Октябрь (фильм)|Октябрь]]», СССР, 1927 * Лео Ланс — «Манхеттен мелодрамаһы» («Manhattan Melodrama»), США, 1934 * Дж. Керрол Нейш — «Британ агенты» («British Agent»), США, 1934 * Сэм Голденберг — «Мәскәүгә миссия» («Mission to Moscow»), США, 1943 * «Вихри враждебные», СССР, 1953 * Д. Ф. Барри — «Ни өсөн урыҫтар революция эшләнеләр?» («Why Russians Are Revolting»), АҠШ, 1970 * Брайан Кокс — «Николай һәм Александра» («Nicholas and Alexandra»), США, 1971 * Ричард Бартон — «Троцкийҙы үлтереү]]», Италия, Франция, Великобритания, 1972 * Майкл Китчен — «Падение орлов» («Fall of Eagles»), Англия, 1974 * Ив Пино — «Стависки» («Stavisky…»), Франция, 1974 * Анри Верло — «Сталин-Троцкий» («Staline-Trotsky: Le pouvoir et la révolution»), Франция, 1979 * Стюарт Ричман — «Ҡыҙылдар», АҠШ, 1981 * Макс Керлов — «Фрида», Мексика, 1986 * Филипп Мэдок — «Зина», Великобритания, 1985 * Ефим Копелян — «Октябрь көндәрендә», СССР, 1958; ««Аврора» залпы», 1966 * ?? — «Красные колокола. 2-се Фильм. Я видел рождение нового мира (фильм)|Красные колокола]]», СССР, Мексика, Италия, 1983 * Лев Лемке — «Эсперанса», СССР, Мексика, 1988; «Враг народа — Бухарин», СССР, 1990 * Дэниэл Мэсси — «Сталин», США, Венгрия, 1992 * Виктор Сергачёв — «Троцкий», Россия, Австрия, Мексика, США, Швейцария, 1993 * Владимир Осипчук — «Раскол», Россия, 1993 * Сергей Сергеев — «Вперёд, за сокровищами гетмана!|uk|Вперед, за скарбами гетьмана!}}", 1993 * ?? — «Ленин в огненном кольце», 1993 * ?? — «Под знаком Скорпиона», Россия, Германия, 1995 * Валерий Кухарешин — «Романовы. Венценосная семья», Россия, 2000 * Эндрю Хьюлес — «Семь дней» («Seven Days»), США, 1998 * Джеффри Раш — «Фрида», Канада, США, Мексика, 2002 * Валерий Шевченко — «Моя Пречистенка / Две любви», Россия, 2003 * Евгений Князев — «Девять жизней Нестора Махно (телесериал)», Россия, 2006; «Страсти по Чапаю», Россия, Украина, 2013 * Виталий Кузьмин — «Столыпин… Невыученные уроки (телесериал)», Россия, [[2006]] * Семён Мендельсон — «Шагал — Малевич», Россия, [[2013]] * Евгений Миллер — «Крылья империи», Россия, 2017 * Константин Хабенский — «Троцкий (телесериал)]]», Россия, 2017; «Есенин (телесериал)», Россия, 2005 * Генри Гудмэн — «Избранный» / El elegido (Испания, 2016) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} ; Башҡа эштәр * ''Островский А. В.'' О родственниках Л. Д. Троцкого по материнской линии (статья) — Из глубины времен. Выпуск 4. СПб., 1994. * ''Островский А. В.'' Бронштейн В. Б. Л. Д. Троцкий: его ближайшие и дальние родственники (литературная запись, комментарии) — Из глубины времен. Выпуск 4. СПб., 1994. * {{Китап|автор={{comment|Sinclair L.|Sinclair, Louis}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Trotsky. A Bibliography. 2 vol|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=Camelot Press Ltd|место=Brookfield|издательство=Gover Publishing Company|год=1989|том=2|страницы=|страниц=1350|серия=|isbn=0-85967-820-2|тираж=|ref=Sinclair}} * {{Китап|автор={{comment|Knei-Paz B.|Knei-Paz, Baruch}}|часть=|заглавие=[[Социальная и политическая мысль Льва Троцкого]]|оригинал=The Social and Political Thought of Leon Trotsky|ответственный=|место=|издательство=[[Oxford University Press]]|издание=1st|год=1978|страницы=|allpages=652|серия=|тираж=|isbn=9780198272335|ref=Knei-Paz}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Иванов, Александр Александрович (историк)|Иванов А. А.]]|заглавие=Первая ссылка Льва Троцкого|ссылка=http://zaimka.ru/ivanov-trotsky/|издание=Клио|год=2013|выпуск=9 (81)|страницы=120—127|issn=2070-9773|ref=Иванов}} * {{Китап|автор={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}}|часть=Leon Trotsky and 1905|ссылка часть=|заглавие=The Russian Revolution of 1905: Centenary Perspectives|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=ed. {{comment|A. J. Heywood|Heywood, Anthony J.}}, {{comment|J. D. Smele|Smele, Jonathan D.}}|издание=|место=|издательство=[[Routledge]]|год=2013|том=|страницы=|allpages=336|серия=Routledge Studies in Modern European History, Vol. 9|isbn=9781134253302|тираж=|ref=Thatcher}} * {{Китап|автор=[[Тютюкин, Станислав Васильевич|Тютюкин С. В.]]|часть=«Ликвидаторы» и «партийцы». Августовский блок|ссылка часть=|заглавие=Меньшевизм: страницы истории|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2002|том=|страницы=|страниц=560|серия=|isbn=5-8243-0310-X|тираж=1500|ref=Тютюкин}} * {{Китап|автор={{comment|Амиантов Ю. Н.|Амиантов, Юрий Николаевич}}, {{comment|Розенталь И. С.|Розенталь, Исаак Соломонович}}|часть=Введение. Две конференции: причины, решения, результаты|ссылка часть=|заглавие=Конференции РСДРП 1912 года. Документы и материалы|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2008|том=|страницы=|страниц=1120|серия=Политические партии России. Конец XIX — первая треть XX века. Документальное наследие|isbn=978-5-8243-0954-6|тираж=800|ref=Амиантов, Розенталь}} * {{БСЭ2|автор=|том=1|страницы=65—66|ref=БСЭ}} * {{Книга:Советская историческая энциклопедия|часть=Августовский антипартийный блок|ссылка=|том=1|столбцы=71}} * {{Китап|автор=|часть=Борьба большевиков против троцкизма. Августовский блок|ссылка часть=|заглавие=[[Краткий курс истории ВКП(б)|История Всесоюзной коммунистической партии (большевиков). Краткий курс]]|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=ред. Комиссия ЦК ВКП(б)|издание=|место=|издательство=ЦК ВКП(б) «Правда»|год=1938|том=|страниц=356|allpages=|серия=|isbn=|тираж=1000000|ref=Краткий курс}} * {{Мәҡәлә|автор={{comment|Corney F.|Corney, Frederick}}|заглавие=Trotskii and the Vienna Pravda, 1908—1912|ссылка=http://www.tandfonline.com/doi/citedby/10.1080/00085006.1985.11091805|издание=Canadian Slavonic Papers|год=1985|том=27|выпуск=3|страницы=248—268|issn=0008-5006|doi=10.1080/00085006.1985.11091805|язык=en|ref=Corney}} * {{Мәҡәлә|автор={{comment|Brahm H.|Brahm, Heinz}}|заглавие=Trotzkis journalistische Lehr- und Wanderjahre|ссылка=https://www.tib.eu/de/suchen/id/BLSE:RN114274951/Trotzkis-journalistische-Lehr-und-Wanderjahre/?tx_tibsearch_search%5Bsearchspace%5D=tn|язык=de|издание=Österreichische Osthefte|издательство=Peter Lang GmbH|год=2001|том=43|выпуск=|номер=3|страницы=297—310|issn=0029-9375|ref=Brahm}} * {{Мәҡәлә|автор={{comment|Heyman N. M.|Heyman, Neil M.}}|заглавие=Leon Trotsky's Military Education: From the Russo-Japanese War to 1917|ссылка=https://www.jstor.org/stable/1877818|издание=The Journal of Modern History|год=1976|том=48|выпуск=S2|страницы=71–98|doi=10.1086/241524|issn=0022-2801|язык=en|ref=Heyman}} * {{Мәҡәлә|автор={{нп5|Каракасайду, Анастасия|Karakasidou A.||Anastasia Karakasidou}}|заглавие=The Burden of the Balkans|ссылка=https://muse.jhu.edu/article/2155|издание=Anthropological Quarterly|год=2002|том=75|выпуск=3|страницы=575–589|issn=1534-1518|doi=10.1353/anq.2002.0044|язык=en|ref=Karakasidou}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Тодорова, Мария|Todorova M.]]|заглавие=War and Memory: Trotsky's War Correspondence from the Balkan Wars|ссылка=http://sam.gov.tr/wp-content/uploads/2013/09/Maria_Todorova.pdf|издание=Perceptions: Center for Strategic Research (SAM)|ответственный=Ministry of Foreign Affairs, Turkey|год=2013|номер=2|том=XVIII|страницы=5—27|issn=|doi=|язык=en|ref=Todorova}} * {{Китап|автор={{comment|Wörsdörfer R.|Wörsdörfer, Rolf}}|часть=Trotzki und die nationale Frage auf der Balkanhalbinsel (1908—1914)|ссылка часть=|заглавие=Archiv für die Geschichte des Widerstandes und der Arbeit|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=eds. Wolfgang Braunschädel, Johannes Materna|издание=|место=Fernwald|издательство=Germinal Verlag|год=1991|том=Heft 11|pages=125—140|allpages=304|серия=ISSN 0936-1014|isbn=3-88663-411-6|тираж=|ref=Wörsdörfer}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Тэтчер, Ян|Thatcher I.]]|заглавие=Trotsky and ''Kievskaya Mysl’''|ссылка=|издание=Irish Slavonic Studies|год=1993|том=|выпуск=14|страницы=87—102|issn=0260-2067|doi=|язык=en|ref=Thatcher}} * {{Китап|автор={{comment|Schwarz P.|Schwarz, Peter}}|часть=Einleitung|ссылка часть=|заглавие=Die Balkankriege 1912—13|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Lev Trockij; Hannelore Georgi, Harald Schubärth|издание=|место=|издательство=Mehring Verlag|год=1996|том=|страницы=|allpages=585|серия=|isbn=9783886340583|тираж=|ref=Schwarz}} * {{Китап|автор={{comment|Adanır F.|Adanır, Fikret}}|часть=Non-Muslims in the Ottoman Army and the Ottoman Defeat in the Balkan War of 1912–1913|ссылка часть=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:osobl/9780195393743.001.0001/acprof-9780195393743-chapter-6|заглавие=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=eds. Ronald Grigor Suny, Fatma Müge Göçek, Norman M. Naimark|издание=|место=|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2011|том=|страницы=|allpages=464|серия=|isbn=9780195393743|тираж=|ref=Adanır}} * {{Китап|автор=[[Червенков, Николай Николаевич|Червенков Н. Н.]], [[Шкундин, Григорий Давидович|Шкундин Г. Д.]]|часть=Балканские войны|ссылка часть=|заглавие=Болгария в XX веке: Очерки политической истории|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=ред. [[Валева, Елена Любомировна|Е. Л. Валева]]|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2003|том=|страниц=464|allpages=|серия=|isbn=5-02-008858-7|тираж=|ref=Червенков, Шкундин}} * {{Китап|автор=[[Андерсон, Перри|Андерсон П.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Размышления о западном марксизме; На путях исторического материализма|оригинал=|ссылка=http://www.scepsis.ru/library/id_1818.html|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Интер-Версо|год=1991|том=|страниц=271|allpages=|серия=|isbn=5-85217-009-7|тираж=10000|ref=Андерсон}} * {{Китап|автор=[[Тэтчер, Ян|Thatcher I.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Leon Trotsky and World War One: August 1914 — February 1917|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|год=2000|том=|страницы=|allpages=262|серия=|isbn=9781403913968|тираж=|ref=Thatcher}} * {{Китап|автор=[[Брупбахер, Фриц|Brupbacher F.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=60 Jahre Ketzer. Selbstbiographie|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Zürich|издательство=Verlaggenossenschaft|год=1973|том=|страницы=|allpages=381|серия=|isbn=|тираж=|ref=Brupbacher}} * {{Китап|автор={{comment|Ackerman K. D.|Ackerman, Kenneth D.}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=[[Троцкий в Нью-Йорке (книга Акермана)|Троцкий в Нью-Йорке]]|оригинал=Trotsky in New York, 1917: A Radical on the Eve of Revolution|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Oxford|издательство=Counterpoint|год=2016|том=|страницы=|страниц=396|серия=|isbn=9781619028739|тираж=|ref=Ackerman}} * {{Мәҡәлә|автор={{comment|Jones D. R.|Jones, David Robert}}|заглавие=Documents on British Relations with Russia, 1917—18: The Trotsky affair, April 1917|ссылка=|издание=Canadian-American Slavic Studies|оригинал=|место=Bakersfield, CА|год=1979|номер=3|выпуск=13|issn=0090-8290|страницы=310—331|doi=10.1163/221023979X00159|язык=en|ref=Jones}} * {{Мәҡәлә|автор=Tennyson B.|заглавие=Trotsky was interned here|ссылка=http://thechronicleherald.ca/thegreatwar/1239355-trotsky-was-interned-here#.WMgf_GK3akp|издание=The Chronicle Herald|место=Halifax|год=2015|номер=|выпуск=|issn=|страницы=|ref=Tennyson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016230628/http://thechronicleherald.ca/thegreatwar/1239355-trotsky-was-interned-here#.WMgf_GK3akp|archivedate=2017-10-16}} * {{Китап|автор={{comment|Corney F. C.|Corney, Frederick C.}}|часть=Anatomy of a Polemic|ссылка часть=|заглавие=Trotsky’s Challenge: The ‘Literary Discussion’ of 1924 and the Fight for the Bolshevik Revolution|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Brill|год=2015|том=|страницы=|страниц=856|серия=Historical Materialism Book Series|isbn=9789004306660|тираж=|ref=Corney}} * {{Китап|автор={{comment|Saccarelli E.|Saccarelli, Emanuele}}|часть=|заглавие=Gramsci and Trotsky in the Shadow of Stalinism: The Political Theory and Practice of Opposition|ответственный=|место=|издательство=[[Routledge]]|издание=|год=2008|том=|страницы=|allpages=320|серия=|тираж=|isbn=9781135899806|ref=Saccarelli}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Мамонов, Владимир Федорович|Мамонов В. Ф.]]|заглавие=Возвращение Троцкого|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/vozvraschenie-trotskogo.pdf|издание=Вестник Челябинского государственного университета|год=1991|том=1|выпуск=1|issn=1994-2796|страницы=76—81|ref=Мамонов}} * Л. Д. Троцкий: pro et contra, антология / Сост., вступ. статья, коммент. А. В. Резника. — СПб.: РХГА, 2016. * {{Китап|автор=Резник А.В.|часть=|заглавие=Троцкизм и Левая оппозиция в РКП(б) в 1923-1924 годы|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Свободное марксистское издательство|год=2010|том=|страницы=|страниц=112|серия=|isbn=978-5-98063-017-1|тираж=}} * ''Смирнов И. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_127.html Пророчество Троцкого]. * ''А. А. Гусейнов.'' [http://guseinov.ru/publ/troz.html Этика Троцкого // Этическая мысль: Научно-публицистические чтения / Под ред. А. А. Гусейнова. М.: Республика, 1992. С. 264—285.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608074444/http://guseinov.ru/publ/troz.html |date=2017-06-08 }} * ''Вишняк М. В.'' [http://socialist.memo.ru/books/perli/vishnak/v06.htm ОКТЯБРЬ ВЪ «АВТОБИОГРАФІИ» Л. ТРОЦКАГО]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Аксельрод Ю. С.'' Мой дед Лев Троцкий и его семья: Личный взгляд, воспоминания, материалы, документы. — М.: Центрполиграф, 2013. — 445 с., ил. — 2500 экз. — ISBN 978-5-227-04169-2. * ''Резник А. В.'' Троцкий и товарищи: левая оппозиция и политическая культура РКП (б), 1923—1924 годы. — СПб.: Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге, 2017. — 382. [http://eupress.ru/books/index/item/id/264 - ISNB ''978-5-94380-224-9''] * {{Китап|автор=Давид Кинг.|заглавие=Троцкий. Биография в фотодокументах|место=Екатеринбург|издательство=«СВ-96»|год=2000|isbn=5-89516-100-6}} * ''Вадим Роговин.'' «Была ли альтернатива?»: «„Троцкизм“-взгляд через годы», «Власть и оппозиции», «Сталинский неонэп», «1937», «Партия расстрелянных», «Мировая революция и мировая война», «Конец означает начало». [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/][http://trst.narod.ru/rogovin/index.htm] * ''Сироткин, Владлен Г.'' Почему Троцкий проиграл Сталину? — M.: Алгоритм, 2004. * Leon Trotsky: the Man and His Work. Reminiscences and Appraisals, ed. Joseph Hansen. New York, Merit Publishers, 1969. * The Unknown Lenin, ed. Richard Pipes (New Haven, Yale University Press, 1996). * ''Михаил Станчев, Георгий Чернявский.'' Л. Д. Троцкий, Болгария и болгары. — София: БАН, 2008. * Isaac Don Levine. The Mind of an Assassin, New York, New American Library/Signet Book, 1960.{{Проверить авторитетность|16|05|2016}} * ''Кембаев Ж. М.'' Идея «Соединённых Штатов Европы» в политико-правовых взглядах В. И. Ленина и Л. Д. Троцкого // Право и политика. 2011. № 9. С.1551-1557.{{Проверить авторитетность|16|05|2016}} * ''Фесенко A. М.'' К вопросу о «Новом курсе» Л. Д. Троцкого // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 9. — С. 261—266.{{Проверить авторитетность|16|05|2016}} * {{Китап|автор=Энтони Брентон|заглавие=Историческая неизбежность? Ключевые события Русской революции (Сборник статей)|оригинал=Tony Brenton. Historically Inevitable?: Turning Points of the Russian Revolution|место=М.|издательство=Альпина Нон-Фикшн|год=2017|allpages=414|isbn=978-5-91671-757-0|тираж=|ref=Брентон}} * {{Китап|автор=[[Зив, Григорий Абрамович|Зив Г. А.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Троцкий. Характеристика. (По личным воспоминаниям)|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Нью-Йорк|издательство=Народоправство|год=1921|том=|страницы=|страниц=96|серия=|isbn=|тираж=|ref=Зив}} ; Троцкийҙы үлтереү ; Троцкийҙың эштәре * [http://trotsky.ru Сайт, посвящённый Льву Троцкому и троцкистскому движению] * [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm Работы Л. Троцкого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221054618/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm |date=2008-02-21 }} * [http://www.trotskyana.net/ The Lubitz TrotskyanaNet] dealing with Leon Trotsky, Trotskyism and Trotskyists (English) ; Петербург тарихи клубы « Петербург радиоһы» * [http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d_trockom-1.mp3 «Лев Троцкий». Передача 1-я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201224245/http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d_trockom-1.mp3 |date=2019-02-01 }} * [http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d._trockom-3.mp3 «Лев Троцкий». Передача 3-я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201172340/http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d._trockom-3.mp3 |date=2019-02-01 }} * [http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d._trockom-5.mp3 «Лев Троцкий». Передача 5-я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201172117/http://konkir.ru/sites/default/files/audio/beseda_o_l.d._trockom-5.mp3 |date=2019-02-01 }} ; Башҡалар [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:РСДРП ағзалары]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Сәйәси псевдонимдар]] [[Категория:Шәхестәр:Одесса]] [[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Украина революционерҙары]] [[Категория:Мехикола вафат булғандар]] [[Категория:1940 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 августа вафат булғандар]] [[Категория:1879 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Коминтерн башҡарма комитеты ағзалары]] lamvjvy2at5lv7ias7xagc1g91gqgk7 Уэбер Мэри Эллен 0 158201 1295007 937293 2026-04-30T05:42:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295007 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Уэбер Мэри Эллен''' ({{lang-en|Mary Ellen Weber}}; тыуған [[1962 йыл|1962]]) — НАСА [[космонавт]]ы. STS-70 (1995, «Дискавери») һәм STS-101 (2000, «Атлантис») шаттлдарында ике тапҡыр йыһанға оса, ғалим. == Биографияһы == [[Файл:STS-70_Mating_-_GPN-2000-000976.jpg|справа|мини|296x296пкс|STS-70 монтажлау корпусында.]] [[Файл:TDRS-G_at_KSC.jpg|справа|мини|347x347пкс|STS-70: TDRS-G юлдашы йыйыу цехында.]] Мэри Уэбер [[1962 йыл]]дың [[24 август|24 авгусында]] [[Огайо|Огайо штатының]] [[Кливленд]] ҡалаһында тыуған, әммә шул уҡ штаттағы Бэдфорд-Хайтсты үҙенең тыуған ҡалаһы тип һанай, унда 1980 йылда урта мәктәпте тамамлай. 1984 йылда Индиана штатының Пердью исемендәге университетында химия өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе ала. 1988 йылда [[Беркли (Калифорния)|Беркли]] ҡалаһындағы Калифорния университетында химия инженерияһы өлкәһендә магистр дәрәжәһе ала. Ире Джером Л. Элькинд, ул [[Нью-Джерси]] штатының Байон ҡалаһынан. Мэри Уэбер парашюттан һикереү менән мауыға, шулай уҡ һыу аҫтында йөҙөргә һәм осорға ярата. Уның әсәһе, Джоан Уэбер, Огайо штатының Мэнтор ҡалаһында йәшәй, ә атаһы, Эндрю Уэбер вафат булған<ref name=":0" /> == НАСА-ға тиклем == Студент сағында Уэбер Мэри Эллен [[Огайо]] штатында «Delco Electronics» ("Дженерал Моторс"тың бүлендек фирмаһы) һәм «3M» компанияларында химик машиналар эшләү өлкәһендә стажер була. Беркли ҡалаһында үҙенең докторлыҡ диссертацияһында [[кремний]] ҡатнашлығында химик реакциялар физикаһын тикшерә. "Texas Instruments"та яңы материалдарҙы һәм Sematech консорциумында һәм "[http://www.appliedmaterials.com Applied Materials] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061106120628/http://www.appliedmaterials.com/ |date=2006-11-06 }}"та компьютер чиптары әҙерләү ҡорамалдарын тикшерә. Ул бер патент алған һәм фәнни журналдарҙа туғыҙ баҫмаһы бар. == Йыһанға осоуға әҙерлек == [[1992 йыл]]дың [[31 март]]ында НАСА отрядына ун дүртенсе йыйылма составында [[Космонавт|астронавтҡа]] кандидат итеп алына. Дөйөм космос әҙерлек курстары (ОКП) буйынса уҡый башлай. Курсты тамамлап, 1993 йылдың июлендә «осоштар белгесе» квалификацияһы ала һәм НАСА астронавтар Офисына тәғәйенләнә. Уның космонавтҡа кандидаттар төркөмөндә эштәр сиктәрендә техник бурыстары: [[Флорида|Флорида штаты]]нда Кеннеди исемендәге космос тикшеренеүҙәр үҙәгендә шаттлдарҙы осорор алдынан медицина эшкәртеүендә ярҙам күрһәтеү, робототехника һәм файҙалы йөкләнеш менән эштәр. Административ эш өлкәһендә: биотехнологик контракттар сиктәрендә һатып алыуҙар буйынса Совет рәйесе була. == Йыһанға осоу == * Беренсе осоу — STS-70<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1995-035A|title=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|author=|date=|publisher=nssdc.gsfc.nasa.gov|lang=en|accessdate=2019-03-03}}</ref>, шаттл «Дискавери». 1995 йылдың 13 июленән 22 июленә тиклем «осоу белгесе» сифатында. Экипаж, төрлө эксперименттар яһау һәм күҙәтеү, мәғлүмәтте ретрансляциялау өсөн, НАСА-ның һуңғы алтынсы юлдашын орбитаға сығара. Осоу оҙайлығы 8 тәүлек 22 сәғәт 21 минут тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-70.html|title=NASA - STS-70|author=Lynda Warnock: KSC|date=|publisher=nasa.gov|lang=en|accessdate=2019-03-03}}</ref>. * Икенсе осоу — STS-101<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=2000-027A|title=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|author=|date=|publisher=nssdc.gsfc.nasa.gov|lang=en|accessdate=2019-03-03}}</ref>, шаттл «Атлантис». 2000 йылдың 19 майынан 29 майына тиклем «осоу белгесе» сифатында. Миссияһының төп бурысы булып Халыҡ-ара йыһан станцияһына (МКС) ҡулланыу материалдарын һәм ҡорамалдарҙы илтеү һәм «Заря» модулле электр ҡорамалдарын ремонтлау. Станцияға алып барылыусы ҡорамалдар һәм материалдар, ике ҡатланған «Спейсхэб» транспорт модулендә урынлаштырыла, ул шаттлдың йөк бүлегендә урынлашҡан була. Осош ваҡытында астронавтар бер асыҡ космосҡа сығыу башҡаралар. Осоу оҙайлығы 9 тәүлек 20 сәғәт 21 минут тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-101.html|title=NASA - STS-101|author=Lynda Warnock: KSC|date=|publisher=nasa.gov|lang=en|accessdate=2019-03-03}}</ref>. Йыһанға осоуҙың дөйөм оҙайлылығы — 18 көн 18 сәғәт 30 минут. == Осоштан һуң == НАСА-нан 2002 йылдың декабрь айында китә<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.astronautix.com/w/webermary.html|title=Weber, Mary|author=|date=|publisher=astronautix.com|lang=en|accessdate=2019-03-03}}</ref>. 2002 йылдың декабрь айында Көньяҡ методистик университетта эшлекле етәкселек итеү өлкәһендә магистр дәрәжәһе ала. НАСА штаб-фатирында, АҠШ Конгрессы менән бәйләүсе звено сифатында, закондар сығарыу мәсьәләһе менән шөғөлләнә. 2014 йылдың ғинуарына ҡарата Уэбер STELLAR Strategies, LLC — альтернатив энергия сығанағы өлкәһендәге компания — менән консультант һәм спикер сифатында хеҙмәттәшлек итә<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20120822082831/http://www.stellarkeynotes.com/|title=Stellar Keynotes - HOME|date=2012-08-22}}</ref>. == Бүләктәре == «Космосҡа осҡан өсөн» миҙалы (1995 һәм 2000) һәм башҡалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список космонавтов и астронавтов (и кандидатов). * Список астронавтов США — участников орбитальных космических полётов. * Хронология пилотируемых космических полётов. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.spacefacts.de/bios/astronauts/english/weber_mary.htm Biography Mary Weber E. spacefacts of]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}} * [https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/weber_mary.pdf E. Data NASA Weber of Biographical Mary] [[Категория:АҠШ астронавтары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 августа тыуғандар]] euf0wpy661jxyh934lb21vy1r6ln1d4 Тубыл губернаһы 0 172796 1294980 1271563 2026-04-29T19:04:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294980 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тубыл губернаһы''' — [[Рәсәй империяһы]], [[Рәсәй республикаһы]] һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың [[Урал]] һәм [[Себер]]ҙәге административ-территориаль берәмеге. 1796 йылдан алып 1920 йылға тиклем ғәмәлдә була. Губерна ҡалаһы — [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]]. == Географияһы == [[XIX быуат]] аҙағындағы мәғлүмәттәр буйынса губернаның майҙаны яҡынса 1385 мең кв. километрға тиң. Губерна түбәндәге 10 өйәҙгә ([[1898 йыл]]ға тиклем — округтарға) бүленә: Берёзовка (688 мең кв. км), Ишем, Ҡурған, Сорғот (251 мең кв. км), Тар, Тубыл, Турин, Төкәле, Төмән (18мең кв. км), Ялотор (22 мең кв. км). == Тарихы == === Башы === XVIII быуаттың 2-се яртыһындағы рәсми документтарҙа Тубыл губернаһы атама булараҡ йыш ҡына Себер губернаһынбилдәләү өсөн ҡулланыла. Себер губернаһы был мәлдә йәшәйешенең һуңғы этабын (1764—1782) кисергән була<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/4194589|title=ТОБОЛЬСКАЯ ГУБЕРНИЯ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|accessdate=2020-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114174118/https://bigenc.ru/domestic_history/text/4194589 |date=2021-01-14 }}</ref>. Ғәли йәнәптәре [[Екатерина II|Екатерина Икенсенең]] 1782 йылдың 19 (30 ғинуарындағы Указы менән Тубыл наместниклығы барлыҡҡа килә. Ул Пермь һәм Тубыл генерал-губернаторлығы составына ингән ике өлкә (Тубыл һәм Томск) составында булдырыла. === Губернаны төҙөү === Император Павел I тәхеткә ултырғас та үҙенең әсәһе үткәргән реформаларҙың күбеһен ҡайтанан ҡарай, шул иҫәптән генерал-губернаторлыҡ институтынан баш тарта. Ошо айҡанлы [[1796 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабрендә]] Сенатҡа бирелгән «Дәүләтте яңынан губерналарға бүлеү тураһындағы» (1796 йыл, 12 декабрь, № 17634)<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php Полное Собрание Законов Российской Империи. Том 24 (6 ноября 1796—1797). ст. 229]</ref> Исемле указ нигеҙендә Рәсәйҙең үҙаллы административ берәмеге булараҡ Тубыл губернаһы ойошторола. Тубыл губернаһына Колыванский губернаһы<ref name=":0"/> ҡушыла. Сенаттың [[1797 йыл]]дың [[2 ноябрь|2 ноябрендәге]] доклады буйынса губерна 16 өйәҙҙән тора: Кузнецкий, Семипалатинск, Красноярск, Ишем, Ялуторовский, [[Ҡурған өйәҙе|Ҡурған]], Березовский, Тарск, Турин, Төмән, Тубыл, Сорғот, Томск, Нарымский, Енисей, Турухтан (Сенаттың 1797 йылдың 2 ноябрендә 18233-сө «Тубыл губернаһындағы ҡалалар исемлеге тураһындағы» ғәли йәнәптәре тарафынан раҫланған доклады).<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php Полное Собрание Законов Российской Империи. Том 24 (6 ноября 1796—1797). ст. 789]</ref> === Артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар === {{Внешнее изображение|image1=[http://starye-karty.litera-ru.ru/pic/tob/tobolskaja-1821.jpg XII Карта с границами на 1821 год]}}Үҙ сиратында, Павелды алмаштырған яңы император [[Александр I]] үҙ атаһының күп кенә реформаларын ҡайтанан ҡарай, шуға бәйле [[1802 йыл]]да Тубыл губернаһы, Иркутск губернаһы менән бергә, Себер генерал-губернаторлығы составына инә. [[1822 йыл]]да Себер генерал-губернаторлығы Көнбайыш-Себер һәм Көнсығыш-Себер генерал-губернаторлығына бүленә. Тубыл губернаһы Көнбайыш-Себер генерал-губернаторлығы составына инә һәм [[1882 йыл]]ға тиклем ғәмәлдә була. 1804 йылдың 26 февралендә (9 март) губерна биләмәһенең бер өлөшө [[Томск губернаһы]]на бүлеп бирелә<ref name="указ Александра I 26 февраля (9 марта) 1804">{{Cite web|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book9836/#page/155/mode/1up|title=Указ Императора Александра I Именный, данный Сенату. — О раздѣленіи Тобольской Губерніи на двѣ части и объ учрежденіи Томской Губерніи.}}{{OldStyleDate3|26.2.1804}} года</ref>. Тубыл губернаһы составында түбәндәгеләр ҡала: Берёзовский, Ишем, Ҡурған, Омск, Тарск, Тубыл, [[Турин өйәҙе|Турин]], Төмән һәм Ялуторовский өйәҙҙәре. [[1822 йыл]]да Омск өйәҙе һәм ҡайһы бер башҡа биләмәләр [[Омск өлкәһе]]нә (1838 йылға тиклем) тапшырыла; Тубыл губернаһы өйәҙҙәре округтар итеп үҙгәртелә, яңы Төкәле округы барлыҡҡа килә (1838 йылға тиклем)<ref name=":0"/>. [[1838 йыл]]да губерна составына округ ҡалаһы [[Омск]] инә, [[1868 йыл]]да ҡайтанан ойошторолған Аҡмола өлкәһенә тапшырыла. Шул уҡ йылда Березовский округынан бүлеп алынған Сорғот округы барлыҡҡа килә. [[1876 йыл]]да Омск округынан Төкәле округы барлыҡҡа килә. [[1898 йыл]]да губернаның округтары өйәҙҙәр итеп үҙгәртелә. Тубыл губернаһы 1891—1892 йылдарҙағы аслыҡтан етди зыян күргән 17 төбәк араһында була. [[1885 йыл]]да Транссебер магистраленән [[Екатеринбург]] — Тура ([[Төмән]] ҡалаһы) һәм [[1896 йыл|1896]] [[Силәбе]] — [[Омск]] — [[Новосибирск|Новониколаевск]] тимер юлдары буйынса даими хәрәкәт асыла. === Артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар === [[Файл:Тобольск_Благовещенская.jpg|мини|Губерна үҙәге — Тубыл ҡалаһы]] 1917 йылда большевиктар власҡа килгәндән һуң губернаның илдең алыҫ көньяҡ-көнсығыш территорияһына идара итеү уңайлылығы өсөн Төкәле округының бер өлөшөнән Калачинский өйәҙен ойошторорға тырышып ҡарайҙар. Латыш шағиры, уҡытыусы Яков Мартынович Калнин Калачинский өйәҙенең Аҙыҡ-түлек комитетының тәүге ағзаһы була. 1917—1919 йылдарҙа, Граждандар һуғышының ығы-зығылы осоронда, төрлө властар тарафынан өйәҙ бер нисә тапҡыр бөтөрөлөп — ҡайтанан тергеҙелә, Тубыл губернаһынан алып, Аҡмулла (Омск) өлкәһенә тапшырыла. 1918 йылдың 1 (14) ғинуарында Совет Рәсәйенең НКВД бүлеге ҡарарына ярашлы Төкүле өйәҙенең Троицк олоҫо Аҡмулла өлкәһенең яңы ойошторолған Татар өйәҙе составына индерелә<ref>[http://istmat.info/node/28223 Постановление Отдела по делам местного управления НКВД (Российской Советской Республики) от 18 (31) декабря 1917 года о сформировании из 20 волостей Каинского уезда, Томской губ., и Троицкой волости, Тюкалинского уезда, самостоятельного Татарского уезда, с созданием уездного центра в гор. Татарске с присоединением его в политическом, административном и экономическом отношениях к составу Акмолинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905153031/http://istmat.info/node/28223 |date=2021-09-05 }}</ref>. 1918 йылдың 1-10 февралендә Тубыл губернаһы земство йыйылышының ғәҙәттән тыш Беренсе сессияһыбулып үтә, унда бер нисә кисекмәҫтән хәл итә торған мәсьәләләр ҡуйыла: * Калачинский өйәҙен Төкәле өйәҙе составынан сығарыу тураһында(мәсьәлә ыңғай хәл ителә); * Тарск һәм Төкәле өйәҙҙәрен, Тубыл губернаһы составынан сығарып, Аҡмулла өлкәһенә беркетеү тураһында (һуңғы ҡарар киләһе сессияға тиклем ҡалдырылып тора һәм губерна земский управаһының был мәсьәлә буйынса нигеҙле доклады булырға тейешлегенә күрһәтелә); * Губернаның земство управаһын Тубылдан губернаның башҡа ҡалаһына күсереү тураһында (мотлаҡ Төнмәнгә күсерергә кәрәк тип таныла); * Березеоский өйәҙенең алыҫ себер вәкилдәре күтәргән бер нисә мәсьәлә (мәсьәлә ыңғай хәл ителә).<ref>Протоколы первой чрезвычайной сессии Тобольского губернского земского собрания (1 февраля-10 февраля 1918 года). Тобольская губернская земская управа. Губернская типография. Тобольск. 1918</ref> [[1918 йыл]]дың июнендә Тубыл губернаһы аҡ ғәскәрҙәр ҡулына күсә<ref name=":0"/>. 1918 йылдың сентябрендә Омск Төкәле өйәҙенең һәм яңы хасил булған һәм Тубыл тарафынан танылмаған Калачинский өйәҙенең ситкә китеүе тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата.<ref>Сибирский вестник. № 33. 29 сентября 1918 год. Омск</ref> Әммә Чехословакия корпусының фетнәһе мәсьәләләрҙе элекке хәлендә ҡалдыра (статус-кво). Бары тик [[1919 йыл]]дың август — ноябрь айҙарында ғына, [[РККА-ның Көнсығыш фронты|Көнсығыш фронтты]]ң һөжүм башлауы һөҙөмтәһендә, Тубыл һәм Төмән губерналары большевиктар ҡулына күсә һәм гурберна учреждениелары тулыһынса Төмәнгә күсенә. РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының [[1919 йыл]]дың [[27 август]] Ҡарары менән түбәндәге өйәҙҙәр Тубыл губернаһы составында ҡалдырыла: Обдорский, Березовский, Сорғот, Тубыл, Төмән һәм Ялуторовский. Ишем, Тарский һәм Төкәле өйәҙҙәре Омск губернаһына тапшырыла. Ҡурған өйәҙе губерна органы хоҡуҡтарында [[Силәбе губернаһы|Силәбе район идаралығы]] составына инә<ref>[http://istmat.info/node/38473 Постановление Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета Советов «Об организации гражданского управления Сибири»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213842/http://istmat.info/node/38473 |date=2016-03-04 }}</ref>. Тубыл губернаһы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының [[1920 йыл]]дың [[2 март]]тағы махсус ҡарары нигеҙендә рәсми рәүештә Төмән гүбернаһы тип үҙгәртелә. == Символикаһы == [[Файл:Тобольская_губерния_из_Бенке.jpg|мини|428x428пкс|Губернаның [[Александр II]] ([[1878 йыл|1878]]) тарафынан раҫланған гербы (тасуирламаһы ла рәсми рәүештә раҫланған) ]] Тубыл губернаһы гербы раҫланды [[1878 йыл]]дың [[5 июль|5 июлендә]] раҫлана.<gallery> Файл:Тобольская губ МВД Бенке.jpg|<small>Тубыл губернаһы гербы. [[Рәсәй Империяһының эске эштәр министрлығы|Эске эштәр министрлығы]] баҫмаһынан, [[1880 год|1880 йыл]]</small> Файл:Тобольская губерния изд.Сукачова.JPG|<small>Тубыл губернаһы гербы. Сукачов баҫмаһынан, [[1878 год|1878 йыл]]</small> Файл:Coat of Arms of Tobolsk gubernia (Russian empire).png|<small>Тубыл губернаһының хәҙерге гербы</small> </gallery> == Халҡы == 1846 йылда губернала 831 151 кеше йәшәй. Губерна халҡының һаны буйынса Рәсәй империяһында 35-се урынды биләй. [[Файл:Tobol_1868.jpg|мини|Тобольск губернаһының тораҡ пункттары исемлеге]] 1897 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса губернала 1 433 043 кеше йәшәй, шуларҙың 87 351-е ҡалала йәшәй. 1897 йылда милли составы<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=704 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>: {| class="wikitable" !Красноярск !урыҫ ![[татарҙар]] ![[украиндар]] !ханты !коми !ненец !мансый !латыштар ![[ҡаҙаҡтар]] |- |Губерна буйынса дөйөм алғанда |88,6 % |4,0 % |2,6 % |1,3 % |… |… |… |… |… |- |Березовский |17,5 % |… |… |51,8 % |9,4 % |20,7 % |… |… |… |- |Ишем |93,8 % |… |3,3 % |… |… |… |… |… |… |- |Ҡурған |98,8 % |… |… |… |… |… |… |… |… |- |Сорғот |27,8 % |… |… |71,7 % |… |… |… |… |… |- |Новосибирск |85,7 % |9,0 % |2,9 % |… |… |… |… |… |… |- |Тубыл |77,0 % |17,6 % |… |1,8 % |… |… |… |… |… |- |Турин |93,2 % |… |… |… |… |… |5,1 % |… |… |- |Төкәле |81,9 % |… |9,5 % |… |… |… |… |1,4 % |2,5 % |- |Төмән |87,3 % |10,1 % |… |… |… |… |… |… |… |- |Ялуторовский |94,8 % |2,9 % |… |… |1,3 % |… |… |… |… |} Дини йәһәттән күпселеге православие динендә — 89,0 %. 5,1 % һәм старообрядсылар «православиенан ситләшеүселәр», 4,5 % — мосолмандар<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_rel_97.php?reg=105 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>. Уҡый, яҙа белгәндәр 11,3 % (ир-егеттәр — 17,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар- 5,0 %)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_age10_97.php?reg=108 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>. == Административ бүленеше == [[Файл:Tobol_gub.png|справа|мини|524x524пкс|Тубыл губернаһының административ бүленеше]] [[Файл:Волости_Тобольской_губернии_1893_год.JPG|слева|мини|200x200пкс|<center>1893 йылда Тубыл губернаһы олоҫтары (Сорғот һәм Березовский өйәҙҙәренән башҡа)</center>]] [[XX быуат]]тың Башында губерна составына 10 өйәҙ инә: {| class="wikitable" !№ !Өйәҙе !Өйәҙ ҡалаһы !Өйәҙ ҡалаһы гербы !Майҙан, <br><br><br><br> квн саҡрым !Халыҡ һаны<br><br><br><br> ([[1916 йыл|1916]]), кеше |- |1 |Березовский |Березовый (1301 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |604 442,2 | style="text-align:right" |190 29 |- |2 |Ишем |Ишем (14 226 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |37 604,6 | style="text-align:right" |367 066 |- |3 |[[Ҡурған өйәҙе|Ҡурған]] |Ҡурған (39 854 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |20 281,6 | style="text-align:right" |359 223 |- |4 |Сорғот |Сорғот (1602 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |220 452,4 | style="text-align:right" |561 11 |- |5 |Тарский |Тарский (11 229 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |71 542,1 | style="text-align:right" |268 410 |- |6 |Тубыл |Тубыл (23 357 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |108 296,0 | style="text-align:right" |719 147 |- |7 |Туринск |Туринск (2821 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |67 008,6 | style="text-align:right" |942 96 |- |8 |Төкәле |Төкәле (2702 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |55 049,3 | style="text-align:right" |344 601 |- |9 |Төмән |Төмән (56 668 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |15 608,0 | style="text-align:right" |171 032 |- |10 |Ялуторовский |Ялуторовск (3835 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |18 944,9 | style="text-align:right" |792 216 |} == Губернаһы етәкселеге == === Беренсе етәкселәр === ==== Губернаторҙар (1796—1917) ==== {| class="wikitable" |- ! Ф. И. О. ! Титул, чин, звание ! Время замещения должности |- | [[Толстой, Александр Григорьевич|Толстой Александр Григорьевич]] | действительный статский советник | <center>1796—28.07.1797</center> |- | [[Кошелев, Дмитрий Родионович|Кошелев Дмитрий Родионович]] | статский советник | <center>28.07.1797—20.03.1802</center> |- | [[Гермес, Богдан Андреевич|Гермес Богдан Андреевич]] | действительный статский советник | <center>1802—1806</center> |- | [[Корнилов, Алексей Михайлович|Корнилов Алексей Михайлович]] | действительный статский советник | <center>1806—12.1807</center> |- | [[Шишков, Михаил Антонович|Шишков Михаил Антонович]] | действительный статский советник | <center>1808—02.04.1810</center> |- | [[Брин, Франц Абрамович|Брин Франц Абрамович]] | действительный статский советник | <center>26.07.1810—28.07.1821</center> |- | [[Осипов, Александр Степанович|Осипов Александр Степанович]] | действительный статский советник | <center>08.1821—12.12.1823</center> |- | [[Тургенев, Александр Михайлович|Тургенев Александр Михайлович]] | статский советник | <center>12.12.1823—03.1825</center> |- | [[Бантыш-Каменский, Дмитрий Николаевич|Бантыш-Каменский Дмитрий Николаевич]] | действительный статский советник | <center>03.1825—30.07.1828</center> |- | [[Нагибин, Василий Афанасьевич|Нагибин Василий Афанасьевич]] | статский советник, и. д. | <center>30.07.1828—19.02.1831</center> |- | [[Сомов, Пётр Дмитриевич|Сомов Пётр Дмитриевич]] | статский советник | <center>19.02.1831—17.10.1831</center> |- | Вакансия | | <center>17.10.1831—30.10.1832</center> |- | [[Муравьёв, Александр Николаевич|Муравьёв Александр Николаевич]] | статский советник, председатель губернского правления, <br> исполнявший обязанности губернатора | <center>30.10.1832—21.12.1833</center> |- | Вакансия | | <center>21.12.1833—05.05.1835</center> |- | [[Копылов, Василий Иванович (губернатор)|Копылов Василий Иванович]] | статский советник | <center>05.05.1835—23.06.1835</center> |- | [[Ковалёв, Иван Гаврилович|Ковалёв Иван Гаврилович]] | действительный статский советник | <center>23.06.1835—25.06.1836</center> |- | [[Повало-Швейковский, Христофор Христофорович|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]] | статский советник, и. д. | <center>06.07.1836—17.02.1839</center> |- | [[Талызин, Иван Дмитриевич|Талызин Иван Дмитриевич]] | действительный статский советник | <center>17.02.1839—18.06.1840</center> |- | [[Ладыженский, Михаил Васильевич|Ладыженский Михаил Васильевич]] | действительный статский советник | <center>18.06.1840—03.03.1844</center> |- | [[Энгельке, Кирилл Кириллович|Энгельке Кирилл Кириллович]] | действительный статский советник | <center>04.04.1845—04.03.1852</center> |- | [[Прокофьев, Тихон Федотович|Прокофьев Тихон Федотович]] | действительный статский советник | <center>04.03.1852—16.03.1854</center> |- | [[Арцимович, Виктор Антонович|Арцимович Виктор Антонович]] | камер-юнкер (действительный статский советник) | <center>16.03.1854—27.07.1858</center> |- | [[Виноградский, Александр Васильевич|Виноградский Александр Васильевич]] | действительный статский советник | <center>20.03.1859—23.11.1862</center> |- | [[Деспот-Зенович, Александр Иванович|Деспот-Зенович Александр Иванович]] | действительный статский советник | <center>23.11.1862—28.07.1867</center> |- | [[Чебыкин, Порфирий Васильевич|Чебыкин Порфирий Васильевич]] | генерал-майор | <center>28.07.1867—10.07.1868</center> |- | [[Соллогуб, Андрей Степанович|Соллогуб Андрей Степанович]] | генерал-майор | <center>10.07.1868—24.08.1874</center> |- | [[Пелино, Георгий Петрович|Пелино Георгий Петрович]] | действительный статский советник (тайный советник) | <center>29.11.1874—01.01.1878</center> |- | [[Лысогорский, Владимир Андреевич|Лысогорский Владимир Андреевич]] | действительный статский советник (тайный советник) | <center>07.06.1878—17.02.1886</center> |- | [[Тройницкий, Владимир Александрович|Тройницкий Владимир Александрович]] | действительный статский советник | <center>06.03.1886—10.12.1892</center> |- | [[Богданович, Николай Модестович|Богданович Николай Модестович]] | статский советник, и. д. | <center>10.12.1892—08.03.1896</center> |- | [[Князев, Леонид Михайлович|Князев Леонид Михайлович]] | действительный статский советник | <center>12.04.1896—29.01.1901</center> |- | [[Лаппо-Старженецкий, Александр Павлович|Лаппо-Старженецкий Александр Павлович]] | действительный статский советник | <center>29.01.1901—28.12.1905</center> |- | [[Гондатти, Николай Львович|Гондатти Николай Львович]] | действительный статский советник | <center>13.01.1906—19.09.1908</center> |- | [[Гагман, Дмитрий Фёдорович|Гагман Дмитрий Фёдорович]] | статский советник | <center>19.09.1908—08.02.1912</center> |- | [[Станкевич, Андрей Афанасьевич|Станкевич Андрей Афанасьевич]] | действительный статский советник | <center>08.02.1912—11.11.1915</center> |- | [[Ордовский-Танаевский, Николай Александрович|Ордовский-Танаевский Николай Александрович]] | действительный статский советник | <center>13.11.1915—1917</center> |} ==== Революция етәкселәре (1917—1919) ==== * Пигнатти, Василий Николаевич (1917—1918) Йәмәғәт тыныслығы комитеты рәйесе, губерна комиссары, (1918—1919) Тубыл губернаһы идарасыһы * Хохряков, Павел Данилович (1918), губерна Советы рәйесе === Икенсе етәкселәр === ==== Вице-губернаторҙар (1796—1823) ==== {| class="wikitable" !Ф. И. О. !Титулдар, чиндар, исеме !Вазифа ваҡытта |- |Дмитрий Родионович Кошелев |статский советник |<center>1796-28.07.1797</center> |- |Николай Михайлович Картвелин |статский советник |<center>28.07.1797—18.07.1799</center> |- |Бер Николай Михайлович |статский советник |<center>18.07.1799—1802</center> |- |Иван Фердинандович Штейнгель |статский советник |<center>1802-1808</center> |- |Мини Васильевич Гавриил |коллежский советник |<center>1808-1810</center> |- |Николай Евдокимович Расказов |коллежский советник |<center>1810-1813</center> |- |Непряхин Федор Петрович |коллежский советник (статский советник) |<center>1813-1823</center> |} ==== Губерна идаралығы рәйестәре (1824—1895) ==== {| class="wikitable" !Ф. И. О. !Титулдар, чиндар, исеме !Вазифа ваҡытта |- |Жуковский Николай Васильевич |коллежский советник |<center>01.02.1824—19.01.1829</center> |- |Серебренникова Григорий Степанович |коллежский советник |<center>19.01.1829—06.02.1830</center> |- |Петр Иванович Кирилов |коллежский советник |<center>06.02.1830—06.09.1831</center> |- |Василий Иванович Копылов |статский советник |<center>26.09.1831—24.10.1831</center> |- |Александр Муравьев |статский советник |<center>25.06.1832—21.12.1833</center> |- |Иван Игнатьевич Дейнеко |коллежский советник |<center>24.10.1835—12.03.1840</center> |- |Соколов |кәңәшсе хофрат |<center>12.03.1840—11.08.1842</center> |- |Иосиф Петрович Дубецкий |коллежский советник |<center>11.08.1842—28.02.1844</center> |- |Владимиров Александр Николаевич |коллежский советник |<center>28.02.1844—20.05.1852</center> |- |Виноградский Александр Васильевич |статский советник |<center>20.05.1852—11.08.1855</center> |- |Николай Петрович Милорд |тулы хоҡуҡлы статский советник |<center>11.08.1855—23.12.1858</center> |- |Соколов Михаил Григорьевич |коллежский советник |<center>23.12.1858—08.04.1863</center> |- |Курбановский Михаил Николаевич |статский советник |<center>08.04.1863—10.03.1872</center> |- |Петр Матвеевич Залесский |коллежский советник (ғәмәли статский советник) |<center>10.03.1872—27.02.1881</center> |- |Дмитриев-Мамонов Александр Ипполитович |кәңәшсе хофрат |<center>27.02.1881—08.08.1885</center> |- |Дмитрий Алексеевич Северцов |статский советник (ғәмәли статский советник) |<center>19.12.1885—13.07.1891</center> |- |Константин Платонович Фредерикс |барон, коллежский советник |<center>27.07.1891—01.11.1895</center> |} ==== Вице-губернаторҙар (1895—1917) ==== {| class="wikitable" !Ф. И. О. !Титулдар, чиндар, исеме !Вазифа ваҡытта |- |Константин Платонович Фредерикс |барон, статский советник |<center>01.11.1895—25.04.1896</center> |- |Николай Васильевич Протасьев |тулы хоҡуҡлы статский советник |<center>25.04.1896—23.03.1902</center> |- |Александр Николаевич Тройницкий |коллежский советник |<center>30.05.1902—05.04.1908</center> |- |Гаврилов Николай Иванович |статский советник (ғәмәли статский советник) |<center>05.04.1908—1917</center> |} ==== Тубыл губерна комиссары ярҙамсылары ==== 1917 А. А. Благоволин, В С. Ланитин 1918 В. С. Ланитин, С С. Резан<ref>Сибирский вестник. № 42. Пятница 11 октября 1918 год. Омск</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.)|оригинал= |ссылка= http://archiv.72to.ru/images/data/image/atd_to.pdf|викитека= |ответственный= Под ред. В. П. Петровой|издание= |место= Тюмень|издательство= |год= 2003|том= |страницы= 13, 24-57|столбцы= |страниц= 304|серия= |isbn= 5-87591-025-9|тираж= 1.000|ref= Петрова}} * [http://chigirin.narod.ru/book.html#tobol Адрес-календарь Тобольской губернии на 1900 год. — Тобольск, 1899.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913195553/http://chigirin.narod.ru/book.html#tobol |date=2018-09-13 }} * Атлас географических карт, статистических таблиц, видов и типов Тобольской губернии. Издание Тобольского губернского книжного склада. Типография епархиального братства. Тобольск. 1917. * [http://www.ebiblioteka.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/MVD/Gubernijos/II.pdf Губернии Российской империи. История и руководители. 1708—1917.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028145954/http://www.ebiblioteka.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/MVD/Gubernijos/II.pdf |date=2014-10-28 }} — М.: Объединённая редакция МВД России, 2003. — Часть 2. — С. 76-78. * [http://www.ebiblioteka.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/MVD/Gubernijos/III.pdf Губернии Российской империи. История и руководители. 1708—1917.]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — М.: Объединённая редакция МВД России, 2003. — Часть 3. — С. 78. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Тобольская губерния|[[Кауфман, Александр Аркадьевич|Кауфман А. А.]], [[Латкин, Николай Васильевич|Латкин Н. В.]], [[Рихтер, Дмитрий Иванович|Рихтер Д. И.]]}} * Описание Тобольской губернии. — Петроград: Издание Переселенческого Управления, 1916. — С. 78. * {{книга|автор = |часть = |заглавие = Тобольская епархия: Часть первая. Описание местности, занимаемой Тобольской епархией, в географическом и историко-этнографическом отношении|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Омск|издательство = Типография А. К. Демидова|год = 1892|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} ** {{книга|автор = |часть = |заглавие = [[:commons:File:Тобольская епархия. Часть 1. Отдел 1 (1892).djvu|''Отдел первый''. Географические и топографические сведения о Тобольской губернии]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = |том = |страницы = |страниц = 99|серия = |isbn = |тираж = }} ** {{книга|автор = |часть = |заглавие = [[:commons:File:Тобольская епархия. Часть 1. Отделы 2-3 (1892).djvu|''Отдел второй''. Историко-этнографические сведения о Тобольской губернии; ''Отдел третий''. Об Акмолинской и Семипалатинской областях, входящих в состав Тобольской епархии]] |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = |страницы = |страниц = 79|серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = |заглавие = Список населенных мест Тобольской губернии : составлен по сведениям на 15 июля 1909 года, полученным от уездных исправников и волостных правлений|ссылка =http://www.prlib.ru/elfapps/pageturner2d/viewer.aspx?orderdate=04.03.2013&DocUNC_ID=11426 |ответственный = |место =Тобольск |издательство =Тобольский губернский статистический комитет |год =1912 |страниц = |страницы = |isbn = }} * {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Сибирские и тобольские губернаторы: Исторические портреты,документы|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= отв. за вып. И. Ф. Кнапик|издание= |место= Тюмень|издательство= Тюменский издательский дом|год= 2000 |страницы= |страниц= 576|серия= |isbn= 5-928800-08-8|тираж= }} {{Навигация |Тема = Тобольская губерния |Портал = Российская Империя |Портал2 = Тюменская область |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} == Һылтанмалар == * [[s:Категория:ЭСБЕ:Тобольская губерния|ЭСБЕ:Тобольская губерния]] * [https://book-olds.ru/BookLibrary/98000-Tobolskaya-gub.html Библиотека Царское Село, книги по истории Тобольской губернии XIX—XX века (Памятные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413163418/https://book-olds.ru/BookLibrary/98000-Tobolskaya-gub.html |date=2021-04-13 }} * [http://www.tmnlib.ru/DbFileHandler.axd?694 Библиография Тобольской губернии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Төмән өлкәһе тарихы]] [[Категория:РСФСР губерналары]] [[Категория:Омск өлкәһе тарихы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ghimsp6wyuq7do8nd0gl0csgyvvy8s5 Фәтхи Бурнаш 0 175553 1295019 1058761 2026-04-30T09:14:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295019 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фәтхи Бурнаш''' ({{Lang-tt|Фәтхи Бурнаш}}; ысын исеме һәм фамилияһы — '''Закир Фатхелислам улы Бурнашев''' ({{Lang-tt|Фәтхелислам Закир улы Бурнашев}}); ([[1898 йыл|1898 йылдың 1 (13) ғинуарында]], Ҡыр Бикшеге ауылында (хәҙер Сыуашстандың Батыр районы) — [[1 август|1942 йылдың 1 авгусында]], [[Һамар|Куйбышев]]) — [[Татарҙар|татар]] совет драматургы, шағиры һәм прозаигы, публицист, тәржемәсе, театр эшмәкәре. == Биографияһы == [[Ҡазан]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1919 йылда РКП (б) сафына инә. Октябрь революцияһынан һуң йәмәғәт эшмәкәре һәм яҙыусы булараҡ асыла. Күп кенә татар гәзиттәре һәм журналдарының, шул иҫәптән, «Чаян» (Скорпион) журналының ойоштороусыһы һәм мөхәррире була. Фәтхи Бурнаш Татар Үҙәк Башҡарма Комитетына һайлана. 1927-1928 йылдарҙа ул Камал исемендәге Театрҙың (хәҙерге [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры|Ғәлиәскәр Камал исемендәге татар академия театры]], [[Ҡазан]]) директоры була. Театр сәнғәте мәсьәләләре буйынса матбуғатта сығыш яһаны. 1940 йылдың 24 авгусында ҡулға алалар («Татиздатта а/с (советтарға ҡаршы) идеология менн көрәшмәгән, солтанғәлиевщина менән бәйләнеш, к/р (контрреволюцион) ойошмала ҡатнашҡан»). 1941 йылдың 24 ғинуарында ТАССР Юғары суды 58-2, 58-10 ч. 1, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителә. Приговор: 10 йылға иркенән мәхрүм ителә, 5 йылға хоҡуҡтарҙан яҙҙырылаы, мөлкәте конфискациялана. СССР НКВД-һының Айырым кәңәшмәһе тарафынан 1942 йылдың 15 июнендә ҡабат хөкөм ителә, 1942 йылдың 1 авгусында Куйбышев ҡалаһында атыла. 1957 йылда аҡлана<ref>[http://www.memo.ru/memory/kazan/kaza43.htm Книги памяти — Татарстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802103239/http://www.memo.ru/memory/kazan/kaza43.htm |date=2009-08-02 }}</ref>. Рәсми баҫмаларҙа 1988 йылға тиклем 1946 йылда вафат булған тип күрһәтелгән. == Ижады == Фәтхи Бурнаш — татарднәфис әҙәбиәтен һәм театрын байытҡан раматикк һәм ирик һмәрҙәр авторы, 1914 йылдан әҙәби эшмәкәрлеге башлана. 20-нән ашыу пьеса яҙған. Уның иртә әҫәрҙәренән билдәлек алғандары - романтик трагедия «Таһир һәм Зөһрә» (1920 йылғы айырым баҫма) драмаһы һәм «Йәш йөрәктәр» драмаһы (1920 йылғы айырым баҫма). Үҙенең ижадында автор крепостной хоҡуғы, империалистик һәм граждандар һуғышы осорон сағылдырған, социалистик дәүләт төҙөлөүен күрһәткән. Ф. Бурнаштың пьесалары Ҡазан, Астрахань, башҡорт театрҙары сәхнәләрендә күрһәтелә. Әле лә [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]<nowiki/>театрҙары репертуарында һаҡланған. Уның иң яҡшы драма әҫәрҙәре: * «Хөсәйен мырҙа» (1922 й. ҡуйыла) * «Камали ҡарт» (Старик Камали) (1925 й. ҡуйыла), * «Ташландыҡтар» (Выброшенные), * «Аҙашҡан ҡыҙ» (Заблудшая девушка) (1928), * «Хәтирә инәй» (1929), * «Туҡыусы Әсмә» (1932), * «Ыласындар» (Соколы) (героик драма, 1934) * «Единоличник Ярулла» (1940) һ. б. Поэтик ижадта Фәтхи Бурнаш — үҙенең уҡытыусыһынан күпкә алға сыҡҡан [[Ғабдулла Туҡай|Туҡай]] мәктәбе эйәреүсеһе. Шағир булараҡ Фәтхи Бурнаш — романтик. Хәҙерге татар әҙәбиәтендә көнкүреште тасуирлаусы буйынса уға тиң яҙыусы юҡ. Ул бер нисә шиғыр йыйынтығы авторы. А. С. [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] «[[Евгений Онегин]]<nowiki/>» шиғри романын, [[Максим Горький|Н. Островскийҙың]] «Ҡорос нисек сыныҡты», [[Максим Горький|М.]] [[Максим Горький|Горькийҙың]],«[[:ru:Мать_(роман_Горького)|Әсә]]<nowiki/>», [[Тургенев Иван Сергеевич|И. С. Тургеневтың]] «Аталары һәм балалары» романдарының, [[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстойҙың]] «Хажи Морат» повесының һ. б. тәүге тәржемәләрен эшләй. == Әҙәбиәт == * Театральная энциклопедия. Том 1/Глав. ред. С. С. Мокульский — М.: Советская энциклопедия, 1961. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=58&id=111200 Известный драматург, сатирик, переводчик Фатхи Бурнаш] * [http://www.vedu.ru/bigencdic/9079/ Бурнаш (Бурнашев) Фатхи Закирович (1898—1946)] * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Лит.%20энциклопедия/Бурнаш/ Статья в Литературной энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Псевдоним аҫтында билдәле булған әҙиптәр]] [[Категория:Шәхестәр:Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар театры]] [[Категория:Татарстандың театр эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР тәржемәселәре]] [[Категория:Татар драматургтары]] [[Категория:Татар яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат публицистары]] [[Категория:СССР публицистары]] [[Категория:Алфавит буйынса публицистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:XX быуат драматургтары]] [[Категория:СССР драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Һамарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1942 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 августа вафат булғандар]] [[Категория:1898 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]] q7q82rnf6wgvb2a0t6iiw83h82fvz7f Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы 0 176802 1294924 1294897 2026-04-29T12:18:50Z Тутыйғош 13835 1294924 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы''' ([[1911 йыл]] — [[1942 йыл?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой. 142-се кавалерия полкы эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Хәбәрһеҙ юғалған. [[Файл:Двоюродные братья Буранов Гильметдин и Латыпов Мухаметша, пропавшие без вести в годы ВОВ.jpg|thumb|Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалған ике туған ағалы-ҡустылы Буранов Ғилметдин (һулда) һәм Латыпов Мөхәмәтша. Һуғышҡа тиклемге фото]] == Биографияһы == Ғилметдин Мостахетдин (документтарҙа атаһының исеме ҡыҫҡартылып алынған: Мостах, Мостафа<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie8304808/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1074915047 Донесения о потерях]</ref>) улы Буранов 1911 йылда [[Башҡортостан]]дың хәҙерге [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] (ауылдың икенсе исеме Ҡарамалы) ауылында<ref name="Память народа"></ref> күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Мостахетдин Буранов итексе була. Балалар бәләкәй саҡтан эшкә әрһеҙ булып үҫәләр. Ғилметдин колхозда мал ҡараусы булып хеҙмәт итә. 1941 йылдың 20 авгусында БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына<ref name="Память народа"></ref>. «Память народа» сайтындағы документтарҙан күренеүенсә, ул 142-се кавалерия полкында ҡылыссы<ref name="Память народа"></ref> булып хеҙмәт итә. Әлеге полк 34-се кавалерия дивизияһында булыуы мөмкин, сөнки уның составында ғына 142-се кавалерия полкы бар. 34-се кавдивизияның хәрби ғәмәлдәр осоро — 1941 йылдың 3 авгусынан алып 1942 йылдың 30 июленә тиклем Черкассы өлкәһенән [[Кременчуг]], [[Полтава]], [[Харьков]], [[Краматорск]], [[Северодонецк]] йүнәлешендә үтә. Буранов Ғилметдин туғандарына һуңғы хатын 1941 йылдың 15 октябрендә яҙа. 1942 йылдың 19 мартында 1941 йылдың 5 декабрендә күрһәтелгән батырлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына тәҡдим ителә<ref name="Награда">[https://poisk.re/awards/10328863]</ref>. Хәрби исемлектәрҙән хәбәрһеҙ юғалыу сәбәпле 1942 йылдың 1 ғинуарында төшөрөлә<ref name="Память народа"></ref>. == Наградалары Һәм башҡа бүләктәре == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (19.03.1942 г.)<ref name="Награда"></ref>. == Хәтер == Буранов Ғилметдин Мостахетдин улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән<ref>[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&page=10Память. Башкортостан. Книга 5, стр. 32]</ref>. == Сығанаҡтар == — ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 977520; Дело ист. информации: 3340 — ЦАМО. Фонд 33. Опись 682524. Единица хранения 471 — ВК г. Баймак, Баймакского и Зилаирского районов Республики Башкортостан == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == — [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie8304808/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1074915047 Донесения о потерях] — [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074915047/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_za Дополнительные источники] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] — [https://rkkawwii.ru/division/34kdf1 34-я кавалерийская дивизия— соединение РККА в Великой Отечественной войне] 5yqjmaj5vf3uixxz5w8tekpfrq6l7hb 1294927 1294924 2026-04-29T12:28:30Z Тутыйғош 13835 /* Наградалары Һәм башҡа бүләктәре */ 1294927 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы''' ([[1911 йыл]] — [[1942 йыл?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой. 142-се кавалерия полкы эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Хәбәрһеҙ юғалған. [[Файл:Двоюродные братья Буранов Гильметдин и Латыпов Мухаметша, пропавшие без вести в годы ВОВ.jpg|thumb|Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалған ике туған ағалы-ҡустылы Буранов Ғилметдин (һулда) һәм Латыпов Мөхәмәтша. Һуғышҡа тиклемге фото]] == Биографияһы == Ғилметдин Мостахетдин (документтарҙа атаһының исеме ҡыҫҡартылып алынған: Мостах, Мостафа<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie8304808/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1074915047 Донесения о потерях]</ref>) улы Буранов 1911 йылда [[Башҡортостан]]дың хәҙерге [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] (ауылдың икенсе исеме Ҡарамалы) ауылында<ref name="Память народа"></ref> күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Мостахетдин Буранов итексе була. Балалар бәләкәй саҡтан эшкә әрһеҙ булып үҫәләр. Ғилметдин колхозда мал ҡараусы булып хеҙмәт итә. 1941 йылдың 20 авгусында БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына<ref name="Память народа"></ref>. «Память народа» сайтындағы документтарҙан күренеүенсә, ул 142-се кавалерия полкында ҡылыссы<ref name="Память народа"></ref> булып хеҙмәт итә. Әлеге полк 34-се кавалерия дивизияһында булыуы мөмкин, сөнки уның составында ғына 142-се кавалерия полкы бар. 34-се кавдивизияның хәрби ғәмәлдәр осоро — 1941 йылдың 3 авгусынан алып 1942 йылдың 30 июленә тиклем Черкассы өлкәһенән [[Кременчуг]], [[Полтава]], [[Харьков]], [[Краматорск]], [[Северодонецк]] йүнәлешендә үтә. Буранов Ғилметдин туғандарына һуңғы хатын 1941 йылдың 15 октябрендә яҙа. 1942 йылдың 19 мартында 1941 йылдың 5 декабрендә күрһәтелгән батырлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына тәҡдим ителә<ref name="Награда">[https://poisk.re/awards/10328863]</ref>. Хәрби исемлектәрҙән хәбәрһеҙ юғалыу сәбәпле 1942 йылдың 1 ғинуарында төшөрөлә<ref name="Память народа"></ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (19.03.1942 г.)<ref name="Награда"></ref>. == Хәтер == Буранов Ғилметдин Мостахетдин улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән<ref>[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&page=10Память. Башкортостан. Книга 5, стр. 32]</ref>. == Сығанаҡтар == — ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 977520; Дело ист. информации: 3340 — ЦАМО. Фонд 33. Опись 682524. Единица хранения 471 — ВК г. Баймак, Баймакского и Зилаирского районов Республики Башкортостан == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == — [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie8304808/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1074915047 Донесения о потерях] — [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074915047/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_za Дополнительные источники] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] — [https://rkkawwii.ru/division/34kdf1 34-я кавалерийская дивизия— соединение РККА в Великой Отечественной войне] hiotmiww2j0dij8f6eczdqv1h3w5zd2 Көйәҙе (ҡасаба) 0 177359 1295034 1270859 2026-04-30T09:40:10Z Akkashka 14326 /* Тарихы */ 1295034 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = Посёлок |русское название = Көйәҙе |оригинальное название = ru/Куеда |герб = Kueda.gif |флаг = |lat_deg =56.428208|lat_min = |lat_sec = |lon_deg =55.590492 |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Пермь крайы |регион в таблице = Пермь крайы |вид района = Муниципаль район |район = Көйәҙе районы |район в таблице = Көйәҙе районы{{!}}Көйәҙе районы |вид поселения = Ауыл |поселение = Көйәҙе ауылы{{!}}Көйәҙе |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 9551 |год переписи = 2010 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 617700 |почтовые индексы = |телефонный код = 34262 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Көйәҙе''' — [[Пермь крайы|Пермь крайының]] көньяғында урынлашҡан ҡасаба, [[Көйәҙе районы]] административ үҙәге<ref>[https://www.maam.ru/detskijsad/proekt-istorija-kuedy.html Галина Баловина. Проект «История Куеды»] </ref>. == Топонимикаһы == Ҡасаба үҙенең исемен Көйәҙе ауылы атамаһынан алған. Бер фараз буйынса, был ауылға 1812 йылғы һуғыштан ҡасҡан дезертирҙар нигеҙ һалған. Икенсе фараз буйынса, был урынға 1816 йылда Вятка крәҫтиәндәре, барлығы 60 кеше, килеп ултырған. Ҡаҙна палатаһы рөхсәте менән рәсми ҡарарға таянып, ауыл барлыҡҡа килгән. «Көйәҙе» тигән географик атама башҡорттарҙың боронғо Уҡъяҙы ырыуынан килә тигән фараз да бар. «Ҡойо» башҡортса "ҡойо" (колодец). Уйһыу һәм һаҙлама урын, моғайын, шундай атамаға алып килгәндер. Көнбайыш башҡорттары диалектында ''ҡойоло'' тигән һүҙ ''ҡойоҙо'' тип әйтелә, тип фекер йөрөтөлә. Шулай уҡ, ҡуй йәки һарыҡ-кәзә утлай торған үләнле урын атамаһы тип тә фаразлап була<ref>[http://www.bolshoyvopros.ru/questions/3679858-kakova-istorija-proishozhdenija-nazvanija-poselka-kueda.html Куеда]</ref>. == Тарихы == Ҡасабаның килеп сығыу тарихы [[Ҡазан]] — [[Екатеринбург]] тимер юл тармағын төҙөү менән бәйле. 1914 йылда картала Көйәҙе станцияһы барлыҡҡа килә. Атамаһы күрше Көйәҙе ауылы исеменән үҙләштерелгән. 1926 йылда РСФСР-ҙың Урал өлкәһе Сарапул округы Көйәҙе ауыл советына ҡараған станция ҡасабаһы Көйәҙелә 50 хужалыҡта 167 кеше (82 ир-ат, 85 ҡатын-ҡыҙ) (барыһы ла тиерлек — урыҫтар), почта-телеграф-телефон станцияһы, кооператив булған<ref>[http://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12393/1/0016897.pdf Список населённых пунктов Уральской области, т. 9: Сарапульский округ]</ref>. 1926—1927 йылдарҙа яңы тимер юл вокзалы бинаһы төҙөлә. 1930-сы йылдарҙа ҡасаба шәп үҫкән, 1931 йылдан Көйәҙе районы үҙәгенә әйләнә. Ун йыллыҡ башында «Ҡыҙыл байраҡ» исемле инвалидтарҙың хеҙмәт артеле, май заводы, промкомбинат, пожарный часть, фотография, бөҙрәхана барлыҡҡа килә, 1932 йылда яңы китапхана бинаһы асыла. 1935—1937 йылдарҙа Красный (хәҙер Комсомол) урамында дауахана, шулай уҡ 1937 йылда башланғыс мәктәптең ике ҡатлы бинаһы төҙөлә. 1931 йылдан район гәзите (хәҙер — «Көйәҙе хәбәрсеһе») баҫыла<ref name="hist">[http://www.admkueda.ru/index.php?id=2708 История Куединского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212011723/http://www.admkueda.ru/index.php?id=2708 |date=2019-02-12 }}</ref>. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Көйәҙе ҡасабаһында госпиталь һәм осоусылар (пилот) мәктәбе урынлашҡан. 1957 йылдан Көйәҙе — ҡала тибындағы ҡасаба. 1960 йылға тиклем кирбес заводы булған<ref>[http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803747705&idParentObject=1803667209 Энциклопедия «Пермский край»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212011706/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803747705&idParentObject=1803667209 |date=2019-02-12 }}</ref>. 1962 йылда һыра-консерва заводы төҙөлә башлай, 1963 йылда май заводы асыла<ref name="putev">[http://www.admkueda.ru/userfiles/File/KUEDA_PUTEVODITEL.pdf Путеводитель по Куединскому району] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829124733/http://www.admkueda.ru/userfiles/File/KUEDA_PUTEVODITEL.pdf |date=2021-08-29 }}</ref>. 1970—1980-се йылдарға ҡасаба Пермь өлкәһенең көньяғында ҙур хакимиәт үҙәгенә әүерелә. Ул осорҙа ҙур торлаҡ һәм инфраструктура төҙөлөшө алып барыла, ҙур предприятиелар: район-ара «Сельхозтехника» берекмәһе, леспромхоз, ит комбинаты, колхоз-ара лесхоз, аҙыҡ-түлек комбинаты, нефтебаза, май заводы, ПМК, «Пермсельхозмонтаж», СУ-4, ХРПУ, Сельхозхимия, район-ара база, һыра-консерва заводы, ДРСУ һ. б. эшләй<ref name="hist" />. 1994 йылдан Көйәҙе — ауыл тораҡ пункты (ҡасаба). 2001 йылда крайҙы өйрәнеү музейы асыла. 2006 йылдан — шулай уҡ Көйәҙе ауыл биләмәһе үҙәге<ref>[https://www.maam.ru/detskijsad/proekt-istorija-kuedy.html Галина Баловина. Проект «История Куеды»] </ref>. == Халҡы == {{Wikidata/Population}} == Мәғариф == * 6 балалар баҡсаһы * «П. П. Балахнин исемендәге 1-се Көйәҙе урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы (интернаты бар) * 2-се һанлы Көйәҙе урта мәктәбе * Көйәҙе «Чернушинский механика-технология техникумы» урта һөнәри белем биреү дәүләт белем биреү учреждениеһы * балалвр һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе * балалар музыка мәктәбе * Балалар ижады йорто * киске (сменалап эшләүсе) мәктәп<ref>[https://www.maam.ru/detskijsad/proekt-istorija-kuedy.html Галина Баловина. Проект «История Куеды»] </ref> == Дин == Успения Пресвятой Богородицы православие сиркәүе (2009 йылда асыла), мәсет (2004 йылда асыла)<ref name="putev" />. == Топографик карталар == * {{Карта|O-40-124}} == Һылтанмалар == * [https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/14529-Kueda.html Точка на карте. Куеда] * [http://www.bolshoyvopros.ru/questions/3679858-kakova-istorija-proishozhdenija-nazvanija-poselka-kueda.html Куеда]  * [https://www.maam.ru/detskijsad/proekt-istorija-kuedy.html Галина Баловина. Проект «История Куеды»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Населённые пункты Куединского района|}} [[Категория:Пермь крайының район үҙәктәре]] [[Категория:Көйәҙе районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] m3ykioznyi0hzyigjeoz5p1edgb30su Толстиков Александр Генрихович 0 180336 1294956 1276790 2026-04-29T17:10:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294956 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Толстиков Александр Генрихович''' ([[16 август]] [[1957 йыл|1957]], [[Алматы]]) — Рәсәй рәссамы һәм ғалим-химигы, Рәсәй художество академияһының (Рәсем сәнғәте бүлеге) мөхбир ағзаһы (академигы), Рәсәй Фәндәр академияһының (Материалдар фәне тураһында химия бүлеге) ағза-корреспонденты. Фән һәм техника өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы]] лауреаты. == Биографияһы == Александр Генрихович Толстиков Рәсәй Фәндәре академияһының буласаҡ академигы Г. А.Толстиков (1933—2013) ғаиләһендә тыуған, һеңлеһе Татьяна (1960) — биохимик, Новосибирск дәүләт университеты профессоры<ref>[https://www.famous-scientists.ru/9274/ Толстикова Татьяна Генриховна]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.sib-science.info/ru/news/doklinicheskie-12012016 Татьяна Толстикова: «В СО РАН есть все предпосылки, чтобы решить проблему импортозамещения лекарств»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214210715/http://www.sib-science.info/ru/news/doklinicheskie-12012016 |date=2020-02-14 }}</ref>. 1980 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия факультетын тамамлай. 1980 йылдан 1983 йылға тиклем А.Г. Толстиков [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө сәнғәт институты]]нда уҡый. 1986 йылда «Синтез лейкотриенов серий А,С,Е и их аналогов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, 1993 йылда «Синтез природных биорегуляторов ацетогенинового типа и их аналогов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (рәсми оппоненттары А. Н. Касаткин, И.В.Торгов һәм В.Н.Чарушин). 1989 йылдан 1993 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгендә липидтар синтезы лабораторияһы мөдире. 1993 йылдан 2000 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Г.К. Боресков исемендәге Катализ институтында (Новосибирск) биологик актив ҡатнашмаларҙың металл комплексы һәм биохимия каталитик синтезы бүлеге мөдире. 2000 йылдан - Катализ институтының баш ғилми хеҙмәткәре. 2000 йылда профессор дәрәжәһе бирелә, шул уҡ йылдың 26 майында Рәсәй Фәндәр академияһы Материалдар тураһында фән һәм химия бүлегенең ағза-корреспонденты. 2000 йылдан алып 2003 йылға тиклем РФА Урал бүлегенең (Пермь) техник химия институты директоры. 2001 йылдан алып 2004 йылға тиклем [[Пермь милли тикшеренеү политехник университеты|Пермь дәүләт университетының]] химия факультетында Тәбиғи ҡушылмалар химияһы кафедраһы мөдире. 2003 йылдан 2013 йылға тиклем — РФА Президиумының (Мәскәү) баш ғилми секретары урынбаҫары. 2005 йылдан ике урында РФА Өфө ғилми үҙәгенең Нефть химияһы һәм катализ институтының төп ғилми хеҙмәткәре (ике урында эшләүсе). 2013 йылдан ике урында РФА Арихивында эшләй. 2015 йылдан — РФА Архивының Музей-күргәҙмә эшмәкәрлеге үҙәгендә етәксе (Мәскәү), Архивтың директоры вазифаһын башҡарыусы (2018—2019). 2013 йылдан алып — Рәсәй художество академияһы академигы. 2014 йылдан 2016 йылға тиклем — Рәсәй художество академияһы президентының ғилми-ойоштороу эше буйынса урынбаҫары. 2014 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты В.В.Путиндың Украинала һәм Ҡырымда сәйәсәтенә ярҙам йөҙөнән РФ мәҙәниәт эшмәкәренең коллектив мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя<ref>[http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/deyateli-kultury-rossii-v-podderzhku-pozitsii-prezidenta-po-ukraine-i-krymu Деятели культуры России — в поддержку позиции Президента по Украине и Крыму] {{Webarchive|url=https://archive.is/20140311194202/mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/deyateli-kultury-rossii-v-podderzhku-pozitsii-prezidenta-po-ukraine-i-krymu|date=2014-03-11}} // Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Органик синтез, ассиметрик металл комплекслы катализ, медицина химияһы, шәкәр-гликалейҙар химияһы, тәбиғи һәм биологик актив берләшмәләр химияһы, гетероциклик берләшмәләрҙең химияһы өлкәһендәге белгес. Медицина һәм ветеринария өсөн «Клатрапростин», «Эстуфалан», «Клатирам» кеүек простагландин беренсе ватан препараттарын булдырыуҙа әүҙем ҡатнашыусы. Хирургия өсөн өр-яңы йөй елеме материалдарын сәнәғәтле алыу ысулдарында әүҙем ҡатнаша. Үҫемлектәрҙең юғары терпеноидтары нигеҙендә ассиметрик гидрирлауҙың яңы катализаторҙарын эшләй. Составында азот булған гетероциклик берләшмәләрҙең биологик активлыҡ менән асимметрик синтезлауҙың яңы ысулдарын эшләй. Ватан һәм сит ил баҫмаларында 370-тән ашыу ғилми баҫма, 6 коллектив монография, фән һәм мәҙәниәт тарихы буйынса 15 фәнни-популяр электронһәм матбуғат баҫмалары авторы һәм авторҙашы. «[[:ru:Вопросы_истории_естествознания_и_техники|Вопросы истории естествознания и техники]]<nowiki/>» журналы редколлегия ағзаһы»<ref>{{Cite web|url=http://vietmag.org/?page_id=96&lang=ru|title=Вопросы истории естествознания и техники » Редколлегия|publisher=vietmag.org|accessdate=2017-8-2}}</ref>.{{Collapsible list|* ''Толстиков А. Г., Толстиков Г. А.'' Обзор. Гликали в энантиоспецифическом синтезе. Успехи химии, 1993г., Т.62, Вып.6.С.621-643. * ''Толстиков А. Г., Толстиков Г. А.'' Обзор. Природные алифатические непредельные кислоты, содержащие кислородные функции. Синтез и биологическая активность. Обзор. Успехи химии, 1996 г., Т.65, Вып.5. С.474-495. * ''Толстиков А. Г., Хлебникова Т. Б., Толстикова О.В., Толстиков Г. А.'' Обзор. Природные соединения в синтезе хиральных фосфорорганических лигандов. Успехи химии. Т.72, Вып. 9. С.902-922. 2003 г., * ''KhlebnikovaT. B., Karpyshev N. N., Tolstikova O. V., Tolstikov A. G.'' «Synthesis of New Chiral Phosphorous – and Nitrogen - Containing Ligands From Resin Asids», Rew., Chirality, № 16, S.40-50, 2004 * ''Глушков В. А., Толстиков А. Г.'' Обзор, Хиральные 1,2,3-оксазаборолидины в асмметрическом синтезе: последние достижения, Успехи химии, Т.73, №6, С.632-661, 2004г. * ''Толстиков А. Г., Толстикова Т. Г., Сорокина И. В., Толстиков Г. А., Флехтер О. Б.'' Обзор. Терпеноиды ряда лупана – биологическая активность и фармакологические перспективы. Биоорганическая химия. Т.32. №3. С.300-316. 2006г. * ''Vorobeva A. I., Gorbunova M. N., Kuznetsov S. I., Muslukhov R. R., Kolesov S. V., Tolstikov A. G., Monakov Yu. B.'' Rew., Watersoluble Polymers Based On N,N,-Diallil-N’-Acetylhydrazine, In: Order and Disormerin Polimer Reactivity, Editors: G.E. Zaikov and B.A. Howell, pp.125-135, 2006, Nova Science Publishers. Inc. * ''Толстиков А. Г., Толстиков Г. А.'' Обзор, Непредельные сахара в энантиоспецифическом синтезе природных низкомолекулярных биорегуляторов и их структурных аналогов, Биоорганическая химия, Т. 33, № 1,С.7-27, 2007 г. * ''Шкляев Ю. В., Ельцов М. А., Рожкова Ю. С., Толстиков А. Г.'' «Новый подход к получению производных 3,3-диалкил-3,4-дигидроизохинолина» В кн.: Изохинолины: Химия и биологическая активность. Т.7.-Изд. Международный благотворительный фонд «Научное партнерство» - Москва, С. 340-356, 2008г. * ''Толстиков А. Г., Глушков В. А.'' Обзор, «Синтез замещенных 1,2,3,4- тетрагидрохинолинов с использованием реакции Поварова. Новые возможности классической реакции», Успехи химии, Т. 77, № 2, С.138-158, 2008 г. * ''Толстиков Г. А., Джемилев У. М., Толстиков А. Г.'' Монография, «Алюминийорганические соединения в органическом синтезе», «Гео», Новосибирск, 2009 г., 644 с. * ''Толстикова Т. Г., Толстиков А. Г., Толстиков Г. А.'' Монография, «Лекарства из растительных веществ», «Гео», Новосибирск, 2010 г 206 с..|title=Список публикаций<ref name="isaran" />. ''Чтобы открыть, нажмите кнопку «показать» справа''}} == Һынлы сәнғәттә == Ғилми эшмәкәрлегенән тыш А.Г. Толстиков һынлы сәнғәт менән дә мауыға. Музейҙарға йыш йөрөй. Музейҙа Толстиковтың [[Башҡортостан]]да майлы рәсем сәнғәтенә нигеҙ һалыусы Юрий Тимофеевич Игнатьев (1937—1999) менән дуҫлаша. Шуға күрә бөгөнгө көндә Александр Толстиков — РФА Архивы реставрация үҙәгенең етәксеһе лә булып тороу осраҡлы түгел<ref>{{Cite web|url=http://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=17920|title=Толстиков Александр Генрихович|publisher=rah.ru|accessdate=2017-8-2}}</ref>. Бөгөнгө көндә А.Г.Толстиков майлы һынлы сәнғәттең традицион техникаһында эшләй. 1986 йылдан — Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә күп һанлы күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. * Рәсәй Художество академияһы академигы (Һынлы сәнғәт бүлеге, 2013) * Мәскәү Рәссамдар союзы ағзаһы (2008) * Рәсәйҙең Профессиональ рәссамдар ижади союзы ағзаһы, (2005) * [[ЮНЕСКО]] ҡарамағында Рәсәй профессиональ рәссамдар союзы ағзаһы. 2017 йылда А.Г. Толстиков [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]на күренекле ғалимдарҙың, рәссамдарҙың һәм сәнғәт белгестәренең үҙе яҙған ун өс портретын бүләк итә. Бүләк Өфөлә тыуған, күренекле рәссам М.В. Нестеровтың тыуыуының 155-йыллығына арнала. Портреттарының күбеһе 2016 йылдың апрелендә РФА Архив залдарында Александр Толстиковтың «Йөҙҙәрҙә сәнғәт һәм фән. Замандаштар портреттары» документаль-нәфис күргәҙмәһендә ҡуйыла. А.Г. Толстиков музейға бөтәһе 60-тан ашыу авторлыҡ полотноларын бүләк итә. Александр Толстиковтың күп һанлы шәхси күргәҙмәләре Рәсәйҙең ҡалаларында (Мәскәү, [[Санкт-Петербург]], [[Өфө]], [[Екатеринбург]], [[Новосибирск]] һ. б.) һәм сит илдәрҙә — [[Франция]], [[АҠШ]], [[Финляндия]], [[Көньяҡ Корея]], [[Эстония]]ла үтә. Г. А. Толстиковтың 2008—2018 йылдар осоронда төп күргәҙмәләре: * «Сергей Краснов һәм дуҫтар». Рәсәй художество академияһының күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2008 й. * «Реализм сиктәре» (шәхси күргәҙмәһе). Рәсәй художество академияһының күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2011 й. * «Петербург сецессионы-1». СПб АХ күргәҙмәләре залы. Санкт-Петербург, 2012 й. * «Петербург сецессион-2».СПб АХ күргәҙмәләр залы. Санкт-Петербург, 2013 й. * «Фәрештәләр һәм кешеләр» А.Н. Бурганов менән берлектә). РФА Архивының күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2013 й. * «Петербург сецессион-3». СПб АХ күргәҙмә залы. Санкт-Петербург, 2014 * «Портрет көҙгөһөндә» (шәхси күргәҙмәһе). « С. Т. Коненковтың ижад оҫтаханаһы» мемориаль музейы. Мәскәү, 2014 * Күргәҙмә «18 +» В.Ф.. Волосенков менән берлектә). РФА Архивы күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2015 й. * «TOP-LIST Александр Толстиков. Мане менән диалог». РФА Архивы күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2016 й. ** «Шәрә натура». Архитекторҙар Үҙәк йортоноң күргәҙмәләр залы (ЦДА). Мәскәү, 2016 й. * «Йөҙҙәрҙә фән һәм сәнғәт. Замандаштар портреты». РФА Архивы күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2017 йыл * «Һиңә -иң наҙлы һылыуҡайға» (М.В. Горшунов, Наталия Шушанян, Дмитрий Шеин менән берлектә). Максим Горький исемендәге Ғалимдар йортоноң күргәҙмәләр залы. Санкт-Петербург, 2018 йыл * «Замандаштар» (шәхси күргәҙмәһе). М.В. Нестеров исемендәге Башҡорт Дәүләт художество музейы. Өфө, 2018 йыл == Наградалары == * Фән һәм техника өлкәһендә [[Ленин комсомолы премияһы]] (1986) — «Простаноидтарҙың фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәре» эше өсөн * Фән һәм техника өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы]] (төркөм составында, 1992 йыл өсөн) — эйкозаноидтарҙың тулы синтезы, яңы юғары эффектлы простагландин препараттарын эшләү өсөн. * «Академия алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Рәсәй художество академияһы миҙалы (2017 йыл) * Рәсәй художество академияһының көмөш миҙалы (2018 й.) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|refs=<ref name="isaran">{{cite web|url=http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=642A21B0-D547-0FDF-51E1-43DA47A11FD1|title=Толстиков Александр Генрихович (ИС АРАН)|publisher=isaran.ru|accessdate=2017-8-1}}</ref>}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|49205|Александра Генриховича Толстикова}} * [https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=51819 Профиль Александра Генриховича Толстикова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211030164304/https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=51819 |date=2021-10-30 }} на официальном сайте РАХ * http://yatol.ru/. Официальный сайт Александра Генриховича Толстикова * Толстиков Александр Генрихович (Башкирская энциклопедия) (неопр.). башкирская-энциклопедия.рф. Дата обращения: 2 августа 2017. * «Музы в храме науки» Толстиков Александр Генрихович (Архивы Российской академии наук) (неопр.). arran.ru. Дата обращения: 2 августа 2017. * ACADEMIA / Александр Толстиков. «Фитохимия вчера, сегодня, завтра». 1-я лекция (неопр.). tvkultura.ru. Дата обращения: 2 августа 2017. * ACADEMIA / Александр Толстиков. «Фитохимия вчера, сегодня, завтра». 2-я лекция (неопр.). tvkultura.ru. Дата обращения: 2 августа 2017. * А.Г. Толстиков, М.В. Вяжевич. Четыре портрета (Художники) (неопр.). Архив РАН. * А.Г. Толстиков, В.Ю. Афиани Четыре портрета (Ученые. часть 1) (неопр.). Архив РАН. * А.Г. Толстиков, М.В. Вяжевич. Четыре портрета (Ученые. часть 2) (неопр.). Архив РАН. * http://artrussia.ru/Alexandr_Tolstikov ГАЛЕРЕЯ СОВРЕМЕННОГО ИСКУССТВА ARTRUSSIA * [https://www.youtube.com/watch?v=u5WZQVrBzzQ&t=2s Фиан — 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=IsOkhylAk98&t=56s Фиан — 2] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Химия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алматыла тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1957 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 августа тыуғандар]] [[Категория:Рәссамдар]] 7ji9kircmkd8cneqf0u6r2v0olan56m Фирҙәүси кәшәнәһе 0 181433 1295012 1151925 2026-04-30T07:21:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295012 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фирҙәүси кәшәнәһе''' (''фарс.'' ">آرامگاه فردوسی) — [[Иран]]да Хөрәсән-Резави провинцияһындағы боронғо Тус ҡалаһында урынлашҡан аҡ мәрмәрҙән төҙөлгән мемориаль комплекс. Бөйөк фарсы шағирына, «фарсы теле атаһы» [[Фирҙәүси|Хәким Әбүлҡасим Мансур Хәсән Фирҙәүси Тусиға]] арналған. [[Файл:Ferdowsi tomb1.jpg|thumb|right|Фирҙәүси кәшәнәһенең панорама күренеше]] == Урынлашыуы == [[Фирҙәүси]] кәшәнәһе Тус ҡалаһында, [[Мәшһәд|Мәшһәдтән]] (Хөрәсән-Резави провинцияһының баш ҡалаһы) төньяҡ-көнбайышҡа 25 километрҙағы ике ауыл араһында — Тус-е Софали һәм Эсламиела урынлашҡан. Тус ҡалаһына «Мәшһәд — Кучан» автомагистрале буйлап барырға мөмкин<ref name="c1" />. == Тасуирламаһы == Комплекс фарсыларҙың традицион «чахарбаг» ({{lang-fa|چهارباغ}}) баҡсаһы стилендә төҙөлгән. Баҡса уртаһында ҡоролма урынлашҡан, уның күпселек өлөшө аҡ мәрмәрҙән эшләнгән. Уны нигеҙгә һәм шул нигеҙгә ҡоролған һәр яҡтан колонналар, «Шаһнамә» поэмаһынан күренештәр һәм өҙөктәр менән биҙәлгән кубок конструкцияһына бүлергә мөмкин. Фарсы каллиграфияһының традицион шрифты — насталик менән яҙылған<ref>[http://www.tishineh.com/touritem/358-31/1 خراسان رضوی مشهد آرامگاه فردوسی]</ref>. Кәшәнә шулай уҡ сәскә орнаменты менән биҙәлгән. Шағирҙың мәйете конструкцияның өҫкө өлөшө аҫтында ята. Кәшәнә нигеҙенең аҫҡы нөктәһенән алып кубок конструкцияһы башланғанға тиклем илткән ун ике баҫҡысы бар. Архитектура характеристикаһы буйынса Пасаргадтағы [[Бөйөк Кир II|Бөйөк Кир]]ҙың ҡәберлеген хәтерләтеүе конструкцияның үҙенсәлеге булып тора. Бындай оҡшашлыҡ алдан уҡ күҙалланған, сөнки шул рәүешле архитектор конструкцияны Әһәмәниҙәр осорондағы традицион стилгә яҡынайтырға тейеш булған. <ref>[http://rezacity.blogfa.com/post-116.aspx آرامگاه فردوسی(شهر توس- مشهد)]</ref>. Ерләү урынының һәр яғы зороастризм символы — фаравахар менән биҙәлгән. Уның эске стеналары «Шаһнамә» героик эпосының төп сәхнәләре менән биҙәлгән. Кәшәнәнең эске биҙәлешен архитектор Феридун Садеки эшләгән. Ул поэма геройҙары статуяларын һәм рельефтарын файҙаланып, юғары ысынбарлыҡҡа тап килгән сюжеттар проектлау менән шөғөлләнә. Рөстәм баһадир диуарҙарҙа һүрәтләнгән бөтә сәхнәләрҙә лә тиерлек ҡатнаша. Фирҙәүсиҙең мәрмәр ҡәберенә шағирҙың фарсы әҙәбиәтенә индергән өлөшө хаҡында фарсы телендәге юлдар уйып яҙылған. Бында шулай уҡ Фирҙәүсиҙең тыуған һәм вафат булған көндәре һәм кәшәнәнең төҙөлгән көнө бар<ref>بانی‌مسعود، امیر، معماری معاصر ایران: در تکاپوی بین سنت و مدرنیته، تهران: هنر معماری قرن، چاپ یکم: ۱۳۸۸؛ ص ۲۱۸</ref>. == Тарихы == Күренекле фарсы шағиры, данлыҡлы «Шахнамә» героик эпосы авторы Фирҙәүси 1020 йылда Тусала вафат була. Мәрхүм булғас ҡына уға танылыу килә. Туғыҙ быуат дауамында Фирҙәүсиҙең кәшәнәһе ябай ғына булған: Ғәзнәүиҙәр нәҫеле хакимдарының береһе Фирҙәүсиҙең ҡыҙы атаһын ерләгән йорттоң баҡсаһында ҙур булмаған ғибәҙәтхана төҙөргә бойороҡ биргән. Һуңыраҡ Абдулла хан II (1533—1598) ошо ҡорамды тергеҙеү эштәрен башҡарырға ҡуша. XX быуат башында Иран хөкүмәте бындай бай тарихлы дәүләт менән идара итеү өсөн милли оҡшашлыҡтың (идентичность) мөһимлеген аңлай башлай. 1934 йылда [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Риза шаһ Пәхләүи]] хөкүмәте Фирҙәүсиҙең мәҙәни һәм әҙәби әһәмиәтен таныны һәм уның хөрмәтенә монументаль кәшәнә ҡороу тураһында ҡарар ҡабул итте<ref name="c1">[http://safarkon.com/fa/نقطه-گردشگری/ایران/آرامگاه-فردوسی-توس آرامگاه فردوسی توس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512030042/http://safarkon.com/fa/%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3 |date=2013-05-12 }}آرامگاه فردوسی توس |]</ref>. Проекттың башлығы булып Иран архитекторы Хажи Хөсәйен Лурзаде сығыш яһаны. Ул ваҡытында Иранда Рамсарҙағы шаһ һарайы, имам Хөсәйен мәсете һәм Мәрмәр (Гөлөстан) һарайы ансамбленең бер өлөшө кеүек байтаҡ архитектура шедеврҙарын эшләгән. Фирҙәүсиҙең мең йыллығы менән тап килгән кәшәнәне асыу тантанаһына<ref>[http://article.tebyan.net/153946/آرامگاه-فردوسی-و-چگونگی-ساخته-شدن-آن آرامگاه فردوسی و چگونگی ساخته شدن آن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114065927/https://article.tebyan.net/153946/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A2%D9%86 |date=2022-01-14 }}</ref>төрлө илдәрҙән, шул иҫәптән Тажикстандан (СССР), Һиндостандан, Германиянан, Франциянан, Бөйөк Британиянан һәм башҡа илдәрҙән бик күп шағирҙар саҡырыла. Һуңғараҡ Иран ғалимдары йыйған аҡсаға шағирға һәйкәл ҡуйыла. Ул әле мемориаль комплекстың икенсе яғында, ҡәберлек ҡаршыһында урынлашҡан. Күпмелер ваҡыттан һуң архитектор Кәрим Таһирзаде мәҙәни объекттың тәүге йөҙөн бер аҙ үҙгәртте: ҡәберҙең көмбәҙгә оҡшаш формаһы хәҙерге дизайнға (параллепипед формаһы) үҙгәртелде. Шулай итеп Фирҙәүси ҡәберенең стиле Әһәмәниҙәр династияһының архитектура стиленә, атап әйткәндә, Пасаргадтағы Бөйөк Кирҙың ҡәберенә оҡшатып махсус рәүештә эшләнә. Ирандың зооастрий партияһының Кейхосров Мәжлесендәге вәкиле Шаһрок Әһәмәниҙәр һәм Сәсәниҙәр классик архитектура стилен тергеҙеү идеяһын айырыуса әүҙем тәҡдим итте. Пәхләүи династияһы Фирҙәүси образын Ирандың мәҙәни абруйын донъя берләшмәһендә күтәрергә һәләтле фактор итеп файҙаланды. Шуның арҡаһында 1979 йылда революционерҙар ҡәберлекте емерергә лә уҡталды. Ләкин төҙәтә алмаҫлыҡ хәлгә барып етмәне. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Фирҙәүси]] == Һылтанмалар == * [http://www.tishineh.com/touritem/358-31/1 خراسان رضوی مشهد آرامگاه فردوسی] * [http://rezacity.blogfa.com/post-116.aspx آرامگاه فردوسی(شهر توس- مشهد)] * [http://safarkon.com/fa/نقطه-گردشگری/ایران/آرامگاه-فردوسی-توس آرامگاه فردوسی توس]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512030042/http://safarkon.com/fa/%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3 |date=2013-05-12 }}آرامگاه فردوسی توس |] * [http://article.tebyan.net/153946/آرامگاه-فردوسی-و-چگونگی-ساخته-شدن-آن آرامگاه فردوسی و چگونگی ساخته شدن آن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114065927/https://article.tebyan.net/153946/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A2%D9%86 |date=2022-01-14 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Иранда 1930-сы йылдар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1935 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] q7s736qpiz7a01sgc7ibfz4adbhlezo Химик ҡорал 0 183090 1295045 1200286 2026-04-30T11:35:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295045 wikitext text/x-wiki '''Химик ҡорал''' — ағыулы матдәләрҙең ағыулы үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән күпләп юҡ итеү ҡоралы, уларҙы ҡулланыу саралары: артиллерия снарядтары, [[Ракета|ракеталар]], миналар, һауа бомбалары, газ ебәреү системалары, цилиндр газын осороу системалары, ВАП, [[Граната|гранаталар]], шашкалар.[[Ядро ҡоралы|Ядро]] һәм [[Биологик ҡорал|биологик (бактериологик) ҡорал]] менән бер рәттән күпләп юҡ итеү ҡоралына (WMD) ҡарай. Химик ҡорал ҡулланыу төрлө халыҡ-ара килешеүҙәр менән бер нисә тапҡыр тыйыла: * 1899 йылдағы Гаага конвенцияһы, уның 23-сө статьяһы берҙән-бер маҡсаты дошмандың кеше көсөн ағыулау булған ҡорал ҡулланыуҙы тыя; * 1925 йылғы Женева протоколы; * 1993 йылда химик ҡорал эшләүҙе, етештереүҙе, запасҡа сығарыуҙы һәм ҡулланыуҙы һәм уларҙы юҡ итеүҙе тыйыу тураһындағы конвенция. == Химик ҡорал төрҙәре == [[Файл:Война_будущего_—_война_химическая.jpg|мини|«Киләсәк һуғышы — химик һуғыш» пропагандистик плакаты. Билдәһеҙ рәссам. Пермь, 1925 йыл]] [[Файл:155mmMustardGasShells.jpg|мини|155 мм-лы химик артиллерия снарядтары ике йәшел һыҙат һәм «HD GAS» (АҠШ) яҙыуы менән билдәләнгән]] [[Файл:Demonstration_cluster_bomb.jpg|мини|Химик кластерлы хәрби башлыҡ М134 MGR-1 ракетаһы зарин тултырылған контейнерҙар менән]] [[Файл:M23_VX_Landmine.jpg|мини|3 йәшел һәм 1 һары һыҙат менән билдәләнгән VX менән йыһазландырылған M23 химик минаһының корпусы]] [[Файл:Mc-1_gas_bomb.png|мини|Зарин менән йыһазландырылған һәм 3 йәшел һыҙат менән билдәләнгән МК-1 химик авиабомбаһы<ref>''Гамурар А., Вишняков О.'' [http://commi.narod.ru/txt/1995/0804.htm Маркировка американских авиационных бомб] // Статья в № 8 журнала «Зарубежное военное обозрение» от 1995 г.</ref>]] Химик ҡорал түбәндәге характеристикалары менән айырыла: # Ағыулаусы матдәләрҙең (агент) кеше организмына физиологик йоғонтоһо характеры ; # тактик тәғәйенләнеше; # яҡынлашып килгән һуғыу тиҙлеге; # ғәмәлдәге ағыулаусы матдәнең сыҙамлылығы; # ҡулланыу саралары һәм ысулдары. Кеше организмына '''физиологик тәьҫире''' характеры буйынса ағыулы матдәләрҙең алты төп төрө бар: * [[Нервы системаһы|Нервы системаһына]] '''тәьҫир итеүсе нервы ағыулаусы матдәләр'''. Нервы ағыулаусы матдәләрҙең маҡсаты — мөмкин тиклем күберәк үлем осрағы булған шәхси составты (кадрҙарҙы) тиҙ һәм күпләп эшкә яраҡһыҙ итеү. Был төркөмдөң ағыулы матдәләренә ''зарин,'' ''зоман, табун, Новичок'' һәм ''V-газ'' инә. * '''Тире-шеш ағыулаусы матдәләрҙең тәьҫире''', ул башлыса тире аша зарарланыуға килтерә, ә аэрозоль һәм пар рәүешендә ҡулланғанда — шулай уҡ һулыш алыу системаһы аша инә. Төп ағыулы матдәләр — иприт, люизит. * '''Дөйөм ағыулы хәрәкәттең ағыулаусы матдәләре''', организмға эләгеп, кислородтың ҡандан туҡымаларға күсеүен боҙа.Был иң тиҙ тәьҫир итеүсе ағыулы матдәләр. Уларға гидроцианид кислотаһы һәм цианоген хлориды инә. * '''Тонсоғоу ғәмәленең ағыулаусы матдәләре''', башлыса үпкәгә тәьҫир итә. Төп ағыулаусы матдәләре — фосген һәм дифосген. * '''Психохимик ғәмәлдең ағыулаусы матдәләре''', күпмелер ваҡыт дошмандың кеше көсөн сафын сығарырға һәләтле. Был ағыулы матдәләр, үҙәк нервы системаһына тәьҫир итеп, кешенең нормаль психик эшмәкәрлеген боҙа йәки ваҡытлыса һуҡырлыҡ, һаңғыраулыҡ, ҡурҡыу, хәрәкәт функцияларын сикләү кеүек тайпылыштар тыуҙыра. Был матдәләр менән психик ҡаҡшау тыуҙырыусы дозаларҙа ағыуланыу үлемгә килтермәй. Был төркөмдөң ағыулы матдәләре — хинуклидил-3-бензилат (BZ) һәм лизергик кислоталы диэтиламид. * '''Асыу килтереү, ярһыу ғәмәленең ағыулаусы матдәләре''', йәки ирританттар ({{Lang-en|irritant}} — ярһыу). Ярһыу килтереүсе матдәләр тиҙ тәьҫир итә. В то же время их действие, как правило, кратковременно, поскольку после выхода из заражённой зоны признаки отравления проходят через 1—10 мин. Үлемесле тәьҫире организмға минималь һәм оптималь һөҙөмтәле дозаларҙан тиҫтәләрсә—йөҙ тапҡырға күберәк дозалар ингәндә генә мөмкин. Ярһыу килтереүсе ағыулы матдәләргә күҙ йәштәрен сығарыу, сөскөрөү, тын юлдарын ҡыҫыу (шулай уҡ нервы системаһына йоғонто яһауы һәм тиренең зарарланыуына килтере) инә. Күҙ йәштәрен сығарыусы матдәләр (лакриматорҙар) — CS, CN (хлорацетофенон) һәм PS (хлорпикрин). Сөскөртөү матдәләр (стерниттар) — DM (адамсит), DA (дифенилхлорарсин) һәм DC (дифенилцианарсин). Күҙ йәштәрен һәм сөскөрөү тәьҫирен берләштергән ағыулы матдәләр бар. Ярһыу килтереүсе ағыулы матдәләр күп илдәрҙә полиция хеҙмәтендә тора һәм шуға күрә полиция, йәки үлемесле булмаған махсус ҡорал саралары (махсус ҡоралдар) тип классификациялана. Дошмандың кеше көсөн туранан-тура тар-мар итеү маҡсатын ҡуймаған башҡа химик берләшмәләрҙе ҡулланыу осраҡтары ла бар. Әйтәйек, 1854 йылда Севастополь ҡамауында (ҡара. [[Ҡырым һуғышы]]) британ ғәскәрҙәре одоранттар, йәки «һаҫыҡ бомбалар» ҡулланған<ref>М.Володин «Химическое оружие с запахом герани»</ref>. Вьетнам һуғышында АҠШ ағастарҙан япраҡтарҙың төшөүенә сәбәпсе булған ''дефолианттар'' ҡуллана, атап әйткәндә «Агент Оранж», унда үтә ағыулы 2,3,7,8-ТХДД була. Тактик классификация буйынса ағыулы матдәләр төркөмдәргә хәрби тәғәйенләнеше буйынса бүленә: * үлемесле — кеше көсөн юҡҡа сығарыу өсөн тәғәйенләнгән матдәләр, уларға нервы-паралитик, тире-шеш, дөйөм ағыулы һәм тонсоҡтороусы ағыулы матдәләр инә; * кеше көсөн ваҡытлыса сафтан сығарыу — бер нисә минуттан алып бер нисә тәүлеккә тиклем ваҡытҡа дошмандың кеше көсөн сафтан сығарыуҙы тәьмин иткән матдәләр. Уларға психотропик (инкапаситанттар) һәм ирританттар инә. Әммә үлемесле булмаған матдәләр ҙә үлемгә килтереүе мөмкин. Атап әйткәндә, [[Вьетнам һуғышы]] йылдарында АҠШ армияһы газдарҙың түбәндәге төрҙәрен ҡуллана: * CS — ортохлоробензилиден малононитрил һәм уның рецепт формалары; * CN — хлорацетофенон; * DM — адамсит йәки хлордигидрофенарсазин; * CNS — хлропикриндың рецепт формаһы; * BA (BAE) — бромацетон; * BZ — хинуклидил-3-бензилат. АҠШ хәрбиҙәренең мәғлүмәттәре буйынса, газдар үлемесле булмаған концентрацияларҙа ҡулланылған. Әммә Сорбонна медицина факультеты профессоры Фрэнсис Кан билдәләүенсә, Вьетнамда CS газы үлемесле ҡорал (сикле арауыҡтарҙа күпләп ҡулланыу) булған шарттарҙа барлыҡҡа килгән<ref name="voyna">Кунцевич А. Д., Назаркин Ю. К. [http://www.himvoiska.narod.ru/vietnam.html Химическая война США в Индокитае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519092139/http://himvoiska.narod.ru/vietnam.html|date=2009-05-19}}, 1987</ref>. Тәьҫир итеү тиҙлеге буйынса тиҙ тәьҫир итеүсе һәм әкрен тәьҫир итеүсе ағыулы матдәләр бүленә. Тиҙ тәьҫир итеүселәргә нервы-паралитик, дөйөм ағыулаусы, ярһыу килтереүсе һәм ҡайһы бер психотроп матдәләр инә. Әкрен тәьҫир итеүсе матдәләргә тире-шеш, тонсоғоу һәм айырым психотроп матдәләр инә. Емергес һәләтте һаҡлау оҙайлығына ҡарап, ағыулы матдәләр ҡыҫҡа ваҡытлы эш итеү (ҡыҫҡа йәки көсһөҙ) һәм оҙайлы (ныҡ) матдәләргә бүленә. Беренсеһенең зарарлы эффекты минуттарҙа иҫәпләнә (AC, CG). Һуңғыһының ғәмәле ҡулланғандан һуң бер нисә сәғәттән бер нисә аҙнаға тиклем дауам итеүе мөмкин. [[Беренсе донъя һуғышы]] йылдарында химик ҡорал хәрби хәрәкәттәрҙә (Варшава, Осовец һ. б.) бик киң ҡулланыла, әммә, ғәмәлдәренең үлемесле булыуына ҡарамаҫтан, ул түбән һөҙөмтәлелек күрһәтә. Ҡулланыу мөмкинлеге елдең һауа торошона, йүнәлешенә һәм көсөнә ныҡ бәйле булған; күпләп ҡулланыу өсөн яраҡлы шарттарҙы ҡайһы бер осраҡтарҙа аҙналар буйы көтөргә тура килгән. Һөжүм ваҡытында химик ҡорал ҡулланғанда, уларҙы ҡулланған яҡ үҙе үҙенең химик ҡоралынан юғалтыуҙар кисерә, ә дошмандың юғалтыуҙары һөжүмдең традицион артиллерия әҙерлегенән юғалтыуҙарҙан артыҡ булмай. Беренсе донъя һуғышы тарихсыһы Сергей Геннадьевич Нелипович фекеренсә, химик ҡоралдың һөҙөмтәлелеге түбән булыуы үҙ-ара «күпләп ҡырыу ҡоралын ҡулланыуҙы тыныс ҡына кире ҡағыуға»<ref>Сергей Нелипович: «[http://ruvera.ru/articles/sergeiy_nelipovich_voiyna_sdelala_revolyuciyu Война сделала революцию необратимой]» </ref> килтерә һәм артабанғы һуғыштарҙа химик ҡоралды күпләп хәрби ҡулланыу күҙәтелмәй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында, Германияның химик һуғыш башланыуына әҙерлек сиктәрендә, СССР ирекмәндәргә химик ҡорал ҡулланыу буйынса тәжрибә үткәрә. 1941 йылдың июлендә Мәскәүҙә медицина студенттары (ирекмәндәр араһында) һайлап алына, уларға һул ҡулының тиреһенә иприт һәм люизит тамсылары һалына. Иприт һәм люизит локаль анальгетик йоғонто яһағанға күрә, ирекмәндәр ҡулланғанда ауыртыуҙы һиҙмәгән. Ирекмәндәр бер нисә көн Любянкала, тиренән зарарланыу эҙҙәре сыҡҡансы тороп ҡала. Бынан һуң тирелә асыҡ-көрән таптар ҡала һәм бөтә ирекмәндәрҙе өйҙәренә ҡайтаралар, был тәжрибәне кешегә һөйләү тыйыла<ref>{{Мәҡәлә|автор=Евгения Соколова|заглавие=Мой Сталинград|ссылка=|язык=|издание=[[Наука и жизнь]]|тип=журнал|год=2020|номер=2|страницы=39—40|issn=}}</ref>. XX быуат аҙағында, ғәскәрҙәрҙе WMD-нан һаҡлауҙың юғары үҫеше арҡаһында, хәрби ағыулаусы матдәләрҙең төп маҡсаты — дошмандың кеше көсөн ҡыҫырыҡлау һәм бығауҙау һанала. == Тарих == === Химик ҡорал ҡулланыу менән бәйле һуғыштар һәм конфликттар === * [[Беренсе донъя һуғышы]] ([[1914 йыл|1914]]—[[1918 йыл|1918]]; бөтә яҡтар)<ref>{{Китап|ссылка=https://library.by/portalus/modules/warcraft/readme.php?subaction=showfull&id=1623926831&archive=&start_from=&ucat=&|автор=Фрайс А. Амос, Клапенс Д. Вест|заглавие=Химическая война|ответственный=перевод М.Н. Соболева|год=1924|издание=2 изд|место=Москва|издательство=Государственное Военное Издательство|страниц=506|тираж=10 250}}</ref> [[Файл:Нем.деревянный_миномет.jpg|мини|Герман минометы, химик зарядтар менән. [[1916 йыл|1916]]]] [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-F0313-0208-007,_Gaskrieg_(Luftbild).jpg|мини|[[Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты|Көнсығыш фронтта]] Беренсе донъя һуғышында немец ғәскәрҙәренең дошман яғына һиптереү юлы менән химик һуғыш ағыулаусы матдәләренең газ болото барлыҡҡа килеүе]] * [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге граждандар һуғышы]]: Ярославль ихтилалы ([[1918 йыл|1918]]; Ҡыҙыл Армия аҡтарға ҡаршы) * [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге граждандар һуғышы]]: Рәсәйҙең төньяғына сит ил хәрби интервенцияһы ([[1918 йыл|1918]]—[[1919 йыл|1919]]; Британия интервенттары Ҡыҙыл Армияға ҡаршы)<ref name="autogenerated2">Белаш Е. «Мифы Первой мировой» М., «Вече», 2012 г.</ref> * [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге граждандар һуғышы]]: Ҡырым һуғышы, ([[1919 йыл|1919]]; Аҡ армия һәм британ интервенттары Ҡыҙыл Армияға ҡаршы)<ref name="autogenerated2" /> * [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге граждандар һуғышы]]: Орел-Кромский янындағы алыш, ([[1919 йыл|1919]]; Аҡ армия Ҡыҙыл Армияға ҡаршы)<ref name="autogenerated2" /> * [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге граждандар һуғышы]]: Гимра ауылының штурмы ([[Дағстан]]), ([[1920 йыл|1920]]; Ҡыҙыл Армия)<ref name="autogenerated2" /> * [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге граждандар һуғышы]]: Тамбов ихтилалы ([[1920 йыл|1920]]—[[1921 йыл|1921]]; Ҡыҙыл Армия баш күтәреүселәргә ҡаршы, 0016 бойороҡҡа ярашлы, 12 июнь)<ref name="black book">Nicolas Werth, Karel Bartošek, Jean-Louis Panné, Jean-Louis Margolin, Andrzej Paczkowski, [[Stéphane Courtois]], ''[[Чёрная книга коммунизма]]: преступления, террор и репрессии'', Harvard University Press, 1999, hardcover, 858 pages, ISBN 0-674-07608-7</ref> * Татарбунар ихтилалыр (1924 йыл 15-18 сентябрь; Румын армияһы баш күтәреүселәргә ҡаршы). * Риф һуғышы ([[1920 йыл|1920]]—[[1926 йыл|1926]]; Испания, Франция) * Икенсе Итало-Эфиопия һуғышы ([[1935 йыл|1935]]—[[1936 йыл|1936]]; Италия) * Икенсе ҡытай-япон һуғышы ([[1937 йыл|1937]]—[[1945 йыл|1945]]; Япония) * Хәсән күлендә совет-япон сик буйы конфликты ([[1938 йыл|1938]]; СССР, хата менән<ref>''«Причём на наши аэродромы были доставлены в большом количестве и химические бомбы с отравляющими веществами. В ряде случаев наши оружейники и лётчики путали осколочные и химические бомбы и отправлялись с ними бомбить японцев. Так, 2 августа 4-я эскадрилья 53-й бригады атаковала высоту Заозёрная вместо осколочных бомб [[АО-10]] осколочно-химическими бомбами АОХ-10, поскольку внешне они были очень похожи.»'' [http://www.e-reading.org.ua/chapter.php/1002582/25/Shirokorad_Aleksandr_-_Yaponiya._Nezavershennoe_sopernichestvo.html Александр Широкорад. Япония. Незавершенное соперничество. Глава 25. Конфликт на озере Хасан]</ref>) * [[Вьетнам һуғышы]] ([[1957 йыл|1957]]—[[1975 йыл|1975]]; Америка Ҡушма Штаттары<ref>США применяли [[дефолианты]] и [[слезоточивый газ]]; северовьетнамские войска применяли слезоточивый газ.</ref>) * Төньяҡ Йеменда Граждандар һуғышы ([[1962 йыл|1962]]—[[1970 йыл|1970]]; Мысыр) * [[Иран-Ираҡ һуғышы]] ([[1980 йыл|1980]]—[[1988 йыл|1988]]; ике яҡтан да) * Ираҡ-курд конфликты (Ираҡ хөкүмәте көстәре «Анфаль» операцияһы барышында) * Ираҡ һуғышы ([[2003 йыл|2003]]—[[2010 йыл|2010]]; баш күтәреүселәр<ref>{{Cite web|url=http://www.rambler.ru/news/events/iraq/9951420.html|title=Иракские повстанцы взяли на вооружение опыт Первой мировой|accessdate=2009-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090606185943/http://www.rambler.ru/news/events/iraq/9951420.html|archivedate=2009-06-06}}</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/news/197581.html В Ираке боевики применили химическое оружие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416044100/http://www.segodnya.ua/news/197581.html |date=2009-04-16 }}</ref>) * Икенсе чечен һуғышы (Грозныйҙы штурмлау ваҡытында 1999 йылдың 29 декабрендә боевиктар [[хлор]] һәм аммиак резервуарҙын шартлата). * [[Сүриәлә граждандар һуғышы]] ([[2011 йыл|2011 йылдан]]; хөкүмәт көстәре лә, ҡораллы оппозиция ла бер нисә тапҡыр бер-береһен химик ҡорал ҡулланыуҙа ғәйепләй. Иң билдәле осраҡтар — Хан аль-Асалда 2013 йылдың мартында булған ваҡиға һәм шул уҡ йылдың авгусында Гуталағы химик һөжүмдәр). == Химик ҡорал ҡулланып теракт һөжүмдәре == 1995 йылдың 20 мартында Аум Синрикё сектаһы Токио метрополитенында химик һөжүм яһай. Яҡынса 5000 кеше өҫкө һулыш алыу тракты менән етди ағыуланған, күптәренең күҙҙәре янған. 13 кеше һәләк була. == Химик ҡорал менән геноцид акттарын тормошҡа ашырыу == * Икенсе донъя һуғышы йылдарында Германия оккупацияланған территорияларҙың граждандар, шулай уҡ хәрби әсирҙәр концлагерҙарында күпләп үлтереү өсөн «Циклон Б» ағыулы матдәһен ҡуллана. == Ағыулы матдәләр ярҙамында енәйәтселек менән көрәш == [[Файл:Tear_gas_grenade.jpg|мини|CS менән химик [[Граната|ҡул гранатаһы]], кәүҙәһе деформацияланған]] [[Файл:WTO_protests_in_Seattle_November_30_1999.jpg|мини|Полиция хеҙмәткәрҙәренең ағыулы ярһыу эффектлы махсус аэрозоль баллондарын ҡулланыуы. Сиэтл, 1999 й.]] === Сыуалыштар һәм демонстрациялар менән көрәш === [[Файл:Yellow_Vests_-_Act_19.jpg|мини|Демонстрацияны таратҡанда ярһыу ағыулаусы матдәнең аэрозоль болото барлыҡҡа килеүе. Париж, 2019 йыл]] Сыуалыштар һәм кәрәкмәгән сығыштар менән көрәшеү өсөн күп илдәрҙең властары үлемесле булмаған ағыулы матдәләр ҡуллана. Ағыулы матдәләр түбәндәге формала ҡулланылырға мөмкин: * химик матдәләр менән граната (Рәсәйҙә — «Черёмуха», «Дрифт»); * аэрозоль спрейы (Рәсәй Федерацияһында — «Черёмуха 10М»). == Рәсәйҙә химик ҡорал == 1993 йылда Рәсәй Химик ҡорал конвенцияһына ҡул ҡуя, ә 1997 йылда ратификациялай.Был йәһәттән күп йылдар дауамында тупланған ҡоралды юҡ итеү өсөн «Рәсәй Федерацияһында химик ҡорал запастарын юҡ итеү»<ref>[https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=140521#010529669294686084 Постановление Правительства Российской Федерации № 305 от 21.03.1996 г. «Об утверждении федеральной целевой программы „Уничтожение запасов химического оружия в Российской Федерации“»] // Электронный текст документа в 15-й редакции от 16.11.2018 г. на ИПС «[[КонсультантПлюс]]<nowiki/>». Документ (1-я редакция) был опубликован в № 14, ст. 1448 «Собрания законодательства РФ» 01.04.1996 г, в № 62 газеты «Российская газета» 02.04.1996 г.</ref> тип аталған федераль маҡсатлы программа ҡабул ителә. Тәүҙә программа 2009 йылға тиклем проектлана, әммә финанс булмауы арҡаһында бер нисә тапҡыр оҙайтыла. 2014 йылдың апреленә Рәсәйҙең химик ҡорал запастарының 78 проценты юҡ ителгән<ref>[https://ria.ru/20140414/1003819062.html ОЗХО: Россия на сегодня уничтожила 78 % своего арсенала химоружия]</ref>. 2015 йылдың октябренә Рәсәй химик ҡорал запасының 92 процентын юҡ итте<ref name="autogenerated1">[https://lenta.ru/news/2015/10/08/chemical/ В России завершено уничтожение крупнейшего арсенала химического оружия] // [[Lenta.ru]], 08.10.2015</ref>. Рәсәйҙә химик ҡоралдың һигеҙ һаҡлағысы була, уларҙың һәр береһе юҡ итеү предприятиеһына тап килә: * Покровка ауылы, Һамар өлкәһе Безенчук районы (Чапаевск-11) юҡ итеү заводы тәүгеләрҙән булып 1989 йылда хәрби төҙөүселәр тарафынан ҡуйылған, әммә бөгөнгө көнгә тиклем консервацияланған; * Горный ([[Һарытау өлкәһе]]) (2008 йылда эшкәртеү тамамланған); * Камбарка ([[Удмурт Республикаһы]]) (2009 йылда эшкәртеү тамамланған); * Кизнер ауылы ([[Удмурт Республикаһы]]) (2013 йылда файҙаланыуға тапшырылған<ref>[https://www.interfax-russia.ru/volga/news/posledniy-rossiyskiy-zavod-po-unichtozheniyu-himoruzhiya-otkryli-v-udmurtii-2 Последний российский завод по уничтожению химоружия открыли в Удмуртии]</ref>, 2017 йылда эшкәртеүҙе тамамлаған); * [[Щучье (Ҡурған өлкәһе)|Щучье]] ([[Ҡурған өлкәһе]]) (завод 2009 йылда сафҡа индерелә, 2015 йылда эшкәртеүҙе тамамлай<ref>[https://ria.ru/20151120/1324986241.html Власти: работы по уничтожению химоружия завершились под Курганом] // [[РИА Новости]], 20.11.2015</ref>); * Марадыково ауылы (Марадыковский объекты) ([[Киров өлкәһе]]) (2006 йылда файҙаланыуға тапшырылған, 2015 йылда эшкәртеүҙе тамамлаған<ref>[https://ria.ru/20151030/1310681360.html Бабич: РФ в этом году практически завершила уничтожение химоружия] // [[РИА Новости]], 30.10.2015</ref>); * Леонидовка ауылы ([[Пенза өлкәһе]]) (2008 йылда ғәмәлгә индерелә, 2015 йылда эшкәртеүҙе тамамлай<ref>[https://www.interfax.ru/russia/460604 Последний химический боеприпас уничтожен в «Леонидовке»] // [[Интерфакс]], 17.08.2015</ref>); * Почеп ([[Брянск өлкәһе]]) (2010 йылда файҙаланыуға тапшырылған, 2015 йылда эшкәртеүҙе тамамлаған<ref name="autogenerated1"/>). 2017 йылдың 27 сентябрендә [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путинға]] Рәсәй Федерацияһының химик ҡоралын тулыһынса юҡ итеү тураһында хәбәр ителә.<ref>[https://www.vesti.ru/article/1602191 Историческое событие: Россия досрочно уничтожила все химическое оружие] // Статья от 27.09.2017 г. «[[Вести.ру]]<nowiki/>».</ref>. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Александров В. Н., Емельянов В. И.|заглавие=Отравляющие вещества: Учебное пособие|ссылка=http://pirochem.net/index.php?author=alexndrov-vn&book=1990&category=otherpirotech&id1=3|ответственный=Под ред. д-ра хим. наук, проф. Г. А. Сокольского|издание=2-е изд., перераб. и доп|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1990|страницы=|страниц=272|isbn=5-203-00341-6|тираж=100000|ref=}} * {{H|Gershater|1963|3=''Gershater, E. M.'' [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112106756205;view=1up;seq=39 Chemical Agents and Battlefield Mobility]. // ''Military Review''. — June 1963. — Vol. 43 — No. 6.}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090518033737/http://bezpaleva.org/?p=47 Диафильм "Граждандар оборонаһы. Ғәмәли стандарттар", 1984 йыл.] * [https://web.archive.org/web/20110912072726/http://www.chemicaldisarmament.ru/ Химик ҡоралһыҙландырыу] асыҡ электрон журнал. Рәсәйҙә химик ҡоралды юҡ итеү процесы тураһында ентекле мәғлүмәт (Яңылыҡтар, документтар) — ''Сайт ваҡытлыса юҡ (04.02.2010).'' * ''Де-Лазари А. Н.'' [http://supotnitskiy.ru/book/book5.htm Химик ҡорал 1914—1918 бөтә донъя һуғышы фронттарында] * Владимир Воронов. [http://index.org.ru/journal/12/voronov.html Шайтандың һуңғы аргументы: Рәсәйҙә химик ҡорал тарихы тураһында, 1916—1941 йылдар] // Индекс/Цензураға досье, № 12/2001. * Владимир Воронов. [http://www.sovsekretno.ru/articles/id/2640/ Иприт урманы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220608070044/https://www.sovsekretno.ru/articles/id/2640/ |date=2022-06-08 }} // Совершенно секретно, № 11 (258), 2010. * Федоров Л. А. [http://www.seu.ru/cci/lib/books/chemwar/ Рәсәйҙә иғлан ителмәгән химик һуғыш: Тирә-яҡ мөхиткә ҡаршы сәйәсәт, Мәскәү, 1995] * [http://www.arms.ru/xim/ Ҡоралдар энциклопедияһы. Химик ҡорал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702065905/http://www.arms.ru/xim |date=2020-07-02 }} [[Категория:Химик ҡорал]] 9bnsu4of3dxtn7109edcko3aavpr4yt Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы 0 183402 1295017 1280670 2026-04-30T09:09:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295017 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Әғзәм Фәйзрахман улы Фәссәхов |оригинал имени = |имя при рождении = Әғзәм |изображение = Фассахов Агзям Файзрахманович.jpg |ширина = |описание изображения = Fassakhov Agzyam.jpg |дата рождения = 1.01.1955 |место рождения = с. {{МР|Баш-Ильчикеево}}, [[Салаватский район]], [[Башкирская АССР]], [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |отец = Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы |мать = Фәссәхетдинова Сафия Нәғим ҡыҙы |супруга = Фәссәхова Зимфера Фәрит ҡыҙы |дети = |род деятельности = {{педагог|СССР|России|Республики Башкортостан|XX века|XXI века}} |награды и премии = {{ряд|{{Отличник образования Республики Башкортостан|Отличник Военно-Морского Флота}}}} |сайт = |викисклад = }} '''Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы''' (1. 01. [[1955 йыл|1955]]) — уҡытыусы, Илсекәй төп мәктәбе директоры. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның роман-герман филологияһы факультетын тамамлаған (1982). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы<ref>[http://900igr.net/kartinka/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-brat-agzjam-fajzrakhmanovich-fassakhov-edinstvennyj-syn-11.html Мой брат Агзям Файзрахманович Фассахов — единственный сын]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Биографияһы == Әғзәм Фәйзрахман улы Фәссәхов [[БАССР]]-ҙың [[Салауат районы]] Башҡорт Илсекәйе ауылында [[1955 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы|Фәссәхетдинов Фәйзрахман]] һәм Сафия Нәғим ҡыҙының ишле ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Илсекәй башланғыс мәктәбендә беренсе белем алған Әғзәм 1965 йылда [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты|Өфө музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернаты]]ның 5 класына уҡырға килә. Кескәй сағынан уҡ йырларға һәм бейергә ярата ул. Музыканттар әҙерләгән махсус мәктәптә фортепианола, баянда уйнарға өйрәнә. Тынлы оркестр составында валторнала уйнай. Өфө музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернатының тынлы оркестры йыл һайын Октябрь, 1 Май, Еңеү көнөнә арналған бөтә тантаналы парадтарҙа ҡатнаша. [[Совет Армияһы]]ның махсус мәктәбе һаналған [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты|Өфө музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернаты]]нан ғәскәри оркестрҙарға әҙерлекле йәш музыканттарҙы хәрби частарҙың тәрбиәләнеүселәр итеп һайлап ала торған булалар. [[1970 йыл]]да 8 класты тамамлаған Фәссәхов Әғзәм, бер төркөм иптәштәре менән, үҙе теләп Ике Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Балтик флотының [[Калининград]] ҡалаһындағы Комендатура оркестрына килә. Тәүҙә ике йыл тәрбиәләнеүсе булып, артабан — матрос булып [[1975 йыл]]ға тиклем хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәте дәүерендә СССР Флоты етәкселәренең рәсми йә эшлекле визиттарын оҙатып, [[Швеция]]ла, [[Финляндия]]ла, [[Польша|Польша Халыҡ Республикаһы]]нда һәм [[Германия Демократик Республикаһы]]нда булды. Киске мәктәптә урта белем ала. [[Львов]] юғары хәрби-сәйәси училищеһына имтихандарын уңышлы тапшырып уҡырға алынһа ла, Башҡортостанға ҡайтырға ҡарар итә. [[1975 йыл]]дың көҙөндә [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның әҙерлек факультетына уҡырға инә. Артабан [[1981 йыл]]ға тиклем роман-герман филологияһы факультетының «Француз теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса белем ала. Икенсе сит ил теле — инглиз теле. Уҡытыусы һөнәре генә түгел, тәржемәсе квалификацияһы ла бирелә<ref>Абдуллина М. Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… ул-ҡыҙҙар үҫтерә… («Етмеш һөнәрле ир-ат» рубрикаһы) «Киске Өфө», 2012 йыл, 16-22 июнь</ref>. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == [[1981 йыл]]-[[1988 йыл]]дарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]]ндағы бәлиғ булмаған енәйәтселәр колонияһында тарих уҡытыусыһы, өлкән тәрбиәсе, отряд начальнигы булып хеҙмәт итә. Өлкән лейтенант дәрәжәһенә эйә була. [[1988 йыл|1988]]—[[1990 йыл]]дарҙа [[Украина]]лағы [[Николаев]] ҡалаһында йәшәй. Төҙөлөш ойошмаһында тәжрибә туплай. [[1990 йыл]]дан алып әлеге ваҡытҡа тиклем тыуған ауылы [[Башҡорт Илсекәйе]]ндә донъя көтә. 11 йыл дауамында Башҡорт Илсекәйе ауылындағы төп дөйөм белем биреү бюджет мәктәбе муниципаль учреждениеһы директоры булып эшләне. Тарих, инглиз теле, география, музыка, технология дәрестәрен уҡытты, класс етәксеһе булды. Уҡыусыларҙың ғилми-тикшеренеү эштәренә йүнәлеш бирҙе. Уҡыусылары район һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] сиктәрендә үткәрелгән конкурстарҙа ҡатнашты, еңеү яуланы<ref>Абдуллина М. Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… ул-ҡыҙҙар үҫтерә… («Етмеш һөнәрле ир-ат» рубрикаһы) «Киске Өфө», 2012 йыл, 16-22 июнь</ref>. == Ғаиләһе == Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улының биш балаһы бар. Ҡыҙҙары Алия (1979), Юлия (2005). Улдары Рафаэль (1986), Азат (1985), Абзал (1994). Һәр береһенә белем биреп, үҙ аллы тормошҡа әҙерләне. Юлия исемле ҡыҙын өс йәшендә опекунлыҡҡа алып тәрбиәләнеләр == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы * СССР Хәрби диңгеҙ флоты отличнигы<ref>Абдуллина М. Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… ул-ҡыҙҙар үҫтерә… («Етмеш һөнәрле ир-ат» рубрикаһы) «Киске Өфө», 2012 йыл, 16-22 июнь</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы]] * [[Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы‎]] == Ваҡытлы матбуғатта == • Абдуллина М. Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… ул-ҡыҙҙар үҫтерә… («Етмеш һөнәрле ир-ат» рубрикаһы) «Киске Өфө», 2012 йыл, 16-22 июнь == Һылтанмалар == * [http://900igr.net/kartinka/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-brat-agzjam-fajzrakhmanovich-fassakhov-edinstvennyj-syn-11.html Мой брат Агзям Файзрахманович Фассахов — единственный сын]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.uceo.ru/view/fassahov-agzyam-024001059254 ФАССАХОВ АГЗЯМ ФАЙЗРАХМАНОВИЧ директор МОБУ ООШ Д. БАШ-ИЛЬЧИКЕЕВО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408093955/https://www.uceo.ru/view/fassahov-agzyam-024001059254 |date=2023-04-08 }} * [https://injust.pro/person/024001059254 ФАССАХОВ АГЗЯМ ФАЙЗРАХМАНОВИЧ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] iqbhoa1y2e7bv5rtfaguuby7nhyhes1 Ҡатнашыусы:James500 2 186930 1294984 1290847 2026-04-29T20:00:12Z James500 36560 Remove template 1294984 wikitext text/x-wiki {{Userpage (rounded)}} {{#babel:en}} [[en:User:James500]] jzooaugmvbuaq5irervnein1rgzjfa5 Баймаҡ ҡалаһының 4-се лицейы 0 190666 1295003 1236782 2026-04-30T04:46:37Z ~2026-26302-31 47682 Приведен неполный список медалистов, добавлено 1295003 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Баймаҡ ҡалаһының 4-се лицейы |Сокращение = |Изображение = |Оригинал = |Прежнее = |Девиз = |Основана = 1921 - 1924 йылдар, 1999 25.08 - лицей |Закрыта = |Директор = |Наименование должности = |Фио должности = |Тип = |Ученики = |Координаты = |Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} Баймаҡ районы, Баймаҡ ҡалаһы, С. Юлаева проспекты, 19 |Сайт = |Поле = |Текст поля = |Награды = |CoordScale = |edu_region = Башҡортостан }} '''Баймаҡ ҡалаһының 4-се лицейы''' ([[Урыҫ теле|рус]]. Муниципальное общеобразовательное автономное учреждение лицей № 4 г. Баймака муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]] муниципаль районының муниципаль автономиялы уҡыу йорто == Тарихы == * Ул 1921—1924 йылдарҙа [[Крупская Надежда Константиновна|Н. К. Крупская]] исемендәге башланғыс мәктәп булараҡ эшләй башлай * 1999 йылдың 25 авгусында 4-се яңы мәктәп бинаһы асыла * 2012 йылда Баймаҡ ҡалаһының 4-се лицейы статусын ала == Етәкселәре == * Ус (1944—1946) * Емельянов Борис Алексеевич * Виталий Федорович Колесников (1953—1962) * Әбүбәкеров Әшрәф Әхмәтғәле улы * Кузнецова Ольга Николаевна (1969—1976) * Шәйҙуллин Ким Закир улы (1976—1981) ;Лицей: * Сәлихов А. А. (1999—2001) * Сәғитов Б. М. (2001 йылдың сентябренән 2013 йылдың ғинуарына тиклем) * Ильясов Ринат Фазылйән улы (2013 йылдың ғинуарынан) * Тайбуғин Булат Фәрит улы == Уҡытыусылары == {{колонки|2}} * Исмәғилева Гөлгөл Шәһит ҡыҙы * Хәмитов Хөрмәт Хәмит улы * Бүләкова Зөлфиә Батыр ҡыҙы * Сырлыбаева Фирүзә Йәнсаф ҡыҙы * Ғөбәйҙуллина Римма Айрат ҡыҙы * Хөсәйенова Айгөл Йәүҙәт ҡыҙы * Хәмитов Илшат Нуриәхмәт улы * Мәхмүтова Гөлшат Мөхтәр ҡыҙы * Вәхитова М. Б. * Туйсина Г. Г. * Яҡшыбаева Г. И. * Сәйетҡолова Г. Х. * Коренева М. А. * Иҙрисов Г. С. * Тимербулатова Н. Х. * Сәмиғуллина Н. М. * Хачина А. Н. * Йәнтилина М. Ф. * Түләкова А. А. * Ирназарова Г. И. * Туйсин Р. Р. * Сәйетҡолов Г. Ш. * Әминев Т. И. * Әминева З. Ғ. * Кәримова Р. Т. * Байрамғолова Д. Т. * Исхаҡова Сәлимә Ринат ҡыҙы — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары * Байегетова Айгөл Уйылдан ҡыҙы — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары * Иҫәнбаева Гөлшат Зәйнулла ҡыҙы — директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары * {{колонки|конец}} == Бүләкләнгән уҡытыусылар исемлеге == {{колонки|2}} * Буранбаева Гөлнара Вара ҡыҙы — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Иң яҡшы рус теле уҡытыусыһы — 2007» республика конкурсы еңеүсеһе * Ямантаева Вәсимә Ғәли ҡыҙы — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы — 2007» республика конкурсы еңеүсеһе * Биктина Миңһылыу Солтанәхмәт ҡыҙы — БР атҡаҙанған уҡытыусыһы, 2008 йылда дөйөм белем биреү учреждениеларының иң яҡшы уҡытыусылары республика конкурсында грантҡа лайыҡ була. * Ғәйетбаева Зөлфиә Мәүлетйән ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы — 2009 йылда, 2006 йылда дөйөм белем биреү учреждениеларының иң яҡшы уҡытыусылары конкурсында еңеүсе — грантҡа лайыҡ була * Хөснөтдинова Райхана Фәйзрахман ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), Башҡортостан Республиканың мәғариф отличнигы, (2001) * Хисмәтуллина Зөлфиә Рәғип ҡыҙы — «Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре», (2004) * Кәримова Флида Фәһим ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәй Федерацияһының Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, «Иң яҡшы рус теле уҡытыусыһы — 2010» республика конкурсы еңеүсеһе, «Уҡытыусы — мастер — 2012» республика конкурсы еңеүсеһе * Ишембәтова Тәнзилә Мөжәүир ҡыҙы — «Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре», (2006) * Байдәүләтова Гөлшат Рим ҡыҙы — «Рәсәй Федерацияһының Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре», (2011) * Мусина Мәхтимә Шәрифулла ҡыҙы — «Рәсәй Федерацияһының Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре», (2011) * Муллагилдин Йыһаннур Фәруҡ улы — «Рәсәй Федерацияһының Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре», (2012) * Остапчук Надежда Михайловна — «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы», (2004) * Әминева Зәйтүнә Ғәли ҡыҙы — «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы», (2005) * Байтимерова Римма Ғаззали ҡыҙы — «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы», (2008) * Сәғитова Рәмилә Рәфҡәт ҡыҙы — «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы», (2010) * Иҙрисов Ғилфан Сулпан улы — «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы», (2010) * Вәхитова Миңнур Барый ҡыҙы — «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы», (2012) * Сырлыбаева Альбина Әкрәм ҡыҙы — 2013 йылғы «Педагог — тикшеренеүсе — 2013» республика педагогик конкурсы еңеүсеһе {{колонки|конец}} == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == {{колонки|2}} * {{колонки|конец}} == Миҙалға тамамлаусылар == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{колонки|2}} * Әминева Елена — көмөш (2000—2001) * Васючкова Алина — көмөш (2000—2001) * Байдәүләтова Ләйсән — көмөш (2000—2001) * Ғәйнуллина Малика — көмөш (2000—2001) * Котков Артем — көмөш (2000—2001) * Рәмиева Ләйсән — алтын (2001—2002) * Медведева Татьяна — алтын (2001—2002) * Аҡсабаева Алһыу — көмөш (2001—2002) * Исламғолов Тимур — көмөш (2001—2002) * Кейекбирҙин Наил — көмөш (2001—2002) * Рыҫҡужин Илшат — көмөш (2001—2002) * Ишбулдина Айгөл — алтын (2002—2003) * Ямантаев Таһир — көмөш (2002—2003) * Фазуллина Дилбәр — көмөш (2002—2003) * Солтанова Раушания — көмөш (2002—2003) * Һамарханов Азамат — алтын (2003—2004) * Сәләхова Линара — алтын (2003—2004) * Хәйруллина Лиана — алтын (2003—2004) * Кәримова Лилиә — алтын (2003—2004) * Ишмурин Илшат — көмөш (2003—2004) * Бикмәтов Иршат — көмөш (2003—2004) * Мостафина Әлфирә көмөш (2003—2004) * Иҫәндәүләтова Нәйлә — алтын (2004—2005) * Миңлебаева Розалия — алтын (2004—2005) * Ғәйетбаева Эльмира — көмөш (2004—2005) * Сырлыбаев Рәйес — көмөш (2004—2005) * Ғимранов Руслан — алтын (2005—2006 * Маминов Сергей — алтын (2005—2006 * Хөснөтдинов Тимур — алтын (2005—2006 * Слепова Татьяна — көмөш (2005—2006 * Рәхимова Эльвира — көмөш (2005—2006 * Ҡарасова Гүзәл — көмөш (2005—2006 * Иҫәнгилдина Айгөл — көмөш (2005—2006) * Бәхтиева Дилә — алтын (2006—2007) * Кәримова Физалия — алтын (2006—2007) * Әлмөхәмәтова Гөлнара — көмөш (2006—2007) * Ғәлиев Илнур — көмөш (2006—2007) * Мерваизова Алиса — алтын (2007—2008) * Адмидин Виталий — көмөш (2007—2008) * Фәтҡуллин Рәсүл — көмөш (2007—2008) * Моталлапова Лилиә — көмөш (2007—2008) * Ишдәүләтова Гөлнара — көмөш (2007—2008) * Шәрәфетдинов Илнур — көмөш миҙал (2007—2008) * Әхмәтов Динар — алтын (2008—2009) * Хәсәнова Розалия — алтын (2008—2009) * Иҫәнбаева Резеда — алтын (2008—2009) * Бәхтиев Рәил — көмөш (2008—2009) * Ғүмәров Руслан — көмөш (2008—2009) * Байназарова Карина — көмөш (2008—2009) * Пискунова Алина — көмөш (2009—2010) * Ғәлин Уйылдан — көмөш (2009—2010) * Талипова Таңсулпан — алтын (2010—2011) * Байымова Линара — алтын (2011—2012) * Ишҡыуатова Дилә — алтын (2011—2012) * Привалова Мария — алтын (2011—2012) * Шахморатова Наилә — көмөш (2011—2012) * Породькина Анна — алтын (2012—2013) * Әхмәров Флүр - алтын (2019-2020) {{колонки|конец}} }} == Мәктәптең ҡаҙаныштары == * Мәктәп шахматсылары командаһы — ете тапҡыр Башҡортостан чемпионы * «Урал батыр» республика конкурсында 2003, 2013 йылдарҙа беренсе урын * 2002, 2012 йылдарҙа «Зеленый наряд» республика смотр-конкурсында III урын * 2009 йылда «Мәғарифта инновация» Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты. * 2013 йылда «Иң яҡшы волонтерҙар командаһы» номинацияһында «Йыл ирекмәне-2013» республика конкурсы еңеүсеһе == Шулай уҡ уҡығыҙ == * [[Баймаҡ]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]] * [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]] * [[Баймаҡ лицей-интернаты]] == Һылтанмалар == * Музей сайты [https://virmuzeu.ucoz.net Виртуальный музей МОБУ лицей № 4 г.Баймака] * Мәктәп сайты [https://lisey4.02edu.ru/sveden/ Сведения об образовательной организации]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Тикшеренеү эше [https://infourok.ru/issledovatelskaya-rabota-po-teme-iz-istorii-gbaymaka-1509928.html Исследовательская работа по теме «Из истории № 4 г. Баймака»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Баймаҡ районы мәктәптәре]] krvyulldn54h1kskok85jmcjzxznecw Проект:Вики-яҙ 2026 102 199994 1294923 1294910 2026-04-29T12:17:03Z Баныу 28584 /* Ҡатнашыусылар */ 1294923 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |25 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |22 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |34 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 5b48t7qk15sf6sjqxhbxhu54y93xzqg 1294940 1294923 2026-04-29T15:03:52Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1294940 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |25 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |23 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |34 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] d4v9bwk0ukwj502o9lex1m353vr9j3t 1294974 1294940 2026-04-29T18:04:21Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1294974 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |25 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |23 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |34 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] naciftghtvetfibclx8um0s0hfclkyi 1294975 1294974 2026-04-29T18:04:37Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1294975 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |25 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |23 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |35 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] sxxpyk2ylcd5y14vhr9m9gucpgs9u0y 1294983 1294975 2026-04-29T19:36:42Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1294983 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |26 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |23 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |35 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] mvv76ncbpt1822n6wnwzjz8f602rli4 1295010 1294983 2026-04-30T06:21:40Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1295010 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |26 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |24 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |35 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] od6k210amcv3ar248u928eo7sj5u656 1295024 1295010 2026-04-30T09:27:55Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295024 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |26 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |24 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |36 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] q2i08qeebtmcfnc8ag62p1gs17dswk9 1295033 1295024 2026-04-30T09:37:58Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1295033 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |26 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |36 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] bcjg00v8ykcw84qb84bzar7ts6nz75p Тыйыу һалынған ҡала 0 200145 1294987 1293285 2026-04-29T21:23:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294987 wikitext text/x-wiki {{Иҫтәлекле урын | Тип = Һарай ансамбле | Русское название = Запретный город | Оригинальное название = {{lang-zh|紫禁城}} | Изображение = 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Статус = дәүләт һаҡлауында {{ЮНЕСКО |Официальное название = Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang. The Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties in Beijing |Название = Пекинда һәм Шэньянда Мин һәм Цин император династиялары һарайҙары. |Тип = мәҙәни |Критерии = (i), (ii), (iii), (iv) |ID = 439-001 |Регион = Азия һәм Тымыҡ океан |Включение = 1987 }} | Страна = Ҡытай | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Пекин]] | Координаты = | CoordScale = | Позиционная карта = | Тип здания = | Архитектурный стиль = | Автор проекта = | Архитектор = | Скульптор = | Строитель = | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = 1420 | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Здания = | Приделы = | Известные обитатели = | Известные насельники = | Реликвии = | Настоятель = | Состояние = | Высота = | Материал = | Сайт = | План = | Подпись плана = | Ширина плана = }} [[Файл:景山公园 (19687188164) - panorama.jpg|thumb|420px|Пекин, Тыйым һалынған ҡала]] [[Файл:Xicheng, Beijing, China - panoramio - long10000 (4).jpg|thumb|300px| Тыйыу һалынған ҡаланың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө башняһы]] '''Тыйыу һалынған ҡала''' ({{Китайский||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзиньчэн|[[Пурпурный цвет|Ҡуйы ҡыҙыл төҫ]] тыйым һалынған ҡала}}; бөгөнгө көндә ғәҙәттә {{Китайский||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Элекке һарай}}<ref>Как нарицательное существительное, һүҙлектәр 故宫 (gùgōng) «элекке император династияһы һарайы» тип тәржемә ителә</ref>) — донъялағы иң мөһабәт һарай комплексы (961 x 753 метра, 720 мең м², 980 бина)<ref name="Rooms">{{cite web|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房 |subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|lang=zh|website=Singtao Net|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html |archive-date=2007-07-18|url-status=dead|access-date=2007-07-05}}</ref>. [[Пекин]] ҡалаһының үҙәгендә, төп [[Тяньаньмэнь майҙаны]]нан төньяҡҡа һәм [[Чжуннаньхай|күл кварталынан]] көнсығышҡа (илдең хәҙерге етәкселәрҙең резиденциялары) урынлашҡан. Ҡытай императорҙарының, Мин династияһынан алып Цин династияһының аҙағына тиклем, йәғни 1420 йылдан 1912 йылға тиклемге төп һарай комплексы; ошо ваҡыт дауамында императорҙарҙың һәм уларҙың ғаилә ағзаларының йәшәү урыны, шулай уҡ ҡытай хөкүмәтенең церемониаль һәм сәйәси үҙәге булып хеҙмәт иткән. Ошонан Мин һәм Цин династияларының 24 императоры Ҡытай дәүләте ([[Поднебесная]]) менән идара итә. 1406—1420 йылдарҙа Ҡытай императорҙарының Мин династияһы һарайы булараҡ төҙөлгән һарай комплексы шул ваҡыттан алып бик күп үҙгәрештәр кисерә<ref name="Rooms"/>. Традицион ҡытай һарай архитектураһы өлгөһө булараҡ<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref>, комплекс Көнсығыш Азияның да, башҡа төбәктәрҙең дә мәҙәни һәм архитектура үҫешенә йоғонто яһай. 1925 йылдан Тыйыу һалынған ҡала Һарай музейы ҡарамағында була, уның сәнғәт әҫәрҙәре һәм артефакттар коллекцияһы Мин һәм Цин династиялары император коллекциялары базаһында формалаша. Элекке музей коллекцияһының бер өлөшө хәҙер [[Тайбэй]]ҙағы [[Император һарайы музейы]]нда урынлашҡан; ике музей ҙа бер үк учреждениенан башлана, әммә [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]нан һуң айырыла. 1987 йылда Тыйыу һалынған ҡала ҡытай объекттарынан беренсе булып ЮНЕСКО тарафынан кешелектең [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә<ref name="UNESCO"/>. ЮНЕСКО уны донъяла һаҡланып ҡалған иң ҙур боронғо ағас ҡоролмалар йыйылмаһы иҫәбенә индергән. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|thumb|right|[[Черепахи в китайской мифологии|Тыйыу һалынған ҡалала гөбөргәйелдәр]] == Атамаһы == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|thumb|Бинаның ялтырауыҡлы биҙәүе (декор)]] «Тыйыу һалынған ҡала» тигән таралған атамаһы — ''Цзыцзиньчэн'' (Ҡуйы ҡыҙыл Тыйыу һалынған ҡала) ҡытай атамаһыныың тәржемәһе. Шундай уҡ сығанаҡлы икенсе атамаһы — «Тыйыу һалынған һарай»<ref>{{статья|заглавие=Perspective of urban land use in Beijing |издание={{Нп3|GeoJournal}} |том=20 |номер=4 |страницы=359—364 |doi=10.1007/bf00174975 |язык=en |автор=Gan, Guo-hui |месяц=4 |год=1990 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] }}</ref>. «''Цзыцзиньчэн''» атамаһы мәғәнәһе буйынса күп кимәлле: * ''Цзы'', йәки «Ҡуйы ҡыҙыл», боронғо Ҡытайҙа ''Цивей йондоҙо'' тип аталған [[поляриссима|Тимерғаҙыҡ йондоҙон]] күҙ уңында тота һәм традицион [[китайская астрология|ҡытай астрологияһында]] [[Юй-ди|Күк Императорыны]]ң күктәге төйәге, тип һаналған. Уның тирә-яғындағы күк өлкәһе — [[китайские созвездия|Өс ситән]] йондоҙлоғо ({{китайский||紫微垣|Zǐwēiyuán||Цивей һауыты}}) — Күк Императоры һәм уның ғаиләһе биләмәһе. Тыйыу һалынған ҡала, ер императоры резиденцияһы булараҡ, был өлкәнең ер эквиваленты була. * ''Цзинь'', йәки «''Тыйыу һалынған''», юғары рөхсәтһеҙ һарайға бер кем дә инә лә алмай, унан сығып та китә алмай тигәнде аңлата. Пекиндың үҙәгендә урынлашҡан Тыйыу һалынған ҡала уның башҡа өлөшөнән соҡорҙар һәм ҡуйы ҡыҙыл-ҡыҙыл диуарҙар менән айырылған; бында фәҡәт император һәм уның яҡындары ғына була алған, ә ябай халыҡ өсөн Пекиндың был өлөшө яҡын барырлыҡ булмаған. Бында хатта XIX быуатта ла сит ил кешеләре бер ҡасан да булмаған, шуға күрә 1900 йылда [[Ихэтуань ихтилалы]]н баҫтырыу ваҡытында Пекин алынғас, күп кенә европалылар һәм американдар, нисек итеп улар тәүге тапҡыр серле һарай комплексын барып күреүе тураһында яҙған. * Чэн «ҡала» тигәнде аңлата<ref name="Yu 18"/>. Бөгөн был объект, йышыраҡ, ''Гугун'' булараҡ билдәле, был ҡытай телендә «Элекке һарай» тигәнде аңлата<ref>В общем смысле, «гугун» обозначает также все бывшие дворцы; ещё одним выдающимся примером таковых являются бывший императорский ([[Мукденский дворец]]) в [[Шеньян]]е.</ref>. == Тарихы == === Ҡоролма һәм Мин династияһы === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡаланы төҙөргә Император [[Юнлэ]] бойорған]] Юань монгол династияһы дәүерендә Тыйыу һалынған ҡаланың урыны [[Ханбалыҡ]] йәки Империя ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Юань династияһы ҡолатылғандан һуң, Мин династияһы императоры Хунъу баш ҡаланы төньяҡ Пекиндан көньяҡтағы [[Нанкин]]ға күсерә, ә 1369 йылда Юань һарайҙарын ер менән тигеҙләргә ҡуша. Чжу Ди резиденцияһы Пекинда булған улы принцҡа Янь титулы уйлап табыла. 1402 йылда Чжу Ди тәхетте законһыҙ тартып ала (узурпировал) һәм «Юнлэ» девизы аҫтында император булып идара итә. Ул Пекинды Мин империяһының икенсе дәрәжәле баш ҡалаһы итә, һәм 1406 йылда уның күрһәтмәһе буйынса Тыйыу һалынған ҡала төҙөлә башлай<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Шул уҡ ваҡытта император масштабы буйынса сағыштырырлыҡ икенсе: Уданшань тауында унда бер ҡасан да булмаған даос ғибәҙәтханалары һәм монастырҙары комплексын төҙөү проектын йәйелдерә<ref>{{citation|first=Changjian|last=Guo|first2=Jianzhi|last2=Song|first3=Lingyu|last3=Feng|publisher=Wuzhou Chuanbo Chubanshe|year=2003|isbn=7508502264|title=World heritage sites in China|url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118|p=118}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |title=Источник |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919173908/https://books.google.com/books?id=HGHSpeu8iAEC&pg=PA118 |url-status=unfit }}</ref>. Бик күп архитекторҙар һәм зодчийҙар тарафынан Тыйыу һалынған ҡала планы эшләнә, ә һуңынан император Хеҙмәт министрлығы уны өйрәнә<ref name="journal"/>. Баш архитекторҙар һәм инженерҙар иҫәбенә Каи Синь<ref name="journal">{{cite web|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf |archive-date=2010-06-27|format=PDF|website=Asia-Pacific: Perspectives|publisher=University of San Francisco|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|lang=en|access-date=2015-11-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|url-status=live}}</ref>, вьетнам евнухы Нгуен Ан<ref>{{книга |автор=Tsai, Shih |заглавие=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle |ссылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover |издательство=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126 |isbn=978-0-295-98124-6 |язык=en |год=2002}}</ref>, Куаи сиань, Лу сиань һәм башҡалар инә<ref name="journal"/>. Төҙөлөш 15 йыл дауам итә, йөҙ мең оҫта һөнәрселәрҙең — таш, ағас һырлау оҫталарының, рәссамдарҙың һ.б. — һәм миллионға яҡын төҙөүсенең хеҙмәтен талап итә<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Иң мөһим залдарҙың колонналары көньяҡ-көнбайыш Ҡытай джунглиҙарында ғына осраған ҡиммәтле "ҡытай лавраһы (махила)"нан — ''{{нп3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{китайский||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — ''[[:en:Phoebe nanmu|Phoebe nanmu]]'' эшләнгән. Артабанғы йылдарҙа бындай ҡаҙанышҡа өлгәшә алмай: ҡарағайҙың төрлө тоҡомдарын файҙаланып, хәҙер күргән ҙур колонналар Цин династияһы осоронда яңынан төҙөлә<ref>Единственный сохранившийся зал большого размера, построенный из цельных брёвен ''наньму'', находится в гробнице Чжу Ди — одной из [[гробницы императоров династии Мин|гробниц Мин]] за пределами Пекина. Этот зал лишь немногим меньше Зала Верховной гармонии Запретного города ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080129020952/http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm |date=2008-01-29 }})</ref>. Ҙур террасалар һәм ҙур таш семәрле биҙәктәр Пекин янында сығарылған таштан эшләнгән. Иң ҙур фрагменттарҙы ғәҙәти саралар менән килтереү мөмкин түгел; бының өсөн маршрут буйлап ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, уларҙан алынған һыу ҡыш уртаһында юлға һибелә. Шулай итеп, таштарҙы барлыҡҡа килгән боҙ ҡатламы буйлап һөйрәтеп килтерәләр<ref name="CCTV">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "I. Building the Forbidden City" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ҙур залдарҙың иҙәндәренә Сучжоу һәм Сунцзян префектураларының ете өйәҙендә сығарылған яндырылған балсыҡтан эшләнгән «алтын кирбес» ({{китайский||金砖|jīnzhuān}}) түшәлгән<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Һәр партияны үртәү эше айҙар буйына дауам иткән; һөҙөмтәлә һуҡҡанда металл тауыш сығарған шыма кирбестәр алынған<ref name="Yang 15"/>. Бөгөнгө эске түшәмдең күп өлөшө алты быуат йәшендәге оригиналдарҙан ғибәрәт. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|thumb|Мин династияһы дәүерендә һүрәтләнгән [[Тыйыу һалынған ҡала]] күренеше]] [[Файл:The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg|thumb|left|Цзиньшань убаһынан Тыйыу һалынған ҡала күренеше.]] Соҡор ҡаҙғанда алынған тупраҡты һарайҙан төньяҡҡа табан өйөү һөҙөмтәһендә яһалма Цзиньшань убаһы барлыҡҡа килгән<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Чжу Ди Пекинға, «сәйәхәтсе Һәм һунарсы» (巡狩) ҡиәфәтендә, һарай төҙөлөп бөткәнгәсә килә: империяның административ үҙәге яйлап Нанкиндан Пекинға күсә. 1420 йылда һарай төҙөлөп бөткәндән һуң, Чжу Ди бында күсә, ә Пекин рәсми рәүештә империяның төп баш ҡалаһына әйләнә<ref name="CCTV"/>. Әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң туғыҙ ай ҙа үтмәй, өс төп зал, шул иҫәптән тәхет залы, янып бөтә. Уларҙы тергеҙеүгә 23 йыл ваҡыт үтә. Тыйыу һалынған ҡала үҙ заманы өсөн уникаль характеристикаларға эйә була. Һарай комплексында бер генә мейес торбаһы ла юҡ. Баштан уҡ, төҙөлгәндән һуң, торлаҡ йорттарҙың иҙәне аҫтынан йылытыу системаһы үткәрелә. Улар аша йылы һауа килгән ер аҫты торбалары үткәрелгән ҡоролмалар ситендә йылылыҡ сығанаҡтары урынлашҡан. Шулай уҡ Тыйыу һалынған ҡалала йәшәүселәр янғанда төтөнө һәм еҫе булмаған ағас күмере менән ҡулланыусы айырым ҡуҙ мейесен (мангал, жаровня) файҙаланған. Осраҡлы рәүештә ҡайнар күмер ташлантыһын сығарыуға юл ҡуймаған махсус ҡапҡас менән йыһазландырылған был усаҡтар. Ошо сәбәпле һарайҙа мейес торбаларына мохтажлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Нигеҙҙә ағастан төҙөлгән Тыйыу һалынған ҡалала бындай йылытыу системаһы экологик яҡтан файҙалы булған һәм янғынға ҡаршы хәүефһеҙлек булдырған. 1420—1644 йылдарҙа Тыйыу һалынған ҡала Мин династияһының резиденцияһы булған. 1644 йылдың апрелендә уны [[Ли Цзычэн]] етәкселегендәге баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре баҫып ала, һәм император [[Чунчжэнь]] — Мин династияһының һуңғы императоры — Цзиньшань убаһында аҫылына. Ли Цзычэн [[Хәрби бөйөклөк залы]]нда үҙен Шунь династияһы императоры тип иғлан итә<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Әммә тиҙҙән ул, элекке Мин генералы У Саньгуй һәм маньчжур армияларының берләшкән көстәренән шөрләп, Тыйыу һалынған ҡаланың бер өлөшөн яндырып, ҡасып китә<ref>p 3734, {{книга |заглавие=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Китайские исторические материалы в Анналах династии И) |год=1980 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |id=CN / D829.312 |язык=ru |автор={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Цин династияһы === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|Көньяҡҡа барып ҡайтҡандан һуң, император [[Канси]] Тыйыу һалынған ҡалаға ҡайта.]] 1644 йылдың октябренә Маньчжурҙар төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡҡа өлгәшә, һәм принц-регент [[Доргонь]] Цин династияһын Мин вариҫы булараҡ иғлан итә. Тыйыу һалынған ҡалала йәш Император [[Шуньчжи]]ны бөтә Ҡытайҙың хакимы тип иғлан итеү тантанаһы үтә<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref|zh}}</ref>. Цин хакимдары, ҡайһы бер төп биналарҙың исемдәрен иҫәпкә алмағанда, башлыса һарайҙың Мин структураһы яҡлы була. Мин династияһы биргән исемдәрҙә ''цзи'' ({{китайский|極|极}}), өҫтөнлөк («превосходство») йәки үҙенә бер төрлө («исключительность») тигәнде аңлата, шул уҡ ваҡытта яңы цин атамаларында «тыныслыҡ» һәм «гармония» тигәнде аңлатҡан терминдар өҫтөнлөк ала; мәҫәлән, ''Хуаньджидянь'', «Империя өҫтөнлөклөгө залы», ''Тайхэдянь'', «Юғары гармония залы» тип үҙгәртелә<ref name="CCTV２">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|thumb|left|Тыйыу һалынған ҡалала [[Турфан]] делегацияһы (1656 йыл)]] Бынан тыш, [[шильдик|күрһәткестәр һәм атамалар яҙылған табличкалар]] ике телдә ([[ҡытай теле]]ндә һәм [[маньчжур теле]]ндә) эшләнгән<ref>{{cite web|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|url-status=dead|website=People Net|date=2006-06-16|access-date=2007-07-12|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01}}</ref>, ә императрицаның рәсми йоҡо бүлмәһенең төп өлөшө, Ер тыныслығы залы, [[шаманизм]] ғибәҙәтханаһын хәтерләтә<ref>{{cite web|title=坤宁宫 |subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|url-status=dead|access-date=2007-07-12|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29}}</ref>. Шулай итеп, Тыйыу һалынған ҡала Цин династияһы власы үҙәгенә әйләнә. Әммә Цин династияһы осоронда күп кенә императорҙар, күпселек ваҡытын ҡаланан ситтә, Йәйге һарайҙа йәки Юаньминъюань һарайында үткәреп, Тыйыу һалынған ҡалаға формаль ҡабул итеүҙәр өсөн генә килгән. [[Файл:1756 Bellin View of the Grand Throne Room in the Forbidden City, Beijing, China - Geographicus - LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|thumb|Тыйыу һалынған ҡалалағы Ҙур тәхет залы күренеше, Жак-Никола Беллин, 1756]] 1860 йылда, [[Икенсе опиум һуғышы]], ваҡытында инглиз-француз көстәре Тыйыу һалынған ҡаланы яулап ала һәм һуғыш аҙағына тиклем оккупациялай<ref name="CCTV11">{{cite video | people=China Central Television, The Palace Museum | date=2005 | url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures" | medium=Documentary | location=China | publisher=CCTV | access-date=2015-11-10 | archive-date=2010-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml | url-status=live }} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. 1900 йылда, Боксерҙар ихтилалы ваҡытында, киләһе йылға тиклем уны, һигеҙ держава килешеүе (альянс) ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында ҡалдырып, императрица [[Цыси]] Тыйыу һалынған ҡаланан ҡасып китә. Егерме дүрт — Мин династияһының ун дүрт һәм Цин династияһының ун императорына — йорт хеҙмәтен үтәгән, 1911—1912 йылдарҙағы Синьхай революцияһында Цин династияһы ҡолатылғандан һуң һәм 1912 йылда Ҡытайҙың һуңғы императоры [[Пу И]] тәхеттән баш тартҡандан һуң, Тыйыу һалынған ҡала илдең сәйәси үҙәге булыуҙан туҡтай. Әммә [[Айсин Гёро|Цин император йорто]] менән яңы [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Ҡытай Республикаһы]] хөкүмәте араһында төҙөлгән килешеү буйынса Пу Иға Тыйыу һалынған ҡала диуарҙары сиктәрендә йәшәргә рөхсәт ителә. Пу И һәм уның ғаиләһе Эске һарайҙы файҙаланыу хоҡуғын һаҡлап ҡала, Ә Тышҡы һарай республика властарына тапшырыла. 1914 йылда Тышҡы һарайҙа музейға нигеҙ һалына<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === Революциянан һуң === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|thumb|1917 йылдың 12 июлендә, генерал Чжан Сюнь империяны реставрациялауға ынтылыш яһағандан һуң, Республика ғәскәрҙәре Тыйыу һалынған ҡаланы кире ҡайтарыу маҡсатында һуғыш алып бара]] Ҡытай Республикаһының [[Бэйянское правительство|Бэйян хөкүмәте]] осоронда Пу И-ның һарайҙа ҡалыуына риза булмау үҫә<ref name="Yan4">{{книга |заглавие=正说清朝十二帝 (Правдивые истории двенадцати императоров Цин) |ссылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |издательство={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |место=Beijing |isbn=7-101-04445-X |язык=zh |часть=国民—战犯—公民 (Подданный – Военный преступник – Гражданин) |автор={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html }}</ref> 1923 йылда Пу И-ҙың инглиз теле уҡытыусыһы Реджинальд Джонстон уға һөйләүенсә, евнухтар һарайҙан йәшерен рәүештә ҡиммәтле әйберҙәрҙе алып сығып, антиквар магазиндарында һата. Пу и һарай коллекцияларының аудитын заказ итә. Аудит башланыр алдынан янғын император [[Цяньлун]]дың сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһының ҙур өлөшө һаҡланған Ижад ителгән сәскә атыу һарайы баҡсаларын юҡ итә<ref name="Jianfu1">{{cite web|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |website=CRI Online|date=2007-02-15|access-date=2007-07-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm |archive-date=2009-09-01|url-status=dead}}</ref>. Пу И үҙенең мемуарҙарында янғынды евнухтар үҙҙәренең тотоноуҙарын (растрата) йәшереү өсөн ойошторған тип раҫлай. Пу И-ның һарайҙы биләүенә риза булмаған йәмәғәтселектең асыуын был янғын тағы ла көсәйтә<ref>{{книга |автор=Aisin-Gioro, Puyi |заглавие=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi |ссылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0 |год=1964 |издательство=Foreign Language Press |место=Beijing |isbn=0-19-282099-0 |язык=en}}</ref>. Баҡсалар фәҡәт 2005 йылда ғына тергеҙелә году<ref name="Jianfu2">{{cite web|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|url-status=dead|lang=en|title=Jianfu Palace Garden|access-date=2007-07-20 |publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|thumb|left|upright|Тылсымлы бәшмәктәр менән биҙәлгән балдахин музейҙың йөҙҙәрсә мең экспонаттарының береһе генә]] 1924 йылда путч һөҙөмтәһендә генерал [[Фэн Юйсян]] Пекинға эйә була. Цин император йорто менән элекке килешеүҙе юҡҡа сығарып, Фэн Пу И-ҙы һарайҙан ҡыуып сығара<ref name="Yan4"/>. Мин һәм Цин императорҙары йыйған сәнғәт әйберҙәренең ҙур коллекцияһы республика ҡулына күсә. Улар нигеҙендә 1925 йылдың 10 октябрендә элекке император һарайында (Ике Тиҫтә Байрамя) музейы ({{Китайский||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Элекке император һарайы“ музейы}}) йыш ҡына башҡа телдәрҙә йыш ҡына «Гугун» музейы булараҡ билдәле<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |title=Музей Гугун |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm |url-status=live }}</ref>. (Әммә Һарай биналарының береһендә — Хәрби дан залында («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Уиндянь) — 1914 йылда уҡ музейҙың күпкә бәләкәйерәк элгәргеһе була)<ref name=her>[http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 The Transition from Palace to Museum: The Palace Museum’s Prehistory and Republican Years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012151139/http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=004_palacemuseumprehistory.inc&issue=004 |date=2016-10-12 }} (От дворца к музею: предыстория Дворцового музея и Дворцовый музей в период [[Китайская Республика (Тайвань)|Китайской республики]])</ref>. Унда булған бик күп аҫылташтар һәм ҡыҙыҡлы артефакттар яйлап каталогҡа индерелә (1925 йылғы описҡа ярашлы, яҡынса 1,17 млн һаҡлау берәмеге) һәм халыҡ күҙәтеүенә ҡуйыла<ref>{{cite web|author=Cao Kun|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|website=Beijing Legal Evening|publisher=People Net|date=2005-10-06|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|url-status=dead}}</ref>. 1933 йылда Японияның Ҡытайға баҫып инеүе (1937—1945) был милли ҡомартҡыларҙың (111 549 һаҡлау берәмеге, шул иҫәптән мөһим артефакттар һәм император тәхеттәре) хәүефһеҙлеген ҡурҡыныс аҫтына ҡуя, һәм музей коллекцияһының байтаҡ өлөшө Тыйыу һалынған ҡаланан сығарыла. Башта улар Нанкинға, ә һуңынан Шанхайға ебәрелә. Әммә тиҙҙән япон ғәскәрҙәре Шанхайға янай башлай. Башҡарма Совет коллекцияларҙы алыҫ көнбайышҡа эвакуациялау тураһында ҡарар ҡабул итә. Артефакттар өс партияға бүленә. Береһе төньяҡ маршрут буйынса [[Шэньси]] яғына йүнәлә. Икенсеһе [[Янцзы]] буйлап илдең көньяҡ-көнбайышына, [[Сычуань]] һәм [[Гуйчжоу]] йүнәлешендә ебәрелә. Һуңғы партия көньяҡҡа, [[Гуанси]] яғына күсерелә. Япон һөжүменең тиҙлеге, бомбаға тотоуҙан һәм баҫып алыуҙан ҡасыу өсөн, артефакттарҙы тиҙ күсерергә мәжбүр итә, йыш ҡына ҡарарҙар ебәреүгә бер сәғәт ҡалғас ҡына ҡабул ителә. Ахырҙа, өс коллекция һуғыш аҙағыына тикем Сычуанда сағыштырмаса хәүефһеҙлектә була<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{cite web|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|lang=en |url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|access-date=2007-05-01|publisher=National Palace Museum|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта япон армияһы Пекиндағы Тыйыу һалынған ҡаланы баҫып ала. Музейҙың күп кенә хеҙмәткәрҙәре Пекинда һуғыш дауамында ҡала, һәм йә уларҙың булыуы, йә япон властарының Пу И-ға (Япон яҡлы Маньчжоу-го дәүләте императоры булып киткән) хөрмәт күрһәтеүе арҡаһында, коллекцияның Пекинда һуғыш ваҡытында ҡалған өлөшө лә һаҡланып ҡала<ref name=her/>. Япон армияһы бер нисә ҙур бронза көршәк һәм пушка фрагменттарын ғына алып сыға. Был трофейҙарҙың күп өлөшө һуғыштан Һуң [[Тяньцзинь]] ҡалаһында табыла<ref name="CCTV11"/>. 1945 йылда, Японияны еңгәндән һәм граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, артефакттар кире Нанкинға һәм Пекинға күсерелә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, уларҙың береһе лә зыян да күрмәгән, юғалмаған да<ref>{{cite web|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|url-status=dead|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|access-date=2007-05-01 |lang=en|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date= 2007-03-20}}</ref>. Пекиндың Тыйыу һалынған ҡалаһындағы музей коллекциялары илдең башҡа музейҙарынан һәм башҡа сығанаҡтарҙан экспонаттар тапшырыу иҫәбенә киңәйә. === Тайванда Һарай музейы === 1940 йылдар аҙағында, [[гоминьдан]] ҡытайҙа граждандар һуғышында еңелеп бөткәс, [[Чан Кайши]] Тыйыу һалынған ҡаланан Һәм Нанкиндағы Милли музейҙан (2972 йәшник {{Num|13427|}}) «Гугун» музейы артефакттарын [[Тайвань]]ға күсерергә ҡуша. һәм улар Тайбэйҙағы Император Һарайы Музейының төп өлөөшөн тәшкил итә. Ваҡиғалар барған һайын Пекиндан бер ниндәй ҙә артефакттар ебәрелмәй; әммә Нанкинда һаҡланған иң яҡшы коллекцияларҙың күбеһе (13 427-нән 2972 йәшник) Тайваньға оҙатыла, унда Улар [[Тайбэй]]ҙағы Император Һарайы Музейының үҙәге була<ref name=her/><ref>{{Cite web |url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |title=Музей «Гугун» в Тайбэе |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Three">{{cite web|title=三大院长南京说文物 |subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|url-status=dead|website=Jiangnan Times|publisher=People Net|date=2003-10-19|access-date=2007-07-05 |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01}}</ref>. XXI быуатта Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән Тайвань араһындағы мөнәсәбәттәрҙең яҡшырыуы һөҙөмтәһендә Пекин һәм Тайбэй «Гугун» музейҙары араһында бәйләнештәрҙең үҫеше лә мөмкин була. 2009 йылдан башлап Тайбэйҙа ике коллекциянан (Пекин һәм Тайбэй) коллекциялары менән берлектә бер нисә мөһим экспозиция ойошторола. Әммә, уларҙың хоҡуҡи статусы көйләнмәгәнлектән, Тайбэйҙан Пекинға күргәҙмәләр өсөн, экспонаттарҙың төп нөсхәһе түгел, фотоһүрәттәр һәм видеояҙмалар ғына ебәрелә: Тайвань яғы Ҡытай Халыҡ Республикаһы властарының Пекинға ебәрелгәндәрҙе Тайваньға ҡайтарырға рөхсәт итәсәгенә ышанмай<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018193258/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=2016-10-18 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === Ҡытай Халыҡ Республикаһы осоронда === В 1949 году у [[Врата Небесного Спокойствия|Врат небесного спокойствия]], прямо напротив Запретного города, была провозглашена Китайская Народная Республика. На протяжении следующих двух десятилетий были внесены различные предложения — сровнять с землёй или реконструировать Запретный город, чтобы разбить общественный парк, построить транспортную развязку или «развлекательные объекты»<ref>{{cite web|author=Wang, Jun|title= Forbidden City reconstruction plans|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm |url-status=dead|publisher=Guangming Daily|date=2006-09-01|access-date= 2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. В этот период Запретный город претерпел некоторый ущерб, включая разборку трона в Зале центральной (полной) гармонии, снятие табличек с названиями с нескольких зданий и садов, и разрушение некоторых небольших ворот и построек<ref>{{cite web|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|first=Jie|last=Chen|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|website=Yangcheng Evening News|publisher=Eastday|date=2006-02-04|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|url-status=live}}</ref>. Пик ущерба пришёлся на период [[Культурная революция в Китае|Культурной революции]]. В 1966 году был модифицирован Зал Поклонения предкам и разрушены некоторые артефакты — ради выставки революционных грязевых скульптур. Однако дальнейшее разрушение было предотвращено, благодаря вмешательству Премьера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], пославшего армейский батальон охранять город. Эти войска также предотвратили разграбление дворца [[хунвейбины|Красной гвардией]], устремившейся на штурм и разрушение «[[Четыре пережитка|Четырёх пережитков]]». С 1966 по 1971 годы все ворота в Запретный город были запечатаны, дабы спасти его от дальнейшего разрушения<ref>{{cite web|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|title="文化大革命"中谁保护了故宫 |subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|url-status= dead|website=CPC Documents|publisher=People Net|date=2006-11-07|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-url= https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19}}</ref>. В 1987 году [[ЮНЕСКО]] объявила Запретный город объектом Всемирного наследия под наименованием «Императорский дворец династий Мин и Цин»<ref>Запретный город был включён в перечень, как «[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf Imperial Palace of the Ming and Qing Dynasties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326110017/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/439.pdf |date=2009-03-26 }}» (UNESCO World Heritage Official Document). В 2004 году к этому комплексу, в качестве дополняющего объекта, был добавлен Мукденский дворец в Шэньяне, после чего комплекс стал именоваться «Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шэньяне»: {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang|lang=en|website=[[UNESCO]]|access-date=2007-05-04|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|url-status=live}}</ref> — в связи с его важной ролью в развитии [[архитектура Китая|китайской архитектуры]] и культуры. [[Файл:Food Court at the Forbidden City.jpg|right|thumb|[[Ресторанный дворик]] на территории Шести Западных Дворцов]] Несмотря на усилия, прилагаемые для предотвращения коммерциализации дворца, существует некоторое количество коммерческих предприятий — таких, как сувенирные магазины и фотокиоски. Эти коммерческие предприятия часто становились предметом разногласий. Кофейня [[Starbucks]]<ref>{{cite web|title=Starbucks Store Locator – Store detail |url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|access-date=2007-05-01|lang=en|website=Starbucks|archive-url= https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date= 2007-06-12}}</ref>, открывшаяся в 2000 году<ref>{{cite web|author=Mellissa Allison|title=Starbucks closes Forbidden City store|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|publisher=The Seattle Times|date=2007-07-13|access-date=2007-07-14|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|url-status=live}}</ref>, спровоцировала возражения<ref>{{cite web|author=Reuters|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|publisher=[[CNN]]|date=2000-12-11|access-date=2007-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02}}</ref> и в конечном счёте 13 июля 2007 года была закрыта. Китайские СМИ отметили также пару сувенирных магазинов, в 2006 году отказавшихся принять граждан Китая<ref>{{cite web|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|url-status=dead|publisher=Xinhua Net|date=2006-08-23|access-date=2007-05-01|lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13}}</ref>. Согласно сообщениям, целью являлось сохранение атмосферы, в которой иностранцы могли становиться жертвами вздувания цен. Впоследствии некоторые комментаторы, например, влиятельный ведущий Phoenix TV Лукиу Лювей, подвергли сомнению саму практику сдачи в аренду участков в Запретном городе в качестве мест розничной торговли<ref>{{cite web|title=闾丘露薇：星巴克怎么进的故宫？Лукиу Лювей: Как Starbucks попал в запретный город|url=http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|publisher=People Net|date=2007-01-16|access-date=2007-07-25|lang=zh|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143818/http://culture.people.com.cn/GB/27296/5290184.html|url-status=dead}}; см. также оригинальный пост в блоге [http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 здесь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207111046/http://blog.sina.com.cn/u/46e9d5da01000694 |date=2007-02-07 }} (на китайском).</ref>. В 2005 году [[IBM]] и Дворцовый музей анонсировали совместный проект создания на базе Интернета виртуальной модели Запретного города и ассоциированных с ним объектов в Пекине<ref name=IBM>{{cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|title=Forbidden City|url-status=dead|publisher=IBM.com|date=2005-06-16|access-date=2008-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml |archive-date=2008-06-26}}</ref>. В 2008 году этот сетевой проект культурного наследия был выпущен в свет под названием «Запретный город: Вне пространства и времени». Он реализован на [[английский язык|английском]] и китайском языках. Виртуальный Запретный город включает в себя около 800 зданий и представляет интерактивные [[трёхмерная графика|трёхмерные]] модели построек Запретного города и культурных артефактов<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|thumb|Туристы в Дворцовом музее]] В наши дни дворцовый комплекс является одной из главных туристических достопримечательностей Пекина. Запретный город ежегодно посещают около 7 миллионов человек; в летний период, число туристов достигает 77 тысяч в день<ref name=bruno>Debra Bruno. [http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog 7 Million People Can Be Wrong: Forbidden City Struggles to Appeal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018193303/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2014/09/05/7-million-people-can-be-wrong-forbidden-city-struggles-to-appeal/?mod=chinablog |date=2016-10-18 }}. WSJ Blog, 2014-09-04</ref>. Ответственность за сохранение и реставрацию Запретного города возложена на Дворцовый музей. Ограничена высота зданий, расположенных вокруг него. В 2005 году начался рассчитанный на шестнадцать лет проект по ремонту и реставрации всех зданий Запретного города, с целью их возвращения к состоянию до 1912 года. Эта реставрация — крупнейшая из всех предпринятых за два века; она предполагает поочерёдное закрытие участков Запретного города для проведения оценки, ремонта и реставрации<ref>{{cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|access-date=2007-05-03|author=Palace Museum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21}}</ref>. Некоторые заброшенные или разрушенные участки перестраиваются, что также является составляющей проекта. Сады Дворца созидаемого процветания, разрушенные пожаром в 1923 году, были восстановлены в 2005 году, однако остаются закрытыми для публики<ref name="Jianfu2"/>. Кроме того, в ином стиле был спроектирован интерьер, а здания используются для проведения визитов [[VIP|государственных деятелей]]<ref name="Jianfu1"/>. <!-- == Описание == === Планировка === [[Файл:Forbidden city map bg.jpg|thumb|right|300px|План Запретного города. ---- Красным пунктиром проведена приблизительная разграничительная линия между Внутренним дворцом (север) и Внешним дворцом (юг) Запретного города. ---- {{col-begin}} {{col-2}} A. Ворота Умэнь.<br> Б. Ворота Шэньумэнь.<br> В. Ворота Сихуамэнь.<br> Г. Ворота Дунхуамэнь.<br> Д. Сторожевые башни.<br> Е. Ворота Тайхэмэнь.<br> Ж. Павильон Тайхэдянь.<br> З. Павильон Чжунхэдянь.<br> И. Павильон Баохэдянь.<br> К. Флигель Уиндянь.<br> {{col-2}} Л. Флигель Вэньхуадянь.<br> М. Сад Цынин.<br> Н. Наньсаньсо.<br> О. Дворец Цяньцингун.<br> П. Дворец Цзяотайдянь.<br> Р. Дворец Куньнингун.<br> С. Императорский сад.<br> Т. Павильон Янсиньдянь.<br> У. Дворец Ниншоугун.<br> {{col-end}}]] Запретный город представляет собой прямоугольник с длинами сторон 961 метр (с севера на юг) на 753 метра (с востока на запад). Он состоит из 980 сохранившихся зданий с 8886 «бухтами» комнат<ref name=Oakland/><ref>Поскольку в традиционной китайской архитектуре более крупные здания регулярно и с лёгкостью подразделяются на разнообразные планировки, число комнат в Запретном городе традиционно подсчитывается исходя из количества «бухт», при том что каждая «бухта» представляет собой пространство, определяемое четырьмя структурообразующими колоннами.</ref> (хотя в это число могут не входить различные вестибюли)<ref name=Oakland>{{cite web|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html |url-status=dead|title=Amazing Facts About the Forbidden City|lang=en|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14}}</ref>. Ещё одной часто встречающейся оценкой является 9999 комнат, включая вестибюли<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|access-date=2017-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|url-status=live}}</ref>; хотя эта цифра часто цитируется, она не поддерживается данными изысканий и, скорее всего, представляет собой устную традицию<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|url-status=dead|title=Numbers Inside the Forbidden City |lang=en|website=China.org.cn|date=2007-07-20|access-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm |archive-date=2015-09-24}}</ref>. В целом, у Запретного города три вертикальные оси; важнейшие здания расположены на центральной оси «север-юг»<ref name="Yu 25"/>. Запретный город был спроектирован так, чтобы являться центром древнего Пекина. Он заключён внутри большей, обнесённой стенами, области, именуемой Имперский город. Имперский город, в свою очередь, заключён внутри Внутреннего города; к югу от последнего находится Внешний город. Запретный город продолжает играть важную роль в городской схеме Пекина. Центральный вектор «север-юг» остаётся центральной осью города; эта ось продолжается на юг через Врата Небесного Спокойствия до площади Тяньаньмэнь, церемониального центра Китайской Народной Республики, и далее до Юндимэнь. К северу она продолжается через холм Цзиньшань до Колокольной и Барабанной башен<ref>{{cite web|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|website=People Net|date=2006-05-30|access-date=2007-07-05|lang=zh|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|url-status=live}}</ref>. Эта ось не ориентирована строго с севера на юг, но смещена — чуть более чем на два градуса. В настоящее время исследователи считают, что ось была спроектирована в эпоху династии Юань таким образом, дабы она была расположена на одной линии с [[Шанду]] — другой столицей их империи<ref>{{cite web|first=Feng|last=Pan|title=探秘北京中轴线 |subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |website=Science Times|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm |archive-date=2007-12-11|url-status=dead|access-date=2007-10-19|date=2005-03-02}}</ref>. Запретный город традиционно разделяется на две части. Внешний дворец ({{lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), или Передний дворец ({{lang-zh2|前朝}}), включает в себя южные участки, и использовался для церемониальных целей. Внутренний дворец ({{lang-zh2|内廷}}, Нэйтин), или Задний дворец ({{lang-zh2|后宫}}), включает северные участки, являлся резиденцией императора и его семьи и был предназначен для занятия повседневными государственными делами. === Стены и ворота === [[Файл:MeridianGate.jpg|thumb|left|Меридианные (Полуденные) ворота — центральный вход в Запретный город — с двумя выступающими крыльями]] Запретный город окружают стена длиной 3400 метров и высотой 7,9 метров<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, и [[ров]] глубиной 6 метров и шириной 52 метра. Ширина стен у основания составляет 8,62 метра, к вершине они сходятся до 6,66 метров<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Эти стены служили в качестве как [[городские стены|защитных]], так и поддерживающих стен дворца. Они были построены из [[землебитные строения|утрамбованной земли]] в качестве основы и с обеих сторон покрыты тремя слоями специально обожжённых кирпичей, промежутки между которыми были заполнены известковым раствором<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:The Northwest Corner Tower with Double Rainbow.jpg|thumb|right|Башня северо-западного угла Запретного города с двойной радугой]] [[Файл:Gate of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Ворота Верховной гармонии]] На четырёх углах стены размещены башни («Д» на схеме), замысловатые крыши которых украшены 72 рёбрами (воспроизводя Павильон принца Тенга и Павильон жёлтого журавля, как они запечатлены на картинах эпохи [[империя Сун|династии Сун]])<ref name="Yu 32"/>. Для простолюдинов, обитающих вне стен, эти башни являются самыми заметными компонентами дворца, и с ними связано много народных преданий. Согласно легенде, мастерам не удалось снова собрать угловую башню после того, как она была разобрана для ремонта в ранний период династии Цин, и она была восстановлена лишь после вмешательства бессмертного плотника [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2"/>. [[Файл:Forbidden City Beijing Shenwumen Gate.JPG|thumb|Ворота Божественной мощи (северные ворота). Нижняя табличка гласит: «Дворцовый музей» ({{китайский||故宫博物院}})]] [[Файл:Forbiddencity notopen06.JPG|thumb|left|Восточные Ворота славы во время ремонтных работ, в период 16-летнего реставрационного процесса]] Стены с каждой стороны снабжены воротами. В южной стене находятся главные, Меридианные (Полуденные) ворота («А» на схеме) ({{lang-zh|午門}}, Умэнь). (С площади Тяньаньмэнь в Запретный город ведут Врата небесного спокойствия, однако в техническом смысле они не являются его частью; это — ворота Имперского города.) От Меридианных ворот отходят два выступающих крыла, которые вместе с самими воротами формируют три стороны расположенной перед ними площади (площадь Умэнь, или Меридианных ворот)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Ворота снабжены пятью проходами. Центральный проход является частью Императорского пути — вымощенной камнем дороги, которая формирует центральную ось Запретного города и всего древнего Пекина, и ведёт от Врат Китая на юге сквозь Запретный город, и вплоть до холма [[Цзиншань (парк)|Цзиньшань]] на севере, сложенного из земли, вынутой при раскопке окружающего Запретный город рва. По Императорскому пути может ходить или ездить только император (а также императрица — по случаю своего бракосочетания — и студенты, успешно сдавшие [[кэцзюй|Императорский экзамен]]<ref name="Yu 25"/>. На севере расположены Ворота Божественной Мощи (или Военной Доблести) («Б») ({{lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), выходящие на [[Цзиншань (парк)|парк Цзиншань]]. Восточные и западные ворота называются «Восточные Ворота Славы» («В») ({{lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) и «Западные Ворота Славы» («Г») ({{lang-zh|西华门}}, Сихуамэнь). Все ворота Запретного города декорированы девятью рядами по девять золотых гвоздей — за исключением Восточных Ворот Славы, которые украшены лишь восемью рядами<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Внешний дворец, или Южный сектор === [[Файл:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg|thumb|Зал Верховной гармонии]] Пройдя через Меридианные (Полуденные) ворота, посетитель попадает на большую площадь, пронизанную извивистой Внутренней Рекой Золотой Воды, через которую перекинуто пять мостов. За площадью возвышаются Врата Верховной гармонии («Е») ({{lang-zh|太和门}}, Тайхэмэнь). За ними находится площадь Зала Верховной гармонии<ref name="Yu 49"/> (буквой на карте не отмечена). От этой площади поднимается высокая трёхъярусная терраса из белого мрамора. На вершине этой террасы расположены три зала — средоточие внешнего дворцового комплекса. Это — в направлении с юга на север — Зал Верховной гармонии («Ж») ({{lang-zh|太和殿}}, Тайхэдянь), Зал Центральной (Полной) гармонии («З») ({{lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдянь) и Зал Сохранения гармонии («И») ({{lang-zh|保和殿}}, Баохэдянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Это основные помещения Внешнего дворца, где император выполнял свои государственные функции. [[Файл:Sign of the Hall of Supreme Harmony.JPG|thumb|left|Указатель Зала Верховной гармонии]] Зал Верховной гармонии является самым большим, и возвышается примерно на 30 метров над уровнем окружающей площади. Это — церемониальный центр имперской власти, и крупнейшая сохранившаяся деревянная структура в Китае. Он составляет девять «бухт» в ширину и пять в глубину — числа 9 и 5 символически связаны с величием императора<ref name="DPM Elements">{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. В потолок в центре зала вмонтирован замысловатый [[Кессон (архитектура)|кессон]], декорированный извивающимся драконом, изо рта которого исторгается группа металлических шаров в форме канделябра, именуемый «Зеркало [[Хуан-ди|Суаньянь]]»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. В эпоху династии Мин император собирал здесь двор для обсуждения государственных дел. В период династии Цин, поскольку император собирал двор гораздо чаще, вместо Зала Верховной гармонии использовалось менее чопорное помещение, а этот зал был предназначен только для церемониальных ситуаций, таких как [[коронация|коронации]], [[инвеститура|инвеституры]] и императорские свадьбы<ref name="DPM Taihedian">{{cite web|lang=zh|title=太和殿 |url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|access-date=2007-07-25|website=The Palace Museum|url-status=dead|archive-date=2007-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm}}</ref>. [[Файл:Forbidden city 05.jpg|thumb|Зал Центральной (Полной) гармонии на фоне Зала Сохранения гармонии]] Зал центральной (полной) гармонии — меньше, квадратной формы, использовался императором для подготовки и отдыха до и во время церемоний<ref name="DPM Zhonghedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|url-status=dead|title=中和殿 |subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum|lang=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30}}</ref>. Находящийся позади него Зал сохранения гармонии использовался для репетиций церемоний, а также являлся местом проведения финального этапа императорского экзамена<ref name="DPM Baohedian">{{cite web |url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|url-status=dead|title=保和殿 |subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|access-date=2007-07-25|author=The Palace Museum |lang=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30}}</ref>. Во всех трёх залах представлены императорские троны, самый большой и тщательно оформленный из которых — трон в Зале Верховной гармонии<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|thumb|left|Трон в Зале Сохранения гармонии]] В центральной части скатов, ведущих вверх к террасам с северной и южной сторон, находятся церемониальные пандусы — часть Императорского пути — оформленные искусной [[барельеф]]ной резьбой, несущей символический смысл. Северный скат, находящийся за Залом Сохранения гармонии, вырезан из цельного куска камня длиной 16,57 метров, шириной 3,07 метра и толщиной 1,7 метра. Он весит около 200 тонн и является самым большим резным орнаментом такого рода в Китае<ref name="Yang 15"/>. Южный скат, расположенный перед Залом Верховной гармонии — ещё длиннее, однако сделан из двух соединённых между собой каменных плит; стык был искусно скрыт с помощью наложенных один на другой резных барельефов, и был обнаружен лишь после того, как в XX веке эрозия увеличила промежуток<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На юго-западе Внешнего двора находится зал Военного величия (или Военачальника) («К») ({{lang-zh|武英殿}}, Ундянь). Он использовался императором в различных ситуациях для приёма министров и проведения совещаний двора. На юго-востоке Внешнего двора находится зал Литературной славы («Л») ({{lang-zh|文华殿}}, Вэньхуадянь). В нём размещалась собственная дворцовая типография, также он использовался для церемониальных лекций высокочтимых конфуцианских учёных, а позже стал офисом Большого Секретариата. Здесь хранился экземпляр ''[[Сыку цюаньшу]]''. На северо-востоке Внешнего двора расположена резиденция кронпринца Три Южных Обители («Н») ({{lang-zh|南三所}}, Наньсаньсо)<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Внутренний дворец, или Северный сектор === [[Файл:Gugong.jpg|thumb|Дворец Небесной чистоты]] Внутренний дворец отделён от Внешнего продолговатой площадкой, расположенной [[ортогональность|ортогонально]] главной оси города. Он служил домом императору и его семье. В период династии Цин император жил и работал почти исключительно во Внутреннем дворце, а Внешний дворец использовался только для церемониальных целей<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden City August 2012 28.JPG|thumb|left|Трон во Дворце Небесной чистоты]] Во Внутреннем дворце находились жилые помещения, где жили, играли, поклонялись богам император, императрицы, наложницы, принцы и принцессы. Здесь же находятся три императорских сада — Долголетия (зелёная область севернее дворца Ниншоугун на схеме) ({{lang-zh|宁寿宫花园}}, Ниншоугун), Доброты и Спокойствия («М») ({{lang-zh|慈宁花园}}, Цынин), и Императорский сад («С») ({{lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). В центре Внутреннего дворца находятся основные помещения этой части Запретного города — ещё одна группа из трёх залов. Это, считая с юга: Зал Небесной чистоты («О») ({{lang-zh|乾清宫}}, Цяньцингун), Зал Объединения и мира («П») ({{lang-zh|交泰殿}}, Цзяотайдянь) и Зал Земного спокойствия («Р») ({{lang-zh|坤宁宫}}, Куньнингун). Меньшие по сравнению с залами Внешнего дворца, три зала Внутреннего дворца были официальными резиденциями императора и императрицы. Император, воплощающий [[инь и ян|ян]] и Небо, занимал Дворец Небесной чистоты; императрица, воплощая [[инь и ян|инь]] и Землю, — Дворец Земного спокойствия. Между ними находился Зал Объединения и Мира, в котором [[инь и ян]] смешивались, чтобы породить гармонию<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Water Spouts in the Forbidden City.jpg|thumb|Желоба для воды между уровнями Внутреннего дворца предотвращают залив верхних уровней водой.]] Дворец Небесной чистоты представляет собой здание с двумя карнизами и помещён на одноуровневой платформе из белого мрамора. Он связан с Воротами Небесной чистоты, расположенными к югу от него, приподнятым проходом. В период династии Мин он был резиденцией императора. Однако, начиная с императора [[Юнчжэн]] династии Цин, императоры жили не в этом дворце, а в меньшем Зале Умственного развития дальше к западу — из уважения к памяти императора [[Канси]]<ref name="CCTV2"/>; Дворец же Небесной Чистоты стал императорским залом аудиенций<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На крыше установлен кессон, украшенный извивающимся драконом. Над троном висит доска, на которой написано «Правосудие и Честь»({{китайский||正大光明|zhèngdàguāngmíng}}).<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Дворец Земного спокойствия — здание с двумя карнизами, 9 «бухт» в ширину и 3 в глубину. При династии Мин он был резиденцией императрицы. В эпоху династии Цин большие части Дворца были трансформированы новыми маньчжурскими правителями под нужды шаманистских ритуалов. Начиная с периода правления императора Юнчжэн, императрица перестала проживать во дворце; однако, две комнаты во Дворце земного спокойствия были сохранены, для использования в брачную ночь императора<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Между этими двумя дворцами расположен Зал Объединения и Мира, квадратной формы, с пирамидальной крышей. Здесь хранятся 25 императорских [[инкан|печатей]] династии Цин, равно как и другие церемониальные принадлежности<ref name="CCTV3"/>. Позади этих трёх залов находится Императорский сад. Относительно маленький и компактный по дизайну, сад, тем не менее, включает в себя несколько искусных ландшафтных компонентов<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. К северу от сада расположены Ворота божественной мощи. [[Файл:NineDragons01.jpg|thumb|Экран Девяти драконов перед Дворцом Безмятежного долголетия]] [[Файл:Forbidden City Imperial Guardian Lions.jpg|thumb|left|Позолоченный [[китайский лев|лев]] перед Дворцом Безмятежного долголетия]] Непосредственно к западу расположен Зал Умственного развития. Незначительный вначале дворец, начиная с периода императора Юнчжэн он стал ''de facto'' резиденцией и офисом императора. В последние десятилетия династии Цин вдовствующие императрицы — включая Цыси — проводили совещания двора в восточной части этого зала. Вокруг Зала Умственного развития находятся офисы Большого Совета и других ключевых государственных органов<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Северо-восточный сектор Внутреннего дворца занят Дворцом безмятежного долголетия ({{китайский||寧壽宮}}) — комплекс, построенный императором [[Цяньлун]] в ожидании своего ухода на покой. Он зеркально копирует планировку самого Запретного города и включает в себя «внешний дворец», «внутренний дворец», сады и храмы. Вход во Дворец Безмятежного долголетия отмечен Экраном девяти драконов из глазурованной черепицы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Этот сектор Запретного города реставрируется в партнёрстве между Дворцовым музеем и Фондом мировых памятников — долгосрочный проект, завершение которого ожидается в 2017 году<ref>{{cite web|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|lang=en|website=World Monuments Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. --> <!-- === Религия === Религия составляла важную часть жизни императорского дворца. При династии Цин Дворец Земного Спокойствия стал местом проведения [[шаманизм|шаманистских]] церемоний маньчжуров. В то же время, исконная китайская религия — [[даосизм]] — продолжала играть важную роль на всём протяжении династий Мин и Цин. Существовало два даоистских святилища, одно в императорском саду и другое в центральной зоне Внутреннего дворца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Ещё одной превалирующей формой религии во дворце периода династии Цин был [[буддизм]]. По всему Внутреннему дворцу было разбросано большое число храмов и святилищ — включая таковые [[тибетский буддизм|тибетского буддизма]], или ламаизма. Буддистская иконография была также обильно представлена в оформлении интерьеров многих построек<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Одной из важнейших среди них является Павильон Цветочного Дождя. В нём располагалось большое число буддистских статуй, икон и [[мандала|мандал]], собранных в ритуалистические паттерны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Окружающая территория === [[Файл:Beijing city wall map ru.svg|thumb|Местоположение Запретного города в историческом центре Пекина]] Запретный город с трёх сторон окружён императорскими садами. К северу от него находится парк Цзиншань, известный также под названием «Панорамный холм» — искусственный холм, насыпанный из почвы, вынутой при сооружении рва и из близлежащих озёр<ref name="Yu 20" />. К западу расположен [[Чжуннаньхай]] — бывший царский парк, вписанный между двумя соединяющимися озёрами, который сейчас служит центральной штаб-квартирой [[Коммунистическая партия Китая|Коммунистической партии Китая]] и [[Государственный совет КНР|Государственного совета КНР]]. На северо-западе находится [[парк Бэйхай]] — популярный царский парк, также организованный вокруг озера, соединяющегося с двумя южными озёрами. Южнее Запретного города располагались два важных святилища: Императорское Святилище семьи, — или Императорский Храм предков ({{китайский||太庙|Tàimiào}}), — и Императорское Святилище государства ({{китайский||太社稷|Tàishèjì}}), в которых император поклонялся духам своих предков и духу нации, соответственно. Сегодня первый — это Зал культуры трудового народа Китая<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|url-status=dead|title=Working People's Cultural Palace|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11}}</ref>, а второй — парк Жонгшан, увековечивающий память [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|url-status=dead|title=Zhongshan Park|access-date=2007-07-29|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19}}</ref>. К югу, вдоль главной оси, стоят двое почти идентичных ворот. Это Вертикальные ворота ({{китайский||端门|Duānmén}}) и более знаменитые Врата небесного спокойствия, украшенные портретом [[Мао Цзэдун]]а в центре и двумя плакатами слева и справа: «Да здравствует Китайская Народная Республика» и «Да здравствует великое единство народов мира». Врата Небесного Спокойствия соединяют территорию Запретного города с современным символическим центром китайского государства — площадью Тяньаньмэнь. Хотя в настоящее время строительные работы вблизи Запретного города жёстко контролируются, неконтролируемые и иногда политически мотивированные разрушения и реконструкции, осуществлявшиеся на протяжении всего прошлого столетия, изменили облик районов, окружающих Запретный город. С 2000 года муниципальное правительство Пекина работает над выселением правительственных и военных учреждений, занимающих некоторые исторические здания, а вокруг сохранившихся частей стен Имперского города разбит парк. В 2004 году был обновлён декрет, касающийся планировки и ограничения высоты зданий, с целью превратить территорию Имперского города и северный городской сектор в буферную зону Запретного города<ref>{{cite web|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|lang=zh |website=Xinhua Net|date=2005-07-16|access-date=2007-04-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07}}</ref>. В 2005 году Имперский город и [[парк Бэйхай|Бэйхай]] (как дополняющий объект [[Летний дворец (Пекин)|Летнего дворца]]) были включены в шорт-лист выбора следующего объекта Всемирного наследия в Пекине<ref>{{cite web|first=Yang|last=Li|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|lang=zh|url-status=dead |website=Xinhua Net|date=2005-06-04|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06}}</ref>. === Символизм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|thumb|Имперский декор крыши высочайшего статуса на коньке крыши Зала Верховной гармонии]] Дизайн Запретного города, начиная с его общей планировки и вплоть до мельчайших деталей, был тщательно разработан с тем, чтобы отражать [[китайская философия|философские]] и [[религия в Китае|религиозные]] принципы — а сверх того, символизировать величие императорской власти. К числу заметных примеров относятся: * Жёлтый — цвет императора. Поэтому почти все крыши в Запретном городе покрыты жёлтой глазурованной черепицей. Имеются лишь два исключения. Библиотека в Павильоне Литературной глубины ({{китайский||文渊阁}}) была покрыта чёрной черепицей, поскольку чёрный цвет ассоциировался с [[У-син|водой]], а следовательно, предотвращением пожара. Сходным образом, резиденции кронпринца покрыты зелёной черепицей, потому что зелёный цвет ассоциировался с [[У-син|деревом]], а значит, ростом<ref name="DPM Elements"/>. * Все главные залы Внешнего и Внутреннего дворцов организованы в группы по три — формат [[триграмма|триграммы Циань]], символизирующей Небо. С другой стороны, резиденции Внутреннего дворца организованы в группы по шесть — формат [[триграмма|триграммы Кун]], символизирующей Землю<ref name="CCTV2"/>. * Наклонные скаты крыш зданий декорированы рядом статуэток, возглавляемых человеком верхом на [[феникс]]е, за которыми следует [[китайский дракон|императорский дракон]]. Число статуэток символизирует статус здания. Незначительная постройка может иметь 3 или 5 статуэток; Зал верховной гармонии имеет 10 — единственное здание в стране, которому во времена империи было позволено такое. В результате его десятая статуэтка, именуемая «''Хангши''» («имеющая десятый ранг») ({{китайский||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV|access-date=2015-11-10|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>, является уникальной также и для Запретного города<ref>{{cite web|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|access-date=2007-07-05|author=The Palace Museum|lang=zh|archive-date=2007-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|url-status=live}}</ref>. * Планировка зданий следует древним традициям, зафиксированным в [[Ли цзи]]. Так, храмы предков расположены перед дворцом; хранилища размещены в передней части дворцового комплекса, а жилые зоны — сзади<ref>{{статья|заглавие=Why were Chang'an and Beijing so different?|издание=The Journal of the Society of Architectural Historians|том=45|номер=4|страницы=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|язык=|автор=Steinhardt, Nancy Shatzman|месяц=12|год=1986}}</ref>. == Влияние == Запретный город — кульминация двухтысячелетнего развития классической китайской и восточно-азиатской архитектуры — оказывает влияние на последующее развитие архитектуры Китая, равно как и является источников вдохновения для многих произведений искусства. Вот несколько конкретных примеров: ;В искусстве и популярной культуре Запретный город служил сценой для многих художественных произведений. В последние годы он демонстрируется в фильмах и телевизионных сериалах. Вот несколько заметных примеров: * ''Запретный город'' (1918), художественный фильм о китайской принцессе и американце. * ''[[Последний император]]'' (1987), [[фильм-биография|биографический фильм]] о жизни Пу И — последнего царственного обитателя дворца — был первым в истории художественным фильмом, который правительство Китайской Народной Республики разрешило снять в Запретном городе. * ''Марко Поло'' — совместный [[мини-сериал]] [[NBC]] и [[RAI]], показанный в начале 1980-х годов, был снят в Запретном городе. Однако, нынешнего Запретного города не существовало в эпоху династии Юань, когда [[Поло, Марко|Марко Поло]] встречался с [[Хубилай|Хубилаем]]. * В Запретном городе проходили съёмки клипа группы [[30 Seconds to Mars]] на песню [[From Yesterday]]. * ''Запретный город'' — одно из чудес света в играх «[[Sid Meier’s Civilization V]]» и «[[Sid Meier’s Civilization VI]]» ;Сценическая площадка Запретный город служит также сценической площадкой. Однако его использование в этом качестве жёстко ограничено, в связи с тем, что оборудование и выступления оказывают значительное влияние на древние постройки. Почти все представления, о которых говорится, что они имеют место «в Запретном городе», проводятся вне дворцовых стен. * Опера [[Пуччини, Джакомо|Джакомо Пуччини]] ''[[Турандот (опера)|Турандот]]'' — история китайской принцессы — была исполнена в Императорском святилище непосредственно вблизи Запретного города в первый раз в 1998 году<ref>{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/ |title=Turandot at the Forbidden City, Beijing 1998 |access-date=2007-05-01 |website=TurandotOnSite.com |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020252/http://turandotonsite.com/ |archive-date=2006-12-05 }}. На официальном сайте утверждается, что площадка, Дворец культуры народа, была «Залом небесной чистоты».{{cite web |url=http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |title=The People's Cultural Palace and the Forbidden City of Beijing |lang=en |website=TurandotOnSite.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091838/http://www.turandotonsite.com/Current/Event/ForbiddenCity.html |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }} На самом деле, Дворец культуры трудового народа ранее был Храмом императорских предков ([http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm China.org: Working People’s Cultural Palace] {{Wayback|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm |date=20071011195047 }}).</ref>. * В 1997 году родившийся в Греции композитор и клавишник [[Хрисомаллис, Янни|Янни]] дал живой концерт перед Запретным городом. Концерт был записан и позже издан, как часть альбома ''Tribute''<ref>{{cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * В 2001 году [[Три тенора]] — испанские певцы [[Доминго, Пласидо|Пласидо Доминго]] и [[Каррерас, Хосе|Хосе Каррерас]] и итальянский певец [[Паваротти, Лучано|Лучано Паваротти]] — дали один из своих концертов перед главными воротами Запретного города. * В 2004 году французский музыкант [[Жарр, Жан-Мишель|Жан-Мишель Жарр]] дал живой концерт перед Запретным городом вместе с коллективом из 260 музыкантов; этот концерт явился одним из мероприятий «Года Франции в Китае»<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|access-date=2007-05-01|publisher=BBC|date=2004-10-11|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|url-status=live}}</ref>. ;Филателия 11 июля 2020 года почта [[Китай|Китая]] выпустила [[почтовый блок]] из четырёх марок с изображением элементов архитектурного ансамбля музея Гугун: моста через Реку Золотой Воды ({{китайский||金水桥}}), павильона Чжунхэдянь ({{китайский|中和殿}}), дворца Цяньцингун ({{китайский|乾清宫}}) и павильона Тысячи Осеней в Императорском саду ({{китайский||千秋亭}}). Выпущен также почтовый блок с картой музея Гугун на марке в нём. Выпуск был приурочен к 600-летию Гугуна<ref name=K>{{статья|заглавие=Марки к 600-летию Гугуна|издание=[[Китай (журнал)|Китай]]|номер=8|год=2020|issn=1005-5010|страницы=11}}</ref><ref>{{cite web|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|lang=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|url-status=live}}</ref>. --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|часть=Запретный город в Пекине|заглавие=Традиционная архитектура Китая|автор=Ли Цинси.|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|серия=Основные сведения о Китае|год=2002|страницы=21—49|isbn=7-80113-827-9|ссылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false}} * {{Книга|часть=Императорский дворец Гугун в Пекине|заглавие=Китайские памятники мирового наследия|место=Пекин|издательство=Межконтинентальное издательство Китая|год=2003|страницы=18—27|isbn=7508502272|ссылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false}} * {{книга |заглавие = Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом |ответственный = Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной. |издание = |место = М. |издательство = Наталис |год = 2007 |страниц = 176 |серия = Восточная коллекция |isbn = 978-5-8062-0249-0 |тираж = 2000}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{Всемирное наследие|439}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://beyondspaceandtime.org/ Виртуальный музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126065547/http://beyondspaceandtime.org/ |date=2009-01-26 }} * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] {{Внешние ссылки}} {{Культурное наследие в Китае}} {{Музеи Пекина}} [[Категория:Пекин музейҙары]] [[Категория:Ҡытай һарайҙары]] [[Категория:Ҡытайҙа Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Монархтар резиденциялары]] ebzn4t0kptc9swpp5sulqn806cxdp9f Фотометрия (астрономия) 0 200150 1295014 1293239 2026-04-30T07:40:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295014 wikitext text/x-wiki {{See|Фотометрия}} '''Фотометрия''' (φωτός — яҡтылыҡ һәм μετρέω — үлсәйем) — [[Астрономия|астрономияның]] күк есемдәренән килгән [[Электромагнит нурланыш|электромагнит нурланышының]] ағымдарын һәм интенсивлығын үлсәү, шулай уҡ бының өсөн ысулдар һәм алымдар эшләү менән шөғөлләнгән тармағы<ref name="Sterken">[http://books.google.com.ua/books?id=ojzepXhy9DIC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Sterken, Christiaan; Manfroid, J. (1992), Astronomical photometry: a guide, Astrophysics and space science library 175, Springer, pp. 1–6,] ISBN 0-7923-1653-3 {{ref|en}}</ref>. Нурланыш миҡдарын ғына үлсәп ҡалмайынса, уның тулҡын оҙонлоғо буйынса таралыуын да билдәләгән осраҡтарҙа спектроскопия термины ҡулланыла. == Методика == Фотометрияны башҡарыу өсөн ҡулланылған ысулдар үлсәүҙәр үткәрелгән тулҡындар оҙонлоғо диапазонына бәйле. Иң ябай осрағында фотометрия нурланышты [[Телескоп|телескопҡа]] йыйыу юлы менән башҡарыла. Йәки алынған электромагнит нурланышын махсуслаштырылған оптик фильтрҙар аша үткәрергә, унан һуң яҡтылыҡҡа һиҙгер приборҙар ярҙамында яҡтылыҡ энергияһын тотоп алырға һәм теркәргә мөмкин. Һыҙаттар тупланмаһы (фильтрҙар) үлсәү системаһы төшөнсәһенә инә Тарихҡа күҙ һалғанда, спектрҙағы яҡын инфраҡыҙыл һәм оҙон тулҡынлы ультрафиолет өлкәләрендә фотометрия фотометр — фотоэлектрик прибор ярҙамында башҡарылған. Ул бер генә есемдең яҡтылыҡ нурын, уны яҡтылыҡҡа һиҙгер элементҡа йүнәлтеп, уның интенсивлығын үлсәү өсөн тәғәйенләнгән. Артабан был фотометрҙарҙың күпселеге ПЗС камералары нигеҙендә эшләгән ҡоролмаларға алмаштырыла<ref>[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html Flux Photometry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923175654/http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/bright.html |date=2015-09-23 }} - Lecture 7: "Starlight, Starbright". Stellar Brightness, Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies, & the Universe, Prof. Richard Pogge</ref>, улар бер юлы бер нисә объекттың һүрәтен теркәй ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, юғары асыҡлыҡ талап ителмәгән осраҡтарҙа, элеккесә фотоэлектрик фотометрҙар ҡулланылалар. 1896—1898 йылдарҙа Шварцшильд [[Вена|Венала]] Куффнер обсерваторияһында ассистент булып эшләй<ref name="MacTutor">{{cite web|author=J. J. O'Connor and E. F. Robertson|title=Karl Schwarzschild|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|work=MacTutor History of Mathematics archive|access-date=2015-11-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117032234/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Schwarzschild.html|archive-date=2015-11-17}}</ref> Ул унда астрономик фотометрия өсөн экспозиция ваҡытын билдәләү формулаһын эшләй һәм фотографияла үҙ-ара бәйләнешһеҙлек күренешен аса. Был күренеш һуңыраҡ уның исеме менән ([[:ru:эффект Шварцшильда|Шварцшильд эффекты]])<ref name="MacTutor" /> атала. [[1899 йыл|1899]] йылда Мюнхен [[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|университетына]] ҡайта, унда йондоҙҙар яҡтылығын үлсәүҙәр буйынса хабилитация диссертацияһын яҡлай һәм [[:ru:Приват-доцент|приват-доцент]] вазифаһы ала<ref name="MacTutor" />. 1901—1909 йылдарҙа Шварцшильд [[Гёттинген университеты|Гёттинген университетының]] штат буйынса ҡаралған, йәғни тулы хоҡуҡлы профессоры һәм бер үк ваҡытта Гёттинген обсерваторияһы директоры булып китә<ref name="MacTutor" />. Был ваҡытта Шварцшильд геометрик оптика менән шөғөлләнә, фотографик йондоҙ дәүмәлдәре буйынса күләмле күҙәтеү башҡара һәм фотографик һәм визуаль йондоҙ дәүмәлдәре араһында айырма булыуын асыҡлай. == Ҡулланылышы == * Спектроскопия ярҙамында есемдең температураһы йәки химик составы кеүек физик үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкин. Ғәҙәттә, бер нисә объекттың спектроскопик үлсәүҙәре ике фильтр ярҙамында һәм төҫ-дәүмәл диаграммаһын төҙөү юлы менән алына. * Фотометрия шулай уҡ яҡтылыҡ вариацияһын, мәҫәлән, үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың, бәләкәй планеталарҙың, галактикаларҙың һәм үтә яңы йондоҙҙарҙың әүҙем ядроларын тикшереү өсөн, йәки [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһынан]] ситтә урынлашҡан планеталарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла. Был үҙгәрештәрҙе үлсәүҙәр, мәҫәлән, тотолған икеләтә йондоҙ системаһы ағзаларының әйләнеү периодын һәм радиустарын, ваҡ планеталарҙың йәки йондоҙҙарҙың әйләнеү периодын йәки үтә яңы йондоҙ энергияһының берләшкән шартлауын билдәләү өсөн ҡулланыла ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Оптик астрономия . * Инфраҡыҙыл астрономия * Ультрафиолет астрономия * Радиоастрономия * Рентген астрономияһы * Гамма нурҙары астрономияһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url=https://www.atnf.csiro.au/outreach//education/senior/astrophysics/photometry_links.html |title=Photometry Links |website=CSIRO : Australian Telescope National Facility |date=2019-05-08 }} [[Категория:Астрономия бүлектәре]] [[Категория:Фотометрия]] [[Категория:Радиометрия]] i95xnl104717tg2deys0vlkyofiszxa Финикс 0 200210 1295011 1293740 2026-04-30T07:12:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295011 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = №ала | русское название = Финикс | оригинальное название = {{lang-en|Phoenix}} | изображение = PhoenixMontage02.jpg | подчинение = штаттың административ үҙәге | страна = АҠШ | вместо герба = Мисәт | герб = | флаг = Flag of Phoenix, Arizona.svg | ширина герба = | ширина флага = | lat_dir = N | lat_deg = 33 | lat_min = 27 | lat_sec = 00 | lon_dir = W | lon_deg = 112 | lon_min = 04 | lon_sec = 00 | CoordScale = | вид региона = АҠШ штаттары{{!}}Штат | регион = Аризона | регион в таблице = Аризона | вид района = АҠШ округтары{{!}}Округ | район = Марикопа (округ){{!}}Марикопа | район в таблице = Марикопа (округ){{!}}Марикопа | вид общины = | община = | община в таблице = | карта страны = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> | карта региона = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> | карта района = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> | внутреннее деление = | вид главы = Мэр | глава = [[Гальего Кейт|Кейт Гальего]] ([[Демократик партия (АҠШ)|Д]]) | дата основания = 4 май 1868 | первое упоминание = 1867 | прежние имена = | статус с = 25 февраль 1881 | площадь = 1 343,94 | вид высоты = | высота центра НП = 331 | климат = [[Аридлы климат#Сүллектәрҙең эҫе климаты|аридлы]] | официальный язык = инглиз | официальный язык-ref = | население = 1 624 569<ref name="FactFinder">{{cite web|title=American FactFinder|url=http://factfinder2.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|url-status=dead|publisher=[[Бюро переписи населения США]]|access-date=2026-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201185326/http://factfinder2.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|archive-date=2012-02-01}}</ref> | год переписи = 2021 | плотность = {{#expr: ( 1624569 / 1340.69 round 2 )}} | население агломерации = 4 946 145 | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = финикиялы | часовой пояс = -7 | DST = | телефонный код = 480, 602, 623 | почтовый индекс = 99 [[ZIP-код]]:<br>85001—85099 | почтовые индексы = | автомобильный код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = 04-55000 | сайт = www.phoenix.gov | язык сайта = en | add1n = Ҡушаматы | add1 = ''Ҡояшлы үҙән'', ''Үҙән'' }} '''Фи́никс'''<ref>{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}</ref><ref>{{Книга:СГНЗС|392|Фи́никс}}</ref> ({{lang-en|Phoenix}}; тәржемәлә — [[Феникс]], [[Оодхам (тел)|оодхам]]: ''S-ki: kigk''; [[Явапай (тел)|явапай]]: ''Wathinka'' йәки ''Wakatehe''; [[Көнсығыш апачи теле|көнсығыш апачи]]: ''Fiinigis''; [[Навахо (тел)|навахо]]: ''Hoozdoh''; [[Мохаве (тел)|мохаве]]: '' 'Anya Nyava'')<ref>Munro, P et al. ''A Mojave Dictionary'' Los Angeles: UCLA, 1992</ref> — [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]]ның [[Аризона|Аризона штатыны]]ң [[баш ҡала]]һы һәм иң ҙур ҡалаһы. 1 624 569 кеше йәшәй (2021 йылғы баһа буйынса). Финикс АҠШ-та — иң ҙур административ үҙәк, шулай уҡ халыҡ һаны буйынса илдә 5-се ҡала ([[Нью-Йорк]], [[Лос-Анджелес]], [[Чикаго]] һәм Хьюстондан һуң<ref name="США1">{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/04/0455000.html|url-status=dead|title=Phoenix QuickFacts from US Census Bureau|publisher=[[Бюро переписи населения США]]|access-date=2012-09-11|archive-url=https://www.webcitation.org/68JhhvkmE?url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/04/0455000.html|archive-date=2026-04-17}}</ref>). Финикс [[Марикопа (округ)|Марикопа]] округының үҙәге һәм майҙаны буйынса АҠШ-тың иң ҙур ҡалаларының береһе булып тора. Финикс агломерацияһында (шулай уҡ Ҡояшлы үҙән булараҡ билдәле — Солт-Ривер үҙәненең бер өлөшө) 4 946 145 кеше йәшәй (2021 йылғы баһа) һәм АҠШ-та 10-сы урындаы биләй<ref>[http://www.bizjournals.com/phoenix/news/2013/03/14/census-phoenix-area-population-tops.html Census: Phoenix-area population tops 4.3 million, moves up metro rankings — Phoenix Business Journal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170620004452/http://www.bizjournals.com/phoenix/news/2013/03/14/census-phoenix-area-population-tops.html |date=2017-06-20 }}. Bizjournals.com</ref><ref>[http://www.bestplaces.net/people/metro/arizona/phoenix-mesa-scottsdale People in Phoenix-Mesa-Scottsdale Metro Area, Arizona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609231202/http://www.bestplaces.net/people/metro/arizona/phoenix-mesa-scottsdale |date=2017-06-09 }}. Bestplaces.net</ref>. Финикс халҡының үҫеше кәмеүгә ҡарамаҫтан, 2008 йылдан ул арта башлай, сөнки 2008 йылғы ипотека көрсөгө һәм торлаҡҡа хаҡтарҙың түбәнәйеүе арҡаһында ҡалаға иммигранттар, башлыса [[Мексика]]нан, килә башлай. == Тарихы == [[Файл:OasisAmerica-es.svg|OasisAmerica-es|thumb|200px|left|Хохокам ҡәбиләләре ерҙәре картаһы, 1350 йыл]] Хәҙерге Финикс урынында хохокам ҡәбиләләре биләгән<ref name=Phxgov>{{cite web|url=http://phoenix.gov/pio/publications/history/index.html|url-status=dead| title=History of Phoenix|publisher=City of Phoenix| archive-url=https://web.archive.org/web/20140415163536/http://phoenix.gov/pio/publications/history/index.html | archive-date=2014-04-15 | access-date=2026-04-17}}</ref>, улар был сүллекте һуғарыу өсөн яҡынса 217 км ирригация каналдары булдырған, уларҙың ҡайһы берҙәре әле лә тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла. XVI—XVII быуаттар араһында хохокам цивилизацияһы [[климат]]тың ҡоро булыуы сәбәпле, юҡҡа сыға. Финикс тип аталған испан ултырағы хохокам цивилизацияһы юҡҡа сыҡҡан урындағы [[Феникс (мифик ҡош)|тормошто көлдән тергеҙеү]]ҙе аңлата. XVII—XVIII быуаттарҙа испанлы [[Кино Эусебио|Эусебио Кино]] был ерҙәрҙе иң тәүгеләрҙән булып тикшерә. 1848 йылда Америка-Мексика һуғышы тамамланғандан һуң, Мексиканың төньяғындағы ерҙәрҙең күп өлөшө АҠШ ҡулына күсә, уларҙың бер өлөшөндә Нью-Мексико территорияһы булдырыла (үҙ эсенә хәҙерге Финикс ерҙәрен ала). == Географияһы == === Географик урыны === [[Файл:Phoenix.landsat.750pix.jpg|left|thumb|250px|Финикс агломерацияһының 2002 йылда йыһандан төшөрөлгән фотоһы]] Финикс АҠШ-тың көньяҡ-көнбайыш штаттарының береһе булған Аризонаның үҙәк өлөшөнөң көньяғында, [[Тусон]] һәм [[Флагстафф (Аризона)|Флагстафф]] араһында, «Ҡояшлы үҙән» булараҡ билдәле Солт йылғаһы үҙәнендә, [[диңгеҙ кимәле]]нән 340 м бейеклектә, Аризонаның үҙәк өлөшөндә, [[Сонора (сүллек)|Сонора]] сүллегенең үҙәгендә урынлашҡан<ref name=Stuff>{{cite web| url=http://geography.howstuffworks.com/united-states/geography-of-phoenix.htm| title=Geography of Phoenix| publisher=How Stuff Works| access-date=2014-02-10| archive-date=2014-02-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20140221234528/http://geography.howstuffworks.com/united-states/geography-of-phoenix.htm| url-status=dead}}</ref><ref name=Azcom>{{cite web | url=http://www.phoenix-arizona.com/facts/ | title=Facts about Phoenix, Arizona | publisher=Phoenix-Arizona.com | access-date=2014-02-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222162501/http://www.phoenix-arizona.com/facts/ | archive-date=2014-02-22 | url-status=dead }}</ref>. [[Файл:PhoenixDowntown.jpg|250px|thumb|Ҡаланың төньяҡ өлөшө, артҡы планда — Саннислоуп тауы]] Ҡала территорияһы бөтә яҡтан [[тау]]ҙар менән уратып алынған булыуына ҡарамаҫтан, Финикс [[Тигеҙлектәр|тигеҙлек]]тә урынлашҡан, шуның арҡаһында ҡала урамдары һәм автомобиль юлдары селтәре дөрөҫ урынлаштырылған. Ҡала тирәһендәге үҙәндә төрлө тау массивтары: төньяҡ-көнсығышта Мак-Дауэлл, көнбайышта Уайт-Танк, көнсығышта Суперстишн һәм көньяҡ-көнбайышта Сиерра-Эстрелла. Финикс ситендә ҙур һуғарылыулы баҫыуҙар һәм [[индеецтар]]ҙың бер нисә резервацияһы урынлашҡан<ref name=Stuff /><ref name=Citydata>{{cite web | url=http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Phoenix-Geography-and-Climate.html | title=Phoenix: Geography and Climate | publisher=city-data.com | access-date=2014-02-10 | archive-date=2014-02-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140212162647/http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Phoenix-Geography-and-Climate.html | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.summitpost.org/phoenix-mountains-and-neighboring-ranges/285171 | title=Phoenix Mountain Overview | publisher=summitpost.org | access-date=2014-03-05 | archive-date=2014-07-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714140032/http://www.summitpost.org/phoenix-mountains-and-neighboring-ranges/285171 | url-status=live }}</ref>. Солт йылғаһы (Тоҙло йылға) ҡаланы көнсығыштан көнбайышҡа киҫеп үтә. Йылғаның үҙәне, ҡаланы сөсө һыу менән өҙлөкһөҙ тәьмин итеү һәм баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн төҙөлгән һыуһаҡлағыстан һыу ағыҙыу осраҡтарынан тыш, һәр саҡ тиерлек ҡоро. АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, ҡала территорияһы 1 343,94 км² тәшкил итә, шуларҙың 1 340,69 км² (99,8 %) — ҡоро ер һәм 3,25 км2 (0,2 %) — һыу өҫтө. Ҡала АҠШ-та халыҡ һаны буйынса 5-се урында торһа ла, территорияһы ҙур булыуы арҡаһында, Финикстың халыҡ тығыҙлығы сағыштырмаса аҙ (1 238,37 кеше/км²)<ref>{{cite web | url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/04/0455000.html|url-status=dead| publisher=[[Бюро переписи населения США]] | title=Phoenix (city) QuickFacts | access-date=2014-03-05 | archive-url=https://www.webcitation.org/68JhhvkmE?url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/04/0455000.html | archive-date=2012-06-10 }}</ref>, шул уҡ ваҡытта Филадельфияла (халыҡ һаны буйынса 6-сы урында) ул яҡынса 4 555 кеше/км² тәшкил итә<ref>{{cite web| url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/42/42101.html| url-status=dead| title=Philadelphia (city) Quickfacts| publisher=Бюро переписи населения США| access-date=2026-04-17| archive-url=https://www.webcitation.org/60EK0OvPj?url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/42/42101.html| archive-date=2011-07-16}}</ref>. Аризонаның күпселек өлөшөндәге кеүек, 1973 йылдан алып Финикс [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсмәй<ref>{{cite web|url=http://www.azstarnet.com/sn/printDS/75798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929111247/http://www.azstarnet.com/sn/printDS/75798 |archive-date=2007-09-29 |title=Arizona does not need daylight saving time&nbsp;– Arizona Daily Star.'|date=2005-05-19 |publisher=Web.archive.org|access-date=2012-06-19}}</ref>. == Туғандаш ҡалалары == [[Файл:PhoenixSisterCities gobeirne.jpg|thumb|Финикс менән туғандаш ҡалалар күрһәткесе]] Финикста ҡала комиссияһы билдәләгән 10 туғандаш ҡалаһы бар: {| class="standard sortable" |- !class="unsortable" | !Ҡала !class="unsortable" | Атамаһы !class="unsortable" | Провинция !Ил !Йыл |- |{{flagicon|France}} |[[Гренобль]]<ref name="Grenoble">{{cite web |first1=Jérôme |last1=Steffenino |first2=Marguerite |last2=Masson |url=http://www.grenoble.fr/103-jumelages-et-cooperations.htm |title=Ville de Grenoble&nbsp;–Coopérations et villes jumelles |publisher=Grenoble.fr |access-date=2013-05-16 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316175536/http://www.grenoble.fr/103-jumelages-et-cooperations.htm |url-status=live }}</ref> |{{lang-fr|Grenoble}} |[[Овернь — Рона — Альпы]] |[[Франция]] |1990 |- |{{flagicon|Canada}} |[[Калгари]] |{{lang-en|Calgary}} |[[Альберта]] |[[Канада]] |1997 |- |{{flagicon|Italy}} |[[Катания]] |{{lang-it|Catania}} |[[Сицилия]] |[[Италия]] |2001 |- |{{flagicon|the Czech Republic}} |[[Прага]] |{{lang-cs|Praha}} |Прага ҡала округы |[[Чехия]] |2013 |- |{{flagicon|Israel}} |[[Рамат-Ган]]<ref name="Ramat Gan twinnings">{{cite web |url=http://www.ramat-gan.muni.il/RamatGan/sister-cities/home-page.htm|url-status=dead|title=Ramat Gan Sister Cities |access-date=2008-04-06 |archive-url =https://web.archive.org/web/20080307234012/http://www.ramat-gan.muni.il/RamatGan/sister-cities/home-page.htm |archive-date = 2008-03-07}}</ref> |{{lang-he|רמת גן}} |[[Тель-Авив округы]] |[[Израиль]] |2005 |- |{{flagicon|the Republic of China}} |[[Тайбэй]] |{{Китайский||臺北|Táiběi}} |Синьи |[[Тайвань]] |1979 |- |{{flagicon|China}} |[[Чэнду]] |{{Китайский||成都|Chéngdū}} |[[Сычуань]] |[[Китай]] |1987 |- |{{flagicon|Japan}} |[[Химедзи (ҡала)|Химедзи]] |{{lang-ja|姫路市}} |[[Хёго]] |[[Япония]] |1976 |- |{{flagicon|Ireland}} |[[Эннис]] |{{lang-en|Ennis}}<br>{{lang-ga|Inis}} |[[Клэр (графлыҡ)|Клэр]] |[[Ирландия]] |1988 |- |{{flagicon|Mexico}} |[[Эрмосильо]] |{{lang-es|Hermosillo}} |[[Сонора]] |[[Мексика]] |1976 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|33em}} == Әҙәбиәт == * {{cite book |title=Phoenix: The History of a Southwestern Metropolis |url=https://archive.org/details/phoenixhistoryof00luck |url-access=registration |last=Luckingham |first=Bradford |publisher=University of Arizona Press |year=1989|isbn=978-0-8165-1116-7|ref=Luckingham}} * {{книга |заглавие=Desert Visions and the Making of Phoenix, 1860–2009 |ссылка=https://archive.org/details/desertvisionsmak0000vand |год=2010 |издательство=University of New Mexico Press |isbn=978-0-8263-4891-3 |ref=VanderMeer |язык=en |автор=VanderMeer, Philip}} == Һылтанмалар == * [https://www.phoenix.gov/ Официальный сайт города]{{ref|en}} {{внешние ссылки}} {{Аризона}} {{Округ Марикопа}} {{Столицы штатов США}} {{Города-миллионники США}} {{Окружные центры Аризоны}} [[Категория:Финикс]] [[Категория:АҠШ штаттарының баш ҡалалары]] fe9kwoc7vbbuqdasa8ku1t29jb5mwsf Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы 0 200436 1295039 1294159 2026-04-30T11:13:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295039 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы''' ([[29 октябрь]], [[1942 йыл]], [[Яңы Ишле|Новоишле]], [[Миәкә районы|Мияке районы]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡортостан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]]) — совет, Рәсәй дәүләте һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). Ике «Почет Билдәһе» (1976, 1981) һәм «Хеҙмәттәге батырлыҡ өсөн» (1970) миҙалы менән бүләкләнгән. Стәрлетамаҡ районының атҡаҙанған гражданы (2003). 2021 йылдың 15 авгусында иртәнге сәғәт 1-се 10 минутта вафат була. == Биографияһы == [[1942 йыл|1942 йылдың]] [[29 октябрь|29 октябрендә]] тыуған [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|. Башҡорт АССР-ында]] тыуған. Ул [[Яңы Ишле|Новойшле]] ауылында оҙаҡ һәм бәхетле ғүмер кисерә. Ул 2021 йылдың 15 авгусында, оҙаҡ ауырығандан һуң, өлкән ҡыҙының өйөндә донъя ҡуйҙы. Уны өлкән ҡыҙы, кесе ҡыҙы, ейән-ейәнсәрҙәре һәм бала ҡараусыһы ҡараған. 1943 йылда [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Курск]] янындағы алыш ваҡытында атаһы вафат була, [[Ауырғазы районы|1945]] [[1945 йыл|йылда]] әсәһе ауырып вафат була. Рәшихә яҡшы уҡыны, балалар йортонда ла, мәктәптә лә барлыҡ сараларҙа әүҙем ҡатнашты, Толбазы балалар йортонда балалар советы рәйесе итеп һайланды. Яҡшы уҡыу һөҙөмтәләре һәм йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Бөтә Союз пионер лагерына «Артек»ҡа путевка менән бүләкләнә. Рәсиха Сәфәрғәли ҡыҙы [[1961 йыл|1961 йылда]] Толбазин урта мәктәбен тамамлай. Хеҙмәт юлын тыуған балалар йортонда башлай. 1961—1963 йылдарҙа балалар йортонда тәрбиәсе булып эшләй, бер үк ваҡытта ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ педагогия институтында]] белем ала. [[1963 йыл|1963—1965 йылдарҙа]] [[1965 йыл|Стәрлетамаҡ]] районының [[Рязановка (Стәрлетамаҡ районы)|Рязановская]] урта мәктәбендә немец теле уҡытыусыһы. Мәктәптең комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлана. [[Файл:Stamp_of_USSR_2253.jpg|справа|мини|270x270пкс|Комсомолдың 40 йыллығы (марка)]] 1965 йылда, Кпсстың Стәрлетамаҡ район комитетының беренсе секретары Ф. И. Машкина тәҡдиме буйынса, ул Стәрлетамаҡ район комсомол комитеты секретаре, һуңынан район комсомол комитетының икенсе секретары һәм беренсе секретары итеп һайлана (1965-1971). [[1969 йыл|1969 йылда]] [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.]] 1971—1990 йылдарҙа [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] Стәрлетамаҡ район комитетында инструктор һәм өсөнсө секретарь (идеологик эштәр өсөн өсөнсө секретарь яуаплы). 1990 [[1997 йыл|йылдан]] [[1990 йыл|1997 йылға тиклем]] [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ]] район советы рәйесе урынбаҫары булып эшләй, халыҡ мәғарифы, һаулыҡ һаҡлау, спорт, матбуғат һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары кеүек мөһим йүнәлештәрҙә эшләй. [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] иң ҙур һәм мөһим райондарҙан һанала, уның етәкселәренә юғары талаптар ҡуйыла. Рәсихс Сәфәрғәли ҡыҙы район башлығы өсөн кәрәкле бөтә һөнәри, көслө рухлы, әхлаҡи сифаттарға эйә. Халыҡ проблемалары менән һәр саҡ Хафизоваға мөрәжәғәт итә алыуын яҡшы белә ине. Ойоштороу һәләтенә эйә булған аҡыллы, фекерле кеше булараҡ, район халҡының ихлас ихтирамын яулай. Рәсиха Сәфәрғәли ҡыҙы элек-электән [[шахмат]], мәргәнлек менән шөғөлләнә, һәйбәт һөҙөмтәләргә өлгәшә. Хаҡлы ялға сыҡҡас та Рәсиха Сәфәрғәли ҡыҙы райондың йәмәғәт тормошонда ҡатнашыуын дауам итә. == Хөрмәтле исемдәр == * [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996), 1996 й. * Хеҙмәт ветераны (1981). * [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ районының]] почетлы гражданы (2003) == Бүләктәр == * Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе»]] ордены (1976, 1981). * «Хеҙмәттәге батырлыҡ өсөн» миҙалы (1970). == Һылтанмалар == * [https://str.bashkortostan.ru/presscenter/news/253721/ Райондың 90 йыллығына 90 исем]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (үле сылтама) * [http://www.str-raion.ru/our_district/honorary_citizens/?PAGEN_1=2 Хөрмәтле гражданин,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812210427/http://str-raion.ru/our_district/honorary_citizens/?PAGEN_1=2 |date=2020-08-12 }} . * {{Webarchive|date=2020-02-16}} <span>Хафизова</span> <span>Р. С.</span> [http://www.str-raion.ru/our_district/honorary_citizens/khafizova_rasikha_safargalievna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216170758/http://www.str-raion.ru/our_district/honorary_citizens/khafizova_rasikha_safargalievna/ |date=2020-02-16 }} * [https://rural-fields.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/rabotala-dlya-lyudey-ot-dushi-/ Халыҡ өсөн ихлас эшләнем]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (үле сылтама) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Миәкә районында тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 октябрҙә тыуғандар]] ihk063459e42veas07465kl9vkptj8r Тура атлаусы кеше 0 200524 1294985 1294660 2026-04-29T20:00:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294985 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән<ref name=":1">{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}</ref><ref name=":3"/>. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра<ref name=":1" />. 2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала<ref>[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]</ref> тигән һығымтаға килә. == Барлыҡҡа килеүе == ''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}</ref><ref name=sca>{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}</ref> һәм 1,5—1 млн йыл элек<ref name=":1" />[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған<ref name=":3">{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}</ref>. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән. Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал<ref name=sca />. == Таралыу географияһы == Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә<ref name=":3" />. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә<ref name="AlonBarash2022">''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220227053156/https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=2022-02-27 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022</ref>. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһен]] индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһен]] йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|"гейдельберг кешеһе"нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған<ref name=":1" />. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған<ref name=":3" />. Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән<ref name=":1" />. == Асыҡлау тарихы == 1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]] Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше) 1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа "питекантроп"ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы "етешмәгән звено"ны эҙләп Ява утрауына юллана<ref>{{книга |автор = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]] |заглавие = О начале человеческой истории |место = М. |издательство = ФЭРИ-В |год = 2006 |страницы = 63—64 |страниц = 634 |isbn = 5-94138-004-6 }}</ref>. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә<ref>''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.</ref>. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала<ref>''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.</ref>. 1936—1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]] [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға<ref>Там же. — С. 289—290.</ref>. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә. 1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтянда]] тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла<ref>{{БСЭ3|Синантроп|23}}</ref>, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһене]]ң тештәре һәм таш ҡоралдары табыла. 1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензакка]] тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти<ref>''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.</ref>. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935—1955) табылған. Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә<ref>''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617083016/https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=2021-06-17 }}.</ref><ref>[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403163406/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=2020-04-03 }}), 2 Apr 2020.</ref>. Баш һөйәгенең күләме — 514—564 см<sup>3</sup>. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһыны]]ң баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин<ref>''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406171155/https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=2020-04-06 }}), 05.04.2020.</ref>. Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000—108 000 йыл элек йәшәгән<ref>[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029150604/https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=2020-10-29 }}), 19 December 2019.</ref>. [[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминидыны]]ң ([[Дманиси]], Грузия) D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған<ref name="Welker2020">''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210906105733/https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=2021-09-06 }}), 1 April 2020.</ref>. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған<ref>[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922174011/https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=2022-09-22 }}), The Guardian, 2022.</ref><ref>[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922174011/http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=2022-09-22 }}), The History Blog, 2022.</ref>. Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй<ref>''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.</ref>. == Тышҡы ҡиәфәте == [[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]] Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}</ref>. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була<ref>''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201225103436/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=2020-12-25 }}, 19 August 2020</ref>. Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz & Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850—1200 см³ тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ. == Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше == Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән<ref>''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.</ref>. 1954—1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған<ref>{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}</ref>. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан<ref>''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.</ref>. Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана<ref>''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.</ref> или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''. Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә<ref>Там же. — С. 178.</ref>. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала. Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтергән бәрелештәр, ә аслыҡ ваҡытында [[каннибализм]] күренеш булған (Ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең баш һөйәктәрендә бит өлөшөндәге итен ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла{{sfn|Boaz & Ciochon|2004|pp=133—135}}). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, тәүтормош инстинкттарын тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы яйға һалыу өсөн етәкселәр барлыҡҡа килә<ref>{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}</ref>. Француз антропологы [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] һәм совет ғалимы А. В. Немилов фекеренсә, иртә палеолит дәүерендә тура атлауға күсеү эҙемтәләре бала тапҡанда киҫкенләшеүҙәргә алып килеүенә бәйле, инә эректустарҙың ғүмер оҙонлоғо ата эректустарға ҡарағанда түбәнерәк була Шуға күрә тәүтормош кешелек коллективтарында аталарҙың һаны инәләрҙән күберәк була<ref>''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.</ref><ref>{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}</ref>. Эректустарҙың көндәлек рационына ит индереү организмды ауыр физик эш башҡарғанда кәрәкле энергия запасын тулыландырыу буйынса ышаныслы сығанаҡтар менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итергә ярҙам иткән. Ә төрлө үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу уларҙың шифалы үҙенсәлектәрен танып белеүҙең бик яҡшы ысулы булып торған. Фәндә ''Homo erectus''тарҙың ауырыу ҡәбилә ағзалары тураһында коллектив хәстәрлек күрһәтеү факттары бар. Мәҫәлән, Ява утрауында табылған [[питекантроп]]тың янбаш һөйәгендә һөйәк туҡымаһының ныҡ үҙгәреүе (экзостоз) бар. Туғандаштарының ярҙамынан тыш, был аҡһаҡ, үҙ-үҙен яҡлау мөмкинлеге сикләнгән, кеше ҡотолғоһоҙ рәүештә һәләк булырға тейеш булған, әммә, ғәрип булһа ла, ул оҙаҡ ҡына йәшәгән<ref>''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.</ref>. Грузин антропологы [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзены]]ң [[Дманисский гоминид|Дманисинан]] оло йәштәге архантроптың баш һөйәген өйрәнеп, унда теш тишектәренең барыһы ла тиерлек һөйәк матдәһе менән ҡапланған булыуы тешһеҙ ҡалған был ҡарт индивидҡа башҡа «көтөү» ағзалары ярҙам итеүен раҫларға мөмкинлек бирә<ref>[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923045932/http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=2015-09-23 }} Антропогенез.ру</ref>. Тура атлаусы кешенең африка вәкилдәренең береһенең һөйәктәре (ER 1808) йыртҡыстарҙың бауырын күп ашауҙан барлыҡҡа килгән А [[гипервитаминоз]]ы билдәләрен күрһәтә. Был ауырыу үлемгә килтерә, әммә сир агонияһы бер нисә ай дауам иткәнлектән, тәүтормош көтөүҙең башҡа ағзалары яфаланған ҡәрҙәшен ташлап ҡуймағандыр{{sfn|Boaz & Ciochon|2004|pp=138—139}}. Хатта шул бик боронғо замандарҙа ла ''Homo erectus'' гигиена күнекмәләренең мөһимлеген: торлаҡтан ашалған хайуандарҙың ҡалдыҡтарын алып ташлау йәки үлгән туғандарын ерләү кәрәклеген аңлай башлаған. Әммә кешелек үҫешенең абстракт фекерләү булмаған был этабында, был хәрәкәттәр махсус ритуалһыҙ йәки ерләү культын атҡармай ғына башҡарылған. == Матди мәҙәниәт == Эректустар таш ҡоралдар (ашель мәҙәниәте) эшләгән, ағас һөңгөләр ҡулланған, мәмерйәләрҙә йәшәгән<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}</ref>. Эректустарҙың ҡайһы бер төркөмдәре 0,8 млн йыл элек аҙыҡты утта әҙерләй башлай<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}</ref><ref name="Rincon">{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}</ref>, саҡматаш ярҙамында [[Ут таба алыу|ут таба алғандар]]ҙыр, моғайын<ref>{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}</ref>. Эректустарҙың ут ҡулланыуының тәүге дәлиле Африкала табылған һәм 1,5—1,4 млн йыл элек, моғайын, контролдә тотолған тәбиғи ут (тәбиғи янғындар, вулкан эшмәкәрлеге) ҡулланылғандыр<ref name=":0" /><ref name="Rincon" />. [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 мең йыл) Гешер бнот Яков (Израиль) торағындағы эректустар (700800 мең йыл), балыҡ һәм ит менән бер рәттән, 55-кә тиклем төрлө үҫемлек төрөн, шул иҫәптән томбойоҡлолар орлоҡтарын, екәнле ҡамыш тамырҙарын, таплы дегәнәк орлоҡтарын, держи-ағас емештәрен һәм [[Дуб калепринский|калеприн имәнене]]ң һәм {{iw|Дуб таворский|тавор имәне||Quercus ithaburensis}}нең ҡайырын ашаған<ref>{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}</ref>. Күп кенә орлоҡтар һәм тамырҙар термик эшкәртеүгә дусар ителгән, быны, атап әйткәндә, ҡыҙҙырылған имән сәтләүектәре һәм бешерелгән шәкәр ҡамышы һабаҡтары раҫлай. Ҡыш һәм яҙ улар сөгөлдөр һәм гөлнәфис йәки тырнаҡ үләне (мальва) япраҡтары менән туҡланған. == Эректустарҙың юҡҡа сығыуы == Күптән түгел, эректустар яҡынса 400 мең йыл элек, урындарын [[Неандертальцы|неандерталдар]]ға, [[Денисовский человек|денислылар]]ға һәм [[Человек разумный|аҡыллы кешег]]ә биреп, юҡҡа сыҡҡан, тип иҫәпләнгән. Әммә һуңғы табылдыҡтар уларҙың ареал ситтәрендә хәҙерге кешеләр килгәнгә тиклем һаҡланып ҡалыуын раҫлай. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, [[Ява]] утрауындағы һуңғы [[питекантроп]]тар (явантроптар) 107 мең йыл элек юҡҡа сыҡҡан, тип һанаған<ref>{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}</ref>. [[Человек флоресский|Флорес кешеһе]] ҡайһы берҙә [[Флорес (остров)|Флорес]] [[Островная карликовость|утрауы кәрләлеге]] шарттарында үҙгәргән эректус варианты тип ҡарала (төрлө баһалар буйынса, 90 мең-12 мең йылдар элек юҡҡа сыҡҡан). == Ярым төрҙәре == * ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]] * ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисий гоминиды]] * ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтянь кешеһе]] * ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]] * ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкин кешеһе]] * ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]] * ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]] * ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]] * ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Тотавель кешеһе]] * ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоу кешеһе]] == Нәфис әҙәбиәттә == * Джек Лондондың «Адамға тиклем» (1907) фантастик повесы персонаждары булып тора, хәҙерге кешеләрҙән айырмалы рәүештә, «уларҙың» көтөүҙәрендә енси сикләүҙәр юҡ һәм ғәмәлдә [[промискуитет]] өҫтөнлөк иткән, тип фаразлана, әммә һуңғы стадияла ваҡыт-ваҡыт тотороҡло ғаилә парҙары барлыҡҡа килә, берәй ата, ҡәбиләләштәренә ҡарата агрессия күрһәтеп, тәғәйен инә һайлаған. * Болгар яҙыусыһы һәм педагогы [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитр Ангеловты]]ң атеизм позицияһынан яҙылған «Когда человека не было» (1945) тарихи-мажаралы романының сюжеты үҙәгендә архантроптар парының тормошо һәм мажаралары ята. * Совет яҙыусыһы [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцевты]]ң «Фаэты» (1974) фәнни-фантастик романында һәләк булған [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] планетаһынан килгән халыҡ башта урындағы [[питекантроп]]тар менән бәрелешә, ә һуңынан "көтөүҙәре"ндәге отҡорораҡ инә Дзинь ярҙамында улар менән тыныс бәйләнеш булдыра. * Кир Булычёвтың балалар өсөн фәнни-фантастик «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) повестары циклында 200 000 йыл тирәһе элек [[Ява]] утрауында йәшәгән һәм [[Машина времени|ваҡыт машинаһында]] киләсәккә килтерелгән аҡыллы питекантроп Геракл һүрәтләнә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил. * ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с. * ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил. * ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471. * ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР). * ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил. * ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с. * ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9. * ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил. * ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил. * ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с. * ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил. * ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с. * ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9. * ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил. * ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4. * ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека). * ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171204123315/http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm |date=2017-12-04 }} / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил. * ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8. * ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6. * ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964. * {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz & Ciochon}} == Һылтанмалар == * [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}} * [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus] * [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус] * [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского] * ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил. * ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с. {{Внешние ссылки|Животные}} {{Антропогенез}} {{Вымершие приматы}} [[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]] [[Категория:Homo erectus| ]] [[Категория:Кешеләр (ырыу)]] [[Категория:Кешенең ата-бабалары]] [[Категория:Плейстоцен]] oo2qu0zkjwylj3dyb3kbti2ts8mgihy Трепча 0 200537 1294977 1294811 2026-04-29T18:27:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294977 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|слева|Трепча руднигы]] Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр<ref>Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo</ref>. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған<ref>{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}</ref>. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған. Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш<ref name="THETREPCAMINES">http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210328115912/http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=2021-03-28 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».</ref>. == Тарихы == === Урта быуаттарға тиклем === Римдар, был [[Иллирия]] территорияларын баҫып алғас, уларҙың төрлө файҙалы ҡаҙылмалар: алтын, көмөш, ҡурғаш, тимер һәм баҡыр сығарыу һәм эшкәртеү оҫталығына хайран ҡала. Был хаҡта белеп ҡалғас, рим императоры [[Траян]] Иллирия ҡәбиләләренең береһен, унда эшләй ҙә һәм бер үк ваҡытта башҡа эшселәрҙе мәғдән сығарыу сәнғәтенә өйрәтһен өсөн, Трансильвания рудниктарына күсерергә ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |title=«The official Trepča Website — Retrieved 2/24/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802125941/http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |archive-date=2018-08-02 |url-status=dead }}</ref>. Бындағы күп ҡоролмалар [[Рим империяһы]] осоронда уҡ төҙөлгән. Империяһы тарҡалғандан һуң рудниктарҙа сығарыу [[Урта быуаттар]]ға тиклем туҡталла<ref>Dushi, Minir: Trepča. Botime të veçanta XLI. Seksioni i shkencave të natyrës. Libri 9. Prishtina: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2002.- Retrieved 2/23/2013</ref>. === Урта быуаттар === Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәргә ярашлы, Урта быуаттарҙа сығарыу тергеҙелә, һәм 1303 йылдан алып ярайһы уҡ яҡшы бара. Был эшмәкәрлек Сербия хакимдары һәм уларҙың королдәренең мәнфәғәттәренә яуап бирә, сөнки ул хәрби эшмәкәрлекте, атап әйткәндә, [[Ғосман империяһы]]нан һаҡланыу өсөн Ибар үҙәне буйлап ҡәлғәләр төҙөүҙе финанслай<ref name="THETREPCAMINES" />. 1389 йылдың 15 июнендә рудниктарҙан бер нисә километр көньяҡтараҡ Косово яланындағы билдәле һуғыш була, әммә рудниктарҙа эш дауам итә, сөнки был рудниктарҙың хужалары үҙаллылығын һаҡлап ҡала ала. Рудниктарҙа төрөк күҙәтеүселәре серб хужаларының вәкилдәрен һанға һуҡмайҙар һәм көмөштө ситкә ебәрмәҫкә тырыша. Етәкселектәге баш-баштаҡлыҡ һәм квалификациялы эшселәрҙең китеүе арҡаһында етештереү туҡтатыла, әммә 1455 йылдан рудниктар яңынан төрөк идаралығы аҫтына алына. Төрөктәр тау кодексын камиллаштыра һәм [[Бөйөк Төрөк һуғышы]]на (1685 йыл) тиклем тәңкәләр һәм ҡорал етештереүсе фабрикаларҙы сеймал менән тәьмин итеү өсөн Трепча һәм башҡа рудниктарҙы әүҙем файҙалана. Был ваҡыттан алып Сербия халҡының ситкә китеүе арҡаһында бөтә Балҡан рудниктары тиҙ арала бөлгөнлөккә төшә башлай һәм шулай уҡ Ново-Брдо рудниктарында алтын, көмөш һәм ҡурғаш сығарыу яйлай<ref name="THETREPCAMINES" />. === Selection Trust компанияһы === 1925 йылда Британияның ''Selection Trust'' компанияһы күләмле геологик разведка эштәре үткәрә, улар ҙур мәғдән ятҡылығы барлығын асыҡлай. 1927 йылда [[Лондон]]да ''Trepča Mines Limited'' бүлендек компанияһы асыла. 1930 йылда ''Stan Trg'' шахтаһы элекке рудниктар урынында асыла. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Югославия немец оккупацияһы ваҡытында был шахта нацист хәрби сәнәғәтен ҡурғаш (40 процент) менән тәьмин итә<ref>{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča Mining Complex- Paul Stuart, 28 June 2002- Retrieved 2/23/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}</ref>. === Бөлгөнлөккә төшөүе === 1980 йылдар аҙағына «Трепча» комплексында 20 000-дән ашыу кеше эшләй. Ул Косовоның [[эске тулайым продукт]]ының 70 процентын тәшкил итә. Косово һуғышы ваҡытында сербтар һәм албандар комплексты контролдә тотоу өсөн көрәшә. Хәҙер объекттарҙың бер өлөшө Косово Республикаһы властары, ә бер өлөшө Белград яҡлы Булған Косово Митровицаһының серб властары тарафынан контролдә тотола. Предприятие буйынса бәхәстәр арҡаһында уның объекттарының күпселеге эшләмәй. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, предприятие эшмәкәрлеген тергеҙеү өсөн 6 650 млн инвестиция талап ителә<ref>{{Cite web |url=http://www.rferl.org/content/kosovo-economy-struggling/24901946.html |title="Kosovo's Economy Still Struggling Five Years After Independence, Radio Free Europe Liberty- Retrieved 2/24/2013" |access-date=2017-05-27 |archive-date=2016-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905031200/http://www.rferl.org/content/kosovo-economy-struggling/24901946.html |url-status=live }}</ref>. Косово һуғышы тамамланғандан һуң БМО «Трепчи» территорияһында ҡасаҡтар өсөн «Житковац», «Кабларе» һәм «Чесмин Луг» лагерҙарын ойоштора<ref>{{Internetquelle|autor=|url=http://www.unhcr.org.uk/news-and-views/news-list/news-detail/article/un-closes-controversial-lead-contaminated-idp-site-in-kosovo.html|hrsg=UNHCR|titel=UN closes controversial lead-contaminated IDP site in Kosovo|datum=2010-10-08|zugriff=2014-11-12|sprache=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314050327/http://www.unhcr.org.uk/news-and-views/news-list/news-detail/article/un-closes-controversial-lead-contaminated-idp-site-in-kosovo.html |date=2016-03-14 }}</ref>. Унда [[сиғандар|сиған]], ашкали һәм Балҡан мысырҙары ғаиләләре урынлаша. Һуңыраҡ [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] унда йәшәгән ҡасаҡтарҙың ҡанында ҡурғаш кимәленең артыҡ булыуын асыҡлай, шунан һуң лагерҙар ябыла (Житковац һәм Кабларе 2006 йылда, Ә Чесмин Луг 2010 йылда)<ref>{{Internetquelle|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=36386&Cr=roma&Cr1=|titel=Kosovo: UN shutters lead-contaminated camp for displaced persons|hrsg=UN News Centre|datum=2010-10-08|zugriff=2014-11-12|sprache=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015190459/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=36386&Cr=roma&Cr1= |date=2010-10-15 }}</ref><ref>{{Internetquelle|autor=Nebi Qena|url=http://www.thetelegram.com/?controllerName=photo&page=1&contextId=1196605&siteId=5&action=changeRating&bizClass=photo&bizId=1196605&rateValue=|titel=Amnesty: EU countries should stop deporting Roma, also known as Gypsies, to Kosovo|hrsg=The Canadian Press|datum=2010-09-28|zugriff=2014-11-12|sprache=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073128/http://www.thetelegram.com/?controllerName=photo&page=1&contextId=1196605&siteId=5&action=changeRating&bizClass=photo&bizId=1196605&rateValue= |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Косово Республикаһы]] [[Категория:Косово тарихы]] 5qtm8eaadvpmlwhja4laydtilmbkpc4 Тотолоу (астрономия) 0 200542 1294971 1294799 2026-04-29T18:00:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294971 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Diagram_of_eclipses_(1898).jpg|мини|Гимназиялар өсөн Географик атлас схемаһы (1898)]] '''Тотолоу''' — бер күк есеме икенсе күк есеменән яҡтылыҡты ҡаплаған астрономик хәл. Иң билдәлеләре — [[Ай тотолоу]] һәм [[Ҡояш тотолоу]]. Шулай уҡ [[Планета|планеталарҙың]] (Меркурий һәм Венера) [[Ҡояш]] дискыһы буйлап үтеүе кеүек күренештәр ҙә бар. == Ай тотолоу == [[Файл:Lunar_eclipse-ru.svg|мини|Ай тотолоу схемаһы]] [[Ай тотолоу]] Ай Ер ташлаған күләгә конусына ингәндә була. 363 000 км алыҫлыҡта Ер күләгәһенең диаметры (Айҙың Ерҙән иң яҡын алыҫлығы) яҡынса Ай диаметрынан 2,5 тапҡырға ҙурыраҡ, шуға күрә бөтә Ай тотола ала. == Ҡояш тотолоу == [[Файл:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[1999 йыл]]да [[Франция]]ла Ҡояш тотолоу]] [[Ҡояш тотолоу]] [[Ай (юлдаш)|Ай]] күҙәтеүсе менән [[Ҡояш]] араһында ҡалып, уны кәртәләгәндә була. Тотолоу алдынан Ай яҡтыртылмаған яғы менән беҙгә ҡарағанға күрә, тотолоу алдынан һәр ваҡыт яңы ай була, йәғни Ай күренмәй. Ҡояш ҡара диск менән ҡапланған кеүек тойола; Ерҙән күҙәтеүсе был күренеште Ҡояш тотолоуы кеүек күрә. Иң оҙайлы Ҡояш тотолоуы 2010 йылдың 15 ғинуарында Көньяҡ-Көнсығыш Азияла була һәм 11 минуттан ашыу дауам итә<ref name="Самое длинное солнечное затмение тысячелетия">http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126182441/http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046 |date=2022-01-26 }} Вести</ref>. == Ай һәм Ҡояш тотолоу йышлығы == Әлеге ваҡытта Ай, Ер һәм планеталар хәрәкәтен теүәл һүрәтләгән математик моделдәр бар. Компьютерҙар ярҙамында күктәге күҙәтелгән теләһә ниндәй есемдең урынын үткәнгә һәм киләсәккә меңәр йылдар дауамында юғары теүәллек менән иҫәпләргә мөмкин. Әммә заманса иҫәпләү саралары һәм математик моделдәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк ғалимдар Ҡояш һәм Ай тотолоуын алдан күҙаллай алған. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, Яҡын Көнсығыш һәм [[Ҡытай]] ғалимдары быны бер нисә мең йыл элек эшләгән. [[Антиклыҡ|Антик]] осорҙа ла тотолоуҙарҙы уңышлы алдан әйткәндәр. Әгәр Айҙың орбитаһы эклиптика яҫылығында ятһа, һәр ай (ҡәтғи әйткәндә, һәр 29,5 тәүлек) Ерҙә бер Ай (тулы айҙа) һәм бер Ҡояш (яңы айҙа) тотолоуы күҙәтелер ине. Әммә ай орбитаһының ауышлығы яҡынса 5 градус тәшкил итә, шуға күрә тотолоу өсөн Айҙың яңы Ай йәки тулы Ай ваҡытында орбитаның бер төйөнөнә яҡын (йәғни орбита һәм эклиптика киҫешкән урынға яҡын) үтеүе кәрәк. Бындай тап килеүҙәр һирәк була, әммә даими рәүештә, был тотолоуҙарҙың сағыштырмаса һирәк булыуына сәбәпсе була. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр һәм тотолоуҙарҙы теркәү Ай һәм Ҡояш тотолоуҙары 6585,3 тәүлек, йәки 18 йыл, 11 көн һәм 8 сәғәттән саҡ ҡына кәмерәк оҙонлоҡтағы цикл менән бара тип күрһәтә. Был период сарос тип атала. Бер сарос эсендә 28—29 Ай тотолоуы һәм 41—43 Ҡояш тотолоуы була (Ҡояш тотолоуҙарынан — 15—17 өлөшлө, 15 ҡулса формаһындағы һәм 13 тулы). Күпселек уйлағандан айырмалы, Ай тотолоуҙар Ҡояш тотолоуҙарға ҡарағанда һирәгерәк була. Ләкин Ай тотолоуҙы Ер шарының яртыһында, ә Ҡояш тотолоуҙың өлөшләтә күренешен Ер шарының сирек өлөшөндә, тулыһын иһә ни бары 250 км киңлегендәге һыҙатта ғына күҙәтеп була. Сарос тәүлеккә тапҡыр булмағанлыҡтанн, киләһе осорҙа тотолоу һыҙаты алдағы осорҙа булған урынынан башҡа ерҙә үтә. Шуның һөҙөмтәһендә бер урында тулы Ҡояш тотолоуҙар ысынлап та һирәк ҡабатлана: уртаса алғанда, өс йөҙ йылға бер тапҡыр. Шуға күрә бер урында йәшәгән күҙәтеүсе үҙ ғүмерендә күп кенә Ай тотолоуҙарын күрергә һәм бер генә Ҡояш тотолоуын да күрә алмаҫҡа мөмкин. Мәҫәлән, [[Мәскәү]]ҙә тарихи осорҙа биш тулы №ояш тотолоуы теркәлгән: 1124 йылдың 11 авгусы (Мәскәүҙән көньяҡ-көнбайышта күҙәтелгән), 1140 йылдың 20 марты, 1415 йылдың 7 июне, 1476 йылдың 25 феврале һәм 1887 йылдың 19 авгусы (Мәскәүҙән төньяҡта күҙәтелгән), ә 4 минутлыҡ киләһе тотолоу 2126 йылдың 16 октябрендә күҙәтеләсәк. Сарос [[боронғо Мысыр]] һәм [[Бәбел|Вавилон]] астрономдарына билдәле булған. Сарос арҡаһында боронғо астрономдар, күк йөҙө механикаһы тураһында аныҡ күҙаллауҙары ла, иҫәпләү ҡоралдары ла булмаһа ла, тотолоуҙарҙы етерлек аныҡлыҡ менән алдан әйтә алғандар. Ысынлап та, тотолоу көнөн һәм ваҡытын күҙаллау өсөн һуңғы ваҡытта булған тотолоуҙар исемлеге булыуы һәм һәр береһенең көнөнә һәм ваҡытына бөтөн һандағы саростарҙы өҫтәү етә. Ай тотолоуын алдан күҙаллау бөтөнләй ҡатмарлы түгел. Ҡояш тотолоуы менән бер аҙ ҡатмарлыраҡ, сөнки сарос аша тотолоу ҡабатланһа, уның һыҙаты икенсе урында үтәсәген иҫәпкә алырға кәрәк, һәм был урынды иҫәпләй белергә кәрәк. Ҡояш тотолоуын иҫәпләүҙе еңеләйтеү өсөн боронғо ғалимдар өсләтә сарос йәки [[:ru:Экселигмос|экселигмос]] ҡулланған, был период 19 755,9 тәүлеккә тиң, ул тәүлектең бөтөн һанынан аҙыраҡ айырыла. Сарос буйынса тотолоуҙарҙы фаразлау 300 йыл эсендә дөрөҫ аныҡлыҡ бирә, алыҫ ваҡыттарҙа хаталар тупланыу арҡаһында өҙөклөктәр башлана. == Ай төйөндәре һәм уларҙың Ҡояш һәм Ай тотолоуындағы роле == '''Ай төйөндәре''' — [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһы эклиптика яҫылығы менән киҫешкән нөктәләр. Төньяҡ һәм Көньяҡ ай төйөнөн айыралар. Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай төйөндәре менән туранан-тура бәйле һәм һәр ваҡыт төйөндәрҙең береһе янында була. Тулы Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай үҙ орбитаһының төйөндәренең береһенә иң яҡын булғанда була. Ай күләгәһе (Ҡояш тулыһынса тотолған осраҡта) Ер экваторына иң яҡын төшә; йәки Ерҙең күләгәһе Айҙы тулыһынса ҡаплай (Ай тотолған осраҡта). Шулай итеп, тотош тотолоу — Ҡояш, Ер (экваторҙа) һәм Ай ни тиклем тигеҙ тура килгәнен (был билдәле бер тотолоу циклы барышында ни тиклем тигеҙ булғанын) күрһәтә. Ҡояштың өлөшләтә һәм ярым күләгәле Ай тотолоуҙары Ай төйөндәрҙең береһенән етерлек арауыҡта (градустарҙа) булғанда тотолоу барлыҡҡа килгәнен аңлата. Шулай итеп, Ай күләгәһе Ерҙе «үтеп» йәки Ер ҡотоптарының береһенә бик яҡын төшә (Ҡояш тотолоу өсөн); йәки Ер күләгәһе Айҙы ҡапламай тиерлек (ярым күләгәле Ай тотолоу өсөн). Шулай уҡ тулы һәм ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуҙары төшөнсәләрен айырып ҡарарға кәрәк. Ҡояш тотолоуҙары һәр хәлдә төйөндәрҙең береһенә яҡын була, әммә тулы һәм ҡулса формаһындағы ҡояш тотолоуҙары тотолоу мәлендә Айҙың Ерҙән алыҫлығы менән айырыла һәм был факт төйөндәргә бәйле түгел. Тотолоу ваҡытында Ай Ергә иң яҡын булғанда, ул тулы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә; Ерҙән алыҫыраҡ булғанда ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә (Айҙан килгән максималь күләгә нөктәһе Ер өҫтөндә фокуслана). Айҙың төйөндәргә яҡынлығы географик яҡтан тотолоу мәлендә күләгәнең Ер экваторына яҡынлығын күрһәтә (унда Ҡояш тотолғанда Айҙың максималь күләгәһе урынлаша) йәки Ай тотолоу ваҡытында Айҙың Ер күләгәһе менән тулыһынса ҡапланыу дәрәжәһен күрһәтә. Тулыһынса ҡапланмаған йәки Ерҙә максималь күләгә нөктәһе географик булмаған осраҡта был өлөшләтә тотолоу тураһында һөйләй һәм шул мәлдә Ай менән Ай төйөндәренең береһе араһындағы һиҙелерлек ҙур арауыҡты күрһәтә. Был тотолоу булғанлыҡтан, Ай, ысынлап та, төйөндәрҙең береһенә яҡын, әммә етерлек кимәлдә яҡын түгел. Тулы йәки ҡулса формаһындағы тотолоу ваҡытында, йәғни Ер өҫтөндә максималь күләгә нөктәһенең географик координатаһын барлыҡҡа килтергәндә, Ай төйөндәрҙең береһенә иң яҡын буласаҡ. Ерҙә тотолоуҙың тулылыҡ дәрәжәһе (тулы йәки ҡулса формаһында) тотолоу ваҡытында Айҙың Ерҙән алыҫлығына ҡарап билдәләнә һәм Айҙың Ай төйөндәренә яҡынлығына бәйле түгел. Ҡояш тотолоу ваҡытында Айҙың үҙенең орбита төйөндәренең береһенә яҡынлыҡ дәрәжәһе Айҙың максималь күләгәһенең Ер экваторына географик яҡынлығын күрһәтәсәк. == Тотолоуҙың башҡа төрҙәре == Ай һәм Ҡояш тотолоуҙан тыш, күктә башҡа есемдәрҙең дә тотолоуы була. Мәҫәлән, планеталар йондоҙҙарҙы томалай ала. Бындай күренештәр «ышыҡланыу» тип аталалар. == Ай тотолоуҙың кешелек мәҙәниәтендә һәм фәнендәге роле == [[Файл:Solar_eclipse_under_frontal_line_from_Niva_Magazine.jpg|слева|мини|559x559пкс|1914 йылдың 8 авгусында [[Рәсәй империяһы]]нда тотолоу, ул [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышының]] буласаҡ хәрби хәрәкәттәре урындары аша үткән]] [[Файл:Лунное_затмение_над_Токио,_8_октября_2014.jpg|мини|230x230пкс|2014 йылдың 8 октябрендә [[Токио]] өҫтөндә Ай тотолоу]] Борон-борондан Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары, башҡа һирәк осрай торған астрономик күренештәр кеүек үк, мәҫәлән, [[комета]]лар барлыҡҡа килеүе, кире ваҡиғалар итеп ҡабул ителә. Кешеләр тотолоуҙарҙан бик ҡурҡҡан, сөнки улар һирәк осрай һәм ғәҙәти булмаған һәм ҡурҡыныс тәбиғәт күренештәре булып торалар. Күп мәҙәниәттәрҙә тотолоуҙар бәхетһеҙлек һәм катастрофа хәбәрсеһе тип һаналған (был бигерәк тә Ай тотолоуына ҡағыла, күрәһең, ҡан менән бәйле күләгәле Айҙың ҡыҙыл төҫө арҡаһында). Мифологияла Ай тотолоу юғары көстәр араһындағы көрәш менән бәйле булған, уларҙың береһе донъяла нығынған тәртипте боҙорға теләгән (Ҡояшты «һүндерергә» йәки «ашарға», Айҙы «үлтерергә» йәки «ҡанға батырырға»), икенсеһе уны һаҡлап ҡалырға теләгән. Ҡайһы бер халыҡтарҙың ышаныуҙары тотолоуҙар ваҡытында тулыһынса тынлыҡ һәм эшһеҙлек талап итә, икенселәре, киреһенсә, «яҡты көстәргә» ярҙам итеү өсөн әүҙем сихырсылыҡ ғәмәлдәрен талап итә. Тотолоу механизмы күптән өйрәнелеүенә һәм дөйөм билдәле булыуына ҡарамаҫтан, тотолоуға ҡарата был ҡараш ниндәйҙер кимәлдә хәҙерге заманға тиклем һаҡланған. Тотолоуҙар фән өсөн бай материал биргән. Боронғо замандарҙа тотолоуҙарҙы күҙәтеү күк механикаһын өйрәнеүҙә һәм Ҡояш системаһының төҙөлөшөн аңлауҙа ярҙам иткән. Айҙа Ер күләгәһен күҙәтеү беҙҙең планетаның шар формаһында булыуына тәүге «йыһан» дәлилен бирә. Аристотель беренсе булып Ай тотолған ваҡытта Ер күләгәһе формаһының һәр ваҡыт түңәрәк булыуын билдәләй, был Ерҙең шар формаһында булыуын күрһәтә. Ҡояш тотолоуҙары ғәҙәти ваҡытта күҙәтеү мөмкин булмаған Ҡояш тажын өйрәнеү мөмкинлеген биргән. Ҡояш тотолоу ваҡытында әһәмиәтле ҙур масса янында яҡтылыҡ нурҙарының [[Гравитация|гравитацион]] кәкреләнеү күренештәре теркәлгән, был [[Сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] һығымталарына тәүге эксперименталь дәлилдәрҙең береһе булып тора. Ҡояш системаһының эске планеталарын өйрәнеүҙә уларҙың Ҡояш дискыһы буйлап үткәнен күҙәтеү ҙур роль уйнай. Шулай, [[Ломоносов Михаил Васильевич|Ломоносов]], 1761 йылда Венераның Ҡояш дискы аша үткәнен күҙәтеп һәм Венера Ҡояш дискына ингәндә һәм сыҡҡанда ҡояш нурҙарының һыныуын асыҡлап, беренсе булып (Шретер һәм Гершельгә тиклем 30 йыл элек) Венера атмосфераһын аса. == Кинола тотолоуҙар == [[Файл:Saturn_eclipse.jpg|мини|380x380пкс|2006 йылдың 15 сентябрендә Ҡояштың [[Сатурн (планета)|Сатурндан]] тотолоуы. Фото Кассини планета-ара станциянан 2,2 миллион километр алыҫлыҡтан төшөрөлгән]] * [http://www.secl.ru/ «Тотолоу көндәре».] * Икенсе планеталағы тотолоуға арналған «Pitch Black» («Кромешная тьма») фильмы, ул Рәсәй прокатында «Ҡара упҡын» («[[:ru:Чёрная дыра (фильм, 2000)|Чёрная дыра]]».) тип атала. * Тулы Ҡояш тотолоуы арҡаһында Ацтек пирамидаһының ҡорбан ташында Мэль Гибсондың «Апокалипсис» фильмы геройы үлемдән ҡотола. * Стивен Кингтың «Долорес Клейборн» китабында тулы Ҡояш тотолоу ваҡытында үлтереш һүрәтләнә. Китап буйынса шул уҡ исемле фильм ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Из КНЭ|2|385|Затмения}} == Һылтанмалар == {{Навигация| Тема = Фото и Видео}} * [http://www.secl.ru/ Солнечные затмения] [[Категория:Астрономия күренештәре]] evh8wwyrwpp3ez55gb6eh447ma9nfwr Тереклек булыу зонаһы 0 200552 1294941 1294874 2026-04-29T15:09:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294941 wikitext text/x-wiki [[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]] '''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''<ref>{{Публикация |1=статья |автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]] |заглавие=Зона жизни |ссылка=http://elementy.ru/lib/432211 |издание=Троицкий вариант |год=2014 |номер=2 (146) |архив дата=2014-07-02 |архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211 }}</ref> ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры. Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй. {{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=… ҙур-мөһәбәт айыу креслоһына ултырҙы, ләкин ул уға бик ҡаты тойолдо. Ул уртансы айыу креслоһына күсте, әммә ул уға артыҡ йомшаҡ булып күренде. Ниһәйәт ул бәләкәй генә айыу балаһының креслоһына ултырҙы, ул уға ҡаты ла, йомшаҡ та түгел, ә тап-таман булып тойолдо.|Подпись=Инглиз халыҡ әкиәте "Өс айыу" М. Клягина-Кондратьева тәржемәһендә}} Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел. == Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы == Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора. Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк. Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә: :: <math>d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}</math>, бында: :: <math>d_{AU}</math> — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы, :: <math>L_{star}</math> — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы), :: <math>L_{sun}</math> — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы). === Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы === [[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар: {| class="wikitable sortable" |- align="center" style="align:center; background:#90B0F0" !Эске сик, а. б. !Тышҡы сик, а. б. !Сығанағы !Иҫкәрмәләр |- |0,725 |1,24 |Dole 1964<ref>{{cite web |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf |title=Planets for Man, Dole & Asimov 1964 |lang=en |access-date=2024-08-06 |url-status=live |archive-date=2012-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf }}</ref> |Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау. |- |0,95 |1,01 |Hart et al. 1978, 1979<ref>Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35</ref> |K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай |- |0,95 |3,0 |Fogg 1992<ref>Fogg 1992</ref> |Углерод циклдарын ҡулланып баһалау |- |0,95 |1,37 |Kasting et al. 1993<ref>Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128</ref> | |- |— |1 — 2 % ары… | Budyko 1969<ref>Budyko 1969</ref>, Sellers 1969<ref>Sellers 1969</ref>, North 1975<ref>North 1975</ref> |…глобаль боҙланыуға килтерә. |- |0.93 — 0.96 |— |Rasool & DeBergh 1970<ref>Rasool & DeBurgh 1970</ref> |…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса) |- |— |— |Schneider and Thompson 1980<ref>Schneider and Thompson 1980</ref> |Критика Hart. |- |— |— |Kasting 1991<ref>Kasting 1991</ref> | |- |— |— |Kasting 1988<ref>Kasting 1988</ref> |Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора. |- |— |— |Ramanathan and Collins 1991<ref>Ramanathan and Collins 1991</ref> |Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була. |- |— |— |Lovelock 1991<ref>Lovelock 1991</ref> | |- |— |— |Whitemire et al. 1991<ref>Whitemire et al 1991</ref> | |} == Галактика тереклек булыу зонаһы == [[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан<ref>{{Публикация |1=статья |автор=Nikos Prantzos. |заглавие=On the “Galactic Habitable Zone” |ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9 |язык=en |издание=[[Space Science Reviews]] |тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год=2008 |том=135 |номер=1—4 |страницы=313—332 |doi=10.1007/s11214-007-9236-9 |issn=1572-9672 |arxiv=astro-ph/0612316 |архив дата=2018-06-17 |архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9 }}</ref>, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)<ref>{{Публикация |1=статья |автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward. |заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution |ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175 |язык=en |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год=2001 |том=152 |номер=1 |страницы=185—200 |doi=10.1006/icar.2001.6617 |bibcode=2004Sci...303...59L |pmid=14704421 |issn=0019-1035 |arxiv=astro-ph/0103165 |архив дата=2012-05-23 |архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175 }}</ref> үҫтерә. Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ<ref>{{Публикация |1=статья |автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson. |заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way |ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59 |язык=en |издание=[[Science (журнал)|Science]] |тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год=2004 |том=303 |номер=5654 |страницы=59—62 |doi=10.1126/science.1092322 |issn=0036-8075 |arxiv=astro-ph/0401024 |архив дата=2015-09-14 |архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59 }}</ref>. 2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара<ref>{{Публикация|статья |автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley. |заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks |ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год=2008 |том=684 |номер=2 |страницы=L79—L82 |doi=10.1086/527546 |issn=0004-637X |arxiv=0808.0206 }}.</ref>, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә<ref>{{cite web |url = https://d.newswise.com/articles/view/544325/ |title = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way |date = 2008-09-15 |publisher = Newswise.com |lang = en |access-date = 2024-08-06 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/ |archive-date = 2024-08-06 }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/ |title = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way |author = Stephen Battersby. |date = 2011-12-05 |publisher = [[New Scientist]] |lang = en |access-date = 2024-08-06 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/ |archive-date = 2024-04-18 }}</ref>. == Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү == Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы<ref>{{cite web |url = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life |title = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life |lang = en |author = Joe Palca |access-date = 2024-08-06 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life |archive-date = 2024-07-29 }}</ref>. Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n <sub>e</sub>'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата. Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла<ref name="Koch-Gould">{{cite web |author = David Koch; Alan Gould |title = Overview of the Kepler Mission |url = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about |publisher = NASA |date = 2009-03 |access-date = 2009-04-02 |url-status = dead |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about |archive-date = 2007-10-11 }}</ref>. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан<ref>{{cite web |author = Mike Wall |title = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds |url = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/ |publisher = FOX News |date = 2011-04 |access-date = 2024-08-06 |url-status = dead |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/ |archive-date = 2012-11-02 }}</ref>. 2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[:ru:Kepler-22 b|Kepler-22 b]] асыла<ref>{{cite web |author=Иван Терехов |title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне |url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/ |publisher=3dnews.ru |date=2011-07-12 |access-date=2012-01-05 |url-status=dead }}</ref>. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла<ref>{{cite web |author = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos |author-link = |datepublished = 2011-09-12 |url = http://arxiv.org/abs/1109.2497 |title = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets |format = |work = |publisher = [[Arxiv.org]] |access-date = 2013-03-07 |lang = en |description = |archive-date = 2012-09-01 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497 |url-status = live }}</ref>. 2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була<ref>{{cite web |title = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons |url = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data |lang = en |publisher = Planetary Habitability Laboratory |date = 2012-02-02 |access-date = 2024-08-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data |archive-date = 2012-07-01 }}</ref>. 2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын<ref>{{cite web |url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/ |title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу |lang=ru |author=Дарья Желнина |date=2015-07-23 |publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]] |access-date=2024-08-06 |url-status=dead |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/ |deadlink=no }}</ref>. 2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар<ref>{{Cite web |url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html |title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star |lang=en |author=Ashley Strickland CNN |publisher=CNN |access-date=2024-08-06 |url-status=live |archive-date=2017-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html }}</ref>. [[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар<ref>[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031000316/https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=2018-10-31 }}, Oct. 25, 2018</ref><ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181110235957/https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&cid=2161 |date=2018-11-10 }}, 31 октября 2018</ref>. TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған<ref>{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}</ref>. == Тәнҡит == Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (" углерод шовинизмы " тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла<ref>{{Публикация|книга |заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life |автор=Jack Cohen, Ian Stewart |allpages=388 |издательство=Ebury & Vermilion |издание=1st edition |language=English |isbn=978-0091879273 }}</ref>. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин. Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.) * [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.) {{Внешние ссылки}} [[Категория:Экзопланеталар]] [[Категория:Астробиология]] [[Категория:Ерҙән ситтәге тереклек эҙләү]] 3w9whbnuqxnv8aswr0ce2zrsssrkm2c 1294942 1294941 2026-04-29T15:53:33Z Таңһылыу 14946 /* Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы */ 1294942 wikitext text/x-wiki [[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]] '''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''<ref>{{Публикация |1=статья |автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]] |заглавие=Зона жизни |ссылка=http://elementy.ru/lib/432211 |издание=Троицкий вариант |год=2014 |номер=2 (146) |архив дата=2014-07-02 |архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211 }}</ref> ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры. Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй. {{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=… ҙур-мөһәбәт айыу креслоһына ултырҙы, ләкин ул уға бик ҡаты тойолдо. Ул уртансы айыу креслоһына күсте, әммә ул уға артыҡ йомшаҡ булып күренде. Ниһәйәт ул бәләкәй генә айыу балаһының креслоһына ултырҙы, ул уға ҡаты ла, йомшаҡ та түгел, ә тап-таман булып тойолдо.|Подпись=Инглиз халыҡ әкиәте "Өс айыу" М. Клягина-Кондратьева тәржемәһендә}} Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел. == Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы == Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора. Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк. Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ, йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә: :: <math>d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}</math>, бында: :: <math>d_{AU}</math> — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы, :: <math>L_{star}</math> — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы), :: <math>L_{sun}</math> — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы). === Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы === [[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар: {| class="wikitable sortable" |- align="center" style="align:center; background:#90B0F0" !Эске сик, а. б. !Тышҡы сик, а. б. !Сығанағы !Иҫкәрмәләр |- |0,725 |1,24 |Dole 1964<ref>{{cite web |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf |title=Planets for Man, Dole & Asimov 1964 |lang=en |access-date=2024-08-06 |url-status=live |archive-date=2012-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf }}</ref> |Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау. |- |0,95 |1,01 |Hart et al. 1978, 1979<ref>Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35</ref> |K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай |- |0,95 |3,0 |Fogg 1992<ref>Fogg 1992</ref> |Углерод циклдарын ҡулланып баһалау |- |0,95 |1,37 |Kasting et al. 1993<ref>Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128</ref> | |- |— |1 — 2 % ары… | Budyko 1969<ref>Budyko 1969</ref>, Sellers 1969<ref>Sellers 1969</ref>, North 1975<ref>North 1975</ref> |…глобаль боҙланыуға килтерә. |- |0.93 — 0.96 |— |Rasool & DeBergh 1970<ref>Rasool & DeBurgh 1970</ref> |…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса) |- |— |— |Schneider and Thompson 1980<ref>Schneider and Thompson 1980</ref> |Критика Hart. |- |— |— |Kasting 1991<ref>Kasting 1991</ref> | |- |— |— |Kasting 1988<ref>Kasting 1988</ref> |Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора. |- |— |— |Ramanathan and Collins 1991<ref>Ramanathan and Collins 1991</ref> |Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була. |- |— |— |Lovelock 1991<ref>Lovelock 1991</ref> | |- |— |— |Whitemire et al. 1991<ref>Whitemire et al 1991</ref> | |} == Галактика тереклек булыу зонаһы == [[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан<ref>{{Публикация |1=статья |автор=Nikos Prantzos. |заглавие=On the “Galactic Habitable Zone” |ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9 |язык=en |издание=[[Space Science Reviews]] |тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год=2008 |том=135 |номер=1—4 |страницы=313—332 |doi=10.1007/s11214-007-9236-9 |issn=1572-9672 |arxiv=astro-ph/0612316 |архив дата=2018-06-17 |архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9 }}</ref>, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)<ref>{{Публикация |1=статья |автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward. |заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution |ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175 |язык=en |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год=2001 |том=152 |номер=1 |страницы=185—200 |doi=10.1006/icar.2001.6617 |bibcode=2004Sci...303...59L |pmid=14704421 |issn=0019-1035 |arxiv=astro-ph/0103165 |архив дата=2012-05-23 |архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175 }}</ref> үҫтерә. Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ<ref>{{Публикация |1=статья |автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson. |заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way |ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59 |язык=en |издание=[[Science (журнал)|Science]] |тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год=2004 |том=303 |номер=5654 |страницы=59—62 |doi=10.1126/science.1092322 |issn=0036-8075 |arxiv=astro-ph/0401024 |архив дата=2015-09-14 |архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59 }}</ref>. 2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара<ref>{{Публикация|статья |автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley. |заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks |ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год=2008 |том=684 |номер=2 |страницы=L79—L82 |doi=10.1086/527546 |issn=0004-637X |arxiv=0808.0206 }}.</ref>, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә<ref>{{cite web |url = https://d.newswise.com/articles/view/544325/ |title = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way |date = 2008-09-15 |publisher = Newswise.com |lang = en |access-date = 2024-08-06 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/ |archive-date = 2024-08-06 }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/ |title = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way |author = Stephen Battersby. |date = 2011-12-05 |publisher = [[New Scientist]] |lang = en |access-date = 2024-08-06 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/ |archive-date = 2024-04-18 }}</ref>. == Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү == Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы<ref>{{cite web |url = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life |title = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life |lang = en |author = Joe Palca |access-date = 2024-08-06 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life |archive-date = 2024-07-29 }}</ref>. Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n <sub>e</sub>'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата. Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла<ref name="Koch-Gould">{{cite web |author = David Koch; Alan Gould |title = Overview of the Kepler Mission |url = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about |publisher = NASA |date = 2009-03 |access-date = 2009-04-02 |url-status = dead |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about |archive-date = 2007-10-11 }}</ref>. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан<ref>{{cite web |author = Mike Wall |title = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds |url = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/ |publisher = FOX News |date = 2011-04 |access-date = 2024-08-06 |url-status = dead |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/ |archive-date = 2012-11-02 }}</ref>. 2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[:ru:Kepler-22 b|Kepler-22 b]] асыла<ref>{{cite web |author=Иван Терехов |title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне |url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/ |publisher=3dnews.ru |date=2011-07-12 |access-date=2012-01-05 |url-status=dead }}</ref>. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла<ref>{{cite web |author = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos |author-link = |datepublished = 2011-09-12 |url = http://arxiv.org/abs/1109.2497 |title = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets |format = |work = |publisher = [[Arxiv.org]] |access-date = 2013-03-07 |lang = en |description = |archive-date = 2012-09-01 |archive-url = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497 |url-status = live }}</ref>. 2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була<ref>{{cite web |title = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons |url = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data |lang = en |publisher = Planetary Habitability Laboratory |date = 2012-02-02 |access-date = 2024-08-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data |archive-date = 2012-07-01 }}</ref>. 2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын<ref>{{cite web |url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/ |title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу |lang=ru |author=Дарья Желнина |date=2015-07-23 |publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]] |access-date=2024-08-06 |url-status=dead |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/ |deadlink=no }}</ref>. 2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар<ref>{{Cite web |url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html |title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star |lang=en |author=Ashley Strickland CNN |publisher=CNN |access-date=2024-08-06 |url-status=live |archive-date=2017-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html }}</ref>. [[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар<ref>[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031000316/https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=2018-10-31 }}, Oct. 25, 2018</ref><ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181110235957/https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&cid=2161 |date=2018-11-10 }}, 31 октября 2018</ref>. TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған<ref>{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}</ref>. == Тәнҡит == Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (" углерод шовинизмы " тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла<ref>{{Публикация|книга |заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life |автор=Jack Cohen, Ian Stewart |allpages=388 |издательство=Ebury & Vermilion |издание=1st edition |language=English |isbn=978-0091879273 }}</ref>. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин. Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.) * [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.) {{Внешние ссылки}} [[Категория:Экзопланеталар]] [[Категория:Астробиология]] [[Категория:Ерҙән ситтәге тереклек эҙләү]] ka4sok4v7oc0d1eaywt4jsv5qr7nb3e Фәтхи һалдат (хикәйә) 0 200566 1294914 1294913 2026-04-29T11:59:07Z Баныу 28584 /* Стиль үҙенсәлектәре */ 1294914 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref> {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине<ref name=":1" />}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт<ref name=":1" />}} == Тәнҡит == == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] ku3eludjxd3cmi5sy5hh4cwe66edyz9 1294915 1294914 2026-04-29T12:01:50Z Баныу 28584 1294915 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Тәнҡит == == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] 5935btihbzx0he92636uwo32jekj523 1294916 1294915 2026-04-29T12:04:24Z Баныу 28584 1294916 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Тәнҡит == == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] r7xblwviasg8mur3xzb94jfcrrcq736 1294917 1294916 2026-04-29T12:04:40Z Баныу 28584 /* Тәнҡит */ 1294917 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] obe0exq1mu8ju172zq3hgw08ciyhrio 1294918 1294917 2026-04-29T12:10:10Z Баныу 28584 /* Әҙәбиәт */ 1294918 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90-95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] 4e47o9fi1xxfj354hbjd048lkfc7uej 1294919 1294918 2026-04-29T12:12:33Z Баныу 28584 1294919 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90-95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] 36vvuwwlnkiq88gyzq8sl20bnnvdyss 1294920 1294919 2026-04-29T12:13:16Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1294920 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90-95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] bugbaa3h6kgfzwruti0loomwxu47neg 1294921 1294920 2026-04-29T12:14:41Z Баныу 28584 /* Стиль үҙенсәлектәре */ 1294921 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90-95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] nv74wqyv43igzeazhv0u4nkoua8a6y2 1294925 1294921 2026-04-29T12:19:03Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1294925 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90-95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] rxi41nocnfv1fyt5k8vwke5eiuzo1tm 1294926 1294925 2026-04-29T12:22:05Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1294926 wikitext text/x-wiki '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90-95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] tpu1p6m5vgzb706plfhij6cppsh26h2 1294928 1294926 2026-04-29T12:35:03Z Баныу 28584 1294928 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] njxxqlfal46vozro59vl7cu83wrerw8 1295001 1294928 2026-04-30T03:50:29Z Баныу 28584 /* Сюжеты */ 1295001 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] qk2mbjlilz5h690s0fap9dl49vetthm 1295047 1295001 2026-04-30T11:55:42Z Баныу 28584 1295047 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] 6vzz3p0jfw13y4vpzyd7uktukbpihb5 Деметер Надежда Георгиевна 0 200567 1294952 1294882 2026-04-29T16:16:56Z Comp1089 863 стилде төҙәтеү 1294952 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Надежда Георгиевна Деметер|Оригинал имени=|Изображение=|Ширина=|Описание изображения=|Дата рождения=18.05.1953|Место рождения=Москва|Дата смерти=|Место смерти=|Гражданство={{USSR}} → {{RUS}}|Научная сфера=этнополитические и этнокультурные особенности европейских цыган, проблемы этничности и национальных меньшинств|Место работы=Центр европейских и американских исследований [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Института этнологии и антропологии РАН]]|Учёная степень={{Учёная степень|доктор|исторических наук}}|Учёное звание=|Альма-матер=[[Исторический факультет МГУ]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=специалист в области этнографии и истории цыган|Награды и премии=|Роспись=|Ширина росписи=|Сайт=|Викитека=}}'''Надежда Георгиевна Деметер''' ( [[18 май]] [[1953 йыл|1953]] <ref name="Комиссия">[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html|date=20210812184859}}. Комиссия по вопросам информационного сопровождения государственного национальной политики.</ref>, [[Мәскәү]] ) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Тарих|тарихсыһы]], [[сиғандар]] этнографияһы һәм тарихы өлкәһендә белгес. Тарих фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһының [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Миклухо-Маклай]] [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|исемендәге Этнология һәм антропология институты]] эргәһендә эшләгән Европа һәм Америка тикшеренеүҙәре үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре. [[ЕИХО|ОБСЕ]] һәм Европа Советының сиғандар мәсьәләләре буйынса эксперты<ref name="Комиссия" /><ref name="ИЭА">[https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=69 Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=69|date=20210812184859}}. [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]].</ref>. Рәсәй сиғандары федераль милли-мәҙәни автономияһының төбәк шураһы президенты <ref name="Комиссия" /><ref>[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html|date=20210812184859}}. Отечественные этнографы и антропологи. XX век.</ref> . == Тормош юлы == Атаһы — Г. С. Деметер (1923—2009), тарихсы, педагогия фәндәре докторы, Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы президенты. 1977 йылда Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетының этнография кафедраһын тамамлай. Шул уҡ йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Этнография институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Этнология һәм антропология институты) эшләй. 1988 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Этнография институтында “Кэлдэрари сиғандарының ғаилә йолалары (XIX-XX быуат аҙағы)” тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Этнология һәм антропология институтында «Европа сиғандары: этномәҙәниәт тарихы мәсьәләләре (X—XX быуаттар)» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай <ref name="ИЭА">[https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=69 Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=69|date=20210812184859}}. [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]].</ref> <ref name="Комиссия">[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html|date=20210812184859}}. Комиссия по вопросам информационного сопровождения государственного национальной политики.</ref> . == Фәнни һәм ижтимағи эшмәкәрлеге . == Надежда Деметер Европа сиғандарының этносәйәси һәм этномәҙәни үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе. Сиғандарҙың этник тарихын, Европа сиғандарының һәм уларҙың төбәк төркөмдәренең йолаларын, килеп сығышын һәм үҫешен, тормошон һәм мәҙәниәтен өйрәнеү өлкәләрендә эшләй. Социалистик режимдар ҡолағандан һуң яңы шарттарҙа этник һәм милли аҙсылыҡтар, шул иҫәптән Көнсығыш Европаның милли аҙсылыҡтары мәсьәләләре буйынса тикшеренеүҙәр алып бара. “Милли аҙсылыҡтарҙы хоҡуҡи тәьмин итеү” темаһы сиктәрендә социаль-ғилми эштәр алып бара <ref name="ИЭА">[https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=69 Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=69|date=20210812184859}}. [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]].</ref> <ref name="Комиссия">[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html|date=20210812184859}}. Комиссия по вопросам информационного сопровождения государственного национальной политики.</ref> . == Төп баҫмалары == {{Refbegin}} * Цыгане: миф и реальность. — М., 1995. * ''Деметер Н. Г., [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]]'' [http://gypsy-life.net/history-main.htm История цыган — новый взгляд] / [[Российская академия наук|РАН]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнологии и антрополгии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]; под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Деметера Г. С.]] — Воронеж, 2000. — 334 с.: ил. ISBN 5-89981-180-3 * Ромите: мит а реалность. — София: ИКТУС ПРИНТ, 2005. * Gypsiesс Encyclopaedia of World Cultures. Vol. Russia and Eurasia. Boston, 1994. * Проблемы адаптации цыган в системе российского образования // в сборнике Европейская интеграция и культурное многообразие. — М., 2009. * Цыгане // Народы России. Атлас культур и религий. — М., 2008. * Занятия цыган как этнообразующий фактор // Культурологические исследования в Сибири за 2009 г. * {{БРЭ}} {{Refend}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://nazaccent.ru/person/13/ Статьи] на Национальный акцент. * ''Деметер Н. Г.'' [https://www.youtube.com/watch?v=7OWuQKS3HGg История цыган в России]. Sinus. 02.09.2018. [[Категория:Рәсәй этнографтары]] [[Категория:Рәсәй тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1953 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 майҙа тыуғандар]] 27z3wk9qm6sib0fivq7j4sn3bvobcqa Косово һәм евро 0 200573 1294953 1294911 2026-04-29T16:17:56Z Вәхит 24644 1294953 wikitext text/x-wiki {{Карта присоединения к еврозоне}} [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем, республика 2002 йылда, Косово территорияһында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]ның ваҡытлыса гражданлыҡ хакимиәте эшләгәндә, бер яҡлы рәүештә [[евро]]ны үҙ [[валюта]]һы сифатында ҡабул итә; шул уҡ ваҡытта Косово [[еврозона]]ның рәсми ағзаһы булмай. == 1999 йылға тиклем == БМО миссияһы ойошторолғанға тиклем Косово ([[Сербия]]ның бер өлөшө булараҡ) [[Югославия]]ның аҡса-кредит сәйәсәте һәм Югославия динары менән бәйле була. Әммә Югославиялағы көслө [[инфляция]] һәм көсөргәнешлек Югославия динарын етди дискредитациялай. Һөҙөмтәлә күптәр динарға таяныу урынына сит ил валютаһын ҡулланыуҙы һәм туплауҙы хуп күрә. Сит ил валютаһы араһында немец маркаһы иң йыш ҡулланылғаны була, шулай уҡ [[АҠШ доллары]] һәм швейцария франкы ла киң ҡулланыла. == Немец маркаһын индереү == Динар менән бер рәттән башҡа валюталар, бигерәк тә немец маркаһы киң ҡулланыла. 1999 йылдың сентябрендә БМО-ның ваҡытлыса хакимиәте башҡа валюталарҙы ҡулланыуҙы көйләүсе ҡарар сығара; был акт статус-квоны нығыта. == Һылтанмалар == {{примечания|group=lower-alpha}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * Bogetic, Zeljko (2000). [http://www.bqk-kos.org/english/Currency_The_use_of_Euro.htm OFFICIAL DOLLARIZATION: CURRENT EXPERIENCES AND ISSUES]{{Недоступная ссылка|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}. Cato Journal, Vol.20, No.2 (Fall 2000). * BQK (2010). * NRC Handelsblad (1999). Kosovo krijgt douane en Duitse mark, 4 September 1999. * Starr, Martha (2004). Monetary policy in post-conflict countries: Restoring credibility. American University, May 2004. * Svetchine, Michel (2005). KOSOVO EXPERIENCE WITH EUROIZATION OF ITS ECONOMY. Central Bank of Albania. * Schon, Gerard (2008). Euro Munzkatalog. {{Республика Косово в темах}} {{Евро}} am6vqg8nd4c0lfh9g1ozrd5ag3dxtf5 1294954 1294953 2026-04-29T16:24:42Z Вәхит 24644 /* Немец маркаһын индереү */ 1294954 wikitext text/x-wiki {{Карта присоединения к еврозоне}} [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем, республика 2002 йылда, Косово территорияһында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]ның ваҡытлыса гражданлыҡ хакимиәте эшләгәндә, бер яҡлы рәүештә [[евро]]ны үҙ [[валюта]]һы сифатында ҡабул итә; шул уҡ ваҡытта Косово [[еврозона]]ның рәсми ағзаһы булмай. == 1999 йылға тиклем == БМО миссияһы ойошторолғанға тиклем Косово ([[Сербия]]ның бер өлөшө булараҡ) [[Югославия]]ның аҡса-кредит сәйәсәте һәм Югославия динары менән бәйле була. Әммә Югославиялағы көслө [[инфляция]] һәм көсөргәнешлек Югославия динарын етди дискредитациялай. Һөҙөмтәлә күптәр динарға таяныу урынына сит ил валютаһын ҡулланыуҙы һәм туплауҙы хуп күрә. Сит ил валютаһы араһында немец маркаһы иң йыш ҡулланылғаны була, шулай уҡ [[АҠШ доллары]] һәм швейцария франкы ла киң ҡулланыла. == Немец маркаһын индереү == Динар менән бер рәттән башҡа валюталар, бигерәк тә немец маркаһы киң ҡулланыла. 1999 йылдың сентябрендә БМО-ның ваҡытлыса хакимиәте башҡа валюталарҙы ҡулланыуҙы көйләүсе ҡарар сығара; был акт статус-квоны нығыта<ref>{{книга |заглавие=Kosovo: economic and social reforms for peace and reconciliation |ссылка=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr |год=2001 |isbn=978-0-8213-4942-7 |страницы=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/22 22] |ref=Mitra |язык=en |автор=Mitra, Saumya}}</ref>. Югославия динары бер ҡасан да әйләнештән рәсми рәүештә сығарылмай, әммә уның ҡулланылышы «ҡабул ителмәй». Шулай уҡ башҡа валюталар, башлыса АҠШ доллары ҡулланыла<ref name="ref1" group="lower-alpha">Бундесбанк баһаһы буйынса, 1999 йылдың сентябрендә элекке Югославияла 2 миллиард немец маркаһы ҡулланыла. Был бер кешегә 80 марканан ашыу тәшкил итә.</ref><ref>Tagesspiegel (1999). [http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html Deutsche Währung wird auch im Kosovo offizielles Zahlungsmittel — die Bundesbank wurde nicht gefragt] {{Wayback|url=http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html |date=20171209203949 }} (in German), 1999-09-07.</ref>. Германия федераль банкына был хәл тураһында алдан хәбәр ителмәй һәм Косовоға алмаштырыу өсөн өҫтәмә тәңкәләр һәм [[банкнота]]лар ебәрмәй. Әммә немец маркаларын индереү һәм сығарыу буйынса бер ниндәй ҙә сикләүҙәр булмағанлыҡтан, сит илдә эшләгән күп кенә косоволылар өйҙәренә аҡсаны ҡайтара ала, был Косовола аҡса массаһын тулыландырыуҙы тәьмин итә. Югославия (һәм һуңыраҡ Сербия) динары Косовоның төньяҡ райондарында һәм башҡа серб анклавтарында киң ҡулланыла. == Евроға күсеү == == Һылтанмалар == {{примечания|group=lower-alpha}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * Bogetic, Zeljko (2000). [http://www.bqk-kos.org/english/Currency_The_use_of_Euro.htm OFFICIAL DOLLARIZATION: CURRENT EXPERIENCES AND ISSUES]{{Недоступная ссылка|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}. Cato Journal, Vol.20, No.2 (Fall 2000). * BQK (2010). * NRC Handelsblad (1999). Kosovo krijgt douane en Duitse mark, 4 September 1999. * Starr, Martha (2004). Monetary policy in post-conflict countries: Restoring credibility. American University, May 2004. * Svetchine, Michel (2005). KOSOVO EXPERIENCE WITH EUROIZATION OF ITS ECONOMY. Central Bank of Albania. * Schon, Gerard (2008). Euro Munzkatalog. {{Республика Косово в темах}} {{Евро}} mge93itneurc8v820wulbwspzwhah03 1294955 1294954 2026-04-29T16:29:55Z Вәхит 24644 /* Евроға күсеү */ 1294955 wikitext text/x-wiki {{Карта присоединения к еврозоне}} [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем, республика 2002 йылда, Косово территорияһында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]ның ваҡытлыса гражданлыҡ хакимиәте эшләгәндә, бер яҡлы рәүештә [[евро]]ны үҙ [[валюта]]һы сифатында ҡабул итә; шул уҡ ваҡытта Косово [[еврозона]]ның рәсми ағзаһы булмай. == 1999 йылға тиклем == БМО миссияһы ойошторолғанға тиклем Косово ([[Сербия]]ның бер өлөшө булараҡ) [[Югославия]]ның аҡса-кредит сәйәсәте һәм Югославия динары менән бәйле була. Әммә Югославиялағы көслө [[инфляция]] һәм көсөргәнешлек Югославия динарын етди дискредитациялай. Һөҙөмтәлә күптәр динарға таяныу урынына сит ил валютаһын ҡулланыуҙы һәм туплауҙы хуп күрә. Сит ил валютаһы араһында немец маркаһы иң йыш ҡулланылғаны була, шулай уҡ [[АҠШ доллары]] һәм швейцария франкы ла киң ҡулланыла. == Немец маркаһын индереү == Динар менән бер рәттән башҡа валюталар, бигерәк тә немец маркаһы киң ҡулланыла. 1999 йылдың сентябрендә БМО-ның ваҡытлыса хакимиәте башҡа валюталарҙы ҡулланыуҙы көйләүсе ҡарар сығара; был акт статус-квоны нығыта<ref>{{книга |заглавие=Kosovo: economic and social reforms for peace and reconciliation |ссылка=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr |год=2001 |isbn=978-0-8213-4942-7 |страницы=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/22 22] |ref=Mitra |язык=en |автор=Mitra, Saumya}}</ref>. Югославия динары бер ҡасан да әйләнештән рәсми рәүештә сығарылмай, әммә уның ҡулланылышы «ҡабул ителмәй». Шулай уҡ башҡа валюталар, башлыса АҠШ доллары ҡулланыла<ref name="ref1" group="lower-alpha">Бундесбанк баһаһы буйынса, 1999 йылдың сентябрендә элекке Югославияла 2 миллиард немец маркаһы ҡулланыла. Был бер кешегә 80 марканан ашыу тәшкил итә.</ref><ref>Tagesspiegel (1999). [http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html Deutsche Währung wird auch im Kosovo offizielles Zahlungsmittel — die Bundesbank wurde nicht gefragt] {{Wayback|url=http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html |date=20171209203949 }} (in German), 1999-09-07.</ref>. Германия федераль банкына был хәл тураһында алдан хәбәр ителмәй һәм Косовоға алмаштырыу өсөн өҫтәмә тәңкәләр һәм [[банкнота]]лар ебәрмәй. Әммә немец маркаларын индереү һәм сығарыу буйынса бер ниндәй ҙә сикләүҙәр булмағанлыҡтан, сит илдә эшләгән күп кенә косоволылар өйҙәренә аҡсаны ҡайтара ала, был Косовола аҡса массаһын тулыландырыуҙы тәьмин итә. Югославия (һәм һуңыраҡ Сербия) динары Косовоның төньяҡ райондарында һәм башҡа серб анклавтарында киң ҡулланыла. == Евроға күсеү == [[Әлмәниә|Германия]] кеүек үк, Косово Республикаһы ла [[евро]]ға 2002 йылдың 1 ғинуарында күсә. Немец маркаһы Косовола 2002 йылдың 9 мартына тиклем законлы түләү сараһы булып ҡала. Евроға күсеү Европа үҙәк банкы һәм еврозоналағы бер нисә милли [[банк]] менән хеҙмәттәшлек итеү һөҙөмтәһендә өлгәшелә. 2001 йылдың декабренә 100 миллион евро самаһы [[аҡса]] Косовоның банк эше һәм түләүҙәр идаралығына ебәрелә.[3] Косовола валюта сығарылмай. == Европа берлегендә ағзалыҡ == == Һылтанмалар == {{примечания|group=lower-alpha}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * Bogetic, Zeljko (2000). [http://www.bqk-kos.org/english/Currency_The_use_of_Euro.htm OFFICIAL DOLLARIZATION: CURRENT EXPERIENCES AND ISSUES]{{Недоступная ссылка|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}. Cato Journal, Vol.20, No.2 (Fall 2000). * BQK (2010). * NRC Handelsblad (1999). Kosovo krijgt douane en Duitse mark, 4 September 1999. * Starr, Martha (2004). Monetary policy in post-conflict countries: Restoring credibility. American University, May 2004. * Svetchine, Michel (2005). KOSOVO EXPERIENCE WITH EUROIZATION OF ITS ECONOMY. Central Bank of Albania. * Schon, Gerard (2008). Euro Munzkatalog. {{Республика Косово в темах}} {{Евро}} nglsixj0t8ka7owbv4qmzc3nv7oq3jv 1294957 1294955 2026-04-29T17:26:07Z Вәхит 24644 /* Европа берлегендә ағзалыҡ */ 1294957 wikitext text/x-wiki {{Карта присоединения к еврозоне}} [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем, республика 2002 йылда, Косово территорияһында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]ның ваҡытлыса гражданлыҡ хакимиәте эшләгәндә, бер яҡлы рәүештә [[евро]]ны үҙ [[валюта]]һы сифатында ҡабул итә; шул уҡ ваҡытта Косово [[еврозона]]ның рәсми ағзаһы булмай. == 1999 йылға тиклем == БМО миссияһы ойошторолғанға тиклем Косово ([[Сербия]]ның бер өлөшө булараҡ) [[Югославия]]ның аҡса-кредит сәйәсәте һәм Югославия динары менән бәйле була. Әммә Югославиялағы көслө [[инфляция]] һәм көсөргәнешлек Югославия динарын етди дискредитациялай. Һөҙөмтәлә күптәр динарға таяныу урынына сит ил валютаһын ҡулланыуҙы һәм туплауҙы хуп күрә. Сит ил валютаһы араһында немец маркаһы иң йыш ҡулланылғаны була, шулай уҡ [[АҠШ доллары]] һәм швейцария франкы ла киң ҡулланыла. == Немец маркаһын индереү == Динар менән бер рәттән башҡа валюталар, бигерәк тә немец маркаһы киң ҡулланыла. 1999 йылдың сентябрендә БМО-ның ваҡытлыса хакимиәте башҡа валюталарҙы ҡулланыуҙы көйләүсе ҡарар сығара; был акт статус-квоны нығыта<ref>{{книга |заглавие=Kosovo: economic and social reforms for peace and reconciliation |ссылка=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr |год=2001 |isbn=978-0-8213-4942-7 |страницы=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/22 22] |ref=Mitra |язык=en |автор=Mitra, Saumya}}</ref>. Югославия динары бер ҡасан да әйләнештән рәсми рәүештә сығарылмай, әммә уның ҡулланылышы «ҡабул ителмәй». Шулай уҡ башҡа валюталар, башлыса АҠШ доллары ҡулланыла<ref name="ref1" group="lower-alpha">Бундесбанк баһаһы буйынса, 1999 йылдың сентябрендә элекке Югославияла 2 миллиард немец маркаһы ҡулланыла. Был бер кешегә 80 марканан ашыу тәшкил итә.</ref><ref>Tagesspiegel (1999). [http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html Deutsche Währung wird auch im Kosovo offizielles Zahlungsmittel — die Bundesbank wurde nicht gefragt] {{Wayback|url=http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html |date=20171209203949 }} (in German), 1999-09-07.</ref>. Германия федераль банкына был хәл тураһында алдан хәбәр ителмәй һәм Косовоға алмаштырыу өсөн өҫтәмә тәңкәләр һәм [[банкнота]]лар ебәрмәй. Әммә немец маркаларын индереү һәм сығарыу буйынса бер ниндәй ҙә сикләүҙәр булмағанлыҡтан, сит илдә эшләгән күп кенә косоволылар өйҙәренә аҡсаны ҡайтара ала, был Косовола аҡса массаһын тулыландырыуҙы тәьмин итә. Югославия (һәм һуңыраҡ Сербия) динары Косовоның төньяҡ райондарында һәм башҡа серб анклавтарында киң ҡулланыла. == Евроға күсеү == [[Әлмәниә|Германия]] кеүек үк, Косово Республикаһы ла [[евро]]ға 2002 йылдың 1 ғинуарында күсә. Немец маркаһы Косовола 2002 йылдың 9 мартына тиклем законлы түләү сараһы булып ҡала. Евроға күсеү Европа үҙәк банкы һәм еврозоналағы бер нисә милли [[банк]] менән хеҙмәттәшлек итеү һөҙөмтәһендә өлгәшелә. 2001 йылдың декабренә 100 миллион евро самаһы [[аҡса]] Косовоның банк эше һәм түләүҙәр идаралығына ебәрелә.[3] Косовола валюта сығарылмай. == Европа берлегенә ағзалыҡ == Косово Европа берлегенә инеү өсөн потенциаль кандидат булып тора. Европа комиссияһы һәм Европа үҙәк банкы ҡайһы бер илдәрҙең евроға бер яҡлы рәүештә күсеүенә риза түгел<ref name="b92-2007">{{cite news|url=http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=10&nav_id=44442 |title=EU warns Montenegro over Euro |publisher=[[B92]] |date=2007-10-10 |access-date=2011-09-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135956/http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=10&nav_id=44442 |archive-date=2012-11-05 |df= }}</ref>. 2002 йылда евроны бер яҡлы рәүештә ҡабул иткән [[Черногория]] ЕС менән тотороҡлолоҡ Һәм ассоциация тураһында килешеүгә ҡушымта итеп белдереү яһай, унда: «евроны бер яҡлы индереү килешеүгә тап килмәй» тип әйтелә<ref name="wien">{{citeweb|url=http://www.wieninternational.at/en/node/5446|title=Montenegro heading for EU membership|date=2007-10-24|access-date=2013-02-19|archive-date=2013-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511052725/http://www.wieninternational.at/en/node/5446|url-status=live}}</ref>. Был мәсьәлә ҡушылыу тураһында һөйләшеүҙәр барышында хәл ителеүеп көтөлә<ref name="wien"/>. Дипломаттар, илдәр евроны әйләнештән сығарырға мәжбүр ителмәйәсәк, тип фаразлай<ref name="wien"/><ref name="EUOBS">{{citeweb|url=http://euobserver.com/enlargement/24924|title=EU to question Montenegro's use of euro|date=2007-10-08|access-date=2013-02-19|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055414/http://euobserver.com/enlargement/24924|url-status=live}}</ref>. == Һылтанмалар == {{примечания|group=lower-alpha}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * Bogetic, Zeljko (2000). [http://www.bqk-kos.org/english/Currency_The_use_of_Euro.htm OFFICIAL DOLLARIZATION: CURRENT EXPERIENCES AND ISSUES]{{Недоступная ссылка|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}. Cato Journal, Vol.20, No.2 (Fall 2000). * BQK (2010). * NRC Handelsblad (1999). Kosovo krijgt douane en Duitse mark, 4 September 1999. * Starr, Martha (2004). Monetary policy in post-conflict countries: Restoring credibility. American University, May 2004. * Svetchine, Michel (2005). KOSOVO EXPERIENCE WITH EUROIZATION OF ITS ECONOMY. Central Bank of Albania. * Schon, Gerard (2008). Euro Munzkatalog. {{Республика Косово в темах}} {{Евро}} tbhf8x41j6nusdyb14ffgct5qfn1q19 1294958 1294957 2026-04-29T17:26:30Z Вәхит 24644 /* Һылтанмалар */ 1294958 wikitext text/x-wiki {{Карта присоединения к еврозоне}} [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем, республика 2002 йылда, Косово территорияһында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]ның ваҡытлыса гражданлыҡ хакимиәте эшләгәндә, бер яҡлы рәүештә [[евро]]ны үҙ [[валюта]]һы сифатында ҡабул итә; шул уҡ ваҡытта Косово [[еврозона]]ның рәсми ағзаһы булмай. == 1999 йылға тиклем == БМО миссияһы ойошторолғанға тиклем Косово ([[Сербия]]ның бер өлөшө булараҡ) [[Югославия]]ның аҡса-кредит сәйәсәте һәм Югославия динары менән бәйле була. Әммә Югославиялағы көслө [[инфляция]] һәм көсөргәнешлек Югославия динарын етди дискредитациялай. Һөҙөмтәлә күптәр динарға таяныу урынына сит ил валютаһын ҡулланыуҙы һәм туплауҙы хуп күрә. Сит ил валютаһы араһында немец маркаһы иң йыш ҡулланылғаны була, шулай уҡ [[АҠШ доллары]] һәм швейцария франкы ла киң ҡулланыла. == Немец маркаһын индереү == Динар менән бер рәттән башҡа валюталар, бигерәк тә немец маркаһы киң ҡулланыла. 1999 йылдың сентябрендә БМО-ның ваҡытлыса хакимиәте башҡа валюталарҙы ҡулланыуҙы көйләүсе ҡарар сығара; был акт статус-квоны нығыта<ref>{{книга |заглавие=Kosovo: economic and social reforms for peace and reconciliation |ссылка=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr |год=2001 |isbn=978-0-8213-4942-7 |страницы=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/22 22] |ref=Mitra |язык=en |автор=Mitra, Saumya}}</ref>. Югославия динары бер ҡасан да әйләнештән рәсми рәүештә сығарылмай, әммә уның ҡулланылышы «ҡабул ителмәй». Шулай уҡ башҡа валюталар, башлыса АҠШ доллары ҡулланыла<ref name="ref1" group="lower-alpha">Бундесбанк баһаһы буйынса, 1999 йылдың сентябрендә элекке Югославияла 2 миллиард немец маркаһы ҡулланыла. Был бер кешегә 80 марканан ашыу тәшкил итә.</ref><ref>Tagesspiegel (1999). [http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html Deutsche Währung wird auch im Kosovo offizielles Zahlungsmittel — die Bundesbank wurde nicht gefragt] {{Wayback|url=http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html |date=20171209203949 }} (in German), 1999-09-07.</ref>. Германия федераль банкына был хәл тураһында алдан хәбәр ителмәй һәм Косовоға алмаштырыу өсөн өҫтәмә тәңкәләр һәм [[банкнота]]лар ебәрмәй. Әммә немец маркаларын индереү һәм сығарыу буйынса бер ниндәй ҙә сикләүҙәр булмағанлыҡтан, сит илдә эшләгән күп кенә косоволылар өйҙәренә аҡсаны ҡайтара ала, был Косовола аҡса массаһын тулыландырыуҙы тәьмин итә. Югославия (һәм һуңыраҡ Сербия) динары Косовоның төньяҡ райондарында һәм башҡа серб анклавтарында киң ҡулланыла. == Евроға күсеү == [[Әлмәниә|Германия]] кеүек үк, Косово Республикаһы ла [[евро]]ға 2002 йылдың 1 ғинуарында күсә. Немец маркаһы Косовола 2002 йылдың 9 мартына тиклем законлы түләү сараһы булып ҡала. Евроға күсеү Европа үҙәк банкы һәм еврозоналағы бер нисә милли [[банк]] менән хеҙмәттәшлек итеү һөҙөмтәһендә өлгәшелә. 2001 йылдың декабренә 100 миллион евро самаһы [[аҡса]] Косовоның банк эше һәм түләүҙәр идаралығына ебәрелә.[3] Косовола валюта сығарылмай. == Европа берлегенә ағзалыҡ == Косово Европа берлегенә инеү өсөн потенциаль кандидат булып тора. Европа комиссияһы һәм Европа үҙәк банкы ҡайһы бер илдәрҙең евроға бер яҡлы рәүештә күсеүенә риза түгел<ref name="b92-2007">{{cite news|url=http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=10&nav_id=44442 |title=EU warns Montenegro over Euro |publisher=[[B92]] |date=2007-10-10 |access-date=2011-09-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135956/http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=10&nav_id=44442 |archive-date=2012-11-05 |df= }}</ref>. 2002 йылда евроны бер яҡлы рәүештә ҡабул иткән [[Черногория]] ЕС менән тотороҡлолоҡ Һәм ассоциация тураһында килешеүгә ҡушымта итеп белдереү яһай, унда: «евроны бер яҡлы индереү килешеүгә тап килмәй» тип әйтелә<ref name="wien">{{citeweb|url=http://www.wieninternational.at/en/node/5446|title=Montenegro heading for EU membership|date=2007-10-24|access-date=2013-02-19|archive-date=2013-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511052725/http://www.wieninternational.at/en/node/5446|url-status=live}}</ref>. Был мәсьәлә ҡушылыу тураһында һөйләшеүҙәр барышында хәл ителеүеп көтөлә<ref name="wien"/>. Дипломаттар, илдәр евроны әйләнештән сығарырға мәжбүр ителмәйәсәк, тип фаразлай<ref name="wien"/><ref name="EUOBS">{{citeweb|url=http://euobserver.com/enlargement/24924|title=EU to question Montenegro's use of euro|date=2007-10-08|access-date=2013-02-19|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055414/http://euobserver.com/enlargement/24924|url-status=live}}</ref>. == Аңлатмалар == {{примечания|group=lower-alpha}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * Bogetic, Zeljko (2000). [http://www.bqk-kos.org/english/Currency_The_use_of_Euro.htm OFFICIAL DOLLARIZATION: CURRENT EXPERIENCES AND ISSUES]{{Недоступная ссылка|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}. Cato Journal, Vol.20, No.2 (Fall 2000). * BQK (2010). * NRC Handelsblad (1999). Kosovo krijgt douane en Duitse mark, 4 September 1999. * Starr, Martha (2004). Monetary policy in post-conflict countries: Restoring credibility. American University, May 2004. * Svetchine, Michel (2005). KOSOVO EXPERIENCE WITH EUROIZATION OF ITS ECONOMY. Central Bank of Albania. * Schon, Gerard (2008). Euro Munzkatalog. {{Республика Косово в темах}} {{Евро}} t7eormhnum48jfdqxoioksi8lkffvlb 1294959 1294958 2026-04-29T17:27:29Z Вәхит 24644 added [[Category:Илдәр буйынса евро]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294959 wikitext text/x-wiki {{Карта присоединения к еврозоне}} [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем, республика 2002 йылда, Косово территорияһында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]ның ваҡытлыса гражданлыҡ хакимиәте эшләгәндә, бер яҡлы рәүештә [[евро]]ны үҙ [[валюта]]һы сифатында ҡабул итә; шул уҡ ваҡытта Косово [[еврозона]]ның рәсми ағзаһы булмай. == 1999 йылға тиклем == БМО миссияһы ойошторолғанға тиклем Косово ([[Сербия]]ның бер өлөшө булараҡ) [[Югославия]]ның аҡса-кредит сәйәсәте һәм Югославия динары менән бәйле була. Әммә Югославиялағы көслө [[инфляция]] һәм көсөргәнешлек Югославия динарын етди дискредитациялай. Һөҙөмтәлә күптәр динарға таяныу урынына сит ил валютаһын ҡулланыуҙы һәм туплауҙы хуп күрә. Сит ил валютаһы араһында немец маркаһы иң йыш ҡулланылғаны була, шулай уҡ [[АҠШ доллары]] һәм швейцария франкы ла киң ҡулланыла. == Немец маркаһын индереү == Динар менән бер рәттән башҡа валюталар, бигерәк тә немец маркаһы киң ҡулланыла. 1999 йылдың сентябрендә БМО-ның ваҡытлыса хакимиәте башҡа валюталарҙы ҡулланыуҙы көйләүсе ҡарар сығара; был акт статус-квоны нығыта<ref>{{книга |заглавие=Kosovo: economic and social reforms for peace and reconciliation |ссылка=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr |год=2001 |isbn=978-0-8213-4942-7 |страницы=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/22 22] |ref=Mitra |язык=en |автор=Mitra, Saumya}}</ref>. Югославия динары бер ҡасан да әйләнештән рәсми рәүештә сығарылмай, әммә уның ҡулланылышы «ҡабул ителмәй». Шулай уҡ башҡа валюталар, башлыса АҠШ доллары ҡулланыла<ref name="ref1" group="lower-alpha">Бундесбанк баһаһы буйынса, 1999 йылдың сентябрендә элекке Югославияла 2 миллиард немец маркаһы ҡулланыла. Был бер кешегә 80 марканан ашыу тәшкил итә.</ref><ref>Tagesspiegel (1999). [http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html Deutsche Währung wird auch im Kosovo offizielles Zahlungsmittel — die Bundesbank wurde nicht gefragt] {{Wayback|url=http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html |date=20171209203949 }} (in German), 1999-09-07.</ref>. Германия федераль банкына был хәл тураһында алдан хәбәр ителмәй һәм Косовоға алмаштырыу өсөн өҫтәмә тәңкәләр һәм [[банкнота]]лар ебәрмәй. Әммә немец маркаларын индереү һәм сығарыу буйынса бер ниндәй ҙә сикләүҙәр булмағанлыҡтан, сит илдә эшләгән күп кенә косоволылар өйҙәренә аҡсаны ҡайтара ала, был Косовола аҡса массаһын тулыландырыуҙы тәьмин итә. Югославия (һәм һуңыраҡ Сербия) динары Косовоның төньяҡ райондарында һәм башҡа серб анклавтарында киң ҡулланыла. == Евроға күсеү == [[Әлмәниә|Германия]] кеүек үк, Косово Республикаһы ла [[евро]]ға 2002 йылдың 1 ғинуарында күсә. Немец маркаһы Косовола 2002 йылдың 9 мартына тиклем законлы түләү сараһы булып ҡала. Евроға күсеү Европа үҙәк банкы һәм еврозоналағы бер нисә милли [[банк]] менән хеҙмәттәшлек итеү һөҙөмтәһендә өлгәшелә. 2001 йылдың декабренә 100 миллион евро самаһы [[аҡса]] Косовоның банк эше һәм түләүҙәр идаралығына ебәрелә.[3] Косовола валюта сығарылмай. == Европа берлегенә ағзалыҡ == Косово Европа берлегенә инеү өсөн потенциаль кандидат булып тора. Европа комиссияһы һәм Европа үҙәк банкы ҡайһы бер илдәрҙең евроға бер яҡлы рәүештә күсеүенә риза түгел<ref name="b92-2007">{{cite news|url=http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=10&nav_id=44442 |title=EU warns Montenegro over Euro |publisher=[[B92]] |date=2007-10-10 |access-date=2011-09-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135956/http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=10&nav_id=44442 |archive-date=2012-11-05 |df= }}</ref>. 2002 йылда евроны бер яҡлы рәүештә ҡабул иткән [[Черногория]] ЕС менән тотороҡлолоҡ Һәм ассоциация тураһында килешеүгә ҡушымта итеп белдереү яһай, унда: «евроны бер яҡлы индереү килешеүгә тап килмәй» тип әйтелә<ref name="wien">{{citeweb|url=http://www.wieninternational.at/en/node/5446|title=Montenegro heading for EU membership|date=2007-10-24|access-date=2013-02-19|archive-date=2013-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511052725/http://www.wieninternational.at/en/node/5446|url-status=live}}</ref>. Был мәсьәлә ҡушылыу тураһында һөйләшеүҙәр барышында хәл ителеүеп көтөлә<ref name="wien"/>. Дипломаттар, илдәр евроны әйләнештән сығарырға мәжбүр ителмәйәсәк, тип фаразлай<ref name="wien"/><ref name="EUOBS">{{citeweb|url=http://euobserver.com/enlargement/24924|title=EU to question Montenegro's use of euro|date=2007-10-08|access-date=2013-02-19|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055414/http://euobserver.com/enlargement/24924|url-status=live}}</ref>. == Аңлатмалар == {{примечания|group=lower-alpha}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * Bogetic, Zeljko (2000). [http://www.bqk-kos.org/english/Currency_The_use_of_Euro.htm OFFICIAL DOLLARIZATION: CURRENT EXPERIENCES AND ISSUES]{{Недоступная ссылка|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}. Cato Journal, Vol.20, No.2 (Fall 2000). * BQK (2010). * NRC Handelsblad (1999). Kosovo krijgt douane en Duitse mark, 4 September 1999. * Starr, Martha (2004). Monetary policy in post-conflict countries: Restoring credibility. American University, May 2004. * Svetchine, Michel (2005). KOSOVO EXPERIENCE WITH EUROIZATION OF ITS ECONOMY. Central Bank of Albania. * Schon, Gerard (2008). Euro Munzkatalog. {{Республика Косово в темах}} {{Евро}} [[Категория:Илдәр буйынса евро]] qgt5rfgw14jxzt610em11egqitoohiy Фекерләшеү:Фәтхи һалдат (хикәйә) 1 200575 1294922 2026-04-29T12:16:03Z Баныу 28584 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=әҙәбиәт |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= |ил3= }} 1294922 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=әҙәбиәт |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= |ил3= }} m82rqc6vrw2ql3btucizz9tt2bwmt8o Ҡалып:Potd/2026-04-30 10 200576 1294930 2026-04-29T14:02:21Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Ashy Prinia in Ajodhya Hills July 2024 by Tisha Mukherjee 01.jpg 1294930 wikitext text/x-wiki Ashy Prinia in Ajodhya Hills July 2024 by Tisha Mukherjee 01.jpg q4y36vnu4wtz62cesbfs5ignfmwl0gd Хәмит Йәрми 0 200577 1294932 2026-04-29T14:38:43Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/150670026|Ярми, Хамит]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1294932 wikitext text/x-wiki <references responsive="1"></references> '''Хәмит Йәрми''' ( {{Lang-tt|Хәмит Ярми}} ; тыуған. '''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ( {{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}} ); {{OldStyleDate|5|мая|1904|22|апреля}}, '''Ҡырынкүл''' ( Казарово) , Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы|Тобольск губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] - [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ) - [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]] . [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989). == Биографияһы == 1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево ('''Олы Малчын''') ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай. 1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә<ref>''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Wayback|url=http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html|date=20230813144546}} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]<nowiki/>», 30.04.2014</ref> . 1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй : 1942—1944 йылдарҙа институт директоры. 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире. Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ( {{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}} ). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ( [[1969 йыл|1969]] ). [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|В.И. Ульянов-Ленин]] [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|исемендәге Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы. 1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} . == Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре == * [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (''ижади төркөм составында, үлгәндән һуң''). == Хәтер == * Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән . * Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған. * [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == * ''Насия Уразова'' . Хәмит Ярми халыҡ ижадының татар әҙәбиәте формалашыуға йоғонтоһо тураһында. Диссертацияның тезисы фил.фәндәр кандидаты. [[Тубыл]], [[2001 йыл]] . * ''Ярми, Х.'' Истә Калганнар. // " [[Мирас (журнал)|Мирас]] ".-2000.-№. 50-54-се биттәр. * ''Мирасов, Тимерғәле'' . Хәмит Ярми: халыҡ һүҙен һаҡлаусы / Тимерғәле Мирасов // Тыум. Изв. — 2003. — 28 ноябрь. — 8-се бит. * ''Захарова, Татьяна.'' Музейҙы бөртөкләп, бөртөкләп йыйҙылар / Татьяна Захарова // Тыум. Дөрөҫлөк. — 2004. — 18 декабрь. — 6-сы бит. * ''Ғарифуллин, И. Б.'' Личность Һ. Ярмие в контексте трансформации исламской культуры в Себере / И. Б. Ғарифуллин, А. П. Ярков // Сулейман Уҡыуҙар - 2004: материалы VII межрегиона. фәнни-ғәмәли конф. / Тыум. дәүләт университеты. - Төмән: Экспресс, 2004. - 18-21-се биттәр. * ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Төмән өлкәһе себер татарҙарының тарихи-мәҙәни мираҫы объекттары / Х. Ч. Алишина // Словцов уҡыуҙары: докладтар материалдары. һәм хәбәр XVI Бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли краевед конф. - Төмән, 2004. - Часть 1. - С. 68-70. * == Һылтанмалар == * [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хоснетдин улы (Хамит Ярми).] “Туҡай Донъяһы” порталдары * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Себер тыуған яҡты өйрәнеү китапханаһы .] (урыҫса) * [http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәр берлеге] (һылтанма юҡ) * [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмөхәмәтов),  Хәмит Хөснөтдин улы.] Себер тарихи энциклопедияһы (2009)  [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] moag1rmv94j3hrbxecsugg01v79daw1 1294935 1294932 2026-04-29T14:46:03Z Таңһылыу 14946 1294935 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәмит Йәрми''' ({{Lang-tt|Хәмит Ярми}}; тыуған.'''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ({{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}}); {{OldStyleDate|5|май|1904|22|апрель}}, '''Ҡырынкүл''' (Казарово) ауылы, Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989). == Биографияһы == 1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево ('''Олы Малчын''') ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай. 1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә<ref>''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Wayback|url=http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html|date=20230813144546}} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]<nowiki/>», 30.04.2014</ref> . 1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй : 1942—1944 йылдарҙа институт директоры. 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире. Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ({{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}}). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ([[1969 йыл|1969]]). [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|В. И. Ульянов-Ленин]] [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|исемендәге Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы. 1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} . == Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре == * [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (''ижади төркөм составында, үлгәндән һуң''). == Хәтер == * Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән . * Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған. * [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''Насия Уразова'' . Хәмит Ярми халыҡ ижадының татар әҙәбиәте формалашыуға йоғонтоһо тураһында. Диссертацияның тезисы фил.фәндәр кандидаты. [[Тубыл]], [[2001 йыл]] . * ''Ярми, Х.'' Истә Калганнар. // " [[Мирас (журнал)|Мирас]] ".-2000.-№. 50-54-се биттәр. * ''Мирасов, Тимерғәле'' . Хәмит Ярми: халыҡ һүҙен һаҡлаусы / Тимерғәле Мирасов // Тыум. Изв. — 2003. — 28 ноябрь. — 8-се бит. * ''Захарова, Татьяна.'' Музейҙы бөртөкләп, бөртөкләп йыйҙылар / Татьяна Захарова // Тыум. Дөрөҫлөк. — 2004. — 18 декабрь. — 6-сы бит. * ''Ғарифуллин, И. Б.'' Личность Һ. Ярмие в контексте трансформации исламской культуры в Себере / И. Б. Ғарифуллин, А. П. Ярков // Сулейман Уҡыуҙар — 2004: материалы VII межрегиона. фәнни-ғәмәли конф. / Тыум. дәүләт университеты. — Төмән: Экспресс, 2004. — 18-21-се биттәр. * ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Төмән өлкәһе себер татарҙарының тарихи-мәҙәни мираҫы объекттары / Х. Ч. Алишина // Словцов уҡыуҙары: докладтар материалдары. һәм хәбәр XVI Бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли краевед конф. — Төмән, 2004. — Часть 1. — С. 68-70. * == Һылтанмалар == * [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хоснетдин улы (Хамит Ярми).] «Туҡай Донъяһы» порталдары * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Себер тыуған яҡты өйрәнеү китапханаһы .] (урыҫса) * [http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәр берлеге] (һылтанма юҡ) * [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмөхәмәтов), Хәмит Хөснөтдин улы.] Себер тарихи энциклопедияһы (2009) [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] 71gpvi8q8qa5zghffwkpij1eqj6bhiw 1294936 1294935 2026-04-29T14:54:45Z Таңһылыу 14946 1294936 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәмит Йәрми''' ({{Lang-tt|Хәмит Ярми}}; тыуған.'''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ({{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}}); {{OldStyleDate|5|май|1904|22|апрель}}, '''Ҡырынкүл''' (Казарово) ауылы, Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[:ru:Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989). == Биографияһы == 1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево ('''Олы Малчын''') ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай. 1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә<ref>''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Wayback|url=http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html|date=20230813144546}} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]<nowiki/>», 30.04.2014</ref>. 1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй: 1942—1944 йылдарҙа институт директоры, 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире. Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ({{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}}). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ([[1969 йыл|1969]]). [[В. И. Ульянов-Ленин]] исемендәге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы. 1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} . == Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре == * [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (ижади төркөм составында, үлгәндән һуң). == Хәтер == * Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән. * Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған. * [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''Насия Уразова''. Хамит Ярми о влиянии фольклора на формирование татарской литературы. Автореферат дисс.канд.фил.наук. [[Тубыл]], [[2001]]. * ''Ярми, X.'' Истә калганнар . // «[[Мирас (журнал)|Мирас]]».-2000.-№ 5.-С.50-54. * ''Мирасов, Тимергали''. Хамит Ярми: хранитель народного слова / Тимергали Мирасов // Тюм. изв. — 2003. — 28 нояб. — С. 8. * ''Захарова, Татьяна.'' По крупинке, по зернышку собирался музей / Татьяна Захарова // Тюм. правда. — 2004. — 18 дек. — С. 6. * ''Гарифуллин, И. Б.'' Личность Х. Ярми в контексте трансформации исламской культуры в Сибири / И. Б. Гарифуллин, А. П. Ярков // Сулеймановские чтения — 2004: материалы VII межрегион. науч.-практ. конф. / Тюм. гос. ун-т. — Тюмень: Экспресс, 2004. — С. 18-21. * ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Объекты историко-культурного наследия сибирских татар Тюменской области / Х. Ч. Алишина // Словцовские чтения: материалы докл. и сообщ. XVI Всерос. науч.-практ. краевед. конф. — Тюмень, 2004. — Ч. 1. — С. 68-70. * {{книга|ответственный=авт.-сост. [[Ногманов, Айдар Ильсурович|А. И. Ногманов]]|часть=Ярми (Ярмухаметов) Хамит Хуснутдинович|заглавие=Ново-Татарское кладбище Казани: каталог-справочник памятных захоронений|ссылка=http://админ.татаровед.рф/uploads/libraries/original/efb3cffc1db276c1e3b0d485b2628960e96e55b3.pdf|место=Казань|издательство=[[Институт истории имени Шигабутдина Марджани|Институт истории им. Ш. Марджани]] [[Академия наук Республики Татарстан|Академии наук Республики Татарстан]]|год=2021|страниц=388|страницы=320|isbn=9785949813584|ref=Ногманов|язык=ru}} == Һылтанмалар == * [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хөснетдин улы (Хәмит Ярми).] «Тукай дөньясы» порталы * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Библиотека сибирского краеведения]{{ref|ru}} * [http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәләр берлеге]{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмухаметов), Хамит Хуснутдинович.] Историческая энциклопедия Сибири (2009){{ref|ru}} {{Ссылки}} {{Лауреаты премии имени Габдуллы Тукая (1970—1980)}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] p6fss6yci8erp8jt6p726rzdu4q9cqz 1294937 1294936 2026-04-29T14:55:53Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1294937 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәмит Йәрми''' ({{Lang-tt|Хәмит Ярми}}; тыуған.'''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ({{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}}); {{OldStyleDate|5|май|1904|22|апрель}}, '''Ҡырынкүл''' (Казарово) ауылы, Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[:ru:Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989). == Биографияһы == 1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево ('''Олы Малчын''') ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай. 1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә<ref>''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Wayback|url=http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html|date=20230813144546}} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]<nowiki/>», 30.04.2014</ref>. 1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй: 1942—1944 йылдарҙа институт директоры, 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире. Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ({{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}}). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ([[1969 йыл|1969]]). [[В. И. Ульянов-Ленин]] исемендәге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы. 1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} . == Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре == * [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (ижади төркөм составында, үлгәндән һуң). == Хәтер == * Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән. * Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған. * [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''Насия Уразова''. Хамит Ярми о влиянии фольклора на формирование татарской литературы. Автореферат дисс.канд.фил.наук. [[Тубыл]], [[2001]]. * ''Ярми, X.'' Истә калганнар . // «[[Мирас (журнал)|Мирас]]».-2000.-№ 5.-С.50-54. * ''Мирасов, Тимергали''. Хамит Ярми: хранитель народного слова / Тимергали Мирасов // Тюм. изв. — 2003. — 28 нояб. — С. 8. * ''Захарова, Татьяна.'' По крупинке, по зернышку собирался музей / Татьяна Захарова // Тюм. правда. — 2004. — 18 дек. — С. 6. * ''Гарифуллин, И. Б.'' Личность Х. Ярми в контексте трансформации исламской культуры в Сибири / И. Б. Гарифуллин, А. П. Ярков // Сулеймановские чтения — 2004: материалы VII межрегион. науч.-практ. конф. / Тюм. гос. ун-т. — Тюмень: Экспресс, 2004. — С. 18-21. * ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Объекты историко-культурного наследия сибирских татар Тюменской области / Х. Ч. Алишина // Словцовские чтения: материалы докл. и сообщ. XVI Всерос. науч.-практ. краевед. конф. — Тюмень, 2004. — Ч. 1. — С. 68-70. * {{книга|ответственный=авт.-сост. [[Ногманов, Айдар Ильсурович|А. И. Ногманов]]|часть=Ярми (Ярмухаметов) Хамит Хуснутдинович|заглавие=Ново-Татарское кладбище Казани: каталог-справочник памятных захоронений|ссылка=http://админ.татаровед.рф/uploads/libraries/original/efb3cffc1db276c1e3b0d485b2628960e96e55b3.pdf|место=Казань|издательство=[[Институт истории имени Шигабутдина Марджани|Институт истории им. Ш. Марджани]] [[Академия наук Республики Татарстан|Академии наук Республики Татарстан]]|год=2021|страниц=388|страницы=320|isbn=9785949813584|ref=Ногманов|язык=ru}} == Һылтанмалар == * [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хөснетдин улы (Хәмит Ярми).] «Тукай дөньясы» порталы * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Библиотека сибирского краеведения]{{ref|ru}} * [http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәләр берлеге]{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмухаметов), Хамит Хуснутдинович.] Историческая энциклопедия Сибири (2009){{ref|ru}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] aykqedvaj79gfo1p77cu6zs88zn6c6z 1294938 1294937 2026-04-29T15:00:07Z Таңһылыу 14946 /* Әҙәбиәт */ 1294938 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәмит Йәрми''' ({{Lang-tt|Хәмит Ярми}}; тыуған.'''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ({{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}}); {{OldStyleDate|5|май|1904|22|апрель}}, '''Ҡырынкүл''' (Казарово) ауылы, Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[:ru:Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989). == Биографияһы == 1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево ('''Олы Малчын''') ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай. 1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә<ref>''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Wayback|url=http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html|date=20230813144546}} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]<nowiki/>», 30.04.2014</ref>. 1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй: 1942—1944 йылдарҙа институт директоры, 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире. Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ({{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}}). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ([[1969 йыл|1969]]). [[В. И. Ульянов-Ленин]] исемендәге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы. 1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} . == Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре == * [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (ижади төркөм составында, үлгәндән һуң). == Хәтер == * Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән. * Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған. * [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''Насия Уразова''. Хамит Ярми о влиянии фольклора на формирование татарской литературы. Автореферат дисс.канд.фил.наук. [[Тубыл]], [[2001]]. * ''Ярми, X.'' Истә калганнар . // «[[Мирас (журнал)|Мирас]]».-2000.-№ 5.-С.50-54. * ''Мирасов, Тимергали''. Хамит Ярми: хранитель народного слова / Тимергали Мирасов // Тюм. изв. — 2003. — 28 нояб. — С. 8. * ''Захарова, Татьяна.'' По крупинке, по зернышку собирался музей / Татьяна Захарова // Тюм. правда. — 2004. — 18 дек. — С. 6. * ''Гарифуллин, И. Б.'' Личность Х. Ярми в контексте трансформации исламской культуры в Сибири / И. Б. Гарифуллин, А. П. Ярков // Сулеймановские чтения — 2004: материалы VII межрегион. науч.-практ. конф. / Тюм. гос. ун-т. — Тюмень: Экспресс, 2004. — С. 18-21. * ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Объекты историко-культурного наследия сибирских татар Тюменской области / Х. Ч. Алишина // Словцовские чтения: материалы докл. и сообщ. XVI Всерос. науч.-практ. краевед. конф. — Тюмень, 2004. — Ч. 1. — С. 68-70. * {{книга|ответственный=авт.-сост. [[:ru:Ногманов, Айдар Ильсурович|А. И. Ногманов]]|часть=Ярми (Ярмухаметов) Хамит Хуснутдинович|заглавие=Ново-Татарское кладбище Казани: каталог-справочник памятных захоронений|ссылка=http://админ.татаровед.рф/uploads/libraries/original/efb3cffc1db276c1e3b0d485b2628960e96e55b3.pdf|место=Казань|издательство=[[:ru:Институт истории имени Шигабутдина Марджани| Ш. Мәржәни исемендәге тарих институты.]] [[:ru:Академия наук Республики Татарстан|Татарстан Республикаһы фәндәр академияһы]]|год=2021|страниц=388|страницы=320|isbn=9785949813584|ref=Ногманов|язык=ru}} == Һылтанмалар == * [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хөснетдин улы (Хәмит Ярми).] «Тукай дөньясы» порталы * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Библиотека сибирского краеведения]{{ref|ru}} * [http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәләр берлеге]{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмухаметов), Хамит Хуснутдинович.] Историческая энциклопедия Сибири (2009){{ref|ru}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] 8w1r74fudt8b5b27khk6u02xrsdqmqf 1294945 1294938 2026-04-29T15:59:44Z Таңһылыу 14946 /* Биографияһы */ 1294945 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәмит Йәрми''' ({{Lang-tt|Хәмит Ярми}}; тыуған.'''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ({{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}}); {{OldStyleDate|5|май|1904|22|апрель}}, '''Ҡырынкүл''' (Казарово) ауылы, Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[:ru:Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989). == Биографияһы == 1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево (Олы Малчын) ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай. 1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә<ref>''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Wayback|url=http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html|date=20230813144546}} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]<nowiki/>», 30.04.2014</ref>. 1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй: 1942—1944 йылдарҙа институт директоры, 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире. Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ({{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}}). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ([[1969 йыл|1969]]). [[В. И. Ульянов-Ленин]] исемендәге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы. 1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} . == Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре == * [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (ижади төркөм составында, үлгәндән һуң). == Хәтер == * Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән. * Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған. * [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''Насия Уразова''. Хамит Ярми о влиянии фольклора на формирование татарской литературы. Автореферат дисс.канд.фил.наук. [[Тубыл]], [[2001]]. * ''Ярми, X.'' Истә калганнар . // «[[Мирас (журнал)|Мирас]]».-2000.-№ 5.-С.50-54. * ''Мирасов, Тимергали''. Хамит Ярми: хранитель народного слова / Тимергали Мирасов // Тюм. изв. — 2003. — 28 нояб. — С. 8. * ''Захарова, Татьяна.'' По крупинке, по зернышку собирался музей / Татьяна Захарова // Тюм. правда. — 2004. — 18 дек. — С. 6. * ''Гарифуллин, И. Б.'' Личность Х. Ярми в контексте трансформации исламской культуры в Сибири / И. Б. Гарифуллин, А. П. Ярков // Сулеймановские чтения — 2004: материалы VII межрегион. науч.-практ. конф. / Тюм. гос. ун-т. — Тюмень: Экспресс, 2004. — С. 18-21. * ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Объекты историко-культурного наследия сибирских татар Тюменской области / Х. Ч. Алишина // Словцовские чтения: материалы докл. и сообщ. XVI Всерос. науч.-практ. краевед. конф. — Тюмень, 2004. — Ч. 1. — С. 68-70. * {{книга|ответственный=авт.-сост. [[:ru:Ногманов, Айдар Ильсурович|А. И. Ногманов]]|часть=Ярми (Ярмухаметов) Хамит Хуснутдинович|заглавие=Ново-Татарское кладбище Казани: каталог-справочник памятных захоронений|ссылка=http://админ.татаровед.рф/uploads/libraries/original/efb3cffc1db276c1e3b0d485b2628960e96e55b3.pdf|место=Казань|издательство=[[:ru:Институт истории имени Шигабутдина Марджани| Ш. Мәржәни исемендәге тарих институты.]] [[:ru:Академия наук Республики Татарстан|Татарстан Республикаһы фәндәр академияһы]]|год=2021|страниц=388|страницы=320|isbn=9785949813584|ref=Ногманов|язык=ru}} == Һылтанмалар == * [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хөснетдин улы (Хәмит Ярми).] «Тукай дөньясы» порталы * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Библиотека сибирского краеведения]{{ref|ru}} * [http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәләр берлеге]{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмухаметов), Хамит Хуснутдинович.] Историческая энциклопедия Сибири (2009){{ref|ru}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] a1xzup5974f77gpyq4b2r0vnwpg1hj1 1294947 1294945 2026-04-29T16:00:38Z Таңһылыу 14946 /* Биографияһы */ 1294947 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәмит Йәрми''' ({{Lang-tt|Хәмит Ярми}}; тыуған.'''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ({{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}}); {{OldStyleDate|5|май|1904|22|апрель}}, '''Ҡырынкүл''' (Казарово) ауылы, Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[:ru:Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989). == Биографияһы == 1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево (Олы Малчын) ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай. 1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә<ref>''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Wayback|url=http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html|date=20230813144546}} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]<nowiki/>», 30.04.2014</ref>. 1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй: 1942—1944 йылдарҙа институт директоры, 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире. Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ({{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}}). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ([[1969 йыл|1969]]). [[:ru:В. И. Ленин| Ульянов-Ленин]] исемендәге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы. 1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} . == Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре == * [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (ижади төркөм составында, үлгәндән һуң). == Хәтер == * Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән. * Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған. * [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''Насия Уразова''. Хамит Ярми о влиянии фольклора на формирование татарской литературы. Автореферат дисс.канд.фил.наук. [[Тубыл]], [[2001]]. * ''Ярми, X.'' Истә калганнар . // «[[Мирас (журнал)|Мирас]]».-2000.-№ 5.-С.50-54. * ''Мирасов, Тимергали''. Хамит Ярми: хранитель народного слова / Тимергали Мирасов // Тюм. изв. — 2003. — 28 нояб. — С. 8. * ''Захарова, Татьяна.'' По крупинке, по зернышку собирался музей / Татьяна Захарова // Тюм. правда. — 2004. — 18 дек. — С. 6. * ''Гарифуллин, И. Б.'' Личность Х. Ярми в контексте трансформации исламской культуры в Сибири / И. Б. Гарифуллин, А. П. Ярков // Сулеймановские чтения — 2004: материалы VII межрегион. науч.-практ. конф. / Тюм. гос. ун-т. — Тюмень: Экспресс, 2004. — С. 18-21. * ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Объекты историко-культурного наследия сибирских татар Тюменской области / Х. Ч. Алишина // Словцовские чтения: материалы докл. и сообщ. XVI Всерос. науч.-практ. краевед. конф. — Тюмень, 2004. — Ч. 1. — С. 68-70. * {{книга|ответственный=авт.-сост. [[:ru:Ногманов, Айдар Ильсурович|А. И. Ногманов]]|часть=Ярми (Ярмухаметов) Хамит Хуснутдинович|заглавие=Ново-Татарское кладбище Казани: каталог-справочник памятных захоронений|ссылка=http://админ.татаровед.рф/uploads/libraries/original/efb3cffc1db276c1e3b0d485b2628960e96e55b3.pdf|место=Казань|издательство=[[:ru:Институт истории имени Шигабутдина Марджани| Ш. Мәржәни исемендәге тарих институты.]] [[:ru:Академия наук Республики Татарстан|Татарстан Республикаһы фәндәр академияһы]]|год=2021|страниц=388|страницы=320|isbn=9785949813584|ref=Ногманов|язык=ru}} == Һылтанмалар == * [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хөснетдин улы (Хәмит Ярми).] «Тукай дөньясы» порталы * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Библиотека сибирского краеведения]{{ref|ru}} * [http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәләр берлеге]{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмухаметов), Хамит Хуснутдинович.] Историческая энциклопедия Сибири (2009){{ref|ru}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] ei3pylu23qd5j1001g80g05s14u385y Фекерләшеү:Хәмит Йәрми 1 200578 1294939 2026-04-29T15:03:05Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Ярми, Хамит|23 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=әҙәбиәт|тема2=мәҙәниәт |тема3= |ил=Рәсәй |ил2=Татарстан |ил3= }} 1294939 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Ярми, Хамит|23 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=әҙәбиәт|тема2=мәҙәниәт |тема3= |ил=Рәсәй |ил2=Татарстан |ил3= }} 0xfwlchojulv5hqs429ixmrnf5msnwb Ҡалып:Карта присоединения к еврозоне 10 200579 1294943 2026-04-29T15:56:42Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Файл:Euro accession.svg|thumb|right|{{{ширина|350}}}px| {{легенда|#1E90FF|[[Европа берлеге|ЕС]] илдәре — [[Еврозона]] ағзалары (21)}} {{легенда|#66BB66|еврозонаға ҡушылырға тейешле ЕС илдәре (5)}} {{легенда|#B24400|еврозонаға инмәгән ЕС илдәре (Дания) (1)}} {{легенда|#ffff00|ЕС-ҡа инмәгән, килешеү менән евро... 1294943 wikitext text/x-wiki [[Файл:Euro accession.svg|thumb|right|{{{ширина|350}}}px| {{легенда|#1E90FF|[[Европа берлеге|ЕС]] илдәре — [[Еврозона]] ағзалары (21)}} {{легенда|#66BB66|еврозонаға ҡушылырға тейешле ЕС илдәре (5)}} {{легенда|#B24400|еврозонаға инмәгән ЕС илдәре (Дания) (1)}} {{легенда|#ffff00|ЕС-ҡа инмәгән, килешеү менән евроны файҙаланыусы илдәр (Андорра, Ватикан, Монако, Сан-Марино) (4)}} {{легенда|purple|ЕС-ҡа инмәгән, әммә евроны килешеүһеҙ файҙаланған территориялар (Черногория, Косово) (2)}} {{Tnavbar|Карта присоединения к еврозоне|mini=1|nodiv=1}}]]<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Нумизматика]] [[Категория:Ҡалыптар:Европа берлеге]] </noinclude> r4ow27fjgdt31s0vln61i1ifwk23871 Категория:Ҡалыптар:Нумизматика 14 200580 1294946 2026-04-29T15:59:48Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Аҡса|Нум]] [[Категория:Ҡалыптар:Коллекция туплау|Нум]] 1294946 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Аҡса|Нум]] [[Категория:Ҡалыптар:Коллекция туплау|Нум]] ab3xggyndcjtni5cszy193o0u758hx8 Категория:Ҡалыптар:Аҡса 14 200581 1294948 2026-04-29T16:01:24Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Иҡтисад|Аҡса]] 1294948 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Иҡтисад|Аҡса]] 0uul9u2a0pf5c4m28ya3cprk6eyhypa Категория:Ҡалыптар:Европа берлеге 14 200582 1294949 2026-04-29T16:04:12Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{template category |type = navbox |topic = [[Европа берлеге]] |portal = Европейский союз }} [[Категория:Ҡалыптар:Европа|Европа берлеге]] [[Категория:Ҡалыптар:Халыҡ-ара ойошмалар|Евр]] 1294949 wikitext text/x-wiki {{template category |type = navbox |topic = [[Европа берлеге]] |portal = Европейский союз }} [[Категория:Ҡалыптар:Европа|Европа берлеге]] [[Категория:Ҡалыптар:Халыҡ-ара ойошмалар|Евр]] lz7tottdvcsoby5jirxzksia45mqvye Категория:Ҡалыптар:Халыҡ-ара ойошмалар 14 200583 1294950 2026-04-29T16:06:27Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Ойошмалар]] [[Категория:Ҡалыптар:Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр|Ойошма]] 1294950 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Ойошмалар]] [[Категория:Ҡалыптар:Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр|Ойошма]] 0t04b9emcikv8b90h8fhoe6wmwzka8u Ҡалып:Template category 10 200584 1294951 2026-04-29T16:08:09Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Категория шаблонов]] битенә йүнәлтелгән 1294951 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Категория шаблонов]] mnt5n4xoy1b0xdl3rh74bj4xiv5fkk7 Категория:Илдәр буйынса евро 14 200585 1294960 2026-04-29T17:28:14Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Евро]] [[Категория:Илдәр буйынса аҡсалар|*Евро]] 1294960 wikitext text/x-wiki [[Категория:Евро]] [[Категория:Илдәр буйынса аҡсалар|*Евро]] i83hqt9sous41xj7x5hj4ifavoa8s1c Категория:Евро 14 200586 1294961 2026-04-29T17:30:33Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Родственные проекты}} {{Основная статья}} [[Категория:Алфавит буйынса аҡса берәмектәре]] [[Категория:Европа валюталары]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] 1294961 wikitext text/x-wiki {{Родственные проекты}} {{Основная статья}} [[Категория:Алфавит буйынса аҡса берәмектәре]] [[Категория:Европа валюталары]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] lphnsosa1xz4gmz6fk4kgb5mejzss86 1294962 1294961 2026-04-29T17:33:12Z Вәхит 24644 1294962 wikitext text/x-wiki {{Родственные проекты}} {{Основная статья|Евро}} [[Категория:Алфавит буйынса аҡса берәмектәре]] [[Категория:Европа валюталары]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] qxejvbrkoqnkdd1e97m2i37foz9hxlr Еврозона 0 200587 1294965 2026-04-29T17:50:54Z Вәхит 24644 Яңы бит: '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. 1294965 wikitext text/x-wiki '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. 21cxesppjq2ru8zqrx6o4yz8y1zbypl 1294966 1294965 2026-04-29T17:54:22Z Вәхит 24644 1294966 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} 53sxhrsxv73bgyhorrcx52llmvmr49p 1294967 1294966 2026-04-29T17:57:31Z Вәхит 24644 added [[Category:Алфавит буйынса ойошмалар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294967 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] kggcxkpj7n1k9dwmgz843qdbpgjj6ab 1294968 1294967 2026-04-29T17:58:35Z Вәхит 24644 added [[Category:Европа берлеге иҡтисады]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294968 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] mwx8rcklbxekwszdktb6nv8z79q4024 1294969 1294968 2026-04-29T17:58:52Z Вәхит 24644 added [[Category:Евро]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294969 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] ewh41cvm2vh63he7hmery25jm6i05r5 1294970 1294969 2026-04-29T17:59:46Z Вәхит 24644 added [[Category:Валюта зоналары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294970 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] [[Категория:Валюта зоналары]] 13ik56ilvdqph52n970b3y5sixvndm1 1294991 1294970 2026-04-29T23:55:37Z Вәхит 24644 1294991 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. Европа валюта союзы 1999 йылдың 1 ғинуарынан, берҙәм Европа валютаһы — евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелгәндән һуң, ғәмәлдә. Ул — донъяла иҡтисади интеграцияның дүртенсе стадияһына күскән беренсе һәм әлегә берҙән-бер төбәк берләшмәһе (ирекле сауҙа зонаһынан, таможня союзынан һәм дөйөм баҙарҙан һуң). Еврозона илдәре Европа үҙәк банкына аҡса-кредит сәйәсәте өлкәһендәге бөтә вәкәләттәрҙе, шул иҫәптән аҡса билдәләре эмиссияһы күләме һәм төп процент ставкаһы кимәле тураһында вәкәләттәрҙе тапшыра. == Барлыҡҡа килеү тарихы == Европа берлегенең Иҡтисади һәм валюта союзы ойошторолғанға тиклем Европала валюта хеҙмәттәшлегенең төрлө формалары ҡулланылған. 1951 йылда [[Көнбайыш Европа]]ның 17 иле үҙ валюталарының конвертацияланыуын тергеҙеү маҡсаты менән Европа түләү союзы ойоштора, ул 1958 йылдың аҙағына үтәлә. Уның тарихы 1988 йылда Европа комиссияһы рәйесе [[Делор Жак|Жак Делор]] етәкселегендәге эшсе төркөм әҙерләгән «Делор доклады» документынан башлана. Төркөм ЕС илдәренә [[Европа иҡтисади берләшмәһе]] эсендә капитал хәрәкәтенә сикләүҙәрҙе тулыһынса бөтөрөргә, финанс баҙарҙарын берләштерергә һәм артабан берҙәм аҡса берәмегенә күсергә кәрәк, тигән һығымтаға килә. 1990 йылдың 1 июленән иҡтисади берләшмә илдәре программаны тормошҡа ашыра башлай. Формаль рәүештә уны 1992 йылдың февралендә ҡул ҡуйылған Европа союзы тураһында килешеү санкциялай. Ул рәсми рәүештә Иҡтисади һәм валюта союзы булдырыу һәм берҙәм валюта индереү маҡсатын иғлан итә. Килешеү Европа советының ағза дәүләттәрҙең иҡтисади сәйәсәтенең төп йүнәлештәре проектын раҫлай һәм уларҙың иҡтисади үҫешен күҙәтә. Ул милли үҙәк банктарҙан һәм валюта союзының аҡса-кредит сәйәсәтен билдәләү хоҡуғына эйә булған Европа үҙәк банктар системаһын (ЕЦБ) булдырыуҙы күҙ уңында тота. Иҡтисади һәм валюта союзы төҙөлөшө өс этапта үтә: — Беренсе этап дауамында (1990 йылдың икенсе яртыһы 1993 йыл) берҙәм эске баҙар формалашыуы тамамлана, ағза илдәрҙең макроиҡтисади күрһәткестәрен яҡынайтыу механизмдары эшләнә һәм ЕС эсендә капитал хәрәкәтен либерализациялау үткәрелә. — Икенсе этаптың (1994—1998 йылдар) бурысына валюта союзының институциональ, административ һәм юридик базаһын әҙерләү инә. 1998 йылдың майында Европа үҙәк банкыһы ойошторола, Ә Европа советы 1999 йылдың ғинуарынан евроға беренсе булып күскән илдәр даирәһен билдәләй. — Өсөнсө этап барышында (1999—2002 йылдар) ЕС илдәре дөйөм иҡтисади һәм берҙәм аҡса-кредит сәйәсәтенә күсә. 1999 йылдың 1 ғинуарынан 11 ЕС дәүләте евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерә<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Ағзалары == == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] [[Категория:Валюта зоналары]] 8c3g0oy0rvirxa4thogyv1hrku1exo5 1294992 1294991 2026-04-30T00:12:30Z Вәхит 24644 /* Ағзалары */ 1294992 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. Европа валюта союзы 1999 йылдың 1 ғинуарынан, берҙәм Европа валютаһы — евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелгәндән һуң, ғәмәлдә. Ул — донъяла иҡтисади интеграцияның дүртенсе стадияһына күскән беренсе һәм әлегә берҙән-бер төбәк берләшмәһе (ирекле сауҙа зонаһынан, таможня союзынан һәм дөйөм баҙарҙан һуң). Еврозона илдәре Европа үҙәк банкына аҡса-кредит сәйәсәте өлкәһендәге бөтә вәкәләттәрҙе, шул иҫәптән аҡса билдәләре эмиссияһы күләме һәм төп процент ставкаһы кимәле тураһында вәкәләттәрҙе тапшыра. == Барлыҡҡа килеү тарихы == Европа берлегенең Иҡтисади һәм валюта союзы ойошторолғанға тиклем Европала валюта хеҙмәттәшлегенең төрлө формалары ҡулланылған. 1951 йылда [[Көнбайыш Европа]]ның 17 иле үҙ валюталарының конвертацияланыуын тергеҙеү маҡсаты менән Европа түләү союзы ойоштора, ул 1958 йылдың аҙағына үтәлә. Уның тарихы 1988 йылда Европа комиссияһы рәйесе [[Делор Жак|Жак Делор]] етәкселегендәге эшсе төркөм әҙерләгән «Делор доклады» документынан башлана. Төркөм ЕС илдәренә [[Европа иҡтисади берләшмәһе]] эсендә капитал хәрәкәтенә сикләүҙәрҙе тулыһынса бөтөрөргә, финанс баҙарҙарын берләштерергә һәм артабан берҙәм аҡса берәмегенә күсергә кәрәк, тигән һығымтаға килә. 1990 йылдың 1 июленән иҡтисади берләшмә илдәре программаны тормошҡа ашыра башлай. Формаль рәүештә уны 1992 йылдың февралендә ҡул ҡуйылған Европа союзы тураһында килешеү санкциялай. Ул рәсми рәүештә Иҡтисади һәм валюта союзы булдырыу һәм берҙәм валюта индереү маҡсатын иғлан итә. Килешеү Европа советының ағза дәүләттәрҙең иҡтисади сәйәсәтенең төп йүнәлештәре проектын раҫлай һәм уларҙың иҡтисади үҫешен күҙәтә. Ул милли үҙәк банктарҙан һәм валюта союзының аҡса-кредит сәйәсәтен билдәләү хоҡуғына эйә булған Европа үҙәк банктар системаһын (ЕЦБ) булдырыуҙы күҙ уңында тота. Иҡтисади һәм валюта союзы төҙөлөшө өс этапта үтә: — Беренсе этап дауамында (1990 йылдың икенсе яртыһы 1993 йыл) берҙәм эске баҙар формалашыуы тамамлана, ағза илдәрҙең макроиҡтисади күрһәткестәрен яҡынайтыу механизмдары эшләнә һәм ЕС эсендә капитал хәрәкәтен либерализациялау үткәрелә. — Икенсе этаптың (1994—1998 йылдар) бурысына валюта союзының институциональ, административ һәм юридик базаһын әҙерләү инә. 1998 йылдың майында Европа үҙәк банкыһы ойошторола, Ә Европа советы 1999 йылдың ғинуарынан евроға беренсе булып күскән илдәр даирәһен билдәләй. — Өсөнсө этап барышында (1999—2002 йылдар) ЕС илдәре дөйөм иҡтисади һәм берҙәм аҡса-кредит сәйәсәтенә күсә. 1999 йылдың 1 ғинуарынан 11 ЕС дәүләте евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерә<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Ағзалары == 1999 йылда евро валютаһы Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы илдәрендә параллель валюта булараҡ ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелә. 1999 йылда Европа берлегенең 15 иленең 11-е маастрихт критерийҙарын ҡәнәғәтләндерә һәм 1999 йылдың 1 ғинуарында евроны рәсми рәүештә ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индереп, еврозона ойоштора. Греция был критерийҙарға 2000 йылда тап килә башлай һәм 2001 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Реаль тәңкәләр һәм банкноттар 2002 йылдың 1 ғинуарында әйләнешкә индерелә. Словения — 2007 йылдың 1 ғинуарында, Кипр һәм Мальта 2007 йылда килешеү процедураһын үтә һәм 2008 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Словакия — 2009 йылдың 1 ғинуарында, Эстония — 2011 йылдың 1 ғинуарында, Латвия — 2014 йылдың 1 ғинуарында, Литва 2015 йылдың 1 ғинуарында инә. 2022 йылдың 12 июлендә Европа союзы Советы Хорватияның евроға күсеүе өсөн кәрәкле һуңғы өс хоҡуҡи актты ҡабул итә, был Хорватияға 2023 йылдың 1 ғинуарынан 20-се ағза булырға мөмкинлек бирә. Хаҡтар еврола ла, куналарҙа ла 2022 йылдың 5 сентябренән күрһәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Ил ! Ҡабул итә ! Халҡы ! class="unsortable"| Иҫкәрмә |- | {{Флагификация|Австрия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|8923507}} | |- | {{Флагификация|Бельгия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|11521238}} | |- | {{Флагификация|Болгария}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2026|1|1}} | align="right" | {{Nts|6847402}} | |- | {{Флагификация|Германия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|83019200}} | |- | {{Флагификация|Греция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2001|1|1}} | align="right" | {{Nts|10340064}} | |- | {{Флагификация|Ирландия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5123236}} | |- | {{Флагификация|Испания}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|47394223}} | |- | {{Флагификация|Италия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag of Campione d'Italia.svg|border|22px]] [[Кампионе-д’Италия]] |- | {{Флагификация|Кипр}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|1229087}} |<small>{{flagicon|the Turkish Republic of Northern Cyprus}} [[Турецкая Республика Северного Кипра]]<ref>Үҙен-үҙе иғлан иткән [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] ЕС тарафынан танылмаған һәм формаль рәүештә яңы төрөк лираһын ҡуллана, әммә евро ла киң таралған.</ref> |- | {{Флагификация|Латвия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2014|1|1}} | align="right" | {{Nts|1873100}} | |- | {{Флагификация|Литва}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2015|1|1}} |align="right"| {{Nts|2797945}} | |- | {{Флагификация|Люксембург}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|626108}} | |- | {{Флагификация|Мальта}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|514564}} | |- | {{Флагификация|Нидерланды}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|17710600}} | <small>{{флагификация|ABW}}<ref>Аруба аруба флоринын ҡуллана.</ref><br>{{Флагификация|Кюрасао}}<ref name="Caribbean guilder">Әлеге ваҡытта нидерланд антиль гульденын ҡуллана, 2012 йылдың 1 ғинуарында кариб гульденына күсеү планлаштырыла, ул билдәһеҙ ваҡытҡа кисектерелә.</ref><br>{{Флагификация|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br>{{Flagicon|Netherlands}} [[Карибские Нидерланды]]<ref>2011 йылдың 1 ғинуарында антиль гульденынан америка долларына күсә.</ref></small> |- | {{Флагификация|Португалия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|10347892}} | |- | {{Флагификация|Словакия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2009|1|1}} | align="right" | {{Nts|5466965}} | |- | {{Флагификация|Словения}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2007|1|1}} | align="right" | {{Nts|2085556}} | |- | {{Флагификация|Финляндия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5550066}} | |- | {{Флагификация|Франция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|68084217}} | <small>{{NCL}}<br>{{PYF}} <br>{{WLF}}</small> |- | {{Флагификация|Хорватия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2023|1|1}} | align="right" | {{Nts|4188853}} | |- | {{Флагификация|Эстония}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2011|1|1}} | align="right" | {{Nts|1331824}} | |-class="sortbottom" |colspan=2| {{Флаг|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" | 347 111 377 | |} === Киңәйеү мөмкинлеге === == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] [[Категория:Валюта зоналары]] j494ffxm2lcbhju3j4qjdi3muyym6iv 1294996 1294992 2026-04-30T00:26:20Z Вәхит 24644 /* Ағзалары */ 1294996 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. Европа валюта союзы 1999 йылдың 1 ғинуарынан, берҙәм Европа валютаһы — евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелгәндән һуң, ғәмәлдә. Ул — донъяла иҡтисади интеграцияның дүртенсе стадияһына күскән беренсе һәм әлегә берҙән-бер төбәк берләшмәһе (ирекле сауҙа зонаһынан, таможня союзынан һәм дөйөм баҙарҙан һуң). Еврозона илдәре Европа үҙәк банкына аҡса-кредит сәйәсәте өлкәһендәге бөтә вәкәләттәрҙе, шул иҫәптән аҡса билдәләре эмиссияһы күләме һәм төп процент ставкаһы кимәле тураһында вәкәләттәрҙе тапшыра. == Барлыҡҡа килеү тарихы == Европа берлегенең Иҡтисади һәм валюта союзы ойошторолғанға тиклем Европала валюта хеҙмәттәшлегенең төрлө формалары ҡулланылған. 1951 йылда [[Көнбайыш Европа]]ның 17 иле үҙ валюталарының конвертацияланыуын тергеҙеү маҡсаты менән Европа түләү союзы ойоштора, ул 1958 йылдың аҙағына үтәлә. Уның тарихы 1988 йылда Европа комиссияһы рәйесе [[Делор Жак|Жак Делор]] етәкселегендәге эшсе төркөм әҙерләгән «Делор доклады» документынан башлана. Төркөм ЕС илдәренә [[Европа иҡтисади берләшмәһе]] эсендә капитал хәрәкәтенә сикләүҙәрҙе тулыһынса бөтөрөргә, финанс баҙарҙарын берләштерергә һәм артабан берҙәм аҡса берәмегенә күсергә кәрәк, тигән һығымтаға килә. 1990 йылдың 1 июленән иҡтисади берләшмә илдәре программаны тормошҡа ашыра башлай. Формаль рәүештә уны 1992 йылдың февралендә ҡул ҡуйылған Европа союзы тураһында килешеү санкциялай. Ул рәсми рәүештә Иҡтисади һәм валюта союзы булдырыу һәм берҙәм валюта индереү маҡсатын иғлан итә. Килешеү Европа советының ағза дәүләттәрҙең иҡтисади сәйәсәтенең төп йүнәлештәре проектын раҫлай һәм уларҙың иҡтисади үҫешен күҙәтә. Ул милли үҙәк банктарҙан һәм валюта союзының аҡса-кредит сәйәсәтен билдәләү хоҡуғына эйә булған Европа үҙәк банктар системаһын (ЕЦБ) булдырыуҙы күҙ уңында тота. Иҡтисади һәм валюта союзы төҙөлөшө өс этапта үтә: — Беренсе этап дауамында (1990 йылдың икенсе яртыһы 1993 йыл) берҙәм эске баҙар формалашыуы тамамлана, ағза илдәрҙең макроиҡтисади күрһәткестәрен яҡынайтыу механизмдары эшләнә һәм ЕС эсендә капитал хәрәкәтен либерализациялау үткәрелә. — Икенсе этаптың (1994—1998 йылдар) бурысына валюта союзының институциональ, административ һәм юридик базаһын әҙерләү инә. 1998 йылдың майында Европа үҙәк банкыһы ойошторола, Ә Европа советы 1999 йылдың ғинуарынан евроға беренсе булып күскән илдәр даирәһен билдәләй. — Өсөнсө этап барышында (1999—2002 йылдар) ЕС илдәре дөйөм иҡтисади һәм берҙәм аҡса-кредит сәйәсәтенә күсә. 1999 йылдың 1 ғинуарынан 11 ЕС дәүләте евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерә<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Ағзалары == 1999 йылда евро валютаһы Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы илдәрендә параллель валюта булараҡ ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелә. 1999 йылда Европа берлегенең 15 иленең 11-е маастрихт критерийҙарын ҡәнәғәтләндерә һәм 1999 йылдың 1 ғинуарында евроны рәсми рәүештә ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индереп, еврозона ойоштора. Греция был критерийҙарға 2000 йылда тап килә башлай һәм 2001 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Реаль тәңкәләр һәм банкноттар 2002 йылдың 1 ғинуарында әйләнешкә индерелә. Словения — 2007 йылдың 1 ғинуарында, Кипр һәм Мальта 2007 йылда килешеү процедураһын үтә һәм 2008 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Словакия — 2009 йылдың 1 ғинуарында, Эстония — 2011 йылдың 1 ғинуарында, Латвия — 2014 йылдың 1 ғинуарында, Литва 2015 йылдың 1 ғинуарында инә. 2022 йылдың 12 июлендә Европа союзы Советы Хорватияның евроға күсеүе өсөн кәрәкле һуңғы өс хоҡуҡи актты ҡабул итә, был Хорватияға 2023 йылдың 1 ғинуарынан 20-се ағза булырға мөмкинлек бирә. Хаҡтар еврола ла, куналарҙа ла 2022 йылдың 5 сентябренән күрһәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Ил ! Ҡабул итә ! Халҡы ! class="unsortable"| Иҫкәрмә |- | {{Флагификация|Австрия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|8923507}} | |- | {{Флагификация|Бельгия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|11521238}} | |- | {{Флагификация|Болгария}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2026|1|1}} | align="right" | {{Nts|6847402}} | |- | {{Флагификация|Германия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|83019200}} | |- | {{Флагификация|Греция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2001|1|1}} | align="right" | {{Nts|10340064}} | |- | {{Флагификация|Ирландия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5123236}} | |- | {{Флагификация|Испания}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|47394223}} | |- | {{Флагификация|Италия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag of Campione d'Italia.svg|border|22px]] [[Кампионе-д’Италия]] |- | {{Флагификация|Кипр}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|1229087}} |<small>{{flagicon|the Turkish Republic of Northern Cyprus}} [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]<ref>Үҙен-үҙе иғлан иткән [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] ЕС тарафынан танылмаған һәм формаль рәүештә яңы төрөк лираһын ҡуллана, әммә евро ла киң таралған.</ref> |- | {{Флагификация|Латвия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2014|1|1}} | align="right" | {{Nts|1873100}} | |- | {{Флагификация|Литва}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2015|1|1}} |align="right"| {{Nts|2797945}} | |- | {{Флагификация|Люксембург}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|626108}} | |- | {{Флагификация|Мальта}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|514564}} | |- | {{Флагификация|Нидерланды}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|17710600}} | <small>{{флагификация|ABW}}<ref>Аруба аруба флоринын ҡуллана.</ref><br>{{Флагификация|Кюрасао}}<ref name="Caribbean guilder">Әлеге ваҡытта нидерланд антиль гульденын ҡуллана, 2012 йылдың 1 ғинуарында кариб гульденына күсеү планлаштырыла, ул билдәһеҙ ваҡытҡа кисектерелә.</ref><br>{{Флагификация|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br>{{Flagicon|Netherlands}} [[Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба]]<ref>2011 йылдың 1 ғинуарында антиль гульденынан америка долларына күсә.</ref></small> |- | {{Флагификация|Португалия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|10347892}} | |- | {{Флагификация|Словакия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2009|1|1}} | align="right" | {{Nts|5466965}} | |- | {{Флагификация|Словения}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2007|1|1}} | align="right" | {{Nts|2085556}} | |- | {{Флагификация|Финляндия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5550066}} | |- | {{Флагификация|Франция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|68084217}} | <small>{{NCL}}<br>{{PYF}} <br>{{WLF}}</small> |- | {{Флагификация|Хорватия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2023|1|1}} | align="right" | {{Nts|4188853}} | |- | {{Флагификация|Эстония}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2011|1|1}} | align="right" | {{Nts|1331824}} | |-class="sortbottom" |colspan=2| {{Флаг|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" | 347 111 377 | |} === Киңәйеү мөмкинлеге === == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] [[Категория:Валюта зоналары]] jkrk7uqskhqqxhv5abhn1fumfx403et 1295016 1294996 2026-04-30T09:06:48Z Вәхит 24644 /* Киңәйеү мөмкинлеге */ 1295016 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. Европа валюта союзы 1999 йылдың 1 ғинуарынан, берҙәм Европа валютаһы — евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелгәндән һуң, ғәмәлдә. Ул — донъяла иҡтисади интеграцияның дүртенсе стадияһына күскән беренсе һәм әлегә берҙән-бер төбәк берләшмәһе (ирекле сауҙа зонаһынан, таможня союзынан һәм дөйөм баҙарҙан һуң). Еврозона илдәре Европа үҙәк банкына аҡса-кредит сәйәсәте өлкәһендәге бөтә вәкәләттәрҙе, шул иҫәптән аҡса билдәләре эмиссияһы күләме һәм төп процент ставкаһы кимәле тураһында вәкәләттәрҙе тапшыра. == Барлыҡҡа килеү тарихы == Европа берлегенең Иҡтисади һәм валюта союзы ойошторолғанға тиклем Европала валюта хеҙмәттәшлегенең төрлө формалары ҡулланылған. 1951 йылда [[Көнбайыш Европа]]ның 17 иле үҙ валюталарының конвертацияланыуын тергеҙеү маҡсаты менән Европа түләү союзы ойоштора, ул 1958 йылдың аҙағына үтәлә. Уның тарихы 1988 йылда Европа комиссияһы рәйесе [[Делор Жак|Жак Делор]] етәкселегендәге эшсе төркөм әҙерләгән «Делор доклады» документынан башлана. Төркөм ЕС илдәренә [[Европа иҡтисади берләшмәһе]] эсендә капитал хәрәкәтенә сикләүҙәрҙе тулыһынса бөтөрөргә, финанс баҙарҙарын берләштерергә һәм артабан берҙәм аҡса берәмегенә күсергә кәрәк, тигән һығымтаға килә. 1990 йылдың 1 июленән иҡтисади берләшмә илдәре программаны тормошҡа ашыра башлай. Формаль рәүештә уны 1992 йылдың февралендә ҡул ҡуйылған Европа союзы тураһында килешеү санкциялай. Ул рәсми рәүештә Иҡтисади һәм валюта союзы булдырыу һәм берҙәм валюта индереү маҡсатын иғлан итә. Килешеү Европа советының ағза дәүләттәрҙең иҡтисади сәйәсәтенең төп йүнәлештәре проектын раҫлай һәм уларҙың иҡтисади үҫешен күҙәтә. Ул милли үҙәк банктарҙан һәм валюта союзының аҡса-кредит сәйәсәтен билдәләү хоҡуғына эйә булған Европа үҙәк банктар системаһын (ЕЦБ) булдырыуҙы күҙ уңында тота. Иҡтисади һәм валюта союзы төҙөлөшө өс этапта үтә: — Беренсе этап дауамында (1990 йылдың икенсе яртыһы 1993 йыл) берҙәм эске баҙар формалашыуы тамамлана, ағза илдәрҙең макроиҡтисади күрһәткестәрен яҡынайтыу механизмдары эшләнә һәм ЕС эсендә капитал хәрәкәтен либерализациялау үткәрелә. — Икенсе этаптың (1994—1998 йылдар) бурысына валюта союзының институциональ, административ һәм юридик базаһын әҙерләү инә. 1998 йылдың майында Европа үҙәк банкыһы ойошторола, Ә Европа советы 1999 йылдың ғинуарынан евроға беренсе булып күскән илдәр даирәһен билдәләй. — Өсөнсө этап барышында (1999—2002 йылдар) ЕС илдәре дөйөм иҡтисади һәм берҙәм аҡса-кредит сәйәсәтенә күсә. 1999 йылдың 1 ғинуарынан 11 ЕС дәүләте евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерә<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Ағзалары == 1999 йылда евро валютаһы Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы илдәрендә параллель валюта булараҡ ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелә. 1999 йылда Европа берлегенең 15 иленең 11-е маастрихт критерийҙарын ҡәнәғәтләндерә һәм 1999 йылдың 1 ғинуарында евроны рәсми рәүештә ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индереп, еврозона ойоштора. Греция был критерийҙарға 2000 йылда тап килә башлай һәм 2001 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Реаль тәңкәләр һәм банкноттар 2002 йылдың 1 ғинуарында әйләнешкә индерелә. Словения — 2007 йылдың 1 ғинуарында, Кипр һәм Мальта 2007 йылда килешеү процедураһын үтә һәм 2008 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Словакия — 2009 йылдың 1 ғинуарында, Эстония — 2011 йылдың 1 ғинуарында, Латвия — 2014 йылдың 1 ғинуарында, Литва 2015 йылдың 1 ғинуарында инә. 2022 йылдың 12 июлендә Европа союзы Советы Хорватияның евроға күсеүе өсөн кәрәкле һуңғы өс хоҡуҡи актты ҡабул итә, был Хорватияға 2023 йылдың 1 ғинуарынан 20-се ағза булырға мөмкинлек бирә. Хаҡтар еврола ла, куналарҙа ла 2022 йылдың 5 сентябренән күрһәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Ил ! Ҡабул итә ! Халҡы ! class="unsortable"| Иҫкәрмә |- | {{Флагификация|Австрия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|8923507}} | |- | {{Флагификация|Бельгия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|11521238}} | |- | {{Флагификация|Болгария}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2026|1|1}} | align="right" | {{Nts|6847402}} | |- | {{Флагификация|Германия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|83019200}} | |- | {{Флагификация|Греция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2001|1|1}} | align="right" | {{Nts|10340064}} | |- | {{Флагификация|Ирландия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5123236}} | |- | {{Флагификация|Испания}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|47394223}} | |- | {{Флагификация|Италия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag of Campione d'Italia.svg|border|22px]] [[Кампионе-д’Италия]] |- | {{Флагификация|Кипр}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|1229087}} |<small>{{flagicon|the Turkish Republic of Northern Cyprus}} [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]<ref>Үҙен-үҙе иғлан иткән [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] ЕС тарафынан танылмаған һәм формаль рәүештә яңы төрөк лираһын ҡуллана, әммә евро ла киң таралған.</ref> |- | {{Флагификация|Латвия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2014|1|1}} | align="right" | {{Nts|1873100}} | |- | {{Флагификация|Литва}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2015|1|1}} |align="right"| {{Nts|2797945}} | |- | {{Флагификация|Люксембург}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|626108}} | |- | {{Флагификация|Мальта}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|514564}} | |- | {{Флагификация|Нидерланды}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|17710600}} | <small>{{флагификация|ABW}}<ref>Аруба аруба флоринын ҡуллана.</ref><br>{{Флагификация|Кюрасао}}<ref name="Caribbean guilder">Әлеге ваҡытта нидерланд антиль гульденын ҡуллана, 2012 йылдың 1 ғинуарында кариб гульденына күсеү планлаштырыла, ул билдәһеҙ ваҡытҡа кисектерелә.</ref><br>{{Флагификация|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br>{{Flagicon|Netherlands}} [[Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба]]<ref>2011 йылдың 1 ғинуарында антиль гульденынан америка долларына күсә.</ref></small> |- | {{Флагификация|Португалия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|10347892}} | |- | {{Флагификация|Словакия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2009|1|1}} | align="right" | {{Nts|5466965}} | |- | {{Флагификация|Словения}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2007|1|1}} | align="right" | {{Nts|2085556}} | |- | {{Флагификация|Финляндия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5550066}} | |- | {{Флагификация|Франция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|68084217}} | <small>{{NCL}}<br>{{PYF}} <br>{{WLF}}</small> |- | {{Флагификация|Хорватия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2023|1|1}} | align="right" | {{Nts|4188853}} | |- | {{Флагификация|Эстония}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2011|1|1}} | align="right" | {{Nts|1331824}} | |-class="sortbottom" |colspan=2| {{Флаг|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" | 347 111 377 | |} === Киңәйеү мөмкинлеге === Европа берлегенең евроны ҡулланмаған илдәре: * {{Флагификация|Венгрия}} * {{Флагификация|Дания}} * {{Флагификация|Польша}} * {{Флагификация|Румыния}} * {{Флагификация|Чехия}} * {{Флагификация|Швеция}} [[Дания]]{{efn|тәүҙә Дания һәм Бөйөк Британия ЕС-тан сығырға уйлай, һуңғыһы сыға}} ғәмәлдәге маастрихт килешеүенән махсус йомшартыу ала. 2011 йылда Дания премьер-министры Ларс Раске Расмуссен илдә евро зонаһына инеү мәсьәләһе буйынса референдум үткәреү мәсьәләһен күтәрә<ref>{{cite web |url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |title=В Дании вновь заговорили о переходе на евро |date=2011-03-04 |access-date=2012-06-01 |publisher=Euro-Coins.News |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2Rikn1?url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. Әммә ул тормошҡа ашмай, ә яңы хөкүмәт әлегә бындай референдум үткәрергә йыйынмай<ref>{{cite web |url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |title=Denmark scraps border-control plans |date=2011-10-13 |access-date=2012-06-01 |lang=en |publisher=European Voice |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2TTvpa?url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. 2011 йылдың 23 октябрендә Бөйөк Британия премьер-министры Дэвид Камерон Бөйөк Британияның еврозонаға инеүгә ҡарата позицияһы үҙгәрешһеҙ ҡала: евроға күсеү булмаясаҡ, ти<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7142306/ |title=Великобритания не перейдет на евро, заявил Кэмерон — Новости Политики. Новости@Mail.ru |access-date=2011-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111111228/http://news.mail.ru/politics/7142306/ |archive-date=2012-01-11 |url-status=dead }}</ref>. == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] [[Категория:Валюта зоналары]] sahwrkzgdriipetivrctxof7qn9ndx6 1295018 1295016 2026-04-30T09:10:11Z Вәхит 24644 /* Киңәйеү мөмкинлеге */ 1295018 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. Европа валюта союзы 1999 йылдың 1 ғинуарынан, берҙәм Европа валютаһы — евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелгәндән һуң, ғәмәлдә. Ул — донъяла иҡтисади интеграцияның дүртенсе стадияһына күскән беренсе һәм әлегә берҙән-бер төбәк берләшмәһе (ирекле сауҙа зонаһынан, таможня союзынан һәм дөйөм баҙарҙан һуң). Еврозона илдәре Европа үҙәк банкына аҡса-кредит сәйәсәте өлкәһендәге бөтә вәкәләттәрҙе, шул иҫәптән аҡса билдәләре эмиссияһы күләме һәм төп процент ставкаһы кимәле тураһында вәкәләттәрҙе тапшыра. == Барлыҡҡа килеү тарихы == Европа берлегенең Иҡтисади һәм валюта союзы ойошторолғанға тиклем Европала валюта хеҙмәттәшлегенең төрлө формалары ҡулланылған. 1951 йылда [[Көнбайыш Европа]]ның 17 иле үҙ валюталарының конвертацияланыуын тергеҙеү маҡсаты менән Европа түләү союзы ойоштора, ул 1958 йылдың аҙағына үтәлә. Уның тарихы 1988 йылда Европа комиссияһы рәйесе [[Делор Жак|Жак Делор]] етәкселегендәге эшсе төркөм әҙерләгән «Делор доклады» документынан башлана. Төркөм ЕС илдәренә [[Европа иҡтисади берләшмәһе]] эсендә капитал хәрәкәтенә сикләүҙәрҙе тулыһынса бөтөрөргә, финанс баҙарҙарын берләштерергә һәм артабан берҙәм аҡса берәмегенә күсергә кәрәк, тигән һығымтаға килә. 1990 йылдың 1 июленән иҡтисади берләшмә илдәре программаны тормошҡа ашыра башлай. Формаль рәүештә уны 1992 йылдың февралендә ҡул ҡуйылған Европа союзы тураһында килешеү санкциялай. Ул рәсми рәүештә Иҡтисади һәм валюта союзы булдырыу һәм берҙәм валюта индереү маҡсатын иғлан итә. Килешеү Европа советының ағза дәүләттәрҙең иҡтисади сәйәсәтенең төп йүнәлештәре проектын раҫлай һәм уларҙың иҡтисади үҫешен күҙәтә. Ул милли үҙәк банктарҙан һәм валюта союзының аҡса-кредит сәйәсәтен билдәләү хоҡуғына эйә булған Европа үҙәк банктар системаһын (ЕЦБ) булдырыуҙы күҙ уңында тота. Иҡтисади һәм валюта союзы төҙөлөшө өс этапта үтә: — Беренсе этап дауамында (1990 йылдың икенсе яртыһы 1993 йыл) берҙәм эске баҙар формалашыуы тамамлана, ағза илдәрҙең макроиҡтисади күрһәткестәрен яҡынайтыу механизмдары эшләнә һәм ЕС эсендә капитал хәрәкәтен либерализациялау үткәрелә. — Икенсе этаптың (1994—1998 йылдар) бурысына валюта союзының институциональ, административ һәм юридик базаһын әҙерләү инә. 1998 йылдың майында Европа үҙәк банкыһы ойошторола, Ә Европа советы 1999 йылдың ғинуарынан евроға беренсе булып күскән илдәр даирәһен билдәләй. — Өсөнсө этап барышында (1999—2002 йылдар) ЕС илдәре дөйөм иҡтисади һәм берҙәм аҡса-кредит сәйәсәтенә күсә. 1999 йылдың 1 ғинуарынан 11 ЕС дәүләте евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерә<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Ағзалары == 1999 йылда евро валютаһы Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы илдәрендә параллель валюта булараҡ ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелә. 1999 йылда Европа берлегенең 15 иленең 11-е маастрихт критерийҙарын ҡәнәғәтләндерә һәм 1999 йылдың 1 ғинуарында евроны рәсми рәүештә ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индереп, еврозона ойоштора. Греция был критерийҙарға 2000 йылда тап килә башлай һәм 2001 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Реаль тәңкәләр һәм банкноттар 2002 йылдың 1 ғинуарында әйләнешкә индерелә. Словения — 2007 йылдың 1 ғинуарында, Кипр һәм Мальта 2007 йылда килешеү процедураһын үтә һәм 2008 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Словакия — 2009 йылдың 1 ғинуарында, Эстония — 2011 йылдың 1 ғинуарында, Латвия — 2014 йылдың 1 ғинуарында, Литва 2015 йылдың 1 ғинуарында инә. 2022 йылдың 12 июлендә Европа союзы Советы Хорватияның евроға күсеүе өсөн кәрәкле һуңғы өс хоҡуҡи актты ҡабул итә, был Хорватияға 2023 йылдың 1 ғинуарынан 20-се ағза булырға мөмкинлек бирә. Хаҡтар еврола ла, куналарҙа ла 2022 йылдың 5 сентябренән күрһәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Ил ! Ҡабул итә ! Халҡы ! class="unsortable"| Иҫкәрмә |- | {{Флагификация|Австрия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|8923507}} | |- | {{Флагификация|Бельгия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|11521238}} | |- | {{Флагификация|Болгария}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2026|1|1}} | align="right" | {{Nts|6847402}} | |- | {{Флагификация|Германия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|83019200}} | |- | {{Флагификация|Греция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2001|1|1}} | align="right" | {{Nts|10340064}} | |- | {{Флагификация|Ирландия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5123236}} | |- | {{Флагификация|Испания}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|47394223}} | |- | {{Флагификация|Италия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag of Campione d'Italia.svg|border|22px]] [[Кампионе-д’Италия]] |- | {{Флагификация|Кипр}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|1229087}} |<small>{{flagicon|the Turkish Republic of Northern Cyprus}} [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]<ref>Үҙен-үҙе иғлан иткән [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] ЕС тарафынан танылмаған һәм формаль рәүештә яңы төрөк лираһын ҡуллана, әммә евро ла киң таралған.</ref> |- | {{Флагификация|Латвия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2014|1|1}} | align="right" | {{Nts|1873100}} | |- | {{Флагификация|Литва}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2015|1|1}} |align="right"| {{Nts|2797945}} | |- | {{Флагификация|Люксембург}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|626108}} | |- | {{Флагификация|Мальта}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|514564}} | |- | {{Флагификация|Нидерланды}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|17710600}} | <small>{{флагификация|ABW}}<ref>Аруба аруба флоринын ҡуллана.</ref><br>{{Флагификация|Кюрасао}}<ref name="Caribbean guilder">Әлеге ваҡытта нидерланд антиль гульденын ҡуллана, 2012 йылдың 1 ғинуарында кариб гульденына күсеү планлаштырыла, ул билдәһеҙ ваҡытҡа кисектерелә.</ref><br>{{Флагификация|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br>{{Flagicon|Netherlands}} [[Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба]]<ref>2011 йылдың 1 ғинуарында антиль гульденынан америка долларына күсә.</ref></small> |- | {{Флагификация|Португалия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|10347892}} | |- | {{Флагификация|Словакия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2009|1|1}} | align="right" | {{Nts|5466965}} | |- | {{Флагификация|Словения}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2007|1|1}} | align="right" | {{Nts|2085556}} | |- | {{Флагификация|Финляндия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5550066}} | |- | {{Флагификация|Франция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|68084217}} | <small>{{NCL}}<br>{{PYF}} <br>{{WLF}}</small> |- | {{Флагификация|Хорватия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2023|1|1}} | align="right" | {{Nts|4188853}} | |- | {{Флагификация|Эстония}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2011|1|1}} | align="right" | {{Nts|1331824}} | |-class="sortbottom" |colspan=2| {{Флаг|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" | 347 111 377 | |} === Киңәйеү мөмкинлеге === Европа берлегенең евроны ҡулланмаған илдәре: * {{Флагификация|Венгрия}} * {{Флагификация|Дания}} * {{Флагификация|Польша}} * {{Флагификация|Румыния}} * {{Флагификация|Чехия}} * {{Флагификация|Швеция}} [[Дания]]{{efn|тәүҙә Дания һәм Бөйөк Британия ЕС-тан сығырға уйлай, һуңғыһы сыға}} ғәмәлдәге маастрихт килешеүенән махсус йомшартыу ала. 2011 йылда Дания премьер-министры Ларс Раске Расмуссен илдә евро зонаһына инеү мәсьәләһе буйынса референдум үткәреү мәсьәләһен күтәрә<ref>{{cite web |url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |title=В Дании вновь заговорили о переходе на евро |date=2011-03-04 |access-date=2012-06-01 |publisher=Euro-Coins.News |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2Rikn1?url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. Әммә ул тормошҡа ашмай, ә яңы хөкүмәт әлегә бындай референдум үткәрергә йыйынмай<ref>{{cite web |url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |title=Denmark scraps border-control plans |date=2011-10-13 |access-date=2012-06-01 |lang=en |publisher=European Voice |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2TTvpa?url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. 2011 йылдың 23 октябрендә Бөйөк Британия премьер-министры Дэвид Камерон Бөйөк Британияның еврозонаға инеүгә ҡарата позицияһы үҙгәрешһеҙ ҡала: евроға күсеү булмаясаҡ, ти<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7142306/ |title=Великобритания не перейдет на евро, заявил Кэмерон — Новости Политики. Новости@Mail.ru |access-date=2011-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111111228/http://news.mail.ru/politics/7142306/ |archive-date=2012-01-11 |url-status=dead }}</ref>. === Килешеүһеҙ === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" ! Ил/Территория ! Ҡабул ителә ! Килешеү ! Халҡы |- | {{Флагификация|Косово}} |align="center"| 1 ғинуар 1999 | ағзалыҡ |align="right"| 2 200 000 |- | {{Флагификация|Черногория}} |align="center"| 1 ғинуар 1999 | ағзалыҡ |align="right"| 684 736 |- | {{Флаг|Великобритания}} [[Акротири һәм Декелия]] |align="center"| 1 ғинуар 2008 | юҡ |align="right"| 14 500 |- |} == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] [[Категория:Валюта зоналары]] 0o305jinhd3w1hkpqk71fzg5amwt6k5 1295020 1295018 2026-04-30T09:16:23Z Вәхит 24644 /* Килешеүһеҙ */ 1295020 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. Европа валюта союзы 1999 йылдың 1 ғинуарынан, берҙәм Европа валютаһы — евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелгәндән һуң, ғәмәлдә. Ул — донъяла иҡтисади интеграцияның дүртенсе стадияһына күскән беренсе һәм әлегә берҙән-бер төбәк берләшмәһе (ирекле сауҙа зонаһынан, таможня союзынан һәм дөйөм баҙарҙан һуң). Еврозона илдәре Европа үҙәк банкына аҡса-кредит сәйәсәте өлкәһендәге бөтә вәкәләттәрҙе, шул иҫәптән аҡса билдәләре эмиссияһы күләме һәм төп процент ставкаһы кимәле тураһында вәкәләттәрҙе тапшыра. == Барлыҡҡа килеү тарихы == Европа берлегенең Иҡтисади һәм валюта союзы ойошторолғанға тиклем Европала валюта хеҙмәттәшлегенең төрлө формалары ҡулланылған. 1951 йылда [[Көнбайыш Европа]]ның 17 иле үҙ валюталарының конвертацияланыуын тергеҙеү маҡсаты менән Европа түләү союзы ойоштора, ул 1958 йылдың аҙағына үтәлә. Уның тарихы 1988 йылда Европа комиссияһы рәйесе [[Делор Жак|Жак Делор]] етәкселегендәге эшсе төркөм әҙерләгән «Делор доклады» документынан башлана. Төркөм ЕС илдәренә [[Европа иҡтисади берләшмәһе]] эсендә капитал хәрәкәтенә сикләүҙәрҙе тулыһынса бөтөрөргә, финанс баҙарҙарын берләштерергә һәм артабан берҙәм аҡса берәмегенә күсергә кәрәк, тигән һығымтаға килә. 1990 йылдың 1 июленән иҡтисади берләшмә илдәре программаны тормошҡа ашыра башлай. Формаль рәүештә уны 1992 йылдың февралендә ҡул ҡуйылған Европа союзы тураһында килешеү санкциялай. Ул рәсми рәүештә Иҡтисади һәм валюта союзы булдырыу һәм берҙәм валюта индереү маҡсатын иғлан итә. Килешеү Европа советының ағза дәүләттәрҙең иҡтисади сәйәсәтенең төп йүнәлештәре проектын раҫлай һәм уларҙың иҡтисади үҫешен күҙәтә. Ул милли үҙәк банктарҙан һәм валюта союзының аҡса-кредит сәйәсәтен билдәләү хоҡуғына эйә булған Европа үҙәк банктар системаһын (ЕЦБ) булдырыуҙы күҙ уңында тота. Иҡтисади һәм валюта союзы төҙөлөшө өс этапта үтә: — Беренсе этап дауамында (1990 йылдың икенсе яртыһы 1993 йыл) берҙәм эске баҙар формалашыуы тамамлана, ағза илдәрҙең макроиҡтисади күрһәткестәрен яҡынайтыу механизмдары эшләнә һәм ЕС эсендә капитал хәрәкәтен либерализациялау үткәрелә. — Икенсе этаптың (1994—1998 йылдар) бурысына валюта союзының институциональ, административ һәм юридик базаһын әҙерләү инә. 1998 йылдың майында Европа үҙәк банкыһы ойошторола, Ә Европа советы 1999 йылдың ғинуарынан евроға беренсе булып күскән илдәр даирәһен билдәләй. — Өсөнсө этап барышында (1999—2002 йылдар) ЕС илдәре дөйөм иҡтисади һәм берҙәм аҡса-кредит сәйәсәтенә күсә. 1999 йылдың 1 ғинуарынан 11 ЕС дәүләте евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерә<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Ағзалары == 1999 йылда евро валютаһы Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы илдәрендә параллель валюта булараҡ ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелә. 1999 йылда Европа берлегенең 15 иленең 11-е маастрихт критерийҙарын ҡәнәғәтләндерә һәм 1999 йылдың 1 ғинуарында евроны рәсми рәүештә ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индереп, еврозона ойоштора. Греция был критерийҙарға 2000 йылда тап килә башлай һәм 2001 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Реаль тәңкәләр һәм банкноттар 2002 йылдың 1 ғинуарында әйләнешкә индерелә. Словения — 2007 йылдың 1 ғинуарында, Кипр һәм Мальта 2007 йылда килешеү процедураһын үтә һәм 2008 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Словакия — 2009 йылдың 1 ғинуарында, Эстония — 2011 йылдың 1 ғинуарында, Латвия — 2014 йылдың 1 ғинуарында, Литва 2015 йылдың 1 ғинуарында инә. 2022 йылдың 12 июлендә Европа союзы Советы Хорватияның евроға күсеүе өсөн кәрәкле һуңғы өс хоҡуҡи актты ҡабул итә, был Хорватияға 2023 йылдың 1 ғинуарынан 20-се ағза булырға мөмкинлек бирә. Хаҡтар еврола ла, куналарҙа ла 2022 йылдың 5 сентябренән күрһәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Ил ! Ҡабул итә ! Халҡы ! class="unsortable"| Иҫкәрмә |- | {{Флагификация|Австрия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|8923507}} | |- | {{Флагификация|Бельгия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|11521238}} | |- | {{Флагификация|Болгария}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2026|1|1}} | align="right" | {{Nts|6847402}} | |- | {{Флагификация|Германия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|83019200}} | |- | {{Флагификация|Греция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2001|1|1}} | align="right" | {{Nts|10340064}} | |- | {{Флагификация|Ирландия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5123236}} | |- | {{Флагификация|Испания}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|47394223}} | |- | {{Флагификация|Италия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag of Campione d'Italia.svg|border|22px]] [[Кампионе-д’Италия]] |- | {{Флагификация|Кипр}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|1229087}} |<small>{{flagicon|the Turkish Republic of Northern Cyprus}} [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]<ref>Үҙен-үҙе иғлан иткән [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] ЕС тарафынан танылмаған һәм формаль рәүештә яңы төрөк лираһын ҡуллана, әммә евро ла киң таралған.</ref> |- | {{Флагификация|Латвия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2014|1|1}} | align="right" | {{Nts|1873100}} | |- | {{Флагификация|Литва}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2015|1|1}} |align="right"| {{Nts|2797945}} | |- | {{Флагификация|Люксембург}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|626108}} | |- | {{Флагификация|Мальта}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|514564}} | |- | {{Флагификация|Нидерланды}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|17710600}} | <small>{{флагификация|ABW}}<ref>Аруба аруба флоринын ҡуллана.</ref><br>{{Флагификация|Кюрасао}}<ref name="Caribbean guilder">Әлеге ваҡытта нидерланд антиль гульденын ҡуллана, 2012 йылдың 1 ғинуарында кариб гульденына күсеү планлаштырыла, ул билдәһеҙ ваҡытҡа кисектерелә.</ref><br>{{Флагификация|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br>{{Flagicon|Netherlands}} [[Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба]]<ref>2011 йылдың 1 ғинуарында антиль гульденынан америка долларына күсә.</ref></small> |- | {{Флагификация|Португалия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|10347892}} | |- | {{Флагификация|Словакия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2009|1|1}} | align="right" | {{Nts|5466965}} | |- | {{Флагификация|Словения}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2007|1|1}} | align="right" | {{Nts|2085556}} | |- | {{Флагификация|Финляндия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5550066}} | |- | {{Флагификация|Франция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|68084217}} | <small>{{NCL}}<br>{{PYF}} <br>{{WLF}}</small> |- | {{Флагификация|Хорватия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2023|1|1}} | align="right" | {{Nts|4188853}} | |- | {{Флагификация|Эстония}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2011|1|1}} | align="right" | {{Nts|1331824}} | |-class="sortbottom" |colspan=2| {{Флаг|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" | 347 111 377 | |} === Киңәйеү мөмкинлеге === Европа берлегенең евроны ҡулланмаған илдәре: * {{Флагификация|Венгрия}} * {{Флагификация|Дания}} * {{Флагификация|Польша}} * {{Флагификация|Румыния}} * {{Флагификация|Чехия}} * {{Флагификация|Швеция}} [[Дания]]{{efn|тәүҙә Дания һәм Бөйөк Британия ЕС-тан сығырға уйлай, һуңғыһы сыға}} ғәмәлдәге маастрихт килешеүенән махсус йомшартыу ала. 2011 йылда Дания премьер-министры Ларс Раске Расмуссен илдә евро зонаһына инеү мәсьәләһе буйынса референдум үткәреү мәсьәләһен күтәрә<ref>{{cite web |url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |title=В Дании вновь заговорили о переходе на евро |date=2011-03-04 |access-date=2012-06-01 |publisher=Euro-Coins.News |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2Rikn1?url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. Әммә ул тормошҡа ашмай, ә яңы хөкүмәт әлегә бындай референдум үткәрергә йыйынмай<ref>{{cite web |url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |title=Denmark scraps border-control plans |date=2011-10-13 |access-date=2012-06-01 |lang=en |publisher=European Voice |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2TTvpa?url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. 2011 йылдың 23 октябрендә Бөйөк Британия премьер-министры Дэвид Камерон Бөйөк Британияның еврозонаға инеүгә ҡарата позицияһы үҙгәрешһеҙ ҡала: евроға күсеү булмаясаҡ, ти<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7142306/ |title=Великобритания не перейдет на евро, заявил Кэмерон — Новости Политики. Новости@Mail.ru |access-date=2011-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111111228/http://news.mail.ru/politics/7142306/ |archive-date=2012-01-11 |url-status=dead }}</ref>. === Килешеүһеҙ === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" ! Ил/Территория ! Ҡабул ителә ! Килешеү ! Халҡы |- | {{Флагификация|Косово}} |align="center"| 1 ғинуар 1999 | ағзалыҡ |align="right"| 2 200 000 |- | {{Флагификация|Черногория}} |align="center"| 1 ғинуар 1999 | ағзалыҡ |align="right"| 684 736 |- | {{Флаг|Великобритания}} [[Акротири һәм Декелия]] |align="center"| 1 ғинуар 2008 | юҡ |align="right"| 14 500 |- |} Черногория һәм Косово, евроны ҡулланып, элек немец маркаларын ҡулланған. Улар марка алмаштырылғандан һуң евроға күсә, әммә Европа үҙәк банкы менән килешеү булмай<ref name="IHT use07">[https://web.archive.org/web/20070104055657/http://www.iht.com/articles/2007/01/01/business/euro.php Евро используется в официальных торгах нациями не из еврозоны] [[International Herald Tribune]] (01.01.2007)</ref>. [[Косово Республикаһы|Косово]] шулай уҡ сепаратистар контроле аҫтындағы өлкәләрҙә Сербия динарын ҡуллана<ref>[http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm Косово — экономический профиль] {{Wayback|url=http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm |date=20080217051818 }}{{ref|en}}</ref>. Кипрҙа евро ҡабул ителгәндән һуң, элек кипр фунтын файҙаланған Акротири һәм Декелияның бойондороҡһоҙ өлкәләре лә евроны ҡабул итә. Был өлкәләр Берләшкән короллектең бер өлөшө булып тора, әммә Европа берлегенән ситтә хәрби юрисдикция аҫтында тора. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың закондары, шул иҫәптән валютаһы, [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]нда ҡабул ителгән евроға йүнәлтелә<ref>Theodoulou, Michael (27.12.2007 [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece Euro reaches field that is for ever England] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece |date=20110814104634 }}, Times Online</ref>. == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] [[Категория:Валюта зоналары]] fewxkcsf1chdc0pg6nytytavptsoh7b 1295022 1295020 2026-04-30T09:19:42Z Вәхит 24644 /* Киңәйеү мөмкинлеге */ 1295022 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. Европа валюта союзы 1999 йылдың 1 ғинуарынан, берҙәм Европа валютаһы — евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелгәндән һуң, ғәмәлдә. Ул — донъяла иҡтисади интеграцияның дүртенсе стадияһына күскән беренсе һәм әлегә берҙән-бер төбәк берләшмәһе (ирекле сауҙа зонаһынан, таможня союзынан һәм дөйөм баҙарҙан һуң). Еврозона илдәре Европа үҙәк банкына аҡса-кредит сәйәсәте өлкәһендәге бөтә вәкәләттәрҙе, шул иҫәптән аҡса билдәләре эмиссияһы күләме һәм төп процент ставкаһы кимәле тураһында вәкәләттәрҙе тапшыра. == Барлыҡҡа килеү тарихы == Европа берлегенең Иҡтисади һәм валюта союзы ойошторолғанға тиклем Европала валюта хеҙмәттәшлегенең төрлө формалары ҡулланылған. 1951 йылда [[Көнбайыш Европа]]ның 17 иле үҙ валюталарының конвертацияланыуын тергеҙеү маҡсаты менән Европа түләү союзы ойоштора, ул 1958 йылдың аҙағына үтәлә. Уның тарихы 1988 йылда Европа комиссияһы рәйесе [[Делор Жак|Жак Делор]] етәкселегендәге эшсе төркөм әҙерләгән «Делор доклады» документынан башлана. Төркөм ЕС илдәренә [[Европа иҡтисади берләшмәһе]] эсендә капитал хәрәкәтенә сикләүҙәрҙе тулыһынса бөтөрөргә, финанс баҙарҙарын берләштерергә һәм артабан берҙәм аҡса берәмегенә күсергә кәрәк, тигән һығымтаға килә. 1990 йылдың 1 июленән иҡтисади берләшмә илдәре программаны тормошҡа ашыра башлай. Формаль рәүештә уны 1992 йылдың февралендә ҡул ҡуйылған Европа союзы тураһында килешеү санкциялай. Ул рәсми рәүештә Иҡтисади һәм валюта союзы булдырыу һәм берҙәм валюта индереү маҡсатын иғлан итә. Килешеү Европа советының ағза дәүләттәрҙең иҡтисади сәйәсәтенең төп йүнәлештәре проектын раҫлай һәм уларҙың иҡтисади үҫешен күҙәтә. Ул милли үҙәк банктарҙан һәм валюта союзының аҡса-кредит сәйәсәтен билдәләү хоҡуғына эйә булған Европа үҙәк банктар системаһын (ЕЦБ) булдырыуҙы күҙ уңында тота. Иҡтисади һәм валюта союзы төҙөлөшө өс этапта үтә: — Беренсе этап дауамында (1990 йылдың икенсе яртыһы 1993 йыл) берҙәм эске баҙар формалашыуы тамамлана, ағза илдәрҙең макроиҡтисади күрһәткестәрен яҡынайтыу механизмдары эшләнә һәм ЕС эсендә капитал хәрәкәтен либерализациялау үткәрелә. — Икенсе этаптың (1994—1998 йылдар) бурысына валюта союзының институциональ, административ һәм юридик базаһын әҙерләү инә. 1998 йылдың майында Европа үҙәк банкыһы ойошторола, Ә Европа советы 1999 йылдың ғинуарынан евроға беренсе булып күскән илдәр даирәһен билдәләй. — Өсөнсө этап барышында (1999—2002 йылдар) ЕС илдәре дөйөм иҡтисади һәм берҙәм аҡса-кредит сәйәсәтенә күсә. 1999 йылдың 1 ғинуарынан 11 ЕС дәүләте евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерә<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Ағзалары == 1999 йылда евро валютаһы Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы илдәрендә параллель валюта булараҡ ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелә. 1999 йылда Европа берлегенең 15 иленең 11-е маастрихт критерийҙарын ҡәнәғәтләндерә һәм 1999 йылдың 1 ғинуарында евроны рәсми рәүештә ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индереп, еврозона ойоштора. Греция был критерийҙарға 2000 йылда тап килә башлай һәм 2001 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Реаль тәңкәләр һәм банкноттар 2002 йылдың 1 ғинуарында әйләнешкә индерелә. Словения — 2007 йылдың 1 ғинуарында, Кипр һәм Мальта 2007 йылда килешеү процедураһын үтә һәм 2008 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Словакия — 2009 йылдың 1 ғинуарында, Эстония — 2011 йылдың 1 ғинуарында, Латвия — 2014 йылдың 1 ғинуарында, Литва 2015 йылдың 1 ғинуарында инә. 2022 йылдың 12 июлендә Европа союзы Советы Хорватияның евроға күсеүе өсөн кәрәкле һуңғы өс хоҡуҡи актты ҡабул итә, был Хорватияға 2023 йылдың 1 ғинуарынан 20-се ағза булырға мөмкинлек бирә. Хаҡтар еврола ла, куналарҙа ла 2022 йылдың 5 сентябренән күрһәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Ил ! Ҡабул итә ! Халҡы ! class="unsortable"| Иҫкәрмә |- | {{Флагификация|Австрия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|8923507}} | |- | {{Флагификация|Бельгия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|11521238}} | |- | {{Флагификация|Болгария}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2026|1|1}} | align="right" | {{Nts|6847402}} | |- | {{Флагификация|Германия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|83019200}} | |- | {{Флагификация|Греция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2001|1|1}} | align="right" | {{Nts|10340064}} | |- | {{Флагификация|Ирландия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5123236}} | |- | {{Флагификация|Испания}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|47394223}} | |- | {{Флагификация|Италия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag of Campione d'Italia.svg|border|22px]] [[Кампионе-д’Италия]] |- | {{Флагификация|Кипр}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|1229087}} |<small>{{flagicon|the Turkish Republic of Northern Cyprus}} [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]<ref>Үҙен-үҙе иғлан иткән [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] ЕС тарафынан танылмаған һәм формаль рәүештә яңы төрөк лираһын ҡуллана, әммә евро ла киң таралған.</ref> |- | {{Флагификация|Латвия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2014|1|1}} | align="right" | {{Nts|1873100}} | |- | {{Флагификация|Литва}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2015|1|1}} |align="right"| {{Nts|2797945}} | |- | {{Флагификация|Люксембург}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|626108}} | |- | {{Флагификация|Мальта}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|514564}} | |- | {{Флагификация|Нидерланды}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|17710600}} | <small>{{флагификация|ABW}}<ref>Аруба аруба флоринын ҡуллана.</ref><br>{{Флагификация|Кюрасао}}<ref name="Caribbean guilder">Әлеге ваҡытта нидерланд антиль гульденын ҡуллана, 2012 йылдың 1 ғинуарында кариб гульденына күсеү планлаштырыла, ул билдәһеҙ ваҡытҡа кисектерелә.</ref><br>{{Флагификация|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br>{{Flagicon|Netherlands}} [[Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба]]<ref>2011 йылдың 1 ғинуарында антиль гульденынан америка долларына күсә.</ref></small> |- | {{Флагификация|Португалия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|10347892}} | |- | {{Флагификация|Словакия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2009|1|1}} | align="right" | {{Nts|5466965}} | |- | {{Флагификация|Словения}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2007|1|1}} | align="right" | {{Nts|2085556}} | |- | {{Флагификация|Финляндия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5550066}} | |- | {{Флагификация|Франция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|68084217}} | <small>{{NCL}}<br>{{PYF}} <br>{{WLF}}</small> |- | {{Флагификация|Хорватия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2023|1|1}} | align="right" | {{Nts|4188853}} | |- | {{Флагификация|Эстония}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2011|1|1}} | align="right" | {{Nts|1331824}} | |-class="sortbottom" |colspan=2| {{Флаг|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" | 347 111 377 | |} === Киңәйеү мөмкинлеге === Европа берлегенең евроны ҡулланмаған илдәре: * {{Флагификация|Венгрия}} * {{Флагификация|Дания}} * {{Флагификация|Польша}} * {{Флагификация|Румыния}} * {{Флагификация|Чехия}} * {{Флагификация|Швеция}} [[Дания]]{{efn|тәүҙә Дания һәм Бөйөк Британия ЕС-тан сығырға уйлай, һуңғыһы сыға}} ғәмәлдәге [[Маастрихт договоры|Маастрихт килешеүе]]нән махсус йомшартыу ала. 2011 йылда Дания премьер-министры Ларс Раске Расмуссен илдә евро зонаһына инеү мәсьәләһе буйынса референдум үткәреү мәсьәләһен күтәрә<ref>{{cite web |url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |title=В Дании вновь заговорили о переходе на евро |date=2011-03-04 |access-date=2012-06-01 |publisher=Euro-Coins.News |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2Rikn1?url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. Әммә ул тормошҡа ашмай, ә яңы хөкүмәт әлегә бындай референдум үткәрергә йыйынмай<ref>{{cite web |url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |title=Denmark scraps border-control plans |date=2011-10-13 |access-date=2012-06-01 |lang=en |publisher=European Voice |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2TTvpa?url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. 2011 йылдың 23 октябрендә Бөйөк Британия премьер-министры Дэвид Камерон Бөйөк Британияның еврозонаға инеүгә ҡарата позицияһы үҙгәрешһеҙ ҡала: евроға күсеү булмаясаҡ, ти<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7142306/ |title=Великобритания не перейдет на евро, заявил Кэмерон — Новости Политики. Новости@Mail.ru |access-date=2011-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111111228/http://news.mail.ru/politics/7142306/ |archive-date=2012-01-11 |url-status=dead }}</ref>. === Килешеүһеҙ === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" ! Ил/Территория ! Ҡабул ителә ! Килешеү ! Халҡы |- | {{Флагификация|Косово}} |align="center"| 1 ғинуар 1999 | ағзалыҡ |align="right"| 2 200 000 |- | {{Флагификация|Черногория}} |align="center"| 1 ғинуар 1999 | ағзалыҡ |align="right"| 684 736 |- | {{Флаг|Великобритания}} [[Акротири һәм Декелия]] |align="center"| 1 ғинуар 2008 | юҡ |align="right"| 14 500 |- |} Черногория һәм Косово, евроны ҡулланып, элек немец маркаларын ҡулланған. Улар марка алмаштырылғандан һуң евроға күсә, әммә Европа үҙәк банкы менән килешеү булмай<ref name="IHT use07">[https://web.archive.org/web/20070104055657/http://www.iht.com/articles/2007/01/01/business/euro.php Евро используется в официальных торгах нациями не из еврозоны] [[International Herald Tribune]] (01.01.2007)</ref>. [[Косово Республикаһы|Косово]] шулай уҡ сепаратистар контроле аҫтындағы өлкәләрҙә Сербия динарын ҡуллана<ref>[http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm Косово — экономический профиль] {{Wayback|url=http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm |date=20080217051818 }}{{ref|en}}</ref>. Кипрҙа евро ҡабул ителгәндән һуң, элек кипр фунтын файҙаланған Акротири һәм Декелияның бойондороҡһоҙ өлкәләре лә евроны ҡабул итә. Был өлкәләр Берләшкән короллектең бер өлөшө булып тора, әммә Европа берлегенән ситтә хәрби юрисдикция аҫтында тора. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың закондары, шул иҫәптән валютаһы, [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]нда ҡабул ителгән евроға йүнәлтелә<ref>Theodoulou, Michael (27.12.2007 [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece Euro reaches field that is for ever England] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece |date=20110814104634 }}, Times Online</ref>. == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] [[Категория:Валюта зоналары]] 7te2zyy3zpoobpg19jdtq48cse6jqog Категория:Валюта зоналары 14 200588 1294972 2026-04-29T18:01:17Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Основная статья по теме категории|Валюта зонаһы}} [[Категория:Сауҙа блоктары]] [[Категория:Илдәр буйынса аҡсалар| ]] 1294972 wikitext text/x-wiki {{Основная статья по теме категории|Валюта зонаһы}} [[Категория:Сауҙа блоктары]] [[Категория:Илдәр буйынса аҡсалар| ]] 5ns43ge1lbqb2e4xa4u5m84hkb46zkk Нормандар 0 200589 1294973 2026-04-29T18:01:45Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} [[Файл:WikingerKarte.jpg|мини|300пкс|Расселение и походы [[Викинги|викингов]] в VIII—X веках]] '''Норма́нны''' ({{lang-la|Normanni}} {{lang-de|Normannen}}, {{lang-en|Normans}}, {{lang-nrm|Normaunds}}, {{lang-fr|Normands}}) — VIII-XI быуаттарҙа [[Көнбайыш Европа |Көнбайыш Европа]] дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән [... 1294973 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=29 апрель 2026}} [[Файл:WikingerKarte.jpg|мини|300пкс|Расселение и походы [[Викинги|викингов]] в VIII—X веках]] '''Норма́нны''' ({{lang-la|Normanni}} {{lang-de|Normannen}}, {{lang-en|Normans}}, {{lang-nrm|Normaunds}}, {{lang-fr|Normands}}) — VIII-XI быуаттарҙа [[Көнбайыш Европа |Көнбайыш Европа]] дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән [[Диңгеҙ юлбаҫарҙары|диңгеҙ юлбаҫарҙары]] [[древние скандинавы|боронғо скандинав]]тарға ҡарата ҡулланылған термин. Скандинав ҡәбиләләренең бер өлөшө — [[Дания|дан]]дар — Францияның төньяҡ яр буйында төпләнә, унда франктарҙан номиналь вассал бойондороҡлолоғон таный. Икенсе өлөшө, башлыса норвегтар, Көнсығыш Англияла төпләнә, унда урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинавтар [[Киевская Русь|боронғо Рус дәүләте]]нең башланғыс тарихында мөһим роль уйнаған варягтар булған (ҡара: Норман теорияһы). == Этимологияһы == Название происходит от [[французский язык|французского]] ''Normans/Normanz'', множественного числа от ''Normant''<ref>{{cite book | first = TF | last = Hoad | title = The Concise Oxford Dictionary of English Etymology | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxfordshire, England | year = 1993 | isbn = 978-0192830982 | page = [https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 315] |url=https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 }}</ref> (современное французское ''normand''), которое, в свою очередь, заимствовано из [[Нижнефранкские диалекты|нижнефранкского]] ''Nortmann'' «норманн»{{sfn|Dauzat, Dubois & Mitterand|1971|p=497}} или непосредственно из [[Древнескандинавский язык|древнескандинавского]] ''Norðmaðr'', [[Латинизация имён|латинизированного]] как ''Nortmannus'', ''Normannus'' или ''Nordmannus'' (зафиксировано в [[Средневековая латынь|средневековой латыни]], IX век) и означающего «норманн, [[викинг]]»<ref>{{cite web |url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |title=Etymologie de Normand |publisher=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales |lang=fr |access-date=2011-04-22 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130052010/http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |url-status=live }}</ref>. == Экспансия норманнов == {{Main|Викинги}} [[Бенедиктинцы|Бенедиктинский]] монах и историк XI века [[Малатерра, Гоффредо|Гоффредо Малатерра]] характеризовал норманнов следующим образом: {{начало цитаты}}Отличительными чертами их были хитрость, презрение к собственному наследству в надежде обрести большее, стремление к наживе и господству, склонность к подражанию во всех отношениях, стремление к золотой середине между расточительностью и жадностью, то есть, возможно, объединение, этих двух, казалось бы, противоположных качеств. Их главные люди были особенно расточительны из-за своего желания получить хорошую репутацию. Кроме того, они были народом, искусным в лести, склонным к изучению красноречия, так что даже юноши были ораторами, народом совершенно необузданным, если его не сдерживало иго правосудия. Они терпеливо переносили труд, голод и холод всякий раз, когда судьба им это указывала, увлекались охотой и [[соколиная охота|соколиной охотой]], наслаждались лошадьми, всем оружием и военными одеяниями{{Sfn|Gunn|1975}}.{{конец цитаты}} Норманны — участники морских походов на территорию франков конца VIII — середины XI веков. Историки описывают норманнов как людей жадных, воинственных, выносливых, красноречивых, склонных к смешиванию с чужеродным населением. Первый период экспансии норманнов (конец VIII—IX вв.) характеризовался разрозненными экспедициями против Франкского государства, нападениями на берега Англии, Шотландии, Ирландии и их переселениями на [[Оркнейские острова|Оркнейские]], [[Фарерские острова|Фарерские]], [[Гебридские острова|Гебридские]] и [[Шетландские острова]], несколько позднее — в [[Исландия|Исландию]]. С конца IX века на Францию и Англию нападают более крупные отряды норманнов, переходящие от грабежа и сбора дани к заселению завоёванных территорий. В Северной Франции они основывают [[Нормандия (герцогство)|Герцогство Нормандия]] (911 г.), покоряют северо-восточную Англию. В начале XΙ века вся [[Англия]] уже была подчинена [[король Дании|датским королям]]. Походы норманнов прекратились около середины ΧΙ века. Потомки норманнов — выходцы из Нормандии — подчинили во 2-й половине ΧΙ века Англию ([[Нормандское завоевание Англии]], 1066 год), а также [[Нормандское завоевание Южной Италии|Южную Италию]] и [[Сицилия|Сицилию]], основав здесь (1130 г.) [[Сицилийское королевство]]. === Франция === [[Файл:Blason Duché de Normandie.svg|thumb|180px|Герб герцогов Нормандии]] [[Файл:Normannen.png|thumb|right|Владения [[Герцогство Нормандия|нормандцев]] в 1130 году]] {{main|Герцогство Нормандия}} [[Дания|Датские]] и [[Норвегия|норвежские]] [[викинги]] во второй половине IX века под предводительством [[Роллон|Рольфа Пешехода]] начали оккупировать северную землю Франции, называемую сейчас [[Нормандия]]. В 911 году [[Карл III Простоватый]] согласился признать норманскими земли в устье [[Сена (река)|Сены]]. Рольф принял франкское имя Роллон и принёс [[вассал]]ьную присягу королю франков [[Карл III Простоватый|Карлу]], став первым [[герцог Нормандии|герцогом Нормандским]]. Норманны приняли [[христианство]], перенимали [[старонормандский язык|французский язык]] и культуру, смешивались с местным населением. Складывалась народность, не совсем идентичная ни скандинавским предшественникам, ни французским соседям. Территория [[Нормандия|Нормандии]] примерно соответствует территории старой церковной провинции [[Руан]] или [[Нейстрия|Нейстрии]] и не обладает естественными границами. Её населяли в основном [[галло-римляне]]. Также там проживали в небольшом количестве [[франки]] и представители других [[германские племена|германских племён]] и поселенцев-[[викинги|викингов]], начавших прибывать в 880-е годы. В X веке первоначально разрушительные набеги банд норманнов по рекам [[Галлия|Галлии]] постепенно превратились в овладение землями с постоянным их заселением, с участием женщин и детей, строительством замков и крепостей. И хотя со временем норманны-переселенцы были ассимилированы французами, даже спустя много веков среди жителей Нормандии и северных областей Франции был высок процент блондинов, выделяющихся среди французов (как правило, темноволосых). Норманны восприняли [[феодализм|феодальные доктрины]] франков и развили их в Нормандии и Англии в стройную систему. === Англия === Со второй половины VIII века и до середины XI века [[Англия]] подвергалась яростным и многочисленным набегам норманнов, вначале из [[Норвегия|Норвегии]], затем также из [[Дания|Дании]]. И норвежцы, и датчане были известны в Англии под именем [[даны]]. В 842 году норманны сожгли [[Лондон]], в 860 году захватили все северо-восточное побережье Англии, в 871 году повторно захватили Лондон, вынудив короля [[Альфред Великий|Альфреда Великого]] бежать на юг. Захваченная норманнами территория Восточной Англии подверглась сплошной датско-норвежской колонизации и в дальнейшем получила название полосы датского права или [[Денло]] ({{lang-en|Dane Law}}). В полосе Денло утвердились собственные правовая и административно-территориальная системы скандинавского происхождения, резко отличавшихся от применявшихся на остальной территории страны. Правовая специфика полосы Денло сохранялась на протяжении бо́льшей части [[Средние века|Средневековья]] и способствовала принятию в англосаксонском обществе ряда скандинавских правовых институтов, в частности [[присяжные|суда присяжных]]. Со временем пришельцы-норманны смешались с местным населением, приняли христианство и усвоили местный язык и обычаи. Набеги норманнов тяжело отражались на положении англо-саксонских крестьян, чьи хозяйства часто дотла разорялись. Крестьяне были вынуждены платить специальный поземельный налог («[[датские деньги]]»), учреждённый Альфредом Великим, на борьбу с норманнами, и лично участвовать в строительстве оборонительных сооружений и в несении сторожевой и военной службы. Альфреду Великому и его ближайшим преемникам удалось на некоторое время сдержать натиск норманнов и даже оттеснить их далеко к северо-востоку. Но в конце X века нашествие норманнов возобновилось с новой силой, на этот раз из Дании. Король Дании и Норвегии [[Свен Вилобородый]] в 1013 году захватил Лондон и был провозглашен королём Англии. Низложенный король [[Этельред II Неразумный]] бежал в [[Нормандия|Нормандию]]. Однако Свен в этом походе умер (1014). Титул короля Англии перешёл к младшему сыну Свена [[Кнуд I Великий|Кнуду I]], участвовавшему в походе. Титулы короля Дании и короля Норвегии унаследовал старший брат Кнуда [[Харальд II (король Дании)|Харальд II]]. Датское войско вернулось в Данию. В том же 1014 году Этельред II, возвратившийся из изгнания, был восстановлен на престоле. Кнуд вынужден был бежать в Данию. Собрав и снарядив, при помощи Харальда II, войско и флот, он в 1015 году снова отправился в Англию и в октябре 1016 года добился возвращения себе титула короля Англии. «Датские деньги» теперь были значительно увеличены и использовались королём для организации обороны Англии от других норманнов. Датская знать заняла ведущие позиции при дворе и получила много земель на юге Англии. Кнуд I умер в 1035 году, к тому времени соединявший титулы короля Англии, Дании и Норвегии. После него Англией правили один за другим два его сына — [[Гарольд I (король Англии)|Гарольд I]] (1035—1040) и [[Хардекнуд]] (1040—1042). На этом правление датских королей в Англии закончилось. Королём Англии стал сын Этельреда II Эдуард, известный как [[Эдуард Исповедник]]. Власть Эдуарда была слабой. Знать англо-датского происхождения держалась датской ориентации. Другая часть знати во главе с королём искала союза с [[Нормандия (герцогство)|нормандским]] герцогом [[Вильгельм Завоеватель|Вильгельмом]]. В первой половине правления Эдуарда (до 1048 года) угроза норвежского вторжения вынуждала Англию содержать в постоянной боевой готовности большой военный флот, но в 1048 году флот был распущен и «датские деньги» отменены. После смерти бездетного Эдуарда (1066) знать на собрании избрала королём [[Уэссекс]]кого [[эрл]]а (графа) англо-датского происхождения Гарольда Годвинсона, коронованного под именем [[Гарольд II]]. Династическим кризисом в Английском королевстве воспользовались одновременно два государя соседних с Англией государств — королевства Норвегия и герцогства Нормандия. Норвежский король [[Харальд III Суровый]], ссылаясь на мнимое завещание [[Хардекнуд]]а, заявил свои претензии на английскую корону, и в сентябре 1066 года организовал последнее массовое вторжение скандинавов в Англию. Пользуясь отсутствием у Англии военного флота, норвежцы беспрепятственно высадились в Восточной Англии вблизи Йорка. К Харальду III присоединился мятежный брат Гарольда II [[Тостиг|Тостиг Годвинсон]] со своими отрядами и кораблями. Норвежцы в союзе с мятежниками разгромили местное ополчение и оккупировали Йоркшир, где в то время не было королевских войск. Жители Йорка признали Харальда III своим королём и открыли перед ним городские ворота, благодаря чему избежали штурма города. Гарольд II, оставив в тылу незащищённое южное побережье Англии, выступил с войском против норвежцев, полностью разгромил их и очистил от них Восточную Англию. Харальд III и Тостиг Годвинсон [[битва при Стамфорд-Бридже|погибли в бою]]; остатки разбитого норвежского войска на уцелевших кораблях удалились в Норвегию. [[Файл:BayeuxTapestry39.jpg|мини|300пкс|Сцена [[Нормандское завоевание Англии|прибытия нормандцев в Англию]] с [[Гобелен из Байё|гобелена из Байё]], изображающая [[Langskip|длинные корабли]]]] Тем временем герцог Вильгельм Нормандский с большим войском, состоящим из рыцарей Нормандии и других французских земель, пересёк [[Ла-Манш]] и двинулся на Лондон. Предлогом для вторжения в Англию послужила данная ранее клятва Гарольда Годвинсона Вильгельму Нормандскому признать последнего наследником Эдуарда Исповедника. Гарольд II с имевшимся при нём войском выступил из Йоркшира навстречу Вильгельму, по дороге собирая ополчение. [[битва при Гастингсе|В битве при Гастингсе]] Вильгельм разбил войско Гарольда, занял Лондон и был [[Нормандское завоевание Англии|провозглашен королём Англии]]. Место старой англосаксонской и англодатской знати заняла новая французская знать. В правление Вильгельма (умер в 1087 году), восстановившего «датские деньги», новый натиск норманнов на Англию был успешно отражён и в конце концов их набеги окончательно прекратились. Вместо скандинавского влияния в Англии утвердилось [[Англонормандская монархия|французское влияние]]. === Шотландия === Норманны, активно колонизовавшие с конца VIII века Восточную Англию и Ирландию, меньше внимания уделяли Шотландии. Норвежская колонизация коснулась только островов, прилегающих к Шотландии — [[Оркнейские острова|Оркнейских]], [[Шетландские острова|Шетландских]] и [[Гебридские острова|Гебридских]], а также западного и северного побережья Шотландии. На захваченных территориях норманны создали опорные пункты для нападения на Ирландию. Норвежцы принесли с собой свой язык — западно-норвежский [[норн]] — и свои законы. На Шетландских островах норн существовал в качестве разговорной речи до XIX века. Проживавшие на этих территориях до прихода норвежцев [[пикты]] были частью ассимилированы, частью истреблены. В конце правления короля [[Харальд I Прекрасноволосый|Харальда I Прекрасноволосого]] (начало X в.) захваченные норвежцами острова, западное побережье и север основной части Шотландии — [[Кейтнесс]] и [[Сазерленд (Шотландия)|Сазерленд]] — формально вошли в состав Норвегии, образовав, вместе с [[Фарерские острова|Фарерскими островами]], [[графство Оркни]]. В конце X века графство Оркни было христианизировано — раньше, чем христианство утвердилось в Скандинавии. Шотландским королям лишь в середине XIII в., когда Шотландия уже находилась под [[Англонормандская монархия|англонормандским]] влиянием, удалось остановить норвежскую экспансию и [[Пертский договор|вернуть]] себе Гебридские острова и всё побережье основной части Шотландии. Тем самым, период присутствия норманнов на Британских островах подошёл к концу. Ещё через 200 лет Шотландской короне были переданы Шетландские и Оркнейские острова. === Ирландия === Захватив в VIII веке Шетландские, Оркнейские и Гебридские острова, норманны начали грабительские набеги (продолжавшиеся около 200 лет) на ирландскую территорию, и вскоре перешли к созданию поселений в Ирландии. В 798 году норвежцы поселились в районе [[Дублин]]а, а с 818 года приступили к колонизации южного побережья, создав поселения у нынешних городов [[Уэксфорд (город)|Уэксфорд]] и [[Корк]]. В [[Ольстер]]е норманны завладели церковной столицей Ирландии — городом [[Арма]], а на западе основали колонию, ставшую впоследствии городом и портом [[Лимерик]], при впадении реки [[Шаннон (река, Ирландия)|Шаннон]] в [[эстуарий]], глубоко врезающийся внутрь острова. Опираясь на эти поселения, норманны совершали многочисленные грабительские экспедиции, проникая по рекам во внутренние области острова. Главным объектом грабежей стали наиболее богатые и развитые южная и восточная части Ирландии. В первой половине IX века один из вождей норманнов [[Тургейс]] фактически держал в подчинении значительную часть острова. Своей столицей Тургейс сделал город [[Атлон (город)|Атлон]] на реке Шаннон, у озера [[Лох Ри]]. Засилье чужеземцев привело к освободительной борьбе ирландцев, которая особенно усилилась в начале XI века. Борьбу возглавили местные вожди — король [[Манстер]]а [[Бриан Бору]] и правитель [[Мит]]а [[Малахий]]. Малахий нанёс поражение норманнским отрядам и выбил норманнов из Дублина. В 998 году Малахий был признан королём Ольстера, уступив Бриану Дублин, а с 1002 году и титул ард-ри (Верховного короля) Ирландии. Бриан провёл политическую реформу, пытался ужесточить налоговую систему, построил много крепостей на реке Шаннон, создал сильный флот, готовясь к предстоящим битвам за освобождение Ирландии от норманнов. За попытку ввести обложение скотом на общие нужды он получил прозвище Бриан Байроме, что означало «собиратель скота»<ref name=":0">{{Книга|автор=Гольман Л. И.|заглавие=История Ирландии|ответственный=|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Мысль|год=1980|страницы=23|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. В конце 1013 года, воспользовавшись мятежом, поднятым против Бриана правителем Дублина, норманны стали стягивать силы, послав за подкреплениями на Оркнейские острова, в Норвегию и в Данию. [[Битва при Клонтарфе|Решающее сражение]] произошло в 1014 году вблизи [[Дублин]]а у Воловьего луга (ныне [[Клонтарф]]). Норманны и союзные им сепаратисты были полностью разгромлены. 88-летний Бриан в этой битве погиб. В результате битвы при Клонтарфе Ирландия была освобождена от иноземного ига. Разбойные набеги норманнов случались и после битвы при Клонтарфе, но стали более редкими и менее опасными. Двухсотлетнее господство и грабительские набеги норманнов нанесли Ирландии огромный ущерб и затормозили её экономическое и социальное развитие. Если в соседних странах к этому времени начало развиваться товарное производство, то в Ирландии сохранялось традиционное патриархальное общество с натуральным хозяйством<ref name=":0" />. === Средиземноморье === Достоверно известны, как минимум, два похода, во время которых корабли норманнов прошли через [[Гибралтарский пролив]] в [[Средиземное море]]. Первый был совершен около [[860 год]]а легендарным датским конунгом [[Гастинг|Хастингом]], войско которого, спустившись по [[Сена|Сене]] и [[Луара|Луаре]], сначала разорило [[Париж]], затем проникло на Пиренейский полуостров, а после достигло берегов [[Лигурия|Лигурии]], где разорило древний город [[Луни (город)|Луна]], ошибочно принятый Хастингом за Рим<ref>''[[Херрман, Йоахим|Херрман Йоахим]].'' [http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml Славяне и норманны в ранней истории Балтийского региона] {{Wayback|url=http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml |date=20171217014550 }} // Славяне и скандинавы: Сб. — {{М}}, 1986. — С. 44.</ref>. Второй, более масштабный, датируется приблизительно [[860 год]]ами и приписывается полулегендарному королю [[Швеция|Швеции]] [[Бьёрн Железнобокий|Бьёрну Железнобокому]]. Норманны разграбили побережье [[Северная Африка|Северной Африки]], [[Валенсия|Валенсию]], [[Балеарские острова]], [[Прованс]] и северо-западную [[Италия|Италию]] и беспрепятственно вернулись обратно. Описания обоих походов основаны на легендах и, возможно, представляют собой две версии изложения одних и тех же событий. Норманны попадали в Средиземноморье и другим путём — в качестве [[Варяжская стража|наёмников]] в составе [[Армия Византийской империи|византийских войск]]. В частности, в XI веке отряды наёмников-скандинавов участвовали в войнах [[Византийская империя|Византии]] против [[Нормандия (герцогство)|нормандцев]] и сицилийских [[Сицилийский эмират|арабов]] за [[Нормандское завоевание Южной Италии|Южную Италию]]<ref>''Серен Е. А.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf Эмиграция норманнов в Византию и «Тагмы франков» (XI в.)] {{Wayback|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf |date=20180428121757 }} // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2001. — Вып. 32. — С. 163—164.</ref>. В Византию норманны [[Путь из варяг в греки|проникали через]] [[Русь]]<ref>''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Язычество Древней Руси. — М.: Наука, 1987. — С. 383.</ref><ref>''[[Мельникова, Елена Александровна|Мельникова Е. А.]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: К истории названия «варяг» // Славяноведение. — 1994. — № 2. — С. 56—68.</ref>. == Язык == Норманны говорили на [[древнескандинавский язык|древнескандинавском языке]], который сформировался приблизительно к VIII веку и просуществовал приблизительно до XIV века. Древнескандинавский язык распадался на два [[диалект]]а: восточный и западный. На базе западного диалекта развились норвежский, фарерский и исландский языки, а также вымерший к XIX веку [[норн]]. Восточный диалект распался на шведский и датский языки. В странах, где норманнские поселенцы смешивались с местным населением, древнескандинавский язык не сохранился и не развился в самостоятельные языки, но оказал большее или меньшее влияние на местные языки или их региональные варианты. В Нормандии взаимодействие местных старофранцузских говоров с древнескандинавским языком привело к формированию нормандского языка, который можно рассматривать как региональный вариант старофранцузcкого языка. В меньшей степени влияние древнескандинавского языка проявляется в кельтских языках Британских островов — [[Гэльский язык|гэльском]], ирландском, мэнском. Английский язык испытал мощное влияние древнескандинавского языка как непосредственно от норманнов в период VIII—XI веков, так и опосредовано через нормандский язык, который (в англонормандском варианте) был государственным языком Англии при королях нормандской династии и первых королях династии [[Плантагенет]]ов (с середины XI века до приблизительно XIV века). На шотландский региональный вариант английского языка дополнительно наложилось влияние шотландского (кельтского) субстрата, также в своё время испытавшего скандинавское влияние. == В астрономии == В честь норманнов назван [[астероид]] [[(1256) Норманния]], открытый 8 августа 1932 года немецким астрономом [[Райнмут, Карл Вильгельм|Карлом Райнмутом]] в [[Гейдельбергская обсерватория|Гейдельбергской обсерватории]]. == Примечания == {{примечания}} {{Викисловарь|норманн}} == Литература == {{refbegin|2}} * ''[[Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]'' Норманны и Киевская Русь / Науч. ред. О. Л. Губарев. — {{М}}: Новое литературное обозрение, 2018. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4448-0722-4. * ''[[Анохин, Генрих Иосифович|Анохин Г. И.]]'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М.: Наука, 1989. — С. 164—194. * ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' Викинги / Под ред. А. А. Хлевова. — {{СПб}}: Евразия, 2003. — 320 с. — (Barbaricum). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2. * ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — (Corpus). * ''Барлоу Фрэнк.'' Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — (Clio). — ISBN 978-5-8071-0240-1. * {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}} * ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — (Мировая история. Цивилизации и Этносы). * ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества). * ''Викинги. Набеги с севера:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3. * ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Подлинная история Руси). — ISBN 978-5-699-56960-1. * ''Горелов М. М.'' Датское и нормандское завоевания Англии в XI веке. — СПб.: Алетейя, 2007. — 176 с. — (Pax Britannica). — ISBN 978-5-91419-018-4. * ''Граветт Кристофер, Николь Дэвид.'' Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23549-0. * ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с. * ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9. * ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 448 с. * ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 301 с. * ''Джуэтт Сара Орне.'' Завоевание Англии норманнами. Минск: Харвест, 2003. — 304 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 985-13-1652-0. * ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — (Темная сторона истории). — ISBN 978-5-699-84607-8. * ''Дуглас Дэвид Ч.'' Норманны: от завоеваний к достижениям. 1050—1100 гг. / Пер. с англ. Е. С. Марнициной. Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 416 с. — (Clio). — ISBN 5-8071-0126-X. * {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}} * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с. * ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «АСТ», 2003. — 176 с. — (История. Открытие). * ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — (Народы Земли). * {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе|место=Л.|издательство=Изд-во ЛГУ|год=1985|страниц=286|тираж=10000}} * ''[[Ловмяньский, Хенрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с. * ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — (Barbaricum). * ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 368 c. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 400 с. * [https://www.historicalreporter.ru/upload/iblock/1ed/1edb9cc841cc81fa01ad06249741255c.pdf Нормандцы — миграция и трансформация] // Исторический вестник. — № 40. — 2022. * ''Рекс Питер.'' 1066. Новая история нормандского завоевания / Пер. с англ. И. И. Хазановой. — СПб.: Евразия, 2000. — 336 с.: ил. — (Clio). — ISBN 978-5-91852-052-9. * ''[[Роуч, Леви|Роуч Леви]].'' Империи норманнов: Создатели Европы / Пер. с англ. Е. В. Поникарова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — 384 с. — (Страдающее Средневековье). — ISBN 978-5-00139-758-8. * ''Роэсдаль Эльсе.'' Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с. * ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР». * ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. — ISBN 978-5-4448-0147-5. * ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 239 с. * ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982] * ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — (Clio Expansiva). — ISBN 5-8071-0104-9. * ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' Походы викингов / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — (Историческая библиотека). * ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с. * ''Фетисов А. А., Щавелев А. С.'' Викинги. Между Скандинавией и Русью. — М.: Вече, 2009. — 336 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-2840-1. * ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска). * ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с. * ''Шартран Р., Николь Д., Граветт К.'' и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3. * {{Citation | first1 = Albert | last1 = Dauzat | first2 = Jean | last2 = Dubois | first3 = Henri | last3 = Mitterand | title = Larousse étymologique |trans-title=Etymological Larousse | publisher = Larousse | year = 1971 | lang = fr |ref=Dauzat, Dubois & Mitterand}} * {{Citation | last = Gunn | first = Peter | title = Normandy: Landscape with Figures | place = London | publisher = Victor Gollancz | year = 1975 |ref=Gunn}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Скандинавтар]] [[Категория:Шотландия тарихы]] [[Категория:Ирландия тарихы]] [[Категория:Исландия тарихы]] [[Категория:Викингтар йәмғиәте]] [[Категория:Италияның хәрби тарихы]] [[Категория:Нормандия тарихы]] k046v3n1ac7brlvhoda63b633b0ompe 1294981 1294973 2026-04-29T19:17:10Z Akkashka 14326 1294981 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=29 апрель 2026}} {{Ук}} [[Файл:WikingerKarte.jpg|мини|300пкс|[[Викинги|викинг]]тарҙың VIII—X быуаттарҙа таралып ултырыуы һәм походтары]] '''Нормандар''' ({{lang-la|Normanni}} {{lang-de|Normannen}}, {{lang-en|Normans}}, {{lang-nrm|Normaunds}}, {{lang-fr|Normands}}) — VIII-XI быуаттарҙа [[Көнбайыш Европа |Көнбайыш Европа]] дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән [[Диңгеҙ юлбаҫарҙары|диңгеҙ юлбаҫарҙары]] [[древние скандинавы|боронғо скандинав]]тарға ҡарата ҡулланылған термин. Скандинав ҡәбиләләренең бер өлөшө — [[Дания|дан]]дар — Францияның төньяҡ яр буйында төпләнә, унда франктарҙан номиналь вассал бойондороҡлолоғон таный. Икенсе өлөшө, башлыса норвегтар, Көнсығыш Англияла төпләнә, унда урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинавтар [[Киевская Русь|боронғо Рус дәүләте]]нең башланғыс тарихында мөһим роль уйнаған варягтар булған (ҡара: Норман теорияһы). == Этимологияһы == Исеме [[Француз теле|француз]] ''Normans/Normanz'', ''Normant'' һүҙенең күплек формаһы<ref>{{cite book | first = TF | last = Hoad | title = The Concise Oxford Dictionary of English Etymology | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxfordshire, England | year = 1993 | isbn = 978-0192830982 | page = [https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 315] |url=https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 }}</ref> (хәҙерге француз ''normand'') күплек һанынан килеп сыҡҡан, ул, үҙ сиратында, [[Нижнефранкские диалекты|түбәнге франк]] Nortmann «норманн»{{sfn|Dauzat, Dubois & Mitterand|1971|p=497}} һүҙенән йәки туранан-тура [[Древнескандинавский язык|боронғо скандинав]] Norðmaðr һүҙенән алынған, [[Латинизация имён|латинлаштырылған]] Nortmannus, Normannus йәки Nordmannus ([[Средневековая латынь|урта быуат латин телендә]] теркәлгән, IX быуат) һәм «норманн, [[викинг]]» тигәнде аңлата<ref>{{cite web |url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |title=Etymologie de Normand |publisher=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales |lang=fr |access-date=2011-04-22 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130052010/http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |url-status=live }}</ref>. == Экспансия норманнов == {{Main|Викинги}} XI быуатта йәшәгән [[Бенедиктинцы|бенедикт]] монахы һәм тарихсыһы [[Малатерра, Гоффредо|Гоффредо Малатерра]] нормандарҙы түбәндәгесә ҡылыҡһырлаған: {{начало цитаты}}Уларҙың айырыуса үҙенсәлектәре булып хәйләкәрлек, күберәк табыш алыу һәм хакимлыҡ итеү өмөтө менән үҙ мираҫына кәмһетеү, бөтә яҡтан да өлгө алыуға ынтылыш, сарыфсыл һәм ҡомһоҙлоҡ араһында алтын урталыҡҡа ынтылыш, йәғни, бәлки, был ике ҡапма-ҡаршы сифатты берләштереү тора. Уларҙың төп кешеләре, яҡшы күренеклелек (репутация) алыу теләге арҡаһында, тапҡанын айырыуса әрәм-шәрәм итеүсән. Бынан тыш, улар ялған маҡтауға, телмәр оҫталығын өйрәнеүгә ынтылышлы халыҡ: хатта егеттәре лә оратор һәләтенә эйә, әгәр уны ғәҙеллек иҙеүе тотҡарламаһа, бөтөнләй ҡырағай, тыйып булмаҫлыҡ, халыҡ. Улар, әгәр яҙмыштары күрһәтһә, хеҙмәтте, аслыҡты һәм һыуыҡты түҙемлек менән кисерә, һунарсылыҡ һәм ыласын менән һунарсылыҡ менән мауыға, аттарҙан, бөтә ҡоралдарҙан һәм хәрби кейемдәрҙән ләззәт ала{{Sfn|Gunn|1975}}.{{конец цитаты}} Нормандар VIII быуат аҙағында-XI быуат уртаһындағы франктар территорияһына диңгеҙ походтарында ҡатнаша. Тарихсылар нормандарҙы ҡомһоҙ, һуғышсан, сыҙамлы, һүҙгә оҫта, сит халыҡ менән ҡушылырға әүәҫ кешеләр тип һүрәтләй. Нормандарҙың экспансияһының беренсе осоро (VIII-IX быуат аҙағы) Франк дәүләтенә ҡаршы тарҡау экспедициялар, Англия, Шотландия, Ирландия ярҙарына һөжүмдәр һәм уларҙың [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Фарерские острова|Фарер]], [[Гебридские острова|Гебрид]] һәм [[Шетланд утрауҙары]]на, бер аҙ һуңыраҡ — [[Исландия |Исландия]]ға күсенеүҙәре менән характерлана. IX быуат аҙағында Францияға һәм Англияға талауҙан һәм яһаҡ йыйыуҙан яуланған территорияларға күсеп ултырыуға күскән норманндарҙың ҙур отрядтары һөжүм итә. Төньяҡ Францияла улар [[Нормандия (герцогство)|Герцогство Нормандия]] Герцоглығына нигеҙ һала (911 йыл), төньяҡ-көнсығыш Англияны яулап ала. XI быуат башында бөтә [[Англия]] [[король Дании|датским королдәренә]] буйһона. Нормандарҙың походтары ΧΙ быуат уртаһында туҡтатыла. Нормандтарҙың вариҫтары — Нормандиянан сыҡҡандар — ΧΙ быуаттың 2-се яртыһында Англияны буйһондора ([[Англияны нормандтарҙың баҫып алыуы, 1066 йыл), шулай уҡ нормандтарҙың [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] һәм [[Сицилия|Сицилия]]ны баҫып алыуы, бында [[Сицилия короллеге]]нә нигеҙ һалыуы (1130 йыл). === Франция === [[Файл:Blason Duché de Normandie.svg|thumb|180px|Нормандия герцогтарының гербы]] [[Файл:Normannen.png|thumb|right|[[Герцогство Нормандия|Нормандия герцоглығы]] биләмәләре 1130 йылда]] {{main|Герцогство Нормандия}} IX быуаттың икенсе яртыһында [[Дания|Дат]] һәм [[Норвегия|норвег]] викингтары [[Роллон|Рольф Пешеход (Йәйәүле)]] етәкселегендә Францияның төньяғындағы, хәҙер Нормандия тип аталған ерҙе, оккупациялай башлай. 911 йылда [[Карл III Простоватый (Ябай ғына)]] [[Сена (река)|Сена]] тамағындағы ерҙәрҙе норман ерҙәре тип танырға ризалаша. Рольф Роллон тигән франк исемен ҡабул итә һәм, франктар короле [[Карл III Простоватый|Карл]]ға вассал анты килтереп, [[герцог Нормандии|Нормандияның]] беренсе герцогы була. Норманндар христианлыҡты ҡабул итә, [[старонормандский язык|француз телен]] һәм мәҙәниәтен үҙләштерә, урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә. Складывалась народность, не совсем идентичная ни скандинавским предшественникам, ни французским соседям. Территория [[Нормандия|Нормандии]] примерно соответствует территории старой церковной провинции [[Руан]] или [[Нейстрия|Нейстрии]] и не обладает естественными границами. Её населяли в основном [[галло-римляне]]. Также там проживали в небольшом количестве [[франки]] и представители других [[германские племена|германских племён]] и поселенцев-[[викинги|викингов]], начавших прибывать в 880-е годы. В X веке первоначально разрушительные набеги банд норманнов по рекам [[Галлия|Галлии]] постепенно превратились в овладение землями с постоянным их заселением, с участием женщин и детей, строительством замков и крепостей. И хотя со временем норманны-переселенцы были ассимилированы французами, даже спустя много веков среди жителей Нормандии и северных областей Франции был высок процент блондинов, выделяющихся среди французов (как правило, темноволосых). Норманны восприняли [[феодализм|феодальные доктрины]] франков и развили их в Нормандии и Англии в стройную систему. === Англия === Со второй половины VIII века и до середины XI века [[Англия]] подвергалась яростным и многочисленным набегам норманнов, вначале из [[Норвегия|Норвегии]], затем также из [[Дания|Дании]]. И норвежцы, и датчане были известны в Англии под именем [[даны]]. В 842 году норманны сожгли [[Лондон]], в 860 году захватили все северо-восточное побережье Англии, в 871 году повторно захватили Лондон, вынудив короля [[Альфред Великий|Альфреда Великого]] бежать на юг. Захваченная норманнами территория Восточной Англии подверглась сплошной датско-норвежской колонизации и в дальнейшем получила название полосы датского права или [[Денло]] ({{lang-en|Dane Law}}). В полосе Денло утвердились собственные правовая и административно-территориальная системы скандинавского происхождения, резко отличавшихся от применявшихся на остальной территории страны. Правовая специфика полосы Денло сохранялась на протяжении бо́льшей части [[Средние века|Средневековья]] и способствовала принятию в англосаксонском обществе ряда скандинавских правовых институтов, в частности [[присяжные|суда присяжных]]. Со временем пришельцы-норманны смешались с местным населением, приняли христианство и усвоили местный язык и обычаи. Набеги норманнов тяжело отражались на положении англо-саксонских крестьян, чьи хозяйства часто дотла разорялись. Крестьяне были вынуждены платить специальный поземельный налог («[[датские деньги]]»), учреждённый Альфредом Великим, на борьбу с норманнами, и лично участвовать в строительстве оборонительных сооружений и в несении сторожевой и военной службы. Альфреду Великому и его ближайшим преемникам удалось на некоторое время сдержать натиск норманнов и даже оттеснить их далеко к северо-востоку. Но в конце X века нашествие норманнов возобновилось с новой силой, на этот раз из Дании. Король Дании и Норвегии [[Свен Вилобородый]] в 1013 году захватил Лондон и был провозглашен королём Англии. Низложенный король [[Этельред II Неразумный]] бежал в [[Нормандия|Нормандию]]. Однако Свен в этом походе умер (1014). Титул короля Англии перешёл к младшему сыну Свена [[Кнуд I Великий|Кнуду I]], участвовавшему в походе. Титулы короля Дании и короля Норвегии унаследовал старший брат Кнуда [[Харальд II (король Дании)|Харальд II]]. Датское войско вернулось в Данию. В том же 1014 году Этельред II, возвратившийся из изгнания, был восстановлен на престоле. Кнуд вынужден был бежать в Данию. Собрав и снарядив, при помощи Харальда II, войско и флот, он в 1015 году снова отправился в Англию и в октябре 1016 года добился возвращения себе титула короля Англии. «Датские деньги» теперь были значительно увеличены и использовались королём для организации обороны Англии от других норманнов. Датская знать заняла ведущие позиции при дворе и получила много земель на юге Англии. Кнуд I умер в 1035 году, к тому времени соединявший титулы короля Англии, Дании и Норвегии. После него Англией правили один за другим два его сына — [[Гарольд I (король Англии)|Гарольд I]] (1035—1040) и [[Хардекнуд]] (1040—1042). На этом правление датских королей в Англии закончилось. Королём Англии стал сын Этельреда II Эдуард, известный как [[Эдуард Исповедник]]. Власть Эдуарда была слабой. Знать англо-датского происхождения держалась датской ориентации. Другая часть знати во главе с королём искала союза с [[Нормандия (герцогство)|нормандским]] герцогом [[Вильгельм Завоеватель|Вильгельмом]]. В первой половине правления Эдуарда (до 1048 года) угроза норвежского вторжения вынуждала Англию содержать в постоянной боевой готовности большой военный флот, но в 1048 году флот был распущен и «датские деньги» отменены. После смерти бездетного Эдуарда (1066) знать на собрании избрала королём [[Уэссекс]]кого [[эрл]]а (графа) англо-датского происхождения Гарольда Годвинсона, коронованного под именем [[Гарольд II]]. Династическим кризисом в Английском королевстве воспользовались одновременно два государя соседних с Англией государств — королевства Норвегия и герцогства Нормандия. Норвежский король [[Харальд III Суровый]], ссылаясь на мнимое завещание [[Хардекнуд]]а, заявил свои претензии на английскую корону, и в сентябре 1066 года организовал последнее массовое вторжение скандинавов в Англию. Пользуясь отсутствием у Англии военного флота, норвежцы беспрепятственно высадились в Восточной Англии вблизи Йорка. К Харальду III присоединился мятежный брат Гарольда II [[Тостиг|Тостиг Годвинсон]] со своими отрядами и кораблями. Норвежцы в союзе с мятежниками разгромили местное ополчение и оккупировали Йоркшир, где в то время не было королевских войск. Жители Йорка признали Харальда III своим королём и открыли перед ним городские ворота, благодаря чему избежали штурма города. Гарольд II, оставив в тылу незащищённое южное побережье Англии, выступил с войском против норвежцев, полностью разгромил их и очистил от них Восточную Англию. Харальд III и Тостиг Годвинсон [[битва при Стамфорд-Бридже|погибли в бою]]; остатки разбитого норвежского войска на уцелевших кораблях удалились в Норвегию. [[Файл:BayeuxTapestry39.jpg|мини|300пкс|Сцена [[Нормандское завоевание Англии|прибытия нормандцев в Англию]] с [[Гобелен из Байё|гобелена из Байё]], изображающая [[Langskip|длинные корабли]]]] Тем временем герцог Вильгельм Нормандский с большим войском, состоящим из рыцарей Нормандии и других французских земель, пересёк [[Ла-Манш]] и двинулся на Лондон. Предлогом для вторжения в Англию послужила данная ранее клятва Гарольда Годвинсона Вильгельму Нормандскому признать последнего наследником Эдуарда Исповедника. Гарольд II с имевшимся при нём войском выступил из Йоркшира навстречу Вильгельму, по дороге собирая ополчение. [[битва при Гастингсе|В битве при Гастингсе]] Вильгельм разбил войско Гарольда, занял Лондон и был [[Нормандское завоевание Англии|провозглашен королём Англии]]. Место старой англосаксонской и англодатской знати заняла новая французская знать. В правление Вильгельма (умер в 1087 году), восстановившего «датские деньги», новый натиск норманнов на Англию был успешно отражён и в конце концов их набеги окончательно прекратились. Вместо скандинавского влияния в Англии утвердилось [[Англонормандская монархия|французское влияние]]. === Шотландия === Норманны, активно колонизовавшие с конца VIII века Восточную Англию и Ирландию, меньше внимания уделяли Шотландии. Норвежская колонизация коснулась только островов, прилегающих к Шотландии — [[Оркнейские острова|Оркнейских]], [[Шетландские острова|Шетландских]] и [[Гебридские острова|Гебридских]], а также западного и северного побережья Шотландии. На захваченных территориях норманны создали опорные пункты для нападения на Ирландию. Норвежцы принесли с собой свой язык — западно-норвежский [[норн]] — и свои законы. На Шетландских островах норн существовал в качестве разговорной речи до XIX века. Проживавшие на этих территориях до прихода норвежцев [[пикты]] были частью ассимилированы, частью истреблены. В конце правления короля [[Харальд I Прекрасноволосый|Харальда I Прекрасноволосого]] (начало X в.) захваченные норвежцами острова, западное побережье и север основной части Шотландии — [[Кейтнесс]] и [[Сазерленд (Шотландия)|Сазерленд]] — формально вошли в состав Норвегии, образовав, вместе с [[Фарерские острова|Фарерскими островами]], [[графство Оркни]]. В конце X века графство Оркни было христианизировано — раньше, чем христианство утвердилось в Скандинавии. Шотландским королям лишь в середине XIII в., когда Шотландия уже находилась под [[Англонормандская монархия|англонормандским]] влиянием, удалось остановить норвежскую экспансию и [[Пертский договор|вернуть]] себе Гебридские острова и всё побережье основной части Шотландии. Тем самым, период присутствия норманнов на Британских островах подошёл к концу. Ещё через 200 лет Шотландской короне были переданы Шетландские и Оркнейские острова. === Ирландия === Захватив в VIII веке Шетландские, Оркнейские и Гебридские острова, норманны начали грабительские набеги (продолжавшиеся около 200 лет) на ирландскую территорию, и вскоре перешли к созданию поселений в Ирландии. В 798 году норвежцы поселились в районе [[Дублин]]а, а с 818 года приступили к колонизации южного побережья, создав поселения у нынешних городов [[Уэксфорд (город)|Уэксфорд]] и [[Корк]]. В [[Ольстер]]е норманны завладели церковной столицей Ирландии — городом [[Арма]], а на западе основали колонию, ставшую впоследствии городом и портом [[Лимерик]], при впадении реки [[Шаннон (река, Ирландия)|Шаннон]] в [[эстуарий]], глубоко врезающийся внутрь острова. Опираясь на эти поселения, норманны совершали многочисленные грабительские экспедиции, проникая по рекам во внутренние области острова. Главным объектом грабежей стали наиболее богатые и развитые южная и восточная части Ирландии. В первой половине IX века один из вождей норманнов [[Тургейс]] фактически держал в подчинении значительную часть острова. Своей столицей Тургейс сделал город [[Атлон (город)|Атлон]] на реке Шаннон, у озера [[Лох Ри]]. Засилье чужеземцев привело к освободительной борьбе ирландцев, которая особенно усилилась в начале XI века. Борьбу возглавили местные вожди — король [[Манстер]]а [[Бриан Бору]] и правитель [[Мит]]а [[Малахий]]. Малахий нанёс поражение норманнским отрядам и выбил норманнов из Дублина. В 998 году Малахий был признан королём Ольстера, уступив Бриану Дублин, а с 1002 году и титул ард-ри (Верховного короля) Ирландии. Бриан провёл политическую реформу, пытался ужесточить налоговую систему, построил много крепостей на реке Шаннон, создал сильный флот, готовясь к предстоящим битвам за освобождение Ирландии от норманнов. За попытку ввести обложение скотом на общие нужды он получил прозвище Бриан Байроме, что означало «собиратель скота»<ref name=":0">{{Книга|автор=Гольман Л. И.|заглавие=История Ирландии|ответственный=|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Мысль|год=1980|страницы=23|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. В конце 1013 года, воспользовавшись мятежом, поднятым против Бриана правителем Дублина, норманны стали стягивать силы, послав за подкреплениями на Оркнейские острова, в Норвегию и в Данию. [[Битва при Клонтарфе|Решающее сражение]] произошло в 1014 году вблизи [[Дублин]]а у Воловьего луга (ныне [[Клонтарф]]). Норманны и союзные им сепаратисты были полностью разгромлены. 88-летний Бриан в этой битве погиб. В результате битвы при Клонтарфе Ирландия была освобождена от иноземного ига. Разбойные набеги норманнов случались и после битвы при Клонтарфе, но стали более редкими и менее опасными. Двухсотлетнее господство и грабительские набеги норманнов нанесли Ирландии огромный ущерб и затормозили её экономическое и социальное развитие. Если в соседних странах к этому времени начало развиваться товарное производство, то в Ирландии сохранялось традиционное патриархальное общество с натуральным хозяйством<ref name=":0" />. === Урта диңгеҙ буйы === Достоверно известны, как минимум, два похода, во время которых корабли норманнов прошли через [[Гибралтарский пролив]] в [[Средиземное море]]. Первый был совершен около [[860 год]]а легендарным датским конунгом [[Гастинг|Хастингом]], войско которого, спустившись по [[Сена|Сене]] и [[Луара|Луаре]], сначала разорило [[Париж]], затем проникло на Пиренейский полуостров, а после достигло берегов [[Лигурия|Лигурии]], где разорило древний город [[Луни (город)|Луна]], ошибочно принятый Хастингом за Рим<ref>''[[Херрман, Йоахим|Херрман Йоахим]].'' [http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml Славяне и норманны в ранней истории Балтийского региона] {{Wayback|url=http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml |date=20171217014550 }} // Славяне и скандинавы: Сб. — {{М}}, 1986. — С. 44.</ref>. Второй, более масштабный, датируется приблизительно [[860 год]]ами и приписывается полулегендарному королю [[Швеция|Швеции]] [[Бьёрн Железнобокий|Бьёрну Железнобокому]]. Норманны разграбили побережье [[Северная Африка|Северной Африки]], [[Валенсия|Валенсию]], [[Балеарские острова]], [[Прованс]] и северо-западную [[Италия|Италию]] и беспрепятственно вернулись обратно. Описания обоих походов основаны на легендах и, возможно, представляют собой две версии изложения одних и тех же событий. Норманны попадали в Средиземноморье и другим путём — в качестве [[Варяжская стража|наёмников]] в составе [[Армия Византийской империи|византийских войск]]. В частности, в XI веке отряды наёмников-скандинавов участвовали в войнах [[Византийская империя|Византии]] против [[Нормандия (герцогство)|нормандцев]] и сицилийских [[Сицилийский эмират|арабов]] за [[Нормандское завоевание Южной Италии|Южную Италию]]<ref>''Серен Е. А.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf Эмиграция норманнов в Византию и «Тагмы франков» (XI в.)] {{Wayback|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf |date=20180428121757 }} // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2001. — Вып. 32. — С. 163—164.</ref>. В Византию норманны [[Путь из варяг в греки|проникали через]] [[Русь]]<ref>''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Язычество Древней Руси. — М.: Наука, 1987. — С. 383.</ref><ref>''[[Мельникова, Елена Александровна|Мельникова Е. А.]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: К истории названия «варяг» // Славяноведение. — 1994. — № 2. — С. 56—68.</ref>. == Теле == Норманны говорили на [[древнескандинавский язык|древнескандинавском языке]], который сформировался приблизительно к VIII веку и просуществовал приблизительно до XIV века. Древнескандинавский язык распадался на два [[диалект]]а: восточный и западный. На базе западного диалекта развились норвежский, фарерский и исландский языки, а также вымерший к XIX веку [[норн]]. Восточный диалект распался на шведский и датский языки. В странах, где норманнские поселенцы смешивались с местным населением, древнескандинавский язык не сохранился и не развился в самостоятельные языки, но оказал большее или меньшее влияние на местные языки или их региональные варианты. В Нормандии взаимодействие местных старофранцузских говоров с древнескандинавским языком привело к формированию нормандского языка, который можно рассматривать как региональный вариант старофранцузcкого языка. В меньшей степени влияние древнескандинавского языка проявляется в кельтских языках Британских островов — [[Гэльский язык|гэльском]], ирландском, мэнском. Английский язык испытал мощное влияние древнескандинавского языка как непосредственно от норманнов в период VIII—XI веков, так и опосредовано через нормандский язык, который (в англонормандском варианте) был государственным языком Англии при королях нормандской династии и первых королях династии [[Плантагенет]]ов (с середины XI века до приблизительно XIV века). На шотландский региональный вариант английского языка дополнительно наложилось влияние шотландского (кельтского) субстрата, также в своё время испытавшего скандинавское влияние. == Астрономияла == В честь норманнов назван [[астероид]] [[(1256) Норманния]], открытый 8 августа 1932 года немецким астрономом [[Райнмут, Карл Вильгельм|Карлом Райнмутом]] в [[Гейдельбергская обсерватория|Гейдельбергской обсерватории]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Викисловарь|норманн}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''[[Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]'' Норманны и Киевская Русь / Науч. ред. О. Л. Губарев. — {{М}}: Новое литературное обозрение, 2018. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4448-0722-4. * ''[[Анохин, Генрих Иосифович|Анохин Г. И.]]'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М.: Наука, 1989. — С. 164—194. * ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' Викинги / Под ред. А. А. Хлевова. — {{СПб}}: Евразия, 2003. — 320 с. — (Barbaricum). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2. * ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — (Corpus). * ''Барлоу Фрэнк.'' Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — (Clio). — ISBN 978-5-8071-0240-1. * {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}} * ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — (Мировая история. Цивилизации и Этносы). * ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества). * ''Викинги. Набеги с севера:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3. * ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Подлинная история Руси). — ISBN 978-5-699-56960-1. * ''Горелов М. М.'' Датское и нормандское завоевания Англии в XI веке. — СПб.: Алетейя, 2007. — 176 с. — (Pax Britannica). — ISBN 978-5-91419-018-4. * ''Граветт Кристофер, Николь Дэвид.'' Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23549-0. * ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с. * ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9. * ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 448 с. * ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 301 с. * ''Джуэтт Сара Орне.'' Завоевание Англии норманнами. Минск: Харвест, 2003. — 304 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 985-13-1652-0. * ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — (Темная сторона истории). — ISBN 978-5-699-84607-8. * ''Дуглас Дэвид Ч.'' Норманны: от завоеваний к достижениям. 1050—1100 гг. / Пер. с англ. Е. С. Марнициной. Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 416 с. — (Clio). — ISBN 5-8071-0126-X. * {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}} * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с. * ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «АСТ», 2003. — 176 с. — (История. Открытие). * ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — (Народы Земли). * {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе|место=Л.|издательство=Изд-во ЛГУ|год=1985|страниц=286|тираж=10000}} * ''[[Ловмяньский, Хенрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с. * ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — (Barbaricum). * ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 368 c. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 400 с. * [https://www.historicalreporter.ru/upload/iblock/1ed/1edb9cc841cc81fa01ad06249741255c.pdf Нормандцы — миграция и трансформация] // Исторический вестник. — № 40. — 2022. * ''Рекс Питер.'' 1066. Новая история нормандского завоевания / Пер. с англ. И. И. Хазановой. — СПб.: Евразия, 2000. — 336 с.: ил. — (Clio). — ISBN 978-5-91852-052-9. * ''[[Роуч, Леви|Роуч Леви]].'' Империи норманнов: Создатели Европы / Пер. с англ. Е. В. Поникарова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — 384 с. — (Страдающее Средневековье). — ISBN 978-5-00139-758-8. * ''Роэсдаль Эльсе.'' Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с. * ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР». * ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. — ISBN 978-5-4448-0147-5. * ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 239 с. * ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982] * ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — (Clio Expansiva). — ISBN 5-8071-0104-9. * ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' Походы викингов / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — (Историческая библиотека). * ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с. * ''Фетисов А. А., Щавелев А. С.'' Викинги. Между Скандинавией и Русью. — М.: Вече, 2009. — 336 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-2840-1. * ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска). * ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с. * ''Шартран Р., Николь Д., Граветт К.'' и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3. * {{Citation | first1 = Albert | last1 = Dauzat | first2 = Jean | last2 = Dubois | first3 = Henri | last3 = Mitterand | title = Larousse étymologique |trans-title=Etymological Larousse | publisher = Larousse | year = 1971 | lang = fr |ref=Dauzat, Dubois & Mitterand}} * {{Citation | last = Gunn | first = Peter | title = Normandy: Landscape with Figures | place = London | publisher = Victor Gollancz | year = 1975 |ref=Gunn}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Скандинавтар]] [[Категория:Шотландия тарихы]] [[Категория:Ирландия тарихы]] [[Категория:Исландия тарихы]] [[Категория:Викингтар йәмғиәте]] [[Категория:Италияның хәрби тарихы]] [[Категория:Нормандия тарихы]] n7w7bfvutzcz546i9lezu8bkr659ubw 1294982 1294981 2026-04-29T19:35:50Z Akkashka 14326 1294982 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=29 апрель 2026}} {{Ук}} [[Файл:WikingerKarte.jpg|мини|300пкс|[[Викинги|викингтар]]ҙың VIII—X быуаттарҙа таралып ултырыуы һәм походтары]] '''Нормандар''' ({{lang-la|Normanni}} {{lang-de|Normannen}}, {{lang-en|Normans}}, {{lang-nrm|Normaunds}}, {{lang-fr|Normands}}) — VIII—XI быуаттарҙа [[Көнбайыш Европа]] дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән [[диңгеҙ юлбаҫарҙары]] [[древние скандинавы|боронғо скандинавтар]]ға ҡарата ҡулланылған термин. Скандинав ҡәбиләләренең бер өлөшө — [[Дания|дандар]] — Францияның төньяҡ яр буйында төпләнә, унда франктарҙан номиналь вассал бойондороҡлолоғон таный. Икенсе өлөшө, башлыса норвегтар, Көнсығыш Англияла төпләнә, унда урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинавтар [[Киевская Русь|боронғо Рус дәүләтене]]ң башланғыс тарихында мөһим роль уйнаған варягтар булған (ҡара: Норман теорияһы). == Этимологияһы == Исеме [[Француз теле|француз]] ''Normans/Normanz'', ''Normant'' һүҙенең күплек формаһы<ref>{{cite book | first = TF | last = Hoad | title = The Concise Oxford Dictionary of English Etymology | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxfordshire, England | year = 1993 | isbn = 978-0192830982 | page = [https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 315] |url=https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 }}</ref> (хәҙерге француз ''normand'') күплек һанынан килеп сыҡҡан, ул, үҙ сиратында, [[Нижнефранкские диалекты|түбәнге франк]] Nortmann «норманн»{{sfn|Dauzat, Dubois & Mitterand|1971|p=497}} һүҙенән йәки туранан-тура [[Древнескандинавский язык|боронғо скандинав]] Norðmaðr һүҙенән алынған, [[Латинизация имён|латинлаштырылған]] Nortmannus, Normannus йәки Nordmannus ([[Средневековая латынь|урта быуат латин телендә]] теркәлгән, IX быуат) һәм «норманн, [[викинг]]» тигәнде аңлата<ref>{{cite web |url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |title=Etymologie de Normand |publisher=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales |lang=fr |access-date=2011-04-22 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130052010/http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |url-status=live }}</ref>. == Нормандар экспансияһы == {{Main|Викинги}} XI быуатта йәшәгән [[Бенедиктинцы|бенедикт]] монахы һәм тарихсыһы [[Малатерра, Гоффредо|Гоффредо Малатерра]] нормандарҙы түбәндәгесә ҡылыҡһырлаған: {{начало цитаты}}Уларҙың айырыуса үҙенсәлектәре булып хәйләкәрлек, күберәк табыш алыу һәм хакимлыҡ итеү өмөтө менән үҙ мираҫына кәмһетеү, бөтә яҡтан да өлгө алыуға ынтылыш, сарыфсыл һәм ҡомһоҙлоҡ араһында алтын урталыҡҡа ынтылыш, йәғни, бәлки, был ике ҡапма-ҡаршы сифатты берләштереү тора. Уларҙың төп кешеләре, яҡшы күренеклелек (репутация) алыу теләге арҡаһында, тапҡанын айырыуса әрәм-шәрәм итеүсән. Бынан тыш, улар ялған маҡтауға, телмәр оҫталығын өйрәнеүгә ынтылышлы халыҡ: хатта егеттәре лә оратор һәләтенә эйә, әгәр уны ғәҙеллек иҙеүе тотҡарламаһа, бөтөнләй ҡырағай, тыйып булмаҫлыҡ, халыҡ. Улар, әгәр яҙмыштары күрһәтһә, хеҙмәтте, аслыҡты һәм һыуыҡты түҙемлек менән кисерә, һунарсылыҡ һәм ыласын менән һунарсылыҡ менән мауыға, аттарҙан, бөтә ҡоралдарҙан һәм хәрби кейемдәрҙән ләззәт ала{{Sfn|Gunn|1975}}.{{конец цитаты}} Нормандар VIII быуат аҙағында-XI быуат уртаһындағы франктар территорияһына диңгеҙ походтарында ҡатнаша. Тарихсылар нормандарҙы ҡомһоҙ, һуғышсан, сыҙамлы, һүҙгә оҫта, сит халыҡ менән ҡушылырға әүәҫ кешеләр тип һүрәтләй. Нормандарҙың экспансияһының беренсе осоро (VIII—IX быуат аҙағы) Франк дәүләтенә ҡаршы тарҡау экспедициялар, Англия, Шотландия, Ирландия ярҙарына һөжүмдәр һәм уларҙың [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Фарерские острова|Фарер]], [[Гебридские острова|Гебрид]] һәм [[Шетланд утрауҙары]]на, бер аҙ һуңыраҡ — [[Исландия]]ға күсенеүҙәре менән характерлана. IX быуат аҙағында Францияға һәм Англияға талауҙан һәм яһаҡ йыйыуҙан яуланған территорияларға күсеп ултырыуға күскән норманндарҙың ҙур отрядтары һөжүм итә. Төньяҡ Францияла улар [[Нормандия (герцогство)|Герцогство Нормандия]] Герцоглығына нигеҙ һала (911 йыл), төньяҡ-көнсығыш Англияны яулап ала. XI быуат башында бөтә [[Англия]] [[король Дании|датским королдәренә]] буйһона. Нормандарҙың походтары ΧΙ быуат уртаһында туҡтатыла. Нормандтарҙың вариҫтары — Нормандиянан сыҡҡандар — ΧΙ быуаттың 2-се яртыһында Англияны буйһондора ([[Англияны нормандтарҙың баҫып алыуы, 1066 йыл), шулай уҡ нормандтарҙың [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] һәм [[Сицилия]]ны баҫып алыуы, бында [[Сицилия короллеге]]нә нигеҙ һалыуы (1130 йыл). === Франция === [[Файл:Blason Duché de Normandie.svg|thumb|180px|Нормандия герцогтарының гербы]] [[Файл:Normannen.png|thumb|right|[[Герцогство Нормандия|Нормандия герцоглығы]] биләмәләре 1130 йылда]] {{main|Герцогство Нормандия}} IX быуаттың икенсе яртыһында [[Дания|Дат]] һәм [[Норвегия|норвег]] викингтары [[Роллон|Рольф Пешеход (Йәйәүле)]] етәкселегендә Францияның төньяғындағы, хәҙер Нормандия тип аталған ерҙе, оккупациялай башлай. 911 йылда [[Карл III Простоватый (Ябай ғына)]] [[Сена (река)|Сена]] тамағындағы ерҙәрҙе норман ерҙәре тип танырға ризалаша. Рольф Роллон тигән франк исемен ҡабул итә һәм, франктар короле [[Карл III Простоватый|Карл]]ға вассал анты килтереп, [[герцог Нормандии|Нормандияның]] беренсе герцогы була. Норманндар христианлыҡты ҡабул итә, [[старонормандский язык|француз телен]] һәм мәҙәниәтен үҙләштерә, урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә. [[Нормандия]] территорияһы яҡынса элекке сиркәү провинцияһы [[Руан]] йәки [[Нейстрия|Нейстрии]] территорияһына тап килә һәм тәбиғи сиктәргә эйә түгел. Унда башлыса [[галло-римлеләр]] йәшәгән. Шулай уҡ унда аҙ һанда [[франктар]] һәм [[германские племена|герман ҡәбиләләре]] ҡайһы бер вәкилдәре һәм 880-се йылдарҙа килә башлаған күскенсе-[[викинги|викингтар]] вәкилдәре йәшәгән. X быуатта башта [[Галлия|Галлия]] йылғалары буйлап норманндар бандаларының емергес һөжүмдәре яйлап ерҙәрҙе үҙләштереүгә әүерелә: ҡатындары һәм балаларын алып килеп, замоктар һәм ҡәлғәләр төҙөп, даими йәшәүгә күсә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе норманндар француздар тарафынан ассимиляцияланһа ла, хатта күп быуаттар үткәс тә Нормандия һәм Францияның төньяҡ өлкәләрендә йәшәүселәр араһында француздар (ҡағиҙә булараҡ, ҡара сәслеләр) араһында айырылып торған блондиндар проценты юғары була. Нормандар франктарҙың феодаль доктриналарын ҡабул итә һәм уларҙы Нормандияла һәм Англияла төҙөк система итеп үҫтерә. === Англия === Со второй половины VIII века и до середины XI века [[Англия]] подвергалась яростным и многочисленным набегам норманнов, вначале из [[Норвегия|Норвегии]], затем также из [[Дания|Дании]]. И норвежцы, и датчане были известны в Англии под именем [[даны]]. В 842 году норманны сожгли [[Лондон]], в 860 году захватили все северо-восточное побережье Англии, в 871 году повторно захватили Лондон, вынудив короля [[Альфред Великий|Альфреда Великого]] бежать на юг. Захваченная норманнами территория Восточной Англии подверглась сплошной датско-норвежской колонизации и в дальнейшем получила название полосы датского права или [[Денло]] ({{lang-en|Dane Law}}). В полосе Денло утвердились собственные правовая и административно-территориальная системы скандинавского происхождения, резко отличавшихся от применявшихся на остальной территории страны. Правовая специфика полосы Денло сохранялась на протяжении бо́льшей части [[Средние века|Средневековья]] и способствовала принятию в англосаксонском обществе ряда скандинавских правовых институтов, в частности [[присяжные|суда присяжных]]. Со временем пришельцы-норманны смешались с местным населением, приняли христианство и усвоили местный язык и обычаи. Набеги норманнов тяжело отражались на положении англо-саксонских крестьян, чьи хозяйства часто дотла разорялись. Крестьяне были вынуждены платить специальный поземельный налог («[[датские деньги]]»), учреждённый Альфредом Великим, на борьбу с норманнами, и лично участвовать в строительстве оборонительных сооружений и в несении сторожевой и военной службы. Альфреду Великому и его ближайшим преемникам удалось на некоторое время сдержать натиск норманнов и даже оттеснить их далеко к северо-востоку. Но в конце X века нашествие норманнов возобновилось с новой силой, на этот раз из Дании. Король Дании и Норвегии [[Свен Вилобородый]] в 1013 году захватил Лондон и был провозглашен королём Англии. Низложенный король [[Этельред II Неразумный]] бежал в [[Нормандия|Нормандию]]. Однако Свен в этом походе умер (1014). Титул короля Англии перешёл к младшему сыну Свена [[Кнуд I Великий|Кнуду I]], участвовавшему в походе. Титулы короля Дании и короля Норвегии унаследовал старший брат Кнуда [[Харальд II (король Дании)|Харальд II]]. Датское войско вернулось в Данию. В том же 1014 году Этельред II, возвратившийся из изгнания, был восстановлен на престоле. Кнуд вынужден был бежать в Данию. Собрав и снарядив, при помощи Харальда II, войско и флот, он в 1015 году снова отправился в Англию и в октябре 1016 года добился возвращения себе титула короля Англии. «Датские деньги» теперь были значительно увеличены и использовались королём для организации обороны Англии от других норманнов. Датская знать заняла ведущие позиции при дворе и получила много земель на юге Англии. Кнуд I умер в 1035 году, к тому времени соединявший титулы короля Англии, Дании и Норвегии. После него Англией правили один за другим два его сына — [[Гарольд I (король Англии)|Гарольд I]] (1035—1040) и [[Хардекнуд]] (1040—1042). На этом правление датских королей в Англии закончилось. Королём Англии стал сын Этельреда II Эдуард, известный как [[Эдуард Исповедник]]. Власть Эдуарда была слабой. Знать англо-датского происхождения держалась датской ориентации. Другая часть знати во главе с королём искала союза с [[Нормандия (герцогство)|нормандским]] герцогом [[Вильгельм Завоеватель|Вильгельмом]]. В первой половине правления Эдуарда (до 1048 года) угроза норвежского вторжения вынуждала Англию содержать в постоянной боевой готовности большой военный флот, но в 1048 году флот был распущен и «датские деньги» отменены. После смерти бездетного Эдуарда (1066) знать на собрании избрала королём [[Уэссекс]]кого [[эрл]]а (графа) англо-датского происхождения Гарольда Годвинсона, коронованного под именем [[Гарольд II]]. Династическим кризисом в Английском королевстве воспользовались одновременно два государя соседних с Англией государств — королевства Норвегия и герцогства Нормандия. Норвежский король [[Харальд III Суровый]], ссылаясь на мнимое завещание [[Хардекнуд]]а, заявил свои претензии на английскую корону, и в сентябре 1066 года организовал последнее массовое вторжение скандинавов в Англию. Пользуясь отсутствием у Англии военного флота, норвежцы беспрепятственно высадились в Восточной Англии вблизи Йорка. К Харальду III присоединился мятежный брат Гарольда II [[Тостиг|Тостиг Годвинсон]] со своими отрядами и кораблями. Норвежцы в союзе с мятежниками разгромили местное ополчение и оккупировали Йоркшир, где в то время не было королевских войск. Жители Йорка признали Харальда III своим королём и открыли перед ним городские ворота, благодаря чему избежали штурма города. Гарольд II, оставив в тылу незащищённое южное побережье Англии, выступил с войском против норвежцев, полностью разгромил их и очистил от них Восточную Англию. Харальд III и Тостиг Годвинсон [[битва при Стамфорд-Бридже|погибли в бою]]; остатки разбитого норвежского войска на уцелевших кораблях удалились в Норвегию. [[Файл:BayeuxTapestry39.jpg|мини|300пкс|Сцена [[Нормандское завоевание Англии|прибытия нормандцев в Англию]] с [[Гобелен из Байё|гобелена из Байё]], изображающая [[Langskip|длинные корабли]]]] Тем временем герцог Вильгельм Нормандский с большим войском, состоящим из рыцарей Нормандии и других французских земель, пересёк [[Ла-Манш]] и двинулся на Лондон. Предлогом для вторжения в Англию послужила данная ранее клятва Гарольда Годвинсона Вильгельму Нормандскому признать последнего наследником Эдуарда Исповедника. Гарольд II с имевшимся при нём войском выступил из Йоркшира навстречу Вильгельму, по дороге собирая ополчение. [[битва при Гастингсе|В битве при Гастингсе]] Вильгельм разбил войско Гарольда, занял Лондон и был [[Нормандское завоевание Англии|провозглашен королём Англии]]. Место старой англосаксонской и англодатской знати заняла новая французская знать. В правление Вильгельма (умер в 1087 году), восстановившего «датские деньги», новый натиск норманнов на Англию был успешно отражён и в конце концов их набеги окончательно прекратились. Вместо скандинавского влияния в Англии утвердилось [[Англонормандская монархия|французское влияние]]. === Шотландия === Норманны, активно колонизовавшие с конца VIII века Восточную Англию и Ирландию, меньше внимания уделяли Шотландии. Норвежская колонизация коснулась только островов, прилегающих к Шотландии — [[Оркнейские острова|Оркнейских]], [[Шетландские острова|Шетландских]] и [[Гебридские острова|Гебридских]], а также западного и северного побережья Шотландии. На захваченных территориях норманны создали опорные пункты для нападения на Ирландию. Норвежцы принесли с собой свой язык — западно-норвежский [[норн]] — и свои законы. На Шетландских островах норн существовал в качестве разговорной речи до XIX века. Проживавшие на этих территориях до прихода норвежцев [[пикты]] были частью ассимилированы, частью истреблены. В конце правления короля [[Харальд I Прекрасноволосый|Харальда I Прекрасноволосого]] (начало X в.) захваченные норвежцами острова, западное побережье и север основной части Шотландии — [[Кейтнесс]] и [[Сазерленд (Шотландия)|Сазерленд]] — формально вошли в состав Норвегии, образовав, вместе с [[Фарерские острова|Фарерскими островами]], [[графство Оркни]]. В конце X века графство Оркни было христианизировано — раньше, чем христианство утвердилось в Скандинавии. Шотландским королям лишь в середине XIII в., когда Шотландия уже находилась под [[Англонормандская монархия|англонормандским]] влиянием, удалось остановить норвежскую экспансию и [[Пертский договор|вернуть]] себе Гебридские острова и всё побережье основной части Шотландии. Тем самым, период присутствия норманнов на Британских островах подошёл к концу. Ещё через 200 лет Шотландской короне были переданы Шетландские и Оркнейские острова. === Ирландия === Захватив в VIII веке Шетландские, Оркнейские и Гебридские острова, норманны начали грабительские набеги (продолжавшиеся около 200 лет) на ирландскую территорию, и вскоре перешли к созданию поселений в Ирландии. В 798 году норвежцы поселились в районе [[Дублин]]а, а с 818 года приступили к колонизации южного побережья, создав поселения у нынешних городов [[Уэксфорд (город)|Уэксфорд]] и [[Корк]]. В [[Ольстер]]е норманны завладели церковной столицей Ирландии — городом [[Арма]], а на западе основали колонию, ставшую впоследствии городом и портом [[Лимерик]], при впадении реки [[Шаннон (река, Ирландия)|Шаннон]] в [[эстуарий]], глубоко врезающийся внутрь острова. Опираясь на эти поселения, норманны совершали многочисленные грабительские экспедиции, проникая по рекам во внутренние области острова. Главным объектом грабежей стали наиболее богатые и развитые южная и восточная части Ирландии. В первой половине IX века один из вождей норманнов [[Тургейс]] фактически держал в подчинении значительную часть острова. Своей столицей Тургейс сделал город [[Атлон (город)|Атлон]] на реке Шаннон, у озера [[Лох Ри]]. Засилье чужеземцев привело к освободительной борьбе ирландцев, которая особенно усилилась в начале XI века. Борьбу возглавили местные вожди — король [[Манстер]]а [[Бриан Бору]] и правитель [[Мит]]а [[Малахий]]. Малахий нанёс поражение норманнским отрядам и выбил норманнов из Дублина. В 998 году Малахий был признан королём Ольстера, уступив Бриану Дублин, а с 1002 году и титул ард-ри (Верховного короля) Ирландии. Бриан провёл политическую реформу, пытался ужесточить налоговую систему, построил много крепостей на реке Шаннон, создал сильный флот, готовясь к предстоящим битвам за освобождение Ирландии от норманнов. За попытку ввести обложение скотом на общие нужды он получил прозвище Бриан Байроме, что означало «собиратель скота»<ref name=":0">{{Книга|автор=Гольман Л. И.|заглавие=История Ирландии|ответственный=|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Мысль|год=1980|страницы=23|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. В конце 1013 года, воспользовавшись мятежом, поднятым против Бриана правителем Дублина, норманны стали стягивать силы, послав за подкреплениями на Оркнейские острова, в Норвегию и в Данию. [[Битва при Клонтарфе|Решающее сражение]] произошло в 1014 году вблизи [[Дублин]]а у Воловьего луга (ныне [[Клонтарф]]). Норманны и союзные им сепаратисты были полностью разгромлены. 88-летний Бриан в этой битве погиб. В результате битвы при Клонтарфе Ирландия была освобождена от иноземного ига. Разбойные набеги норманнов случались и после битвы при Клонтарфе, но стали более редкими и менее опасными. Двухсотлетнее господство и грабительские набеги норманнов нанесли Ирландии огромный ущерб и затормозили её экономическое и социальное развитие. Если в соседних странах к этому времени начало развиваться товарное производство, то в Ирландии сохранялось традиционное патриархальное общество с натуральным хозяйством<ref name=":0" />. === Урта диңгеҙ буйы === Достоверно известны, как минимум, два похода, во время которых корабли норманнов прошли через [[Гибралтарский пролив]] в [[Средиземное море]]. Первый был совершен около [[860 год]]а легендарным датским конунгом [[Гастинг|Хастингом]], войско которого, спустившись по [[Сена|Сене]] и [[Луара|Луаре]], сначала разорило [[Париж]], затем проникло на Пиренейский полуостров, а после достигло берегов [[Лигурия|Лигурии]], где разорило древний город [[Луни (город)|Луна]], ошибочно принятый Хастингом за Рим<ref>''[[Херрман, Йоахим|Херрман Йоахим]].'' [http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml Славяне и норманны в ранней истории Балтийского региона] {{Wayback|url=http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml |date=20171217014550 }} // Славяне и скандинавы: Сб. — {{М}}, 1986. — С. 44.</ref>. Второй, более масштабный, датируется приблизительно [[860 год]]ами и приписывается полулегендарному королю [[Швеция|Швеции]] [[Бьёрн Железнобокий|Бьёрну Железнобокому]]. Норманны разграбили побережье [[Северная Африка|Северной Африки]], [[Валенсия|Валенсию]], [[Балеарские острова]], [[Прованс]] и северо-западную [[Италия|Италию]] и беспрепятственно вернулись обратно. Описания обоих походов основаны на легендах и, возможно, представляют собой две версии изложения одних и тех же событий. Норманны попадали в Средиземноморье и другим путём — в качестве [[Варяжская стража|наёмников]] в составе [[Армия Византийской империи|византийских войск]]. В частности, в XI веке отряды наёмников-скандинавов участвовали в войнах [[Византийская империя|Византии]] против [[Нормандия (герцогство)|нормандцев]] и сицилийских [[Сицилийский эмират|арабов]] за [[Нормандское завоевание Южной Италии|Южную Италию]]<ref>''Серен Е. А.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf Эмиграция норманнов в Византию и «Тагмы франков» (XI в.)] {{Wayback|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf |date=20180428121757 }} // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2001. — Вып. 32. — С. 163—164.</ref>. В Византию норманны [[Путь из варяг в греки|проникали через]] [[Русь]]<ref>''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Язычество Древней Руси. — М.: Наука, 1987. — С. 383.</ref><ref>''[[Мельникова, Елена Александровна|Мельникова Е. А.]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: К истории названия «варяг» // Славяноведение. — 1994. — № 2. — С. 56—68.</ref>. == Теле == Норманны говорили на [[древнескандинавский язык|древнескандинавском языке]], который сформировался приблизительно к VIII веку и просуществовал приблизительно до XIV века. Древнескандинавский язык распадался на два [[диалект]]а: восточный и западный. На базе западного диалекта развились норвежский, фарерский и исландский языки, а также вымерший к XIX веку [[норн]]. Восточный диалект распался на шведский и датский языки. В странах, где норманнские поселенцы смешивались с местным населением, древнескандинавский язык не сохранился и не развился в самостоятельные языки, но оказал большее или меньшее влияние на местные языки или их региональные варианты. В Нормандии взаимодействие местных старофранцузских говоров с древнескандинавским языком привело к формированию нормандского языка, который можно рассматривать как региональный вариант старофранцузcкого языка. В меньшей степени влияние древнескандинавского языка проявляется в кельтских языках Британских островов — [[Гэльский язык|гэльском]], ирландском, мэнском. Английский язык испытал мощное влияние древнескандинавского языка как непосредственно от норманнов в период VIII—XI веков, так и опосредовано через нормандский язык, который (в англонормандском варианте) был государственным языком Англии при королях нормандской династии и первых королях династии [[Плантагенет]]ов (с середины XI века до приблизительно XIV века). На шотландский региональный вариант английского языка дополнительно наложилось влияние шотландского (кельтского) субстрата, также в своё время испытавшего скандинавское влияние. == Астрономияла == В честь норманнов назван [[астероид]] [[(1256) Норманния]], открытый 8 августа 1932 года немецким астрономом [[Райнмут, Карл Вильгельм|Карлом Райнмутом]] в [[Гейдельбергская обсерватория|Гейдельбергской обсерватории]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Викисловарь|норманн}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''[[Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]'' Норманны и Киевская Русь / Науч. ред. О. Л. Губарев. — {{М}}: Новое литературное обозрение, 2018. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4448-0722-4. * ''[[Анохин, Генрих Иосифович|Анохин Г. И.]]'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М.: Наука, 1989. — С. 164—194. * ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' Викинги / Под ред. А. А. Хлевова. — {{СПб}}: Евразия, 2003. — 320 с. — (Barbaricum). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2. * ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — (Corpus). * ''Барлоу Фрэнк.'' Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — (Clio). — ISBN 978-5-8071-0240-1. * {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}} * ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — (Мировая история. Цивилизации и Этносы). * ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества). * ''Викинги. Набеги с севера:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3. * ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Подлинная история Руси). — ISBN 978-5-699-56960-1. * ''Горелов М. М.'' Датское и нормандское завоевания Англии в XI веке. — СПб.: Алетейя, 2007. — 176 с. — (Pax Britannica). — ISBN 978-5-91419-018-4. * ''Граветт Кристофер, Николь Дэвид.'' Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23549-0. * ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с. * ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9. * ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 448 с. * ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 301 с. * ''Джуэтт Сара Орне.'' Завоевание Англии норманнами. Минск: Харвест, 2003. — 304 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 985-13-1652-0. * ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — (Темная сторона истории). — ISBN 978-5-699-84607-8. * ''Дуглас Дэвид Ч.'' Норманны: от завоеваний к достижениям. 1050—1100 гг. / Пер. с англ. Е. С. Марнициной. Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 416 с. — (Clio). — ISBN 5-8071-0126-X. * {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}} * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с. * ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «АСТ», 2003. — 176 с. — (История. Открытие). * ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — (Народы Земли). * {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе|место=Л.|издательство=Изд-во ЛГУ|год=1985|страниц=286|тираж=10000}} * ''[[Ловмяньский, Хенрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с. * ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — (Barbaricum). * ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 368 c. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 400 с. * [https://www.historicalreporter.ru/upload/iblock/1ed/1edb9cc841cc81fa01ad06249741255c.pdf Нормандцы — миграция и трансформация] // Исторический вестник. — № 40. — 2022. * ''Рекс Питер.'' 1066. Новая история нормандского завоевания / Пер. с англ. И. И. Хазановой. — СПб.: Евразия, 2000. — 336 с.: ил. — (Clio). — ISBN 978-5-91852-052-9. * ''[[Роуч, Леви|Роуч Леви]].'' Империи норманнов: Создатели Европы / Пер. с англ. Е. В. Поникарова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — 384 с. — (Страдающее Средневековье). — ISBN 978-5-00139-758-8. * ''Роэсдаль Эльсе.'' Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с. * ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР». * ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. — ISBN 978-5-4448-0147-5. * ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 239 с. * ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982] * ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — (Clio Expansiva). — ISBN 5-8071-0104-9. * ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' Походы викингов / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — (Историческая библиотека). * ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с. * ''Фетисов А. А., Щавелев А. С.'' Викинги. Между Скандинавией и Русью. — М.: Вече, 2009. — 336 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-2840-1. * ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска). * ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с. * ''Шартран Р., Николь Д., Граветт К.'' и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3. * {{Citation | first1 = Albert | last1 = Dauzat | first2 = Jean | last2 = Dubois | first3 = Henri | last3 = Mitterand | title = Larousse étymologique |trans-title=Etymological Larousse | publisher = Larousse | year = 1971 | lang = fr |ref=Dauzat, Dubois & Mitterand}} * {{Citation | last = Gunn | first = Peter | title = Normandy: Landscape with Figures | place = London | publisher = Victor Gollancz | year = 1975 |ref=Gunn}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Скандинавтар]] [[Категория:Шотландия тарихы]] [[Категория:Ирландия тарихы]] [[Категория:Исландия тарихы]] [[Категория:Викингтар йәмғиәте]] [[Категория:Италияның хәрби тарихы]] [[Категория:Нормандия тарихы]] 0oqd31pb6bdndc8iwn3wlini2kgsgx9 1295037 1294982 2026-04-30T10:45:29Z Akkashka 14326 1295037 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=29 апрель 2026}} {{Ук}} [[Файл:WikingerKarte.jpg|мини|300пкс|[[Викинги|викингтар]]ҙың VIII—X быуаттарҙа таралып ултырыуы һәм походтары]] '''Нормандар''' ({{lang-la|Normanni}} {{lang-de|Normannen}}, {{lang-en|Normans}}, {{lang-nrm|Normaunds}}, {{lang-fr|Normands}}) — VIII—XI быуаттарҙа [[Көнбайыш Европа]] дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән [[диңгеҙ юлбаҫарҙары]] [[древние скандинавы|боронғо скандинавтар]]ға ҡарата ҡулланылған термин. Скандинав ҡәбиләләренең бер өлөшө — [[Дания|дандар]] — Францияның төньяҡ яр буйында төпләнә, унда франктарҙан номиналь вассал бойондороҡлолоғон таный. Икенсе өлөшө, башлыса норвегтар, Көнсығыш Англияла төпләнә, унда урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинавтар [[Киевская Русь|боронғо Рус дәүләтене]]ң башланғыс тарихында мөһим роль уйнаған варягтар булған (ҡара: Норман теорияһы). == Этимологияһы == Исеме [[Француз теле|француз]] ''Normans/Normanz'', ''Normant'' һүҙенең күплек формаһы<ref>{{cite book | first = TF | last = Hoad | title = The Concise Oxford Dictionary of English Etymology | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxfordshire, England | year = 1993 | isbn = 978-0192830982 | page = [https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 315] |url=https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 }}</ref> (хәҙерге француз ''normand'') күплек һанынан килеп сыҡҡан, ул, үҙ сиратында, [[Нижнефранкские диалекты|түбәнге франк]] Nortmann «норманн»{{sfn|Dauzat, Dubois & Mitterand|1971|p=497}} һүҙенән йәки туранан-тура [[Древнескандинавский язык|боронғо скандинав]] Norðmaðr һүҙенән алынған, [[Латинизация имён|латинлаштырылған]] Nortmannus, Normannus йәки Nordmannus ([[Средневековая латынь|урта быуат латин телендә]] теркәлгән, IX быуат) һәм «норманн, [[викинг]]» тигәнде аңлата<ref>{{cite web |url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |title=Etymologie de Normand |publisher=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales |lang=fr |access-date=2011-04-22 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130052010/http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |url-status=live }}</ref>. == Нормандар экспансияһы == {{Main|Викинги}} XI быуатта йәшәгән [[Бенедиктинцы|бенедикт]] монахы һәм тарихсыһы [[Малатерра, Гоффредо|Гоффредо Малатерра]] нормандарҙы түбәндәгесә ҡылыҡһырлаған: {{начало цитаты}}Уларҙың айырыуса үҙенсәлектәре булып хәйләкәрлек, күберәк табыш алыу һәм хакимлыҡ итеү өмөтө менән үҙ мираҫына кәмһетеү, бөтә яҡтан да өлгө алыуға ынтылыш, сарыфсыл һәм ҡомһоҙлоҡ араһында алтын урталыҡҡа ынтылыш, йәғни, бәлки, был ике ҡапма-ҡаршы сифатты берләштереү тора. Уларҙың төп кешеләре, яҡшы күренеклелек (репутация) алыу теләге арҡаһында, тапҡанын айырыуса әрәм-шәрәм итеүсән. Бынан тыш, улар ялған маҡтауға, телмәр оҫталығын өйрәнеүгә ынтылышлы халыҡ: хатта егеттәре лә оратор һәләтенә эйә, әгәр уны ғәҙеллек иҙеүе тотҡарламаһа, бөтөнләй ҡырағай, тыйып булмаҫлыҡ, халыҡ. Улар, әгәр яҙмыштары күрһәтһә, хеҙмәтте, аслыҡты һәм һыуыҡты түҙемлек менән кисерә, һунарсылыҡ һәм ыласын менән һунарсылыҡ менән мауыға, аттарҙан, бөтә ҡоралдарҙан һәм хәрби кейемдәрҙән ләззәт ала{{Sfn|Gunn|1975}}.{{конец цитаты}} Нормандар VIII быуат аҙағында-XI быуат уртаһындағы франктар территорияһына диңгеҙ походтарында ҡатнаша. Тарихсылар нормандарҙы ҡомһоҙ, һуғышсан, сыҙамлы, һүҙгә оҫта, сит халыҡ менән ҡушылырға әүәҫ кешеләр тип һүрәтләй. Нормандарҙың экспансияһының беренсе осоро (VIII—IX быуат аҙағы) Франк дәүләтенә ҡаршы тарҡау экспедициялар, Англия, Шотландия, Ирландия ярҙарына һөжүмдәр һәм уларҙың [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Фарерские острова|Фарер]], [[Гебридские острова|Гебрид]] һәм [[Шетланд утрауҙары]]на, бер аҙ һуңыраҡ — [[Исландия]]ға күсенеүҙәре менән характерлана. IX быуат аҙағында Францияға һәм Англияға талауҙан һәм яһаҡ йыйыуҙан яуланған территорияларға күсеп ултырыуға күскән норманндарҙың ҙур отрядтары һөжүм итә. Төньяҡ Францияла улар [[Нормандия (герцогство)|Герцогство Нормандия]] Герцоглығына нигеҙ һала (911 йыл), төньяҡ-көнсығыш Англияны яулап ала. XI быуат башында бөтә [[Англия]] [[король Дании|датским королдәренә]] буйһона. Нормандарҙың походтары ΧΙ быуат уртаһында туҡтатыла. Нормандтарҙың вариҫтары — Нормандиянан сыҡҡандар — ΧΙ быуаттың 2-се яртыһында Англияны буйһондора ([[Англияны нормандтарҙың баҫып алыуы, 1066 йыл), шулай уҡ нормандтарҙың [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] һәм [[Сицилия]]ны баҫып алыуы, бында [[Сицилия короллеге]]нә нигеҙ һалыуы (1130 йыл). === Франция === [[Файл:Blason Duché de Normandie.svg|thumb|180px|Нормандия герцогтарының гербы]] [[Файл:Normannen.png|thumb|right|[[Герцогство Нормандия|Нормандия герцоглығы]] биләмәләре 1130 йылда]] {{main|Герцогство Нормандия}} IX быуаттың икенсе яртыһында [[Дания|Дат]] һәм [[Норвегия|норвег]] викингтары [[Роллон|Рольф Пешеход (Йәйәүле)]] етәкселегендә Францияның төньяғындағы, хәҙер Нормандия тип аталған ерҙе, оккупациялай башлай. 911 йылда [[Карл III Простоватый (Ябай ғына)]] [[Сена (река)|Сена]] тамағындағы ерҙәрҙе норман ерҙәре тип танырға ризалаша. Рольф Роллон тигән франк исемен ҡабул итә һәм, франктар короле [[Карл III Простоватый|Карл]]ға вассал анты килтереп, [[герцог Нормандии|Нормандияның]] беренсе герцогы була. Норманндар христианлыҡты ҡабул итә, [[старонормандский язык|француз телен]] һәм мәҙәниәтен үҙләштерә, урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә. [[Нормандия]] территорияһы яҡынса элекке сиркәү провинцияһы [[Руан]] йәки [[Нейстрия|Нейстрии]] территорияһына тап килә һәм тәбиғи сиктәргә эйә түгел. Унда башлыса [[галло-римлеләр]] йәшәгән. Шулай уҡ унда аҙ һанда [[франктар]] һәм [[германские племена|герман ҡәбиләләре]] ҡайһы бер вәкилдәре һәм 880-се йылдарҙа килә башлаған күскенсе-[[викинги|викингтар]] вәкилдәре йәшәгән. X быуатта башта [[Галлия]] йылғалары буйлап норманндар бандаларының емергес һөжүмдәре яйлап ерҙәрҙе үҙләштереүгә әүерелә: ҡатындары һәм балаларын алып килеп, замоктар һәм ҡәлғәләр төҙөп, даими йәшәүгә күсә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе норманндар француздар тарафынан ассимиляцияланһа ла, хатта күп быуаттар үткәс тә Нормандия һәм Францияның төньяҡ өлкәләрендә йәшәүселәр араһында француздар (ҡағиҙә булараҡ, ҡара сәслеләр) араһында айырылып торған блондиндар проценты юғары була. Нормандар франктарҙың феодаль доктриналарын ҡабул итә һәм уларҙы Нормандияла һәм Англияла төҙөк система итеп үҫтерә. === Англия === VIII быуаттың икенсе яртыһынан XI быуат уртаһына тиклем [[Англия]] башта [[Норвегия]]нан, һуңынан шулай уҡ [[Дания]]нан нормандарҙың ярһыу һәм күп һанлы һөжүменә дусар була. Норвегтар ҙа, даттар ҙа Англияла [[дандар]] исеме менән билдәле була. 842 йылда нормандар Лондонды яндыра, 860 йылда Англияның бөтә төньяҡ-көнсығыш яр буйын баҫып ала, 871 йылда, король [[Альфред Великий|Бөйөк Альфредты]] көньяҡҡа ҡасырға мәжбүр итеп, Лондонды ҡабаттан баҫып ала. Нормандар баҫып алған Көнсығыш Англия территорияһы тотош дат-норвег колонизацияһына дусар була һәм артабан [[Денло]] ({{lang-en|Dane Law}}) йәки дат хоҡуғы һыҙаты, тип йөрөтөлә. Денло һыҙатында скандинав сығышлы, илдең башҡа территорияһында ҡулланылғандан ҡырҡа айырылып торған, үҙ хоҡуҡи һәм административ-территориаль система раҫлана. Денло һыҙатының хоҡуҡи үҙенсәлеге [[Средние века|Урта быуаттар]]ҙың күпселек өлөшөндә һаҡлана һәм англ-саксон йәмғиәтендә бер нисә скандинав хоҡуҡи институтын, атап әйткәндә, присяжныйҙар судын, ҡабул итеүгә булышлыҡ итә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе нормандар, урындағы халыҡ менән ҡатнашып, христиан динен ҡабул итә, урындағы телде һәм йолаларҙы үҙләштерә. Нормандарҙың һөжүме инглиз-саксон крәҫтиәндәренең хәленә ныҡ тәьҫир иткәнлектән, уларҙың хужалыҡтары йыш ҡына тулыһынса бөлгөнлөккә төшкән. Крәҫтиәндәр Бөйөк Альфред нормандар менән көрәш алып барыу өсөн булдырған махсус ер һалымын («[[дат аҡсаһын]]») түләргә һәм оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә, ҡарауыл һәм хәрби хеҙмәттә шәхсән ҡатнашырға мәжбүр була. Бөйөк Альфред һәм уның яҡын вариҫтары бер ни тиклем ваҡытҡа нормандарҙың һөжүмен тотҡарлай һәм хатта уларҙы төньяҡ-көнсығышҡа табан ҡыҫырыҡлай алған. Әммә X быуат аҙағында яңы көс менән, был юлы Даниянан, нормандарҙың баҫып инеүе башлана. Дания һәм Норвегия короле [[Свен Вилобородый]] 1013 йылда Лондонды баҫып ала һәм Англия короле тип иғлан ителә. Тәхеттән төшөрөлгән король [[Этельред II Неразумный]] [[Нормандия]]ға ҡаса. Әммә Свен был походта вафат була (1014). Англия короле титулы Свендың походта ҡатнашҡан кесе улына, [[Кнуд I Великий|Кнуд I]]гә күсә. Дания короле һәм Норвегия короле титулдарын Кнудтың өлкән ағаһы [[Харальд II (король Дании)|Харальд II]] мираҫ итеп ала. Дат ғәскәре Данияға ҡайта. Шул уҡ 1014 йылда һөргөндән ҡайтҡан Этельред II тәхеткә ултыртыла. Кнуд Данияға ҡасырға мәжбүр була. Харальд II ярҙамында ғәскәр һәм флот йыйып, йыһазландырып, ул 1015 йылда ҡабаттан Англияға юллана һәм 1016 йылдың октябрендә Англия короле титулын кире ҡайтарыуға өлгәшә. «Дат аҡсалары» хәҙер байтаҡҡа арттырыла һәм король тарафынан Англияны башҡа нормандарҙан обороналауҙы ойоштороу өсөн ҡулланыла. Дат юғары ҡатламы һарайҙа алдынғы позиция биләй һәм Англияның көньяғында күп ерҙәргә эйә була. Ул ваҡытта Англия, Дания һәм Норвегия короле титулдарын берләштергән Кнуд I 1035 йылда вафат була. Артабан Англия менән бер-бер артлы уның ике улы — [[Гарольд I (король Англии)|Гарольд I]] (1035-1040) һәм Хардекнуд (1040-1042) идара итә. Ошоноң менән Англияла дат королдәренең хакимлығы тамамлана. Этельред II улы, Эдуард Вәғәҙсе булараҡ билдәле, Англия короле була. Эдуардтың власы көсһөҙ була. Инглиз-дат сығышлы юғары ҡатлам дат йүнәлешен тота. Король етәкселегендәге аҡһөйәктәрҙең икенсе өлөшө [[Нормандия (герцогство)|норманд]] герцогы [[Вильгельм Завоеватель|Вильгельм]] менән союз эҙләй. Эдуард хакимлығының беренсе яртыһында (1048 йылға тиклем) Норвегияның баҫып инеү ҡурҡынысы Англияны даими хәрби әҙерлектә ҙур хәрби флот тоторға мәжбүр итә, әммә 1048 йылда флот таратыла һәм «дат аҡсаһы» бөтөрөлә. Балаһыҙ Эдуард үлгәндән һуң (1066) юғары ҡатлам йыйылышы король итеп инглиз-дат сығышлы [[Уэссекс]] [[эрл]]ын (графын) Гарольд Годвинсонды һайлай, ул [[Гарольд II]] исеме менән тәхеткә ултыртыла. Англия короллегендә династия көрсөгөнән бер үк ваҡытта англия менән күрше дәүләттәрҙең ике батшаһы — Норвегия короллеге һәм Нормандия герцоглығы файҙалана. Норвегия короле [[Харальд III Ҡырыҫ]], [[Хардекнуд]]тың уйҙырма васыятнамәһенә һылтанып, инглиз тажына дәғүәһен белдерә, һәм 1066 йылдың сентябрендә скандинавтарҙың Англияға һуңғы күпләп баҫып инеүен ойоштора. Англияның хәрби флоты булмауынан файҙаланып, норвегтар Йорк янында төшөп, Көнсығыш Англияны ҡаршылыҡһыҙ яулай. Гарольд II-нең фетнәсел ҡустыһы [[Тостиг|Тостиг Годвинсон]] үҙенең отрядтары һәм караптары менән Харальд III-гә ҡушыла. Норвегтар баш күтәреүселәр менән берлектә урындағы ополчениены тар-мар итә һәм ул ваҡытта король ғәскәрҙәре булмаған Йоркширҙы оккупациялай. Йорк халҡы Харальд III-не үҙҙәренең короле тип таный һәм уның алдында ҡала ҡапҡаларын аса, шуның арҡаһында ҡаланы штурмлауҙан ҡотола. Гарольд II, Англияның һаҡланмаған көньяҡ яр буйҙарын тылда ҡалдырып, норвегтарға ҡаршы ғәскәр менән сыға, уларҙы тулыһынса ҡыйрата һәм Көнсығыш яр буйҙарын уларҙан таҙарта. Харальд III һәм Тостиг Годвинсон [[битва при Стамфорд-Бридже|алышта һәләк була]]; ҡыйратылған норвег ғәскәре ҡалдыҡтары ватылмаған караптарҙа Норвегияға ҡаса. [[Файл:BayeuxTapestry39.jpg|мини|300пкс|[[Гобелен из Байё|Байё гобеленынан]] Нормандтарҙың Англияға килеү күренешендә [[Langskip| оҙон караптар]] һүрәтләнгән]] Тем временем герцог Вильгельм Нормандский с большим войском, состоящим из рыцарей Нормандии и других французских земель, пересёк [[Ла-Манш]] и двинулся на Лондон. Предлогом для вторжения в Англию послужила данная ранее клятва Гарольда Годвинсона Вильгельму Нормандскому признать последнего наследником Эдуарда Исповедника. Гарольд II с имевшимся при нём войском выступил из Йоркшира навстречу Вильгельму, по дороге собирая ополчение. [[битва при Гастингсе|В битве при Гастингсе]] Вильгельм разбил войско Гарольда, занял Лондон и был [[Нормандское завоевание Англии|провозглашен королём Англии]]. Место старой англосаксонской и англодатской знати заняла новая французская знать. В правление Вильгельма (умер в 1087 году), восстановившего «датские деньги», новый натиск норманнов на Англию был успешно отражён и в конце концов их набеги окончательно прекратились. Вместо скандинавского влияния в Англии утвердилось [[Англонормандская монархия|французское влияние]]. === Шотландия === Норманны, активно колонизовавшие с конца VIII века Восточную Англию и Ирландию, меньше внимания уделяли Шотландии. Норвежская колонизация коснулась только островов, прилегающих к Шотландии — [[Оркнейские острова|Оркнейских]], [[Шетландские острова|Шетландских]] и [[Гебридские острова|Гебридских]], а также западного и северного побережья Шотландии. На захваченных территориях норманны создали опорные пункты для нападения на Ирландию. Норвежцы принесли с собой свой язык — западно-норвежский [[норн]] — и свои законы. На Шетландских островах норн существовал в качестве разговорной речи до XIX века. Проживавшие на этих территориях до прихода норвежцев [[пикты]] были частью ассимилированы, частью истреблены. В конце правления короля [[Харальд I Прекрасноволосый|Харальда I Прекрасноволосого]] (начало X в.) захваченные норвежцами острова, западное побережье и север основной части Шотландии — [[Кейтнесс]] и [[Сазерленд (Шотландия)|Сазерленд]] — формально вошли в состав Норвегии, образовав, вместе с [[Фарерские острова|Фарерскими островами]], [[графство Оркни]]. В конце X века графство Оркни было христианизировано — раньше, чем христианство утвердилось в Скандинавии. Шотландским королям лишь в середине XIII в., когда Шотландия уже находилась под [[Англонормандская монархия|англонормандским]] влиянием, удалось остановить норвежскую экспансию и [[Пертский договор|вернуть]] себе Гебридские острова и всё побережье основной части Шотландии. Тем самым, период присутствия норманнов на Британских островах подошёл к концу. Ещё через 200 лет Шотландской короне были переданы Шетландские и Оркнейские острова. === Ирландия === Захватив в VIII веке Шетландские, Оркнейские и Гебридские острова, норманны начали грабительские набеги (продолжавшиеся около 200 лет) на ирландскую территорию, и вскоре перешли к созданию поселений в Ирландии. В 798 году норвежцы поселились в районе [[Дублин]]а, а с 818 года приступили к колонизации южного побережья, создав поселения у нынешних городов [[Уэксфорд (город)|Уэксфорд]] и [[Корк]]. В [[Ольстер]]е норманны завладели церковной столицей Ирландии — городом [[Арма]], а на западе основали колонию, ставшую впоследствии городом и портом [[Лимерик]], при впадении реки [[Шаннон (река, Ирландия)|Шаннон]] в [[эстуарий]], глубоко врезающийся внутрь острова. Опираясь на эти поселения, норманны совершали многочисленные грабительские экспедиции, проникая по рекам во внутренние области острова. Главным объектом грабежей стали наиболее богатые и развитые южная и восточная части Ирландии. В первой половине IX века один из вождей норманнов [[Тургейс]] фактически держал в подчинении значительную часть острова. Своей столицей Тургейс сделал город [[Атлон (город)|Атлон]] на реке Шаннон, у озера [[Лох Ри]]. Засилье чужеземцев привело к освободительной борьбе ирландцев, которая особенно усилилась в начале XI века. Борьбу возглавили местные вожди — король [[Манстер]]а [[Бриан Бору]] и правитель [[Мит]]а [[Малахий]]. Малахий нанёс поражение норманнским отрядам и выбил норманнов из Дублина. В 998 году Малахий был признан королём Ольстера, уступив Бриану Дублин, а с 1002 году и титул ард-ри (Верховного короля) Ирландии. Бриан провёл политическую реформу, пытался ужесточить налоговую систему, построил много крепостей на реке Шаннон, создал сильный флот, готовясь к предстоящим битвам за освобождение Ирландии от норманнов. За попытку ввести обложение скотом на общие нужды он получил прозвище Бриан Байроме, что означало «собиратель скота»<ref name=":0">{{Книга|автор=Гольман Л. И.|заглавие=История Ирландии|ответственный=|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Мысль|год=1980|страницы=23|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. В конце 1013 года, воспользовавшись мятежом, поднятым против Бриана правителем Дублина, норманны стали стягивать силы, послав за подкреплениями на Оркнейские острова, в Норвегию и в Данию. [[Битва при Клонтарфе|Решающее сражение]] произошло в 1014 году вблизи [[Дублин]]а у Воловьего луга (ныне [[Клонтарф]]). Норманны и союзные им сепаратисты были полностью разгромлены. 88-летний Бриан в этой битве погиб. В результате битвы при Клонтарфе Ирландия была освобождена от иноземного ига. Разбойные набеги норманнов случались и после битвы при Клонтарфе, но стали более редкими и менее опасными. Двухсотлетнее господство и грабительские набеги норманнов нанесли Ирландии огромный ущерб и затормозили её экономическое и социальное развитие. Если в соседних странах к этому времени начало развиваться товарное производство, то в Ирландии сохранялось традиционное патриархальное общество с натуральным хозяйством<ref name=":0" />. === Урта диңгеҙ буйы === Достоверно известны, как минимум, два похода, во время которых корабли норманнов прошли через [[Гибралтарский пролив]] в [[Средиземное море]]. Первый был совершен около [[860 год]]а легендарным датским конунгом [[Гастинг|Хастингом]], войско которого, спустившись по [[Сена|Сене]] и [[Луара|Луаре]], сначала разорило [[Париж]], затем проникло на Пиренейский полуостров, а после достигло берегов [[Лигурия|Лигурии]], где разорило древний город [[Луни (город)|Луна]], ошибочно принятый Хастингом за Рим<ref>''[[Херрман, Йоахим|Херрман Йоахим]].'' [http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml Славяне и норманны в ранней истории Балтийского региона] {{Wayback|url=http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml |date=20171217014550 }} // Славяне и скандинавы: Сб. — {{М}}, 1986. — С. 44.</ref>. Второй, более масштабный, датируется приблизительно [[860 год]]ами и приписывается полулегендарному королю [[Швеция|Швеции]] [[Бьёрн Железнобокий|Бьёрну Железнобокому]]. Норманны разграбили побережье [[Северная Африка|Северной Африки]], [[Валенсия|Валенсию]], [[Балеарские острова]], [[Прованс]] и северо-западную [[Италия|Италию]] и беспрепятственно вернулись обратно. Описания обоих походов основаны на легендах и, возможно, представляют собой две версии изложения одних и тех же событий. Норманны попадали в Средиземноморье и другим путём — в качестве [[Варяжская стража|наёмников]] в составе [[Армия Византийской империи|византийских войск]]. В частности, в XI веке отряды наёмников-скандинавов участвовали в войнах [[Византийская империя|Византии]] против [[Нормандия (герцогство)|нормандцев]] и сицилийских [[Сицилийский эмират|арабов]] за [[Нормандское завоевание Южной Италии|Южную Италию]]<ref>''Серен Е. А.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf Эмиграция норманнов в Византию и «Тагмы франков» (XI в.)] {{Wayback|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf |date=20180428121757 }} // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2001. — Вып. 32. — С. 163—164.</ref>. В Византию норманны [[Путь из варяг в греки|проникали через]] [[Русь]]<ref>''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Язычество Древней Руси. — М.: Наука, 1987. — С. 383.</ref><ref>''[[Мельникова, Елена Александровна|Мельникова Е. А.]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: К истории названия «варяг» // Славяноведение. — 1994. — № 2. — С. 56—68.</ref>. == Теле == Норманны говорили на [[древнескандинавский язык|древнескандинавском языке]], который сформировался приблизительно к VIII веку и просуществовал приблизительно до XIV века. Древнескандинавский язык распадался на два [[диалект]]а: восточный и западный. На базе западного диалекта развились норвежский, фарерский и исландский языки, а также вымерший к XIX веку [[норн]]. Восточный диалект распался на шведский и датский языки. В странах, где норманнские поселенцы смешивались с местным населением, древнескандинавский язык не сохранился и не развился в самостоятельные языки, но оказал большее или меньшее влияние на местные языки или их региональные варианты. В Нормандии взаимодействие местных старофранцузских говоров с древнескандинавским языком привело к формированию нормандского языка, который можно рассматривать как региональный вариант старофранцузcкого языка. В меньшей степени влияние древнескандинавского языка проявляется в кельтских языках Британских островов — [[Гэльский язык|гэльском]], ирландском, мэнском. Английский язык испытал мощное влияние древнескандинавского языка как непосредственно от норманнов в период VIII—XI веков, так и опосредовано через нормандский язык, который (в англонормандском варианте) был государственным языком Англии при королях нормандской династии и первых королях династии [[Плантагенет]]ов (с середины XI века до приблизительно XIV века). На шотландский региональный вариант английского языка дополнительно наложилось влияние шотландского (кельтского) субстрата, также в своё время испытавшего скандинавское влияние. == Астрономияла == В честь норманнов назван [[астероид]] [[(1256) Норманния]], открытый 8 августа 1932 года немецким астрономом [[Райнмут, Карл Вильгельм|Карлом Райнмутом]] в [[Гейдельбергская обсерватория|Гейдельбергской обсерватории]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Викисловарь|норманн}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''[[Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]'' Норманны и Киевская Русь / Науч. ред. О. Л. Губарев. — {{М}}: Новое литературное обозрение, 2018. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4448-0722-4. * ''[[Анохин, Генрих Иосифович|Анохин Г. И.]]'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М.: Наука, 1989. — С. 164—194. * ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' Викинги / Под ред. А. А. Хлевова. — {{СПб}}: Евразия, 2003. — 320 с. — (Barbaricum). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2. * ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — (Corpus). * ''Барлоу Фрэнк.'' Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — (Clio). — ISBN 978-5-8071-0240-1. * {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}} * ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — (Мировая история. Цивилизации и Этносы). * ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества). * ''Викинги. Набеги с севера:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3. * ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Подлинная история Руси). — ISBN 978-5-699-56960-1. * ''Горелов М. М.'' Датское и нормандское завоевания Англии в XI веке. — СПб.: Алетейя, 2007. — 176 с. — (Pax Britannica). — ISBN 978-5-91419-018-4. * ''Граветт Кристофер, Николь Дэвид.'' Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23549-0. * ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с. * ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9. * ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 448 с. * ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 301 с. * ''Джуэтт Сара Орне.'' Завоевание Англии норманнами. Минск: Харвест, 2003. — 304 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 985-13-1652-0. * ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — (Темная сторона истории). — ISBN 978-5-699-84607-8. * ''Дуглас Дэвид Ч.'' Норманны: от завоеваний к достижениям. 1050—1100 гг. / Пер. с англ. Е. С. Марнициной. Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 416 с. — (Clio). — ISBN 5-8071-0126-X. * {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}} * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с. * ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «АСТ», 2003. — 176 с. — (История. Открытие). * ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — (Народы Земли). * {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе|место=Л.|издательство=Изд-во ЛГУ|год=1985|страниц=286|тираж=10000}} * ''[[Ловмяньский, Хенрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с. * ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — (Barbaricum). * ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 368 c. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 400 с. * [https://www.historicalreporter.ru/upload/iblock/1ed/1edb9cc841cc81fa01ad06249741255c.pdf Нормандцы — миграция и трансформация] // Исторический вестник. — № 40. — 2022. * ''Рекс Питер.'' 1066. Новая история нормандского завоевания / Пер. с англ. И. И. Хазановой. — СПб.: Евразия, 2000. — 336 с.: ил. — (Clio). — ISBN 978-5-91852-052-9. * ''[[Роуч, Леви|Роуч Леви]].'' Империи норманнов: Создатели Европы / Пер. с англ. Е. В. Поникарова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — 384 с. — (Страдающее Средневековье). — ISBN 978-5-00139-758-8. * ''Роэсдаль Эльсе.'' Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с. * ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР». * ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. — ISBN 978-5-4448-0147-5. * ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 239 с. * ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982] * ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — (Clio Expansiva). — ISBN 5-8071-0104-9. * ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' Походы викингов / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — (Историческая библиотека). * ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с. * ''Фетисов А. А., Щавелев А. С.'' Викинги. Между Скандинавией и Русью. — М.: Вече, 2009. — 336 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-2840-1. * ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска). * ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с. * ''Шартран Р., Николь Д., Граветт К.'' и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3. * {{Citation | first1 = Albert | last1 = Dauzat | first2 = Jean | last2 = Dubois | first3 = Henri | last3 = Mitterand | title = Larousse étymologique |trans-title=Etymological Larousse | publisher = Larousse | year = 1971 | lang = fr |ref=Dauzat, Dubois & Mitterand}} * {{Citation | last = Gunn | first = Peter | title = Normandy: Landscape with Figures | place = London | publisher = Victor Gollancz | year = 1975 |ref=Gunn}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Скандинавтар]] [[Категория:Шотландия тарихы]] [[Категория:Ирландия тарихы]] [[Категория:Исландия тарихы]] [[Категория:Викингтар йәмғиәте]] [[Категория:Италияның хәрби тарихы]] [[Категория:Нормандия тарихы]] 7ng6t8ajofwqj4ba3nk1rupgdkn2p38 1295046 1295037 2026-04-30T11:41:35Z Akkashka 14326 1295046 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=29 апрель 2026}} {{Ук}} [[Файл:WikingerKarte.jpg|мини|300пкс|[[Викинги|викингтар]]ҙың VIII—X быуаттарҙа таралып ултырыуы һәм походтары]] '''Нормандар''' ({{lang-la|Normanni}} {{lang-de|Normannen}}, {{lang-en|Normans}}, {{lang-nrm|Normaunds}}, {{lang-fr|Normands}}) — VIII—XI быуаттарҙа [[Көнбайыш Европа]] дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән [[диңгеҙ юлбаҫарҙары]] [[древние скандинавы|боронғо скандинавтар]]ға ҡарата ҡулланылған термин. Скандинав ҡәбиләләренең бер өлөшө — [[Дания|дандар]] — Францияның төньяҡ яр буйында төпләнә, унда франктарҙан номиналь вассал бойондороҡлолоғон таный. Икенсе өлөшө, башлыса норвегтар, Көнсығыш Англияла төпләнә, унда урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинавтар [[Киевская Русь|боронғо Рус дәүләтене]]ң башланғыс тарихында мөһим роль уйнаған варягтар булған (ҡара: Норман теорияһы). == Этимологияһы == Исеме [[Француз теле|француз]] ''Normans/Normanz'', ''Normant'' һүҙенең күплек формаһы<ref>{{cite book | first = TF | last = Hoad | title = The Concise Oxford Dictionary of English Etymology | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxfordshire, England | year = 1993 | isbn = 978-0192830982 | page = [https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 315] |url=https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 }}</ref> (хәҙерге француз ''normand'') күплек һанынан килеп сыҡҡан, ул, үҙ сиратында, [[Нижнефранкские диалекты|түбәнге франк]] Nortmann «норманн»{{sfn|Dauzat, Dubois & Mitterand|1971|p=497}} һүҙенән йәки туранан-тура [[Древнескандинавский язык|боронғо скандинав]] Norðmaðr һүҙенән алынған, [[Латинизация имён|латинлаштырылған]] Nortmannus, Normannus йәки Nordmannus ([[Средневековая латынь|урта быуат латин телендә]] теркәлгән, IX быуат) һәм «норманн, [[викинг]]» тигәнде аңлата<ref>{{cite web |url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |title=Etymologie de Normand |publisher=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales |lang=fr |access-date=2011-04-22 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130052010/http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |url-status=live }}</ref>. == Нормандар экспансияһы == {{Main|Викинги}} XI быуатта йәшәгән [[Бенедиктинцы|бенедикт]] монахы һәм тарихсыһы [[Малатерра, Гоффредо|Гоффредо Малатерра]] нормандарҙы түбәндәгесә ҡылыҡһырлаған: {{начало цитаты}}Уларҙың айырыуса үҙенсәлектәре булып хәйләкәрлек, күберәк табыш алыу һәм хакимлыҡ итеү өмөтө менән үҙ мираҫына кәмһетеү, бөтә яҡтан да өлгө алыуға ынтылыш, сарыфсыл һәм ҡомһоҙлоҡ араһында алтын урталыҡҡа ынтылыш, йәғни, бәлки, был ике ҡапма-ҡаршы сифатты берләштереү тора. Уларҙың төп кешеләре, яҡшы күренеклелек (репутация) алыу теләге арҡаһында, тапҡанын айырыуса әрәм-шәрәм итеүсән. Бынан тыш, улар ялған маҡтауға, телмәр оҫталығын өйрәнеүгә ынтылышлы халыҡ: хатта егеттәре лә оратор һәләтенә эйә, әгәр уны ғәҙеллек иҙеүе тотҡарламаһа, бөтөнләй ҡырағай, тыйып булмаҫлыҡ, халыҡ. Улар, әгәр яҙмыштары күрһәтһә, хеҙмәтте, аслыҡты һәм һыуыҡты түҙемлек менән кисерә, һунарсылыҡ һәм ыласын менән һунарсылыҡ менән мауыға, аттарҙан, бөтә ҡоралдарҙан һәм хәрби кейемдәрҙән ләззәт ала{{Sfn|Gunn|1975}}.{{конец цитаты}} Нормандар VIII быуат аҙағында-XI быуат уртаһындағы франктар территорияһына диңгеҙ походтарында ҡатнаша. Тарихсылар нормандарҙы ҡомһоҙ, һуғышсан, сыҙамлы, һүҙгә оҫта, сит халыҡ менән ҡушылырға әүәҫ кешеләр тип һүрәтләй. Нормандарҙың экспансияһының беренсе осоро (VIII—IX быуат аҙағы) Франк дәүләтенә ҡаршы тарҡау экспедициялар, Англия, Шотландия, Ирландия ярҙарына һөжүмдәр һәм уларҙың [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Фарерские острова|Фарер]], [[Гебридские острова|Гебрид]] һәм [[Шетланд утрауҙары]]на, бер аҙ һуңыраҡ — [[Исландия]]ға күсенеүҙәре менән характерлана. IX быуат аҙағында Францияға һәм Англияға талауҙан һәм яһаҡ йыйыуҙан яуланған территорияларға күсеп ултырыуға күскән норманндарҙың ҙур отрядтары һөжүм итә. Төньяҡ Францияла улар [[Нормандия (герцогство)|Герцогство Нормандия]] Герцоглығына нигеҙ һала (911 йыл), төньяҡ-көнсығыш Англияны яулап ала. XI быуат башында бөтә [[Англия]] [[король Дании|датским королдәренә]] буйһона. Нормандарҙың походтары ΧΙ быуат уртаһында туҡтатыла. Нормандтарҙың вариҫтары — Нормандиянан сыҡҡандар — ΧΙ быуаттың 2-се яртыһында Англияны буйһондора ([[Англияны нормандтарҙың баҫып алыуы, 1066 йыл), шулай уҡ нормандтарҙың [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] һәм [[Сицилия]]ны баҫып алыуы, бында [[Сицилия короллеге]]нә нигеҙ һалыуы (1130 йыл). === Франция === [[Файл:Blason Duché de Normandie.svg|thumb|180px|Нормандия герцогтарының гербы]] [[Файл:Normannen.png|thumb|right|[[Герцогство Нормандия|Нормандия герцоглығы]] биләмәләре 1130 йылда]] {{main|Герцогство Нормандия}} IX быуаттың икенсе яртыһында [[Дания|Дат]] һәм [[Норвегия|норвег]] викингтары [[Роллон|Рольф Пешеход (Йәйәүле)]] етәкселегендә Францияның төньяғындағы, хәҙер Нормандия тип аталған ерҙе, оккупациялай башлай. 911 йылда [[Карл III Простоватый (Ябай ғына)]] [[Сена (река)|Сена]] тамағындағы ерҙәрҙе норман ерҙәре тип танырға ризалаша. Рольф Роллон тигән франк исемен ҡабул итә һәм, франктар короле [[Карл III Простоватый|Карл]]ға вассал анты килтереп, [[герцог Нормандии|Нормандияның]] беренсе герцогы була. Норманндар христианлыҡты ҡабул итә, [[старонормандский язык|француз телен]] һәм мәҙәниәтен үҙләштерә, урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә. [[Нормандия]] территорияһы яҡынса элекке сиркәү провинцияһы [[Руан]] йәки [[Нейстрия|Нейстрии]] территорияһына тап килә һәм тәбиғи сиктәргә эйә түгел. Унда башлыса [[галло-римлеләр]] йәшәгән. Шулай уҡ унда аҙ һанда [[франктар]] һәм [[германские племена|герман ҡәбиләләре]] ҡайһы бер вәкилдәре һәм 880-се йылдарҙа килә башлаған күскенсе-[[викинги|викингтар]] вәкилдәре йәшәгән. X быуатта башта [[Галлия]] йылғалары буйлап норманндар бандаларының емергес һөжүмдәре яйлап ерҙәрҙе үҙләштереүгә әүерелә: ҡатындары һәм балаларын алып килеп, замоктар һәм ҡәлғәләр төҙөп, даими йәшәүгә күсә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе норманндар француздар тарафынан ассимиляцияланһа ла, хатта күп быуаттар үткәс тә Нормандия һәм Францияның төньяҡ өлкәләрендә йәшәүселәр араһында француздар (ҡағиҙә булараҡ, ҡара сәслеләр) араһында айырылып торған блондиндар проценты юғары була. Нормандар франктарҙың феодаль доктриналарын ҡабул итә һәм уларҙы Нормандияла һәм Англияла төҙөк система итеп үҫтерә. === Англия === VIII быуаттың икенсе яртыһынан XI быуат уртаһына тиклем [[Англия]] башта [[Норвегия]]нан, һуңынан шулай уҡ [[Дания]]нан нормандарҙың ярһыу һәм күп һанлы һөжүменә дусар була. Норвегтар ҙа, даттар ҙа Англияла [[дандар]] исеме менән билдәле була. 842 йылда нормандар Лондонды яндыра, 860 йылда Англияның бөтә төньяҡ-көнсығыш яр буйын баҫып ала, 871 йылда, король [[Альфред Великий|Бөйөк Альфредты]] көньяҡҡа ҡасырға мәжбүр итеп, Лондонды ҡабаттан баҫып ала. Нормандар баҫып алған Көнсығыш Англия территорияһы тотош дат-норвег колонизацияһына дусар була һәм артабан [[Денло]] ({{lang-en|Dane Law}}) йәки дат хоҡуғы һыҙаты, тип йөрөтөлә. Денло һыҙатында скандинав сығышлы, илдең башҡа территорияһында ҡулланылғандан ҡырҡа айырылып торған, үҙ хоҡуҡи һәм административ-территориаль система раҫлана. Денло һыҙатының хоҡуҡи үҙенсәлеге [[Средние века|Урта быуаттар]]ҙың күпселек өлөшөндә һаҡлана һәм англ-саксон йәмғиәтендә бер нисә скандинав хоҡуҡи институтын, атап әйткәндә, присяжныйҙар судын, ҡабул итеүгә булышлыҡ итә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе нормандар, урындағы халыҡ менән ҡатнашып, христиан динен ҡабул итә, урындағы телде һәм йолаларҙы үҙләштерә. Нормандарҙың һөжүме инглиз-саксон крәҫтиәндәренең хәленә ныҡ тәьҫир иткәнлектән, уларҙың хужалыҡтары йыш ҡына тулыһынса бөлгөнлөккә төшкән. Крәҫтиәндәр Бөйөк Альфред нормандар менән көрәш алып барыу өсөн булдырған махсус ер һалымын («[[дат аҡсаһын]]») түләргә һәм оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә, ҡарауыл һәм хәрби хеҙмәттә шәхсән ҡатнашырға мәжбүр була. Бөйөк Альфред һәм уның яҡын вариҫтары бер ни тиклем ваҡытҡа нормандарҙың һөжүмен тотҡарлай һәм хатта уларҙы төньяҡ-көнсығышҡа табан ҡыҫырыҡлай алған. Әммә X быуат аҙағында яңы көс менән, был юлы Даниянан, нормандарҙың баҫып инеүе башлана. Дания һәм Норвегия короле [[Свен Вилобородый]] 1013 йылда Лондонды баҫып ала һәм Англия короле тип иғлан ителә. Тәхеттән төшөрөлгән король [[Этельред II Неразумный]] [[Нормандия]]ға ҡаса. Әммә Свен был походта вафат була (1014). Англия короле титулы Свендың походта ҡатнашҡан кесе улына, [[Кнуд I Великий|Кнуд Iг]]ә күсә. Дания короле һәм Норвегия короле титулдарын Кнудтың өлкән ағаһы [[Харальд II (король Дании)|Харальд II]] мираҫ итеп ала. Дат ғәскәре Данияға ҡайта. Шул уҡ 1014 йылда һөргөндән ҡайтҡан Этельред II тәхеткә ултыртыла. Кнуд Данияға ҡасырға мәжбүр була. Харальд II ярҙамында ғәскәр һәм флот йыйып, йыһазландырып, ул 1015 йылда ҡабаттан Англияға юллана һәм 1016 йылдың октябрендә Англия короле титулын кире ҡайтарыуға өлгәшә. «Дат аҡсалары» хәҙер байтаҡҡа арттырыла һәм король тарафынан Англияны башҡа нормандарҙан обороналауҙы ойоштороу өсөн ҡулланыла. Дат юғары ҡатламы һарайҙа алдынғы позиция биләй һәм Англияның көньяғында күп ерҙәргә эйә була. Ул ваҡытта Англия, Дания һәм Норвегия короле титулдарын берләштергән Кнуд I 1035 йылда вафат була. Артабан Англия менән бер-бер артлы уның ике улы — [[Гарольд I (король Англии)|Гарольд I]] (1035—1040) һәм Хардекнуд (1040—1042) идара итә. Ошоноң менән Англияла дат королдәренең хакимлығы тамамлана. Этельред II улы, Эдуард Вәғәҙсе булараҡ билдәле, Англия короле була. Эдуардтың власы көсһөҙ була. Инглиз-дат сығышлы юғары ҡатлам дат йүнәлешен тота. Король етәкселегендәге аҡһөйәктәрҙең икенсе өлөшө [[Нормандия (герцогство)|норманд]] герцогы [[Вильгельм Завоеватель|Вильгельм]] менән союз эҙләй. Эдуард хакимлығының беренсе яртыһында (1048 йылға тиклем) Норвегияның баҫып инеү ҡурҡынысы Англияны даими хәрби әҙерлектә ҙур хәрби флот тоторға мәжбүр итә, әммә 1048 йылда флот таратыла һәм «дат аҡсаһы» бөтөрөлә. Балаһыҙ Эдуард үлгәндән һуң (1066) юғары ҡатлам йыйылышы король итеп инглиз-дат сығышлы [[Уэссекс]] [[эрл]]ын (графын) Гарольд Годвинсонды һайлай, ул [[Гарольд II]] исеме менән тәхеткә ултыртыла. Англия короллегендә династия көрсөгөнән бер үк ваҡытта англия менән күрше дәүләттәрҙең ике батшаһы — Норвегия короллеге һәм Нормандия герцоглығы файҙалана. Норвегия короле [[Харальд III Ҡырыҫ]], [[Хардекнуд]]тың уйҙырма васыятнамәһенә һылтанып, инглиз тажына дәғүәһен белдерә, һәм 1066 йылдың сентябрендә скандинавтарҙың Англияға һуңғы күпләп баҫып инеүен ойоштора. Англияның хәрби флоты булмауынан файҙаланып, норвегтар Йорк янында төшөп, Көнсығыш Англияны ҡаршылыҡһыҙ яулай. Гарольд II-нең фетнәсел ҡустыһы [[Тостиг|Тостиг Годвинсон]] үҙенең отрядтары һәм караптары менән Харальд III-гә ҡушыла. Норвегтар баш күтәреүселәр менән берлектә урындағы ополчениены тар-мар итә һәм ул ваҡытта король ғәскәрҙәре булмаған Йоркширҙы оккупациялай. Йорк халҡы Харальд III-не үҙҙәренең короле тип таный һәм уның алдында ҡала ҡапҡаларын аса, шуның арҡаһында ҡаланы штурмлауҙан ҡотола. Гарольд II, Англияның һаҡланмаған көньяҡ яр буйҙарын тылда ҡалдырып, норвегтарға ҡаршы ғәскәр менән сыға, уларҙы тулыһынса ҡыйрата һәм Көнсығыш яр буйҙарын уларҙан таҙарта. Харальд III һәм Тостиг Годвинсон [[битва при Стамфорд-Бридже|алышта һәләк була]]; ҡыйратылған норвег ғәскәре ҡалдыҡтары ватылмаған караптарҙа Норвегияға ҡаса. [[Файл:BayeuxTapestry39.jpg|мини|300пкс|[[Гобелен из Байё|Байё гобеленында]] Нормандтарҙың Англияға килеү күренешендә [[Langskip|оҙон караптар]] һүрәтләнгән]] Шул уҡ ваҡытта Герцог Вильгельм Нормандский Нормандия һәм башҡа француз ерҙәре рыцарҙарынан торған ҙур ғәскәр менән [[Ла-Манш]]ты аша сыға һәм Лондонға табан юллана. Гарольд Годвинсондың Вильгельм Нормандскийҙы Эдуард Тәүбә иттереүсенең вариҫы итеп танырға ант итеүе Англияға баҫып инеү өсөн сәбәп булып торған. Гарольд II, юлда ополчение йыя барып, үҙенең ғәскәре менән Йоркширҙан Вильгельмға ҡаршы сыға. [[битва при Гастингсе|Гастингс янындағы алышта]]Вильгельм Гарольд ғәскәрен тар-мар итә, Лондонды ала һәм [[Нормандское завоевание Англии|Англия короле тип иғлан ителә]]. Иҫке англ-саксон һәм англ-дат аҡһөйәктәренең урынын яңы француз юғары ҡатламы биләй. «Дат аҡсаһын» тергеҙеүсе Вильгельм (1087 йылда вафат була) идара иткән осорҙа нормандарҙың Англияға яңы һөжүме уңышлы кире ҡағыла һәм ахыр сиктә уларҙың һөжүме тулыһынса туҡтатыла. Англияла скандинав йоғонтоһо урынына [[Англонормандская монархия|француз йоғонтоһо]] нығына. === Шотландия === VIII быуат аҙағында Көнсығыш Англияны һәм Ирландияны колонизациялаған нормандар Шотландияға иғтибарын кәметә. Норвегия колонизацияһы Шотландияға яҡын — [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Шетландские острова|Шетланд]] һәм [[Гебридские острова|Гебрид]] ҡағыла Оркней, Шетланд һәм Гебрид утрауҙарға ғына, шулай уҡ Шотландияның көнбайыш һәм төньяҡ яр буйҙарына ҡағыла. Яулап алынған территорияларҙа нормандар Ирландияға һөжүм итеү өсөн терәк пункттар төҙөй. Норвегтар үҙҙәре менән — көнбайыш-норвег [[норн]] телен — һәм үҙ закондарын алып килгән. Шетланд утрауҙарында норн һөйләшеү телмәре сифатында XIX быуатҡа тиклем йәшәгән. Норвегтар килгәнгә тиклем был территорияларҙа йәшәгән [[пикттар]] өлөшләтә ассимиляцияланған, өлөшләтә юҡ ителгән. Король [[Харальд I Прекрасноволосый|Харальд I Бик матур сәсле]] идара итеүенең аҙағында (X быуат башы) норвегтар баҫып алған утрауҙар, Шотландияның көнбайыш яр буйы һәм төп өлөшөнөң төньяғы — [[Кейтнесс]] һәм [[Сазерленд (Шотландия)|Сазерленд]] — [[Фарерские острова|Фарер утрауҙары]] менән бергә, [[графство Оркни графлығы]]н барлыҡҡа килтереп, формаль рәүештә Норвегия составына инә. X быуат аҙағында, Скандинавияла мәсихселек нығынғанға тиклем, Оркни графлығы христианлаштырыла. Шотландия королдәре XIII быуат уртаһында ғына, Шотландия инде [[Англонормандская монархия|англ-норманд]] йоғонтоһо аҫтында булғанда, Норвег экспансияһын туҡтатып, Гебрид утрауҙарын һәм Шотландияның төп өлөшөндәге бөтә яр буйҙарын кире ҡайтара. Шулай итеп, Британия утрауҙарында нормандарҙың йәшәү осоро ахырына етә. 200 йылдан Һуң Шотландия тажына Шетланд һәм Оркней утрауҙары тапшырыла. === Ирландия === VIII быуатта Шетланд, Оркней һәм Гебрид утрауҙарын баҫып алғандан һуң, нормандар ирланд территорияһын (яҡынса 200 йыл дауам иткән) баҫып алыуҙарын башлай, һәм тиҙҙән Ирландияла тораҡ пункттар төҙөүгә күсә. 798 йылда норвегтар [[Дублин]] районында төпләнә, ә 818 йылдан көньяҡ яр буйын колонизациялауға тотона, хәҙерге [[Уэксфорд (город)|Уэксфорд]] һәм [[Корк]] ҡалалары янында тораҡ пункттар төҙөй. [[Ольстер]]ҙа нормандар Ирландияның сиркәү баш ҡалаһын — [[Арма]]ны яулап ала, ә көнбайышта, утрауҙың эсенә тәрән үтеп ингән [[эстуарий]]ға ҡойған [[Шаннон (река, Ирландия)|Шаннон]] йылғаһы буйында һуңғараҡ [[Лимерик]] ҡалаһы һәм порты тип аталған колонияға нигеҙ һала. Был тораҡтарға таянып, норманндар, утрауҙың эске өлкәләренә йылғалар аша үтеп инеп, күп һанлы талау экспедициялары ойоштора. Ирландияның иң бай һәм үҫешкән көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре талауҙарҙың төп объекты була. IX быуаттың беренсе яртыһында нормандарҙың юлбашсыларының береһе [[Тургейс]] утрауҙың байтаҡ өлөшөн буйһондороп тотҡан. [[Лох Ри]] күле янындағы Шаннон йылғаһы буйындағы [[Атлон (город)|Атлон]] ҡалаһын Тургейс үҙенең баш ҡалаһы итә. Сит ил кешеләренең баҫып инеүҙәре ирландтарҙың XI быуат башында айырыуса көсәйгән азатлыҡ өсөн көрәшенә алып килә. Урындағы юлбашсылар — [[Манстер]] короле [[Бриан Бору]] һәм [[Мит]] хакимы [[Малахий]] көрәшкә етәкселек итә. Малахий норман отрядтарын тар-мар итә һәм норманндарҙы Дублиндан ҡыуып сығара. 998 йылда Малахий, Брианға Дублинды ҡалдырып, Ольстер короле тип таныла, ә 1002 йылдан Ирландияның ард-ри (Юғары короле) титулына ла лайыҡ була. Бриан сәйәси реформа үткәрә, һалым системаһын ҡатыландырырға тырыша, Шаннон йылғаһында күп ҡәлғәләр төҙөй, Ирландияны норманндарҙан азат итеү өсөн буласаҡ алыштарға әҙерләнеп, көслө флот булдыра. Дөйөм ихтыяждарға мал һалымы индерергә маташҡан өсөн уны Бриан «мал йыйыусы» тигәнде аңлатҡан Байроме ҡушаматы ала<ref name=":0">{{Книга|автор=Гольман Л. И.|заглавие=История Ирландии|ответственный=|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Мысль|год=1980|страницы=23|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. В конце 1013 года, воспользовавшись мятежом, поднятым против Бриана правителем Дублина, норманны стали стягивать силы, послав за подкреплениями на Оркнейские острова, в Норвегию и в Данию. [[Битва при Клонтарфе|Решающее сражение]] произошло в 1014 году вблизи [[Дублин]]а у Воловьего луга (ныне [[Клонтарф]]). Норманны и союзные им сепаратисты были полностью разгромлены. 88-летний Бриан в этой битве погиб. В результате битвы при Клонтарфе Ирландия была освобождена от иноземного ига. Разбойные набеги норманнов случались и после битвы при Клонтарфе, но стали более редкими и менее опасными. Двухсотлетнее господство и грабительские набеги норманнов нанесли Ирландии огромный ущерб и затормозили её экономическое и социальное развитие. Если в соседних странах к этому времени начало развиваться товарное производство, то в Ирландии сохранялось традиционное патриархальное общество с натуральным хозяйством<ref name=":0" />. === Урта диңгеҙ буйы === Достоверно известны, как минимум, два похода, во время которых корабли норманнов прошли через [[Гибралтарский пролив]] в [[Средиземное море]]. Первый был совершен около [[860 год]]а легендарным датским конунгом [[Гастинг|Хастингом]], войско которого, спустившись по [[Сена|Сене]] и [[Луара|Луаре]], сначала разорило [[Париж]], затем проникло на Пиренейский полуостров, а после достигло берегов [[Лигурия|Лигурии]], где разорило древний город [[Луни (город)|Луна]], ошибочно принятый Хастингом за Рим<ref>''[[Херрман, Йоахим|Херрман Йоахим]].'' [http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml Славяне и норманны в ранней истории Балтийского региона] {{Wayback|url=http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml |date=20171217014550 }} // Славяне и скандинавы: Сб. — {{М}}, 1986. — С. 44.</ref>. Второй, более масштабный, датируется приблизительно [[860 год]]ами и приписывается полулегендарному королю [[Швеция|Швеции]] [[Бьёрн Железнобокий|Бьёрну Железнобокому]]. Норманны разграбили побережье [[Северная Африка|Северной Африки]], [[Валенсия|Валенсию]], [[Балеарские острова]], [[Прованс]] и северо-западную [[Италия|Италию]] и беспрепятственно вернулись обратно. Описания обоих походов основаны на легендах и, возможно, представляют собой две версии изложения одних и тех же событий. Норманны попадали в Средиземноморье и другим путём — в качестве [[Варяжская стража|наёмников]] в составе [[Армия Византийской империи|византийских войск]]. В частности, в XI веке отряды наёмников-скандинавов участвовали в войнах [[Византийская империя|Византии]] против [[Нормандия (герцогство)|нормандцев]] и сицилийских [[Сицилийский эмират|арабов]] за [[Нормандское завоевание Южной Италии|Южную Италию]]<ref>''Серен Е. А.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf Эмиграция норманнов в Византию и «Тагмы франков» (XI в.)] {{Wayback|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf |date=20180428121757 }} // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2001. — Вып. 32. — С. 163—164.</ref>. В Византию норманны [[Путь из варяг в греки|проникали через]] [[Русь]]<ref>''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Язычество Древней Руси. — М.: Наука, 1987. — С. 383.</ref><ref>''[[Мельникова, Елена Александровна|Мельникова Е. А.]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: К истории названия «варяг» // Славяноведение. — 1994. — № 2. — С. 56—68.</ref>. == Теле == Норманны говорили на [[древнескандинавский язык|древнескандинавском языке]], который сформировался приблизительно к VIII веку и просуществовал приблизительно до XIV века. Древнескандинавский язык распадался на два [[диалект]]а: восточный и западный. На базе западного диалекта развились норвежский, фарерский и исландский языки, а также вымерший к XIX веку [[норн]]. Восточный диалект распался на шведский и датский языки. В странах, где норманнские поселенцы смешивались с местным населением, древнескандинавский язык не сохранился и не развился в самостоятельные языки, но оказал большее или меньшее влияние на местные языки или их региональные варианты. В Нормандии взаимодействие местных старофранцузских говоров с древнескандинавским языком привело к формированию нормандского языка, который можно рассматривать как региональный вариант старофранцузcкого языка. В меньшей степени влияние древнескандинавского языка проявляется в кельтских языках Британских островов — [[Гэльский язык|гэльском]], ирландском, мэнском. Английский язык испытал мощное влияние древнескандинавского языка как непосредственно от норманнов в период VIII—XI веков, так и опосредовано через нормандский язык, который (в англонормандском варианте) был государственным языком Англии при королях нормандской династии и первых королях династии [[Плантагенет]]ов (с середины XI века до приблизительно XIV века). На шотландский региональный вариант английского языка дополнительно наложилось влияние шотландского (кельтского) субстрата, также в своё время испытавшего скандинавское влияние. == Астрономияла == В честь норманнов назван [[астероид]] [[(1256) Норманния]], открытый 8 августа 1932 года немецким астрономом [[Райнмут, Карл Вильгельм|Карлом Райнмутом]] в [[Гейдельбергская обсерватория|Гейдельбергской обсерватории]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Викисловарь|норманн}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''[[Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]'' Норманны и Киевская Русь / Науч. ред. О. Л. Губарев. — {{М}}: Новое литературное обозрение, 2018. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4448-0722-4. * ''[[Анохин, Генрих Иосифович|Анохин Г. И.]]'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М.: Наука, 1989. — С. 164—194. * ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' Викинги / Под ред. А. А. Хлевова. — {{СПб}}: Евразия, 2003. — 320 с. — (Barbaricum). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2. * ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — (Corpus). * ''Барлоу Фрэнк.'' Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — (Clio). — ISBN 978-5-8071-0240-1. * {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}} * ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — (Мировая история. Цивилизации и Этносы). * ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества). * ''Викинги. Набеги с севера:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3. * ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Подлинная история Руси). — ISBN 978-5-699-56960-1. * ''Горелов М. М.'' Датское и нормандское завоевания Англии в XI веке. — СПб.: Алетейя, 2007. — 176 с. — (Pax Britannica). — ISBN 978-5-91419-018-4. * ''Граветт Кристофер, Николь Дэвид.'' Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23549-0. * ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с. * ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9. * ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 448 с. * ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 301 с. * ''Джуэтт Сара Орне.'' Завоевание Англии норманнами. Минск: Харвест, 2003. — 304 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 985-13-1652-0. * ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — (Темная сторона истории). — ISBN 978-5-699-84607-8. * ''Дуглас Дэвид Ч.'' Норманны: от завоеваний к достижениям. 1050—1100 гг. / Пер. с англ. Е. С. Марнициной. Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 416 с. — (Clio). — ISBN 5-8071-0126-X. * {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}} * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с. * ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «АСТ», 2003. — 176 с. — (История. Открытие). * ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — (Народы Земли). * {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе|место=Л.|издательство=Изд-во ЛГУ|год=1985|страниц=286|тираж=10000}} * ''[[Ловмяньский, Хенрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с. * ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — (Barbaricum). * ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 368 c. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 400 с. * [https://www.historicalreporter.ru/upload/iblock/1ed/1edb9cc841cc81fa01ad06249741255c.pdf Нормандцы — миграция и трансформация] // Исторический вестник. — № 40. — 2022. * ''Рекс Питер.'' 1066. Новая история нормандского завоевания / Пер. с англ. И. И. Хазановой. — СПб.: Евразия, 2000. — 336 с.: ил. — (Clio). — ISBN 978-5-91852-052-9. * ''[[Роуч, Леви|Роуч Леви]].'' Империи норманнов: Создатели Европы / Пер. с англ. Е. В. Поникарова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — 384 с. — (Страдающее Средневековье). — ISBN 978-5-00139-758-8. * ''Роэсдаль Эльсе.'' Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с. * ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР». * ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. — ISBN 978-5-4448-0147-5. * ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 239 с. * ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982] * ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — (Clio Expansiva). — ISBN 5-8071-0104-9. * ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' Походы викингов / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — (Историческая библиотека). * ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с. * ''Фетисов А. А., Щавелев А. С.'' Викинги. Между Скандинавией и Русью. — М.: Вече, 2009. — 336 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-2840-1. * ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска). * ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с. * ''Шартран Р., Николь Д., Граветт К.'' и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3. * {{Citation | first1 = Albert | last1 = Dauzat | first2 = Jean | last2 = Dubois | first3 = Henri | last3 = Mitterand | title = Larousse étymologique |trans-title=Etymological Larousse | publisher = Larousse | year = 1971 | lang = fr |ref=Dauzat, Dubois & Mitterand}} * {{Citation | last = Gunn | first = Peter | title = Normandy: Landscape with Figures | place = London | publisher = Victor Gollancz | year = 1975 |ref=Gunn}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Скандинавтар]] [[Категория:Шотландия тарихы]] [[Категория:Ирландия тарихы]] [[Категория:Исландия тарихы]] [[Категория:Викингтар йәмғиәте]] [[Категория:Италияның хәрби тарихы]] [[Категория:Нормандия тарихы]] 3qokwzbilt459j2hn5vcm1yhekfhvqo Фекерләшеү:Еврозона 1 200590 1294976 2026-04-29T18:06:53Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Еврозона|--~~~~}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=зона |тема2=евро |тема3= |ил=Европа |ил2= |ил3= }} 1294976 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Еврозона|--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 18:06, 29 апрель 2026 (UTC)}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=зона |тема2=евро |тема3= |ил=Европа |ил2= |ил3= }} gbl8qjqwhhfo1s44jdhst4cmcei1f1h Ҡалып:Флагификация/Уоллис һәм Футуна 10 200591 1294994 2026-04-30T00:22:44Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Флагификация/Острова Уоллис и Футуна]] битенә йүнәлтелгән 1294994 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Флагификация/Острова Уоллис и Футуна]] a4d4hy4dasgiizzi7auvtlxsjgktd0s Ҡалып:Флагификация/ABW 10 200592 1294997 2026-04-30T00:27:49Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Флагификация/Аруба]] битенә йүнәлтелгән 1294997 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Флагификация/Аруба]] onf6895q5oqzidb8lf79epoi2dcmwvy Эклиптика 0 200593 1295004 2026-04-30T05:22:06Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151868649|Эклиптика]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295004 wikitext text/x-wiki [[Файл:Второй_астрономический_треугольник.svg|справа|мини|249x249пкс|Күк сфераһында эклиптика һәм экватор .]] '''Эклиптика''' ({{Lang-la|(linea) ecliptica}}, {{Lang-grc|ἔκλειψις}} - тотолоу (Эклипс, <span lang="grc"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">ἔκλειψις</span></span> — тотолоу) — [[Күк сфераһы|күк сфераһының]] ҙур түңәрәге, уның буйлап Ерҙән күренгәнсә [[Ҡояш|Ҡояштың]] йондоҙҙарға ҡарата йыллыҡ хәрәкәте бара. Ҡояштың Ерҙән күренгән эклиптика һәм зодиак йондоҙлоҡтар буйлап сәйәхәте көнбайыштан көнсығышҡа табан бара, был Ҡояштың көнсығыштан көнбайышҡа табан күренгән көндәлек хәрәкәтенә ҡаршы тора. Шуға ярашлы, ''эклиптика яҫылығы'' — Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләне яҫылығы ( Ер орбитаһы яҫылығы ). Эклиптиканың хәҙерге, анығыраҡ билдәләмәһе — күк сфераһының Ер-Ай системаһы бариүҙәгенең (масса үҙәге) Ҡояш тирәләй әйләнеү орбитаһы яҫылығы менән киҫелеше<ref>{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> <ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эклиптика}}</ref> . [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһындағы]] бөтә билдәле планеталар һәм ундағы башҡа есемдәрҙең күбеһе эклиптика яҫылығына яҡын, Ер менән бер йүнәлештә хәрәкәт итәләр. Эклиптика яҫылығында ятҡан йондоҙлоҡтарҙы зодиак йондоҙлоҡтары тип атайҙар. Эклиптика яҫылығы — эклиптика координаталар системаһының төп яҫылығы, унда күк есеменең координаталары эклиптика киңлеге һәм эклиптика оҙонлоғо менән бирелә <ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=26—30|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref> . == Этимологияһы == «Эклиптика» исеме ( {{Lang-el|ἐκλειπτική}} - «Тотолоу һыҙығы — тотолоу [һыҙыҡ]) термины боронғо факт менән бәйле: Ҡояш һәм Ай [[Тотолоу (астрономия)|тотолоуҙары]] Ай үҙенең орбитаһы эклиптика менән киҫешеү нөктәләренә яҡын булғанда ғына була. Күк сфераһындағы был нөктәләр Ай төйөндәре тип атала. Уларҙың эклиптика буйынса әйләнеү периоды, яҡынса 18 йыл, сарос, йәки дракон периоды тип атала. == Ҡояштың күренешле хәрәкәте == [[Файл:Ecliptic_with_earth_and_sun_animation.gif|альт=|мини|249x249пкс|Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте арҡаһында Ҡояштың хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар араһында күренгән урыны үҙгәрә.]] Беренсе яҡынлаштырыу буйынса Ер ''Ҡояш'' тирәләй яҫы орбитала хәрәкәт итә. Әммә [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһы эклиптикаға ҡарата ауыш, ә [[Ер]] Ай-Ер системаһының бариүҙәге тирәләй әйләнгәнгә күрә, ысын Ҡояш һәр ваҡыт теүәл эклиптика өҫтөндә урынлашмай, ә бер нисә секунд дуғаға тайпылырға мөмкин. Башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар, шулай уҡ күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урыны ла Ҡояштың күренешле урынына йоғонто яһай ала. Әммә быны иҫәпкә алмағанда ла Ҡояштың эклиптика буйлап хәрәкәте тигеҙ түгел. Ер орбитаһы түңәрәк түгел, шуға ла Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүенең мөйөшлө тиҙлектәре төрлө ваҡытта үҙгәрә. Ҡояш уртаса эклиптика буйлап көнсығышҡа табан тәүлегенә яҡынса 1° тиҙлек менән хәрәкәт итә, уртаса ҡояш тәүлеге 24 сәғәт дауам итә, ә йондоҙ тәүлеге 23 сәғәт 56 минут дауам итә <ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=26—30|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref> . == Эклиптика һәм күк экваторы . == [[Файл:Obliquity_of_the_ecliptic_laskar.PNG|мини|249x249пкс|Экватор яҫылығы менән эклиптика яҫылығы араһындағы мөйөштөң 20&nbsp;000 йылдан ашыу ваҡыт эсендә үҙгәреүе. Ҡыҙыл нөктә 2000 йылға тура килә <ref name="laskar">{{Мәҡәлә|заглавие=Secular Terms of Classical Planetary Theories Using the Results of General Relativity|bibcode=1986A&A...157...59L|ref=Laskar|язык=en|тип=journal|автор=Laskar, J.|год=1986}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|заглавие=Secular Terms of Classical Planetary Theories Using the Results of General Relativity|bibcode=1986A&A...157...59L|ref=Laskar|язык=en|тип=journal|автор=Laskar, J.|год=1986}}, table 8, at SAO/NASA ADS</ref> .]] Эклиптика менән экватор яҫылыҡтары тап килмәй; 2000 йылда улар араһындағы мөйөш 23°26' тәшкил иткән. Ошо сәбәптән Ҡояш [[:ru:Склонение_(астрономия)|ауышлығы]] йыл дауамында үҙгәрә был [[:ru:Времена_года|йыл миҙгелдәренең алмашыныуына]] килтерә<ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=26—30|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref>. Эклиптика һәм күк экваторы күк сфераһында ике нөктәлә киҫешә: [[Күк сфераһы|яҙғы]] һәм [[Күк сфераһы|көҙгө]] көн менән төн тигеҙлеге нөктәләрендә. [[:ru:Предварение_равноденствий|Прецессиия]] (Ер күсәренең конус буйлап хәрәкәте) арҡаһында күк экваторының эклиптикаға ҡарата торошо (шуның менән бергә көн менән төн тигеҙлеге нөктәләре) 26&nbsp;000 йыл периоды менән үҙгәрә. йыл. Экватор яҫылығы менән эклиптика яҫылығы араһындағы мөйөш тә даими түгел: һуңғы 5 миллион йылда Ер күсәренең прецессияһы арҡаһында ул 22,0°-тан 24,5°-ҡа тиклем диапазонда үҙгәргән<ref>{{Мәҡәлә|ref=Berger|автор=Berger, A. L.|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|год=1976|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Berger|автор=Berger, A. L.|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|год=1976|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B}}</ref> . «Астрономик альманах 2010» мәғлүмәттәренә ярашлы, экватор менән эклиптика араһындағы мөйөш яҡынса түбәндәге формула менән һүрәтләнә: : <math>\varepsilon = 23^\circ26'21.406'' - 46.815'' T - 0{,}0001831'' T^2 + 0{,}00200340'' T^3 - 5{,}76'' \cdot 10^{-7} T^4 - 4.34'' \cdot 10^{-8} T^5,</math> : бында <math>T</math> — J2000.0 эпохаһынан иҫәпләнгән быуаттар һаны. Был формула бер нисә быуат ваҡыт арауығы өсөн генә етерлек дөрөҫ һәм прецессия йоғонтоһон ғына иҫәпкә ала, әммә нутацияны иҫәпкә алмай<ref>{{Китап|ссылка=https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog|заглавие=A Compendium of Spherical Astronomy|издательство=MacMillan Co., New York|ref=Newcomb|автор=Newcomb, Simon|год=1906}}, p. 226—227, at Google books</ref> . == Ҡояш системаһы яҫылығы == [[Файл:Ecliptic_inclination_dziobek.PNG|справа|мини|249x249пкс|Даталағы эклиптика яҫылығы менән беҙҙең эраның 101 800 йылына эклиптика яҫылығы араһындағы мөйөш <ref>{{Китап|заглавие=Mathematical Theories of Planetary Motions|издательство=Register Publishing Co., Ann Arbor, Michigan|ссылка=https://books.google.com/?id=WTEaAAAAYAAJ&dq=dziobek+mathematical|ref=Dziobek|автор=Dziobek, Otto|год=1892}}, p. 294, at Google books</ref> .]] [[Файл:Plane_of_Ecliptic.jpg|мини|249x249пкс|Эклиптика яҫылығын [[1994 йыл|1994]] йылда Айҙың яһалма юлдашы «[[:ru:Клементина_(космический_аппарат)|Клементина]]<nowiki/>»дан төшөрөлгән ошо һүрәттә асыҡ күрергә мөмкин. Һүрәттә (уңдан һулға) Ер менән яҡтыртылған Ай, Айҙың ҡараңғы өлөшөнән күтәрелгән Ҡояш балҡышы һүрәтләнгән, һәм [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Марс]], һәм [[Меркурий]] планеталары (аҫҡы һул мөйөшөндә өс нөктә) <ref>{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-04-26|accessdate=2019-11-02|url-status=live}}</ref>]] Ҡояш системаһындағы күпселек есемдәр Ҡояш тирәләй эклиптика яҫылығына яҡын бер үк йүнәлештә әйләнә. Был Ҡояш системаһының протопланета дискынан барлыҡҡа килгәне менән аңлатыла, уның яҫылығы инвариант яҫылыҡ (үҙгәрмәй торған яҫылыҡ): ул эклиптика яҫылығы менән тап килмәй, әммә уға яҡын. Инвариант яҫылыҡ импульстар моменттары суммаһы менән билдәләнә, уға [[Юпитер]]<nowiki/>ҙың орбита буйлап хәрәкәте 60 проценттан ашыу өлөш индерә <ref name=":0">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf|автор=D. Souami, J. Souchay|заглавие=The solar system’s invariable plane|год=2012|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=|издательство=[[EDP Sciences]]|archivedate=2020-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929045740/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf}}</ref> . J2000.0 эпохаһында был яҫылыҡтар араһындағы мөйөш 1,57° тәшкил итә. Инвариант яҫылыҡ, билдәләмә буйынса стационар, ә эклиптика экватор яҫылығына ҡарағанда күпкә яйыраҡ булһа ла, үҙ торошон үҙгәртә ала. Шуға ҡарамаҫтан, үҙгәрмәй торған яҫылыҡтың теүәл урынын билдәләүе ауыр, шуға күрә эклиптик яҫылыҡ йышыраҡ ҡулланыла<ref name=":0">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf|автор=D. Souami, J. Souchay|заглавие=The solar system’s invariable plane|год=2012|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=|издательство=[[EDP Sciences]]|archivedate=2020-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929045740/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf}}</ref> . === Ҡояш системаһы планеталары орбиталарының эклиптика яҫылығына ауышлыҡ мөйөштәре === {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0;" ! width="60" |Планета ! width="120" | Эклиптикаға ҡарата ауышлыҡ |- align="center" | [[Меркурий]] | 7,01° |- align="center" | [[Сулпан|Венера]] | 3,39° |- align="center" | [[Ер]] | 0° |- align="center" | [[Марс]] | 1,85° |- align="center" | [[Юпитер]] | 1,31° |- align="center" | [[Сатурн (планета)|Сатурн]] | 2,49° |- align="center" | [[Уран (планета)|Уран]] | 0,77° |- align="center" | [[Нептун]] | 1,77° |} == Әҙәбиәттә эклиптика == Станислав Лемдың «Пиркс хикәйәһе»ндә («Пилот Пиркс тураһында хикәйәләр» циклынан) эклиптика яҫылығы йыһан караптары өсөн тыйылған зона булып тора, әммә Пилот Пиркс ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында унда осорға мәжбүр була. Тап шуның өсөн ул күптән һәләк булған сит планета карабын күрә ала, уны эклиптика яҫылығына системанан тыш метеорит өйөрө килтергән була. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Panchenko D.|заглавие=Who found the Zodiac?|издание=Antike Naturwissenschaft und ihre Rezeption|год=1998|volume=9|pages=33—44|ссылка=|ref=Panchenko|bibcode=1}} * {{Мәҡәлә|автор=Brack-Bernsen L.|заглавие=The Path of the Moon, the Rising Points of the Sun, and the Oblique Great Circle on the Celestial Sphere|издание=Centaurus|год=2003|volume=45|pages=16–31|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0498.2003.450103.x/abstract|ref=Brack-Bernsen}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эклиптика}} * {{Из БСЭ|заглавие=Эклиптика}} * Движение Солнца через зодиакальные созвездия. [https://pikabu.ru/story/dvizhenie_solntsa_cherez_zodiakalnyie_sozvezdiya_4677426 Анимация] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] fzj4ri4tp2rdv9w5jt6ngr5yxu5ieih 1295005 1295004 2026-04-30T05:22:42Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1295005 wikitext text/x-wiki [[Файл:Второй_астрономический_треугольник.svg|справа|мини|249x249пкс|Күк сфераһында эклиптика һәм экватор .]] '''Эклиптика''' ({{Lang-la|(linea) ecliptica}}, {{Lang-grc|ἔκλειψις}} - тотолоу (Эклипс, <span lang="grc"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">ἔκλειψις</span></span> — тотолоу) — [[Күк сфераһы|күк сфераһының]] ҙур түңәрәге, уның буйлап Ерҙән күренгәнсә [[Ҡояш|Ҡояштың]] йондоҙҙарға ҡарата йыллыҡ хәрәкәте бара. Ҡояштың Ерҙән күренгән эклиптика һәм зодиак йондоҙлоҡтар буйлап сәйәхәте көнбайыштан көнсығышҡа табан бара, был Ҡояштың көнсығыштан көнбайышҡа табан күренгән көндәлек хәрәкәтенә ҡаршы тора. Шуға ярашлы, ''эклиптика яҫылығы'' — Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләне яҫылығы ( Ер орбитаһы яҫылығы ). Эклиптиканың хәҙерге, анығыраҡ билдәләмәһе — күк сфераһының Ер-Ай системаһы бариүҙәгенең (масса үҙәге) Ҡояш тирәләй әйләнеү орбитаһы яҫылығы менән киҫелеше<ref>{{Cite web|author=|subtitle=}}</ref> <ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эклиптика}}</ref> . [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһындағы]] бөтә билдәле планеталар һәм ундағы башҡа есемдәрҙең күбеһе эклиптика яҫылығына яҡын, Ер менән бер йүнәлештә хәрәкәт итәләр. Эклиптика яҫылығында ятҡан йондоҙлоҡтарҙы зодиак йондоҙлоҡтары тип атайҙар. Эклиптика яҫылығы — эклиптика координаталар системаһының төп яҫылығы, унда күк есеменең координаталары эклиптика киңлеге һәм эклиптика оҙонлоғо менән бирелә <ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=26—30|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref> . == Этимологияһы == «Эклиптика» исеме ( {{Lang-el|ἐκλειπτική}} - «Тотолоу һыҙығы — тотолоу [һыҙыҡ]) термины боронғо факт менән бәйле: Ҡояш һәм Ай [[Тотолоу (астрономия)|тотолоуҙары]] Ай үҙенең орбитаһы эклиптика менән киҫешеү нөктәләренә яҡын булғанда ғына була. Күк сфераһындағы был нөктәләр Ай төйөндәре тип атала. Уларҙың эклиптика буйынса әйләнеү периоды, яҡынса 18 йыл, сарос, йәки дракон периоды тип атала. == Ҡояштың күренешле хәрәкәте == [[Файл:Ecliptic_with_earth_and_sun_animation.gif|альт=|мини|249x249пкс|Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте арҡаһында Ҡояштың хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар араһында күренгән урыны үҙгәрә.]] Беренсе яҡынлаштырыу буйынса Ер ''Ҡояш'' тирәләй яҫы орбитала хәрәкәт итә. Әммә [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһы эклиптикаға ҡарата ауыш, ә [[Ер]] Ай-Ер системаһының бариүҙәге тирәләй әйләнгәнгә күрә, ысын Ҡояш һәр ваҡыт теүәл эклиптика өҫтөндә урынлашмай, ә бер нисә секунд дуғаға тайпылырға мөмкин. Башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар, шулай уҡ күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урыны ла Ҡояштың күренешле урынына йоғонто яһай ала. Әммә быны иҫәпкә алмағанда ла Ҡояштың эклиптика буйлап хәрәкәте тигеҙ түгел. Ер орбитаһы түңәрәк түгел, шуға ла Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүенең мөйөшлө тиҙлектәре төрлө ваҡытта үҙгәрә. Ҡояш уртаса эклиптика буйлап көнсығышҡа табан тәүлегенә яҡынса 1° тиҙлек менән хәрәкәт итә, уртаса ҡояш тәүлеге 24 сәғәт дауам итә, ә йондоҙ тәүлеге 23 сәғәт 56 минут дауам итә <ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=26—30|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref> . == Эклиптика һәм күк экваторы . == [[Файл:Obliquity_of_the_ecliptic_laskar.PNG|мини|249x249пкс|Экватор яҫылығы менән эклиптика яҫылығы араһындағы мөйөштөң 20&nbsp;000 йылдан ашыу ваҡыт эсендә үҙгәреүе. Ҡыҙыл нөктә 2000 йылға тура килә <ref name="laskar">{{Мәҡәлә|заглавие=Secular Terms of Classical Planetary Theories Using the Results of General Relativity|bibcode=1986A&A...157...59L|ref=Laskar|язык=en|тип=journal|автор=Laskar, J.|год=1986}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|заглавие=Secular Terms of Classical Planetary Theories Using the Results of General Relativity|bibcode=1986A&A...157...59L|ref=Laskar|язык=en|тип=journal|автор=Laskar, J.|год=1986}}, table 8, at SAO/NASA ADS</ref> .]] Эклиптика менән экватор яҫылыҡтары тап килмәй; 2000 йылда улар араһындағы мөйөш 23°26' тәшкил иткән. Ошо сәбәптән Ҡояш [[:ru:Склонение_(астрономия)|ауышлығы]] йыл дауамында үҙгәрә был [[:ru:Времена_года|йыл миҙгелдәренең алмашыныуына]] килтерә<ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=26—30|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref>. Эклиптика һәм күк экваторы күк сфераһында ике нөктәлә киҫешә: [[Күк сфераһы|яҙғы]] һәм [[Күк сфераһы|көҙгө]] көн менән төн тигеҙлеге нөктәләрендә. [[:ru:Предварение_равноденствий|Прецессиия]] (Ер күсәренең конус буйлап хәрәкәте) арҡаһында күк экваторының эклиптикаға ҡарата торошо (шуның менән бергә көн менән төн тигеҙлеге нөктәләре) 26&nbsp;000 йыл периоды менән үҙгәрә. йыл. Экватор яҫылығы менән эклиптика яҫылығы араһындағы мөйөш тә даими түгел: һуңғы 5 миллион йылда Ер күсәренең прецессияһы арҡаһында ул 22,0°-тан 24,5°-ҡа тиклем диапазонда үҙгәргән<ref>{{Мәҡәлә|ref=Berger|автор=Berger, A. L.|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|год=1976|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Berger|автор=Berger, A. L.|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|год=1976|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B}}</ref> . «Астрономик альманах 2010» мәғлүмәттәренә ярашлы, экватор менән эклиптика араһындағы мөйөш яҡынса түбәндәге формула менән һүрәтләнә: : <math>\varepsilon = 23^\circ26'21.406'' - 46.815'' T - 0{,}0001831'' T^2 + 0{,}00200340'' T^3 - 5{,}76'' \cdot 10^{-7} T^4 - 4.34'' \cdot 10^{-8} T^5,</math> : бында <math>T</math> — J2000.0 эпохаһынан иҫәпләнгән быуаттар һаны. Был формула бер нисә быуат ваҡыт арауығы өсөн генә етерлек дөрөҫ һәм прецессия йоғонтоһон ғына иҫәпкә ала, әммә нутацияны иҫәпкә алмай<ref>{{Китап|ссылка=https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog|заглавие=A Compendium of Spherical Astronomy|издательство=MacMillan Co., New York|ref=Newcomb|автор=Newcomb, Simon|год=1906}}, p. 226—227, at Google books</ref> . == Ҡояш системаһы яҫылығы == [[Файл:Ecliptic_inclination_dziobek.PNG|справа|мини|249x249пкс|Даталағы эклиптика яҫылығы менән беҙҙең эраның 101 800 йылына эклиптика яҫылығы араһындағы мөйөш <ref>{{Китап|заглавие=Mathematical Theories of Planetary Motions|издательство=Register Publishing Co., Ann Arbor, Michigan|ссылка=https://books.google.com/?id=WTEaAAAAYAAJ&dq=dziobek+mathematical|ref=Dziobek|автор=Dziobek, Otto|год=1892}}, p. 294, at Google books</ref> .]] [[Файл:Plane_of_Ecliptic.jpg|мини|249x249пкс|Эклиптика яҫылығын [[1994 йыл|1994]] йылда Айҙың яһалма юлдашы «[[:ru:Клементина_(космический_аппарат)|Клементина]]<nowiki/>»дан төшөрөлгән ошо һүрәттә асыҡ күрергә мөмкин. Һүрәттә (уңдан һулға) Ер менән яҡтыртылған Ай, Айҙың ҡараңғы өлөшөнән күтәрелгән Ҡояш балҡышы һүрәтләнгән, һәм [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Марс]], һәм [[Меркурий]] планеталары (аҫҡы һул мөйөшөндә өс нөктә) <ref>{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-04-26|accessdate=2019-11-02|url-status=live}}</ref>]] Ҡояш системаһындағы күпселек есемдәр Ҡояш тирәләй эклиптика яҫылығына яҡын бер үк йүнәлештә әйләнә. Был Ҡояш системаһының протопланета дискынан барлыҡҡа килгәне менән аңлатыла, уның яҫылығы инвариант яҫылыҡ (үҙгәрмәй торған яҫылыҡ): ул эклиптика яҫылығы менән тап килмәй, әммә уға яҡын. Инвариант яҫылыҡ импульстар моменттары суммаһы менән билдәләнә, уға [[Юпитер]]<nowiki/>ҙың орбита буйлап хәрәкәте 60 проценттан ашыу өлөш индерә <ref name=":0">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf|автор=D. Souami, J. Souchay|заглавие=The solar system’s invariable plane|год=2012|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=|издательство=[[EDP Sciences]]|archivedate=2020-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929045740/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf}}</ref> . J2000.0 эпохаһында был яҫылыҡтар араһындағы мөйөш 1,57° тәшкил итә. Инвариант яҫылыҡ, билдәләмә буйынса стационар, ә эклиптика экватор яҫылығына ҡарағанда күпкә яйыраҡ булһа ла, үҙ торошон үҙгәртә ала. Шуға ҡарамаҫтан, үҙгәрмәй торған яҫылыҡтың теүәл урынын билдәләүе ауыр, шуға күрә эклиптик яҫылыҡ йышыраҡ ҡулланыла<ref name=":0">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf|автор=D. Souami, J. Souchay|заглавие=The solar system’s invariable plane|год=2012|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=|издательство=[[EDP Sciences]]|archivedate=2020-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929045740/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf}}</ref> . === Ҡояш системаһы планеталары орбиталарының эклиптика яҫылығына ауышлыҡ мөйөштәре === {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0;" ! width="60" |Планета ! width="120" | Эклиптикаға ҡарата ауышлыҡ |- align="center" | [[Меркурий]] | 7,01° |- align="center" | [[Сулпан|Венера]] | 3,39° |- align="center" | [[Ер]] | 0° |- align="center" | [[Марс]] | 1,85° |- align="center" | [[Юпитер]] | 1,31° |- align="center" | [[Сатурн (планета)|Сатурн]] | 2,49° |- align="center" | [[Уран (планета)|Уран]] | 0,77° |- align="center" | [[Нептун]] | 1,77° |} == Әҙәбиәттә эклиптика == Станислав Лемдың «Пиркс хикәйәһе»ндә («Пилот Пиркс тураһында хикәйәләр» циклынан) эклиптика яҫылығы йыһан караптары өсөн тыйылған зона булып тора, әммә Пилот Пиркс ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында унда осорға мәжбүр була. Тап шуның өсөн ул күптән һәләк булған сит планета карабын күрә ала, уны эклиптика яҫылығына системанан тыш метеорит өйөрө килтергән була. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Panchenko D.|заглавие=Who found the Zodiac?|издание=Antike Naturwissenschaft und ihre Rezeption|год=1998|volume=9|pages=33—44|ссылка=|ref=Panchenko|bibcode=1}} * {{Мәҡәлә|автор=Brack-Bernsen L.|заглавие=The Path of the Moon, the Rising Points of the Sun, and the Oblique Great Circle on the Celestial Sphere|издание=Centaurus|год=2003|volume=45|pages=16–31|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0498.2003.450103.x/abstract|ref=Brack-Bernsen}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эклиптика}} * {{Из БСЭ|заглавие=Эклиптика}} * Движение Солнца через зодиакальные созвездия. [https://pikabu.ru/story/dvizhenie_solntsa_cherez_zodiakalnyie_sozvezdiya_4677426 Анимация] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Күк механикаһы]] i7f4ss8gtelb9uah12nejd1q0zdgyno 1295008 1295005 2026-04-30T05:58:50Z Таңһылыу 14946 1295008 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Второй_астрономический_треугольник.svg|справа|мини|249x249пкс|Күк сфераһында эклиптика һәм экватор]] '''Эклиптика''' ({{Lang-la|(linea) ecliptica}}, {{Lang-grc|ἔκλειψις}} - тотолоу) — [[Күк сфераһы|күк сфераһының]] ҙур түңәрәге, уның буйлап Ерҙән күренгәнсә [[Ҡояш|Ҡояштың]] йондоҙҙарға ҡарата йыллыҡ хәрәкәте бара<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Эклиптика|Эклиптика]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref>.. Ҡояштың Ерҙән күренгән эклиптика һәм зодиак йондоҙлоҡтар буйлап сәйәхәте көнбайыштан көнсығышҡа табан бара, был Ҡояштың көнсығыштан көнбайышҡа табан күренгән көндәлек хәрәкәтенә ҡаршы<ref>Для Земли и суточный оборот вокруг своей оси, и годовой виток вокруг Солнца происходит одинаково против часовой стрелки для наблюдателя над северным полюсом, из-под [[Северное небесное полушарие|северного неба]], либо одинаково по часовой стрелке для наблюдателя над южным полюсом, из-под [[Южное небесное полушарие|южного неба]] (т.е. в координатах Земли, её вращение происходит с запада на восток, соответственно, небесная сфера вращается с востока на запад), однако, более медленное, годовое, вращение небесной сферы, вызванное витками вокруг Солнца, складывается с более частыми суточными оборотами, выглядя уже не как движение остальных светил по небу (с востока на запад), а как постепенное смещение Солнца по небесной сфере в противоположном направлении (с запада на восток) по линии эклиптики и зодиакальным созвездиям, или как «отставание» Солнца от звёзд в ходе суточного вращения небесной сферы, см.также [[Звёздные сутки|звёздные]] и [[солнечные сутки]].</ref>. Шуға ярашлы, ''эклиптика яҫылығы'' — Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеү яҫылығы (Ер орбитаһы яҫылығы). Эклиптиканың хәҙерге, анығыраҡ билдәләмәһе — күк сфераһының Ер-Ай системаһы бариүҙәгенең (масса үҙәге) Ҡояш тирәләй әйләнеү орбитаһы яҫылығы менән киҫелеше<ref>{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1163064|title=Эклиптика|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]}}</ref><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эклиптика}}</ref>. [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһындағы]] бөтә билдәле планеталар һәм ундағы башҡа есемдәрҙең күбеһе эклиптика яҫылығына яҡын, Ер менән бер йүнәлештә хәрәкәт итәләр. Эклиптика яҫылығында ятҡан йондоҙлоҡтарҙы зодиак йондоҙлоҡтары тип атайҙар. Эклиптика яҫылығы — эклиптика координаталар системаһының төп яҫылығы, унда күк есеменең координаталары эклиптика киңлеге һәм эклиптика оҙонлоғо менән бирелә<ref name=":02">{{Книга|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=26—30|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref>. == Этимологияһы == «Эклиптика» исеме ({{Lang-el|ἐκλειπτική}} - тотолоу [һыҙыҡ]) термины боронғо факт менән бәйле: Ҡояш һәм Ай [[Тотолоу (астрономия)|тотолоуҙары]] Ай үҙенең орбитаһының эклиптика менән киҫешеү нөктәләренә яҡын булғанда ғына була. Күк сфераһындағы был нөктәләр Ай төйөндәре тип атала. Уларҙың эклиптика буйынса әйләнеү периоды, яҡынса 18 йыл, сарос, йәки дракон периоды тип атала. == Ҡояштың күренешле хәрәкәте == [[Файл:Ecliptic_with_earth_and_sun_animation.gif|альт=|мини|249x249пкс|Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте арҡаһында Ҡояштың хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар араһында күренгән урыны үҙгәрә.]] Беренсе яҡынлаштырыу буйынса Ер Ҡояш тирәләй яҫы орбитала хәрәкәт итә. Әммә [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһы эклиптикаға ҡарата ауыш, ә [[Ер]] Ай-Ер системаһының бариүҙәге тирәләй әйләнгәнгә күрә, ысын Ҡояш<ref>То есть точные координаты центра солнечного диска в реальный момент времени. В астрономии термин ''«истинный»'' в отношении [[Небесное тело|небесных тел]] и точек их [[Орбита|орбит]] (например, [[Узел орбиты|узлов]]) подразумевает противоположность термину ''«средний»''. «Средний» здесь означает «усреднённый», для упрощения расчётов полученный с помощью [[Интерполяция|интерполяции]] реальных положений.</ref> һәр ваҡыт теүәл эклиптика өҫтөндә урынлашмай, ә бер нисә секунд дуғаға тайпылырға мөмкин. Башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар, шулай уҡ күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урыны ла Ҡояштың күренешле урынына йоғонто яһай ала. Әммә быны иҫәпкә алмағанда ла Ҡояштың эклиптика буйлап хәрәкәте тигеҙ түгел. Ер орбитаһы түңәрәк түгел, шуға ла Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүенең мөйөшлө тиҙлектәре төрлө ваҡытта үҙгәрә. Ҡояш уртаса эклиптика буйлап көнсығышҡа табан тәүлегенә яҡынса 1° тиҙлек менән хәрәкәт итә, уртаса ҡояш тәүлеге 24 сәғәт дауам итә, ә йондоҙ тәүлеге 23 сәғәт 56 минут дауам итә<ref name=":02" />. == Эклиптика һәм күк экваторы . == [[Файл:Obliquity_of_the_ecliptic_laskar.PNG|мини|249x249пкс|Экватор яҫылығы менән эклиптика яҫылығы араһындағы мөйөштөң 20 000 йылдан ашыу ваҡыт эсендә үҙгәреүе. Ҡыҙыл нөктә 2000 йылға тура килә<ref name="laskar">{{статья|заглавие=Secular Terms of Classical Planetary Theories Using the Results of General Relativity|bibcode=1986A&A...157...59L|ref=Laskar|язык=en|тип=journal|автор=Laskar, J.|год=1986}} , table 8, at SAO/NASA ADS</ref>]] Эклиптика менән экватор яҫылыҡтары тап килмәй; 2000 йылда улар араһындағы мөйөш 23°26' тәшкил иткән. Ошо сәбәптән Ҡояш [[:ru:Склонение_(астрономия)|ауышлығы]] йыл дауамында үҙгәрә, был [[:ru:Времена_года|йыл миҙгелдәренең алмашыныуына]] килтерә<ref name=":02"/>. Эклиптика һәм күк экваторы күк сфераһында ике нөктәлә киҫешә: [[Күк сфераһы|яҙғы]] һәм [[Күк сфераһы|көҙгө]] көн менән төн тигеҙлеге нөктәләрендә. [[:ru:Предварение_равноденствий|Прецессиия]] (Ер күсәренең конус буйлап хәрәкәте) арҡаһында күк экваторының эклиптикаға ҡарата торошо (шуның менән бергә көн менән төн тигеҙлеге нөктәләре) 26 000 йыл периоды менән үҙгәрә. Экватор яҫылығы менән эклиптика яҫылығы араһындағы мөйөш тә даими түгел: һуңғы 5 миллион йылда Ер күсәренең прецессияһы арҡаһында ул 22,0°-тан 24,5°-ҡа тиклем диапазонда үҙгәргән<ref>{{статья|ref=Berger|автор=Berger, A. L.|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|год=1976|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B}}</ref>. «Астрономик альманах 2010» мәғлүмәттәренә ярашлы, экватор менән эклиптика араһындағы мөйөш яҡынса түбәндәге формула<ref>''Astronomical Almanac 2010'', p. B52</ref> менән һүрәтләнә: : <math>\varepsilon = 23^\circ26'21.406'' - 46.815'' T - 0{,}0001831'' T^2 + 0{,}00200340'' T^3 - 5{,}76'' \cdot 10^{-7} T^4 - 4.34'' \cdot 10^{-8} T^5,</math> : бында <math>T</math> — J2000.0 эпохаһынан иҫәпләнгән быуаттар һаны. Был формула бер нисә быуат ваҡыт арауығы өсөн генә етерлек дөрөҫ һәм прецессия йоғонтоһон ғына иҫәпкә ала, әммә нутацияны иҫәпкә алмай<ref>{{книга|ссылка=https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog|заглавие=A Compendium of Spherical Astronomy|издательство=MacMillan Co., New York|ref=Newcomb|автор=Newcomb, Simon|год=1906}} , p. 226—227, at Google books</ref>. == Ҡояш системаһы яҫылығы == [[Файл:Ecliptic_inclination_dziobek.PNG|справа|мини|249x249пкс|Даталағы эклиптика яҫылығы менән беҙҙең эраның 101 800 йылына эклиптика яҫылығы араһындағы мөйөш<ref>{{книга|заглавие=Mathematical Theories of Planetary Motions|издательство=Register Publishing Co., Ann Arbor, Michigan|ссылка=https://books.google.com/?id=WTEaAAAAYAAJ&dq=dziobek+mathematical|ref=Dziobek|язык=en|автор=Dziobek, Otto|год=1892}}, p. 294, at Google books</ref>.]] [[Файл:Plane_of_Ecliptic.jpg|мини|249x249пкс|Эклиптика яҫылығын [[1994 йыл|1994]] йылда Айҙың яһалма юлдашы «[[:ru:Клементина_(космический_аппарат)|Клементина]]»нан төшөрөлгән ошо һүрәттә асыҡ күрергә мөмкин. Һүрәттә (уңдан һулға) Ер менән яҡтыртылған Ай, Айҙың ҡараңғы өлөшөнән күтәрелгән Ҡояш балҡышы һүрәтләнгән, һәм [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Марс]], һәм [[Меркурий]] планеталары (аҫҡы һул мөйөшөндә өс нөктә)<ref>{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1163934|title=Плоскость Эклиптики|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-04-26|archive-date=2019-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102205014/http://www.astronet.ru/db/msg/1163934|url-status=live}}</ref>]] Ҡояш системаһындағы күпселек есемдәр Ҡояш тирәләй эклиптика яҫылығына яҡын бер үк йүнәлештә әйләнә. Был Ҡояш системаһының протопланета дискынан барлыҡҡа килгәне менән аңлатыла, уның яҫылығы инвариант яҫылыҡ (үҙгәрмәй торған яҫылыҡ): ул эклиптика яҫылығы менән тап килмәй, әммә уға яҡын. Инвариант яҫылыҡ импульстар моменттары суммаһы менән билдәләнә, уға [[Юпитер]]ҙың орбита буйлап хәрәкәте 60 проценттан ашыу өлөш индерә<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf|автор=D. Souami, J. Souchay|заглавие=The solar system’s invariable plane|год=2012|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|издательство=[[EDP Sciences]]|archivedate=2020-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929045740/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf}}</ref>. J2000.0 эпохаһында был яҫылыҡтар араһындағы мөйөш 1,57° тәшкил итә. Инвариант яҫылыҡ, билдәләмә буйынса стационар, ә эклиптика экватор яҫылығына ҡарағанда күпкә яйыраҡ булһа ла, үҙ торошон үҙгәртә ала. Шуға ҡарамаҫтан, үҙгәрмәй торған яҫылыҡтың теүәл урынын билдәләүе ауыр, шуға күрә эклиптик яҫылыҡ йышыраҡ ҡулланыла<ref name=":0" /> === Ҡояш системаһы планеталары орбиталарының эклиптика яҫылығына ауышлыҡ мөйөштәре === {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0;" ! width="60" |Планета ! width="120" | Эклиптикаға ҡарата ауышлыҡ |- align="center" | [[Меркурий]] | 7,01° |- align="center" | [[Сулпан|Венера]] | 3,39° |- align="center" | [[Ер]] | 0° |- align="center" | [[Марс]] | 1,85° |- align="center" | [[Юпитер]] | 1,31° |- align="center" | [[Сатурн (планета)|Сатурн]] | 2,49° |- align="center" | [[Уран (планета)|Уран]] | 0,77° |- align="center" | [[Нептун]] | 1,77° |} == Әҙәбиәттә эклиптика == Станислав Лемдың «Пиркс хикәйәһе»ндә («Пилот Пиркс тураһында хикәйәләр» циклынан) эклиптика яҫылығы йыһан караптары өсөн тыйылған зона булып тора, әммә Пилот Пиркс ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында унда осорға мәжбүр була. Тап шуның өсөн ул күптән һәләк булған сит планета карабын күрә ала, уны эклиптика яҫылығына системанан тыш метеорит өйөрө килтергән була. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{статья |автор= Panchenko D. |заглавие= Who found the Zodiac? |издание= Antike Naturwissenschaft und ihre Rezeption |год= 1998 |volume= 9 |pages= 33—44 |ссылка= |ref = Panchenko |nodot= 1 }} * {{статья |автор= Brack-Bernsen L. |заглавие= The Path of the Moon, the Rising Points of the Sun, and the Oblique Great Circle on the Celestial Sphere |издание= Centaurus |год= 2003 |volume= 45 |pages= 16–31 |ссылка= http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0498.2003.450103.x/abstract |ref = Brack-Bernsen }} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эклиптика}} * {{Из БСЭ|заглавие=Эклиптика}} * Движение Солнца через зодиакальные созвездия. [https://pikabu.ru/story/dvizhenie_solntsa_cherez_zodiakalnyie_sozvezdiya_4677426 Анимация] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Күк механикаһы]] n4p2c18rqeftnsradz4uenzhk1azv0x Фекерләшеү:Эклиптика 1 200594 1295009 2026-04-30T06:20:46Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Эклиптика|30 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3=космонавтика |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1295009 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Эклиптика|30 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3=космонавтика |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} m195zq3rng2sz4ualcwxd5a20xttwfn Ҡаҙағстандың милли иҡтисад министрлығы 0 200595 1295015 2026-04-30T08:10:33Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/146452281|Министерство национальной экономики Казахстана]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295015 wikitext text/x-wiki {{columns-list|2|# Департамент государственной поддержки и защиты предпринимательства # Департамент политики управления обязательствами государства и развития финансового сектора # Департамент по работе с человеческими ресурсами # Департамент мобилизационной подготовки # Департамент анализа регионов и развития местного самоуправления # Департамент инвестиционной политики # Департамент проектного управления # Департамент информационно-аналитического обеспечения # Департамент регионального развития # Департамент внутреннего администрирования # Юридический департамент # Департамент развития системы государственного управления # Департамент политики управления государственными активами # Департамент международного экономического сотрудничества # Департамент развития социальной сферы, правоохранительных и специальных органов # Департамент политики развития предпринимательства # Департамент развития отраслей экономики # Департамент стратегического анализа и развития # Департамент экономики и финансов # Департамент бюджетной политики # Департамент налоговой и таможенной политики # Департамент макроэкономического анализа и прогнозирования # Департамент внутреннего аудита}}'''Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ хужалығы министрлығы''' ( {{Lang-kk|Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі}} ) — Ҡаҙағстан Республикаһының үҙәк башҡарма органы, стратегик планлаштырыу, һалым һәм бюджет сәйәсәте, шулай уҡ таможня эштәре өлкәһендә сәйәсәт, дәүләт һәм дәүләт гарантиялы заем һәм бурыс, дәүләт-шәхси партнерлыҡ, дәүләт инвестиция проекттары, конкуренцияны яҡлау һәм монополистик эшмәкәрлекте сикләү,тәбиғи монополиялар һәм көйләнгән баҙарҙар, халыҡ-ара иҡтисади һәм финанс мөнәсәбәттәре өлкәләрендә етәкселек итә. Министрлыҡ шулай уҡ халыҡ-ара иҡтисади интеграцияны, тышҡы сауҙа эшмәкәрлеген көйләү һәм үҫтереү, сауҙа эшмәкәрлеген көйләү, дәүләт активтары менән идара итеү, шул иҫәптән корпоратив идара итеү сифатын яҡшыртыу, дәүләт идара итеү системаһын үҫтереү, дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен үҫтереү, мобилизация әҙерлеге һәм мобилизация, халыҡтың миграцияһы, дәүләт матди резервын көйләү өсөн яуаплы. 2013 йылдың 16 ғинуарында Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығы, Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының “Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу тураһында”ғы Указына ярашлы, Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы» тип үҙгәртелә <ref>{{Cite web|access-date=2013-01-16|accessdate=2015-02-05|url-status=live}}</ref> <ref name="autogenerated1">{{Cite web|access-date=2013-01-16|accessdate=2013-01-19|url-status=dead}}</ref> . 2014 йылдың 6 авгусында үҙгәртеп ҡороу барышында Халыҡ хужалығы министрлығы Ҡаҙағстандың иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығын һәм Ҡаҙағстандың төбәктәр үҫеше министрлығын алмаштыра; шулай уҡ уға үҙгәртеп ҡоролған статистика, тәбиғи монополияларҙы көйләү, конкуренцияны яҡлау һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса агентлыҡтарҙың функциялары ҡарай <ref>{{Cite web|author=tengrinews|accessdate=2014-08-07}}</ref> . == Тарихы == Ҡаҙағстан Республикаһының иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы 2002 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2002 йылдың 28 авгусындағы Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу буйынса саралар Тураһында 931 — се Указына ярашлы, Ҡаҙағстан Республикаһы иҡтисад һәм сауҙа Министрлығынан иҡтисади планлаштырыу функцияларын Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы финанс Министрлығынан бюджет планлаштырыу функцияларын берләштереү юлы менән ойошторола. Ҡаҙағстан Республикаһының милли иҡтисад министрлығы Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2014 йылдың 6 авгусындағы 875-се һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт идаралығы системаһын реформалау тураһында» Указына ярашлы ойошторола, түбәндәге функциялар һәм вәкәләттәр уға тапшырыла: Ҡаҙағстан Республикаһының иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығының, бюджет планлаштырыу өлкәһендәге функциялары һәм вәкәләттәренән тыш; Ҡаҙағстан Республикаһы төбәк үҫеше Министрлығының; дәүләт матди резервын формалаштырыу һәм үҫтереү өлкәһендә - Ҡаҙағстан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр Министрлығының; Ҡаҙағстан Республикаһы статистика буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһы тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһы конкуренцияны яҡлау агентлығының (Монополияға ҡаршы агентлыҡ); Ҡаҙағстан Республикаһы ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау агентлығының. == Департаменттар == 2024 йылға ҡарата <ref>{{Cite web|access-date=2019-06-17|accessdate=2019-09-17|url-status=live}}</ref> . <references responsive="1"></references> == Комитеттар == * Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса комитеты <ref>{{Cite web|access-date=2024-03-04|accessdate=2022-02-01|url-status=live}}</ref> == Ведомство ҡарамағындағы ойошмалар == # «Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты» акционерҙар йәмғиәте. # «Ҡаҙағстан дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге» акционерҙар йәмғиәте. # «Байтерек» милли идара итеү холдингы» акционерҙар йәмғиәте. # Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының «Микрография ғилми-тикшеренеү институты» Республика дәүләт учреждениеһы. == Етәкселәре == === Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт план комитеты рәйестәре === Дәүләт план комиссияһы 1921 йылдың 19 ноябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы Хеҙмәт һәм Оборона Советы ҡарамағындағы кәңәшмә хоҡуғында ойошторола. 1965 йылдың октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының Дәүләт план комитеты итеп үҙгәртелә, ул 1991 йылдың декабренә тиклем эшләй. # Журевский, Пётр Бертулевич Март 1922 - июнь 1922 # Миндлин, Захар Львович июнь 1922 - август 1922 # Дунаев, Георгий Михайлович Сентябрь 1922 - [ноябрь] 1922 # Миндлин, Захар Львович 1922 йылдың декабре — 1924 йылдың ғинуары # Щербаков, Семен Митрофанович, 1924 йылдың июнендә тыуған – 1924 йылдың авгусында тыуған # Садвокасов, Смағол 1924 йылдың сентябре – 1925 йылдың феврале # Сергазиев, Әбүләй Серғәзи улы 1925 йылдың феврале – 1926 йылдың сентябре # Ҡолумбәтов, Үҙәкбай Джелдербай улы 1926 йылдың сентябре - 1928 йылдың ғинуары # [[Поволоцкий, Александр Моисеевич]] март 1928 - октябрь 1929 # Поднек, Август Иванович 1929 йылдың ноябре – 1931 йылдың сентябре # Маймин, Исидор Борисович 1931 йылдың октябре - 1933 йылдың апреле # Андронников, Владимир Николаевич 1933 йылдың апрель - 1937 йылдың ғинуар # Рафальский, Константин Яковлевич 1937 йылдың ғинуары - 1938 йылдың марттары # Смирнов, Павел Леонтьевич март 1938 - июнь 1938 # Королев, Михаил Сергеевич июнь 1938 - август 1939 # Мельников, Виктор Георгиевич 1939 йылдың сентябре - 1940 йылдың ноябре # Чуланов, Ғабдулла ноябрь 1940 - апрель 1942 йыл # Дунаев, Павел Михайлович 1942 йылдың апреле - 1943 йылдың июне # Тажиев, Ибрагим Тажиевич июнь 1943 - 1951. # Гогосов, Владимир Антонович 1955—1957 йй. # Мельников, Леонид Георгиевич (1958—1961) # Братченко, Борис Федорович 1961-1965 # Кетебаев, Камалбай . # Такежанов, Сауҡ Темирбаевич 1974—1980 йй. # Мөхәммәт-Рәхимов, Тәүфиҡ Ғәле улы 1981-1986 # Абдуллаев, Калыҡ Абдулла улы 1986-1992 йй. === 1991 йылдан иҡтисад министрҙары === {| class="standard" border="" width="100%" | width="3%" |'''№''' | width="20%" |'''Ф. И. О.''' | width="30%" |'''Вазифала эш башланған һәм тамамланған датаһы''' | width="70%" |'''Вазифаның атамаһы''' |- | width="3%" |1 | width="10%" |Бейсенбай Изтелеуов | width="20%" |ғинуар 1993 — февраль 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |2 | width="10%" |Марс Уркумбаев | width="20%" |февраль — сентябрь 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |3 | width="10%" |Алтай Тлеубердин | width="20%" |октябрь 1994 — ноябрь 1995 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |4 | width="10%" |Оморҙаҡ Шукеев | width="20%" |ноябрь 1995 — март 1997 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |5 | width="10%" |Умирзак Шукеев | width="20%" |март — октябрь 1997 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |6 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |13 октябрь 1999 — декабрь 2000 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |7 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |декабрь 2000 — ғинуар 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |8 | width="10%" |Мәжит Есенбаев | width="20%" |ғинуар — август 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |9 | width="10%" |Кайрат Келимбетов | width="20%" |28 август 2002 — 18 апрель 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |10 | width="10%" |[[Мәсимов Кәрим Кажимкан улы|Кәрим Мәсимов]] | width="20%" |20 апрель 2006 — октябрь 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |11 | width="10%" |Аслан Мусин | width="20%" |октябрь 2006 — август 2007 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |12 | width="10%" |Бахыт Солтанов | width="20%" |август 2007 — 12 март 2010 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |13 | width="10%" |Жанар Айтжанова | width="20%" |12 март 2010 — 8 апрель 2011 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |14 | width="10%" |Ҡайрат Келимбетов | width="20%" |11 апрель 2011 — 20 ғинуар 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |15 | width="10%" |Баҡытжан Сагинтаев | width="20%" |20 ғинуар 2012 — 24 сентябрь 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |16 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |25 сентябрь 2012 — 16 ғинуар 2013 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |17 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |16 ғинуар 2013 — 6 август 2014 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |18 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |6 август 2014 — 5 май 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |19 | width="10%" |Ҡыуандыҡ Бишимбаев | width="20%" |6 май 2016 — 28 декабрь 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |20 | width="10%" |Тимур Сөләймәнов | width="20%" |28 декабрь 2016 — 21 февраль 2019 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |21 | width="10%" |Руслан Даленов | width="20%" |25 февраль 2019 — 18 ғинуар 2021 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |22 | width="10%" |Асет Иргалиев | width="20%" |18 ғинуар 2021 — 5 ғинуар 2022 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- |23 |Алибек Куантыров |11 ғинуар 2022 — 6 февраль 2024 |Милли иҡтисад министры |- |24 |Нурлан Байбазаров |6 февраль 2024 — 21 декабрь 2024 |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад Министры |- |24 |Серик Жумангарин |2024 йылдың 21 декабренән |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад Министры |} <references responsive="1"></references> [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] 5j8poq5ou9kyp5m0mpir873mx06482a 1295023 1295015 2026-04-30T09:27:41Z Таңһылыу 14946 1295023 wikitext text/x-wiki {{columns-list|2|# Департамент государственной поддержки и защиты предпринимательства # Департамент политики управления обязательствами государства и развития финансового сектора # Департамент по работе с человеческими ресурсами # Департамент мобилизационной подготовки # Департамент анализа регионов и развития местного самоуправления # Департамент инвестиционной политики # Департамент проектного управления # Департамент информационно-аналитического обеспечения # Департамент регионального развития # Департамент внутреннего администрирования # Юридический департамент # Департамент развития системы государственного управления # Департамент политики управления государственными активами # Департамент международного экономического сотрудничества # Департамент развития социальной сферы, правоохранительных и специальных органов # Департамент политики развития предпринимательства # Департамент развития отраслей экономики # Департамент стратегического анализа и развития # Департамент экономики и финансов # Департамент бюджетной политики # Департамент налоговой и таможенной политики # Департамент макроэкономического анализа и прогнозирования # Департамент внутреннего аудита}} {{Ук}} '''Ҡаҙағстан Республикаһының Халыҡ хужалығы министрлығы''' ( {{Lang-kk|Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі}} ) — Ҡаҙағстан Республикаһының үҙәк башҡарма органы, стратегик планлаштырыу, һалым һәм бюджет сәйәсәте, шулай уҡ таможня эштәре өлкәһендә сәйәсәт, дәүләт һәм дәүләт гарантиялы заем һәм бурыс, дәүләт-шәхси партнерлыҡ, дәүләт инвестиция проекттары, конкуренцияны яҡлау һәм монополистик эшмәкәрлекте сикләү, тәбиғи монополиялар һәм көйләнгән баҙарҙар, халыҡ-ара иҡтисади һәм финанс мөнәсәбәттәре өлкәләрендә етәкселек итә. Министрлыҡ шулай уҡ халыҡ-ара иҡтисади интеграцияны, тышҡы сауҙа эшмәкәрлеген көйләү һәм үҫтереү, сауҙа эшмәкәрлеген көйләү, дәүләт активтары менән идара итеү, шул иҫәптән корпоратив идара итеү сифатын яҡшыртыу, дәүләт идара итеү системаһын үҫтереү, дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен үҫтереү, мобилизация әҙерлеге һәм мобилизация, халыҡтың миграцияһы, дәүләт матди резервын көйләү өсөн яуаплы. 2013 йылдың 16 ғинуарында Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығы, Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу тураһында»ғы Указына ярашлы, «Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы» тип үҙгәртелә<ref>{{Cite web |url=http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |title=О дальнейшем совершенствовании системы государственного управления Республики Казахстан |access-date=2013-01-16 |archive-date=2015-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205132238/http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |title=Указ Президента Республики Казахстан Нурсултана Назарбаева «О назначении Досаева Е. А. Министром экономики и бюджетного планирования Республики Казахстан» |access-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119064119/http://www.akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |archive-date=2013-01-19 |url-status=dead }}</ref>. 2014 йылдың 6 авгусында үҙгәртеп ҡороу барышында Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы Ҡаҙағстандың Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығын һәм Ҡаҙағстандың Төбәктәр үҫеше министрлығын алмаштыра; шулай уҡ уға үҙгәртеп ҡоролған статистика, тәбиғи монополияларҙы көйләү, конкуренцияны яҡлау һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса агентлыҡтарҙың функциялары күсерелә<ref>{{cite web|author=tengrinews|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|title=Структура нового Министерства национальной экономики Казахстана|lang=ru|archive-url=https://archive.today/20140807100138/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|archive-date=2014-08-07}}</ref>. == Тарихы == Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы 2002 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2002 йылдың 28 авгусындағы «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу буйынса саралар тураһында»ғы 931-се Указына ярашлы, Ҡаҙағстан Республикаһы Иҡтисад һәм сауҙа министрлығының иҡтисади планлаштырыу функцияларын Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы Финанс министрлығының бюджетте планлаштырыу функцияларын берләштереү юлы менән ойошторола. Ҡаҙағстан Республикаһының Милли иҡтисад министрлығы Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2014 йылдың 6 авгусындағы 875-се һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт идаралығы системаһын реформалау тураһында» Указына ярашлы ойошторола, түбәндәге функциялар һәм вәкәләттәр уға тапшырыла: Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығының бюджет планлаштырыу өлкәһендәге функциялары һәм вәкәләттәренән тыш; Ҡаҙағстан Республикаһы Төбәк үҫеше министрлығының; дәүләт матди резервын формалаштырыу һәм үҫтереү өлкәһендә - Ҡаҙағстан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр Министрлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының статистика буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының конкуренцияны яҡлау агентлығының (Монополияға ҡаршы агентлыҡ); Ҡаҙағстан Республикаһының ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау агентлығының. == Департаменттар == 2024 йылға ҡарата<ref>{{Cite web |url=https://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |title=Архивированная копия |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917051123/http://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |url-status=live }}</ref>. {{columns-list|2| # Эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы һәм яҡлау департаменты # Дәүләт йөкләмәләре менән идара итеү һәм финанс секторын үҫтереү сәйәсәте департаменты # Кеше ресурстары менән эшләү департаменты # Мобилизация әҙерлеге департаменты # Төбәктәрҙе анализлау һәм урындағы үҙидараны үҫтереү департаменты # Инвестиция сәйәсәте департаменты # Проект идаралығы департаменты # Мәғлүмәт-аналитика тәьминәте департаменты # Төбәк үҫеше департаменты # Эске идаралыҡ департаменты # Юридик департамент # Дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү департаменты # Дәүләт активтары менән идара итеү сәйәсәте департаменты # Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек департаменты # Социаль өлкәне, хоҡуҡ һаҡлау һәм махсус органдарҙы үҫтереү департаменты # Эшҡыуарлыҡты үҫтереү сәйәсәте департаменты # Иҡтисад тармаҡтарын үҫтереү департаменты # Стратегик анализ һәм үҫеш департаменты # Иҡтисад һәм финанс департаменты # Бюджет сәйәсәте департаменты # Һалым һәм таможня сәйәсәте департаменты # Макроиҡтисади анализ һәм прогнозлау департаменты # Эске аудит департаменты }} == Комитеттар == * Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса комитеты <ref>{{Cite web|access-date=2024-03-04|accessdate=2022-02-01|url-status=live}}</ref> == Ведомство ҡарамағындағы ойошмалар == # «Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты» акционерҙар йәмғиәте. # «Ҡаҙағстан дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге» акционерҙар йәмғиәте. # «Байтерек» милли идара итеү холдингы» акционерҙар йәмғиәте. # Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының «Микрография ғилми-тикшеренеү институты» Республика дәүләт учреждениеһы. == Етәкселәре == === Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт план комитеты рәйестәре === Дәүләт план комиссияһы 1921 йылдың 19 ноябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы Хеҙмәт һәм Оборона Советы ҡарамағындағы кәңәшмә хоҡуғында ойошторола. 1965 йылдың октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының Дәүләт план комитеты итеп үҙгәртелә, ул 1991 йылдың декабренә тиклем эшләй. # Журевский, Пётр Бертулевич Март 1922 - июнь 1922 # Миндлин, Захар Львович июнь 1922 - август 1922 # Дунаев, Георгий Михайлович Сентябрь 1922 - [ноябрь] 1922 # Миндлин, Захар Львович 1922 йылдың декабре — 1924 йылдың ғинуары # Щербаков, Семен Митрофанович, 1924 йылдың июнендә тыуған – 1924 йылдың авгусында тыуған # Садвокасов Смағол 1924 йылдың сентябре – 1925 йылдың феврале # Сергазиев Әбүләй Серғәзи улы 1925 йылдың феврале – 1926 йылдың сентябре # Ҡолумбәтов Үҙәкбай Джелдербай улы 1926 йылдың сентябре - 1928 йылдың ғинуары # [[Поволоцкий, Александр Моисеевич]] март 1928 - октябрь 1929 # Поднек, Август Иванович 1929 йылдың ноябре – 1931 йылдың сентябре # Маймин, Исидор Борисович 1931 йылдың октябре - 1933 йылдың апреле # Андронников, Владимир Николаевич 1933 йылдың апрель - 1937 йылдың ғинуар # Рафальский, Константин Яковлевич 1937 йылдың ғинуары - 1938 йылдың марттары # Смирнов, Павел Леонтьевич март 1938 - июнь 1938 # Королев, Михаил Сергеевич июнь 1938 - август 1939 # Мельников, Виктор Георгиевич 1939 йылдың сентябре - 1940 йылдың ноябре # Чуланов, Ғабдулла ноябрь 1940 - апрель 1942 йыл # Дунаев, Павел Михайлович 1942 йылдың апреле - 1943 йылдың июне # Тажиев Ибраһим Тажи улы июнь 1943 - 1951. # Гогосов, Владимир Антонович 1955—1957 йй. # Мельников, Леонид Георгиевич (1958—1961) # Братченко, Борис Федорович 1961-1965 # Кетебаев Камалбай # Такежанов Сауҡ Темирбай улы 1974—1980 йй. # Мөхәммәт-Рәхимов Тәүфиҡ Ғәле улы 1981-1986 # Абдуллаев Калыҡ Абдулла улы 1986-1992 йй. === 1991 йылдан иҡтисад министрҙары === {| class="standard" border="" width="100%" | width="3%" |'''№''' | width="20%" |'''Ф. И. О.''' | width="30%" |'''Вазифала эш башланған һәм тамамланған датаһы''' | width="70%" |'''Вазифаның атамаһы''' |- | width="3%" |1 | width="10%" |Бейсенбай Изтелеуов | width="20%" |ғинуар 1993 — февраль 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |2 | width="10%" |Марс Уркумбаев | width="20%" |февраль — сентябрь 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |3 | width="10%" |Алтай Тлеубердин | width="20%" |октябрь 1994 — ноябрь 1995 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |4 | width="10%" |Оморҙаҡ Шукеев | width="20%" |ноябрь 1995 — март 1997 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |5 | width="10%" |Оморҙаҡк Шукеев | width="20%" |март — октябрь 1997 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |6 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |13 октябрь 1999 — декабрь 2000 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |7 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |декабрь 2000 — ғинуар 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |8 | width="10%" |Мәжит Есенбаев | width="20%" |ғинуар — август 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |9 | width="10%" |Кайрат Келимбетов | width="20%" |28 август 2002 — 18 апрель 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |10 | width="10%" |[[Мәсимов Кәрим Кажимкан улы|Кәрим Мәсимов]] | width="20%" |20 апрель 2006 — октябрь 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |11 | width="10%" |Аслан Мусин | width="20%" |октябрь 2006 — август 2007 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |12 | width="10%" |Бахыт Солтанов | width="20%" |август 2007 — 12 март 2010 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |13 | width="10%" |Жанар Айтжанова | width="20%" |12 март 2010 — 8 апрель 2011 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |14 | width="10%" |Ҡайрат Келимбетов | width="20%" |11 апрель 2011 — 20 ғинуар 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |15 | width="10%" |Баҡытжан Сагинтаев | width="20%" |20 ғинуар 2012 — 24 сентябрь 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |16 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |25 сентябрь 2012 — 16 ғинуар 2013 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |17 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |16 ғинуар 2013 — 6 август 2014 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |18 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |6 август 2014 — 5 май 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |19 | width="10%" |Ҡыуандыҡ Бишимбаев | width="20%" |6 май 2016 — 28 декабрь 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |20 | width="10%" |Тимур Сөләймәнов | width="20%" |28 декабрь 2016 — 21 февраль 2019 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |21 | width="10%" |Руслан Даленов | width="20%" |25 февраль 2019 — 18 ғинуар 2021 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |22 | width="10%" |Асет Иргалиев | width="20%" |18 ғинуар 2021 — 5 ғинуар 2022 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- |23 |Алибек Куантыров |11 ғинуар 2022 — 6 февраль 2024 |Милли иҡтисад министры |- |24 |Нурлан Байбазаров |6 февраль 2024 — 21 декабрь 2024 |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад Министры |- |24 |Серик Жумангарин |2024 йылдың 21 декабренән |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад Министры |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] tsq9waja8o6c108lqgodnh6b270petn 1295025 1295023 2026-04-30T09:28:38Z Таңһылыу 14946 1295025 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаҙағстан Республикаһының Халыҡ хужалығы министрлығы''' ( {{Lang-kk|Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі}} ) — Ҡаҙағстан Республикаһының үҙәк башҡарма органы, стратегик планлаштырыу, һалым һәм бюджет сәйәсәте, шулай уҡ таможня эштәре өлкәһендә сәйәсәт, дәүләт һәм дәүләт гарантиялы заем һәм бурыс, дәүләт-шәхси партнерлыҡ, дәүләт инвестиция проекттары, конкуренцияны яҡлау һәм монополистик эшмәкәрлекте сикләү, тәбиғи монополиялар һәм көйләнгән баҙарҙар, халыҡ-ара иҡтисади һәм финанс мөнәсәбәттәре өлкәләрендә етәкселек итә. Министрлыҡ шулай уҡ халыҡ-ара иҡтисади интеграцияны, тышҡы сауҙа эшмәкәрлеген көйләү һәм үҫтереү, сауҙа эшмәкәрлеген көйләү, дәүләт активтары менән идара итеү, шул иҫәптән корпоратив идара итеү сифатын яҡшыртыу, дәүләт идара итеү системаһын үҫтереү, дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен үҫтереү, мобилизация әҙерлеге һәм мобилизация, халыҡтың миграцияһы, дәүләт матди резервын көйләү өсөн яуаплы. 2013 йылдың 16 ғинуарында Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығы, Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу тураһында»ғы Указына ярашлы, «Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы» тип үҙгәртелә<ref>{{Cite web |url=http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |title=О дальнейшем совершенствовании системы государственного управления Республики Казахстан |access-date=2013-01-16 |archive-date=2015-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205132238/http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |title=Указ Президента Республики Казахстан Нурсултана Назарбаева «О назначении Досаева Е. А. Министром экономики и бюджетного планирования Республики Казахстан» |access-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119064119/http://www.akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |archive-date=2013-01-19 |url-status=dead }}</ref>. 2014 йылдың 6 авгусында үҙгәртеп ҡороу барышында Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы Ҡаҙағстандың Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығын һәм Ҡаҙағстандың Төбәктәр үҫеше министрлығын алмаштыра; шулай уҡ уға үҙгәртеп ҡоролған статистика, тәбиғи монополияларҙы көйләү, конкуренцияны яҡлау һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса агентлыҡтарҙың функциялары күсерелә<ref>{{cite web|author=tengrinews|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|title=Структура нового Министерства национальной экономики Казахстана|lang=ru|archive-url=https://archive.today/20140807100138/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|archive-date=2014-08-07}}</ref>. == Тарихы == Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы 2002 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2002 йылдың 28 авгусындағы «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу буйынса саралар тураһында»ғы 931-се Указына ярашлы, Ҡаҙағстан Республикаһы Иҡтисад һәм сауҙа министрлығының иҡтисади планлаштырыу функцияларын Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы Финанс министрлығының бюджетте планлаштырыу функцияларын берләштереү юлы менән ойошторола. Ҡаҙағстан Республикаһының Милли иҡтисад министрлығы Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2014 йылдың 6 авгусындағы 875-се һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт идаралығы системаһын реформалау тураһында» Указына ярашлы ойошторола, түбәндәге функциялар һәм вәкәләттәр уға тапшырыла: Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығының бюджет планлаштырыу өлкәһендәге функциялары һәм вәкәләттәренән тыш; Ҡаҙағстан Республикаһы Төбәк үҫеше министрлығының; дәүләт матди резервын формалаштырыу һәм үҫтереү өлкәһендә - Ҡаҙағстан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр Министрлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының статистика буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының конкуренцияны яҡлау агентлығының (Монополияға ҡаршы агентлыҡ); Ҡаҙағстан Республикаһының ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау агентлығының. == Департаменттар == 2024 йылға ҡарата<ref>{{Cite web |url=https://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |title=Архивированная копия |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917051123/http://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |url-status=live }}</ref>. {{columns-list|2| # Эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы һәм яҡлау департаменты # Дәүләт йөкләмәләре менән идара итеү һәм финанс секторын үҫтереү сәйәсәте департаменты # Кеше ресурстары менән эшләү департаменты # Мобилизация әҙерлеге департаменты # Төбәктәрҙе анализлау һәм урындағы үҙидараны үҫтереү департаменты # Инвестиция сәйәсәте департаменты # Проект идаралығы департаменты # Мәғлүмәт-аналитика тәьминәте департаменты # Төбәк үҫеше департаменты # Эске идаралыҡ департаменты # Юридик департамент # Дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү департаменты # Дәүләт активтары менән идара итеү сәйәсәте департаменты # Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек департаменты # Социаль өлкәне, хоҡуҡ һаҡлау һәм махсус органдарҙы үҫтереү департаменты # Эшҡыуарлыҡты үҫтереү сәйәсәте департаменты # Иҡтисад тармаҡтарын үҫтереү департаменты # Стратегик анализ һәм үҫеш департаменты # Иҡтисад һәм финанс департаменты # Бюджет сәйәсәте департаменты # Һалым һәм таможня сәйәсәте департаменты # Макроиҡтисади анализ һәм прогнозлау департаменты # Эске аудит департаменты }} == Комитеттар == * Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса комитеты <ref>{{Cite web|access-date=2024-03-04|accessdate=2022-02-01|url-status=live}}</ref> == Ведомство ҡарамағындағы ойошмалар == # «Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты» акционерҙар йәмғиәте. # «Ҡаҙағстан дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге» акционерҙар йәмғиәте. # «Байтерек» милли идара итеү холдингы» акционерҙар йәмғиәте. # Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының «Микрография ғилми-тикшеренеү институты» Республика дәүләт учреждениеһы. == Етәкселәре == === Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт план комитеты рәйестәре === Дәүләт план комиссияһы 1921 йылдың 19 ноябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы Хеҙмәт һәм Оборона Советы ҡарамағындағы кәңәшмә хоҡуғында ойошторола. 1965 йылдың октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының Дәүләт план комитеты итеп үҙгәртелә, ул 1991 йылдың декабренә тиклем эшләй. # Журевский, Пётр Бертулевич Март 1922 - июнь 1922 # Миндлин, Захар Львович июнь 1922 - август 1922 # Дунаев, Георгий Михайлович Сентябрь 1922 - [ноябрь] 1922 # Миндлин, Захар Львович 1922 йылдың декабре — 1924 йылдың ғинуары # Щербаков, Семен Митрофанович, 1924 йылдың июнендә тыуған – 1924 йылдың авгусында тыуған # Садвокасов Смағол 1924 йылдың сентябре – 1925 йылдың феврале # Сергазиев Әбүләй Серғәзи улы 1925 йылдың феврале – 1926 йылдың сентябре # Ҡолумбәтов Үҙәкбай Джелдербай улы 1926 йылдың сентябре - 1928 йылдың ғинуары # [[Поволоцкий, Александр Моисеевич]] март 1928 - октябрь 1929 # Поднек, Август Иванович 1929 йылдың ноябре – 1931 йылдың сентябре # Маймин, Исидор Борисович 1931 йылдың октябре - 1933 йылдың апреле # Андронников, Владимир Николаевич 1933 йылдың апрель - 1937 йылдың ғинуар # Рафальский, Константин Яковлевич 1937 йылдың ғинуары - 1938 йылдың марттары # Смирнов, Павел Леонтьевич март 1938 - июнь 1938 # Королев, Михаил Сергеевич июнь 1938 - август 1939 # Мельников, Виктор Георгиевич 1939 йылдың сентябре - 1940 йылдың ноябре # Чуланов, Ғабдулла ноябрь 1940 - апрель 1942 йыл # Дунаев, Павел Михайлович 1942 йылдың апреле - 1943 йылдың июне # Тажиев Ибраһим Тажи улы июнь 1943 - 1951. # Гогосов, Владимир Антонович 1955—1957 йй. # Мельников, Леонид Георгиевич (1958—1961) # Братченко, Борис Федорович 1961-1965 # Кетебаев Камалбай # Такежанов Сауҡ Темирбай улы 1974—1980 йй. # Мөхәммәт-Рәхимов Тәүфиҡ Ғәле улы 1981-1986 # Абдуллаев Калыҡ Абдулла улы 1986-1992 йй. === 1991 йылдан иҡтисад министрҙары === {| class="standard" border="" width="100%" | width="3%" |'''№''' | width="20%" |'''Ф. И. О.''' | width="30%" |'''Вазифала эш башланған һәм тамамланған датаһы''' | width="70%" |'''Вазифаның атамаһы''' |- | width="3%" |1 | width="10%" |Бейсенбай Изтелеуов | width="20%" |ғинуар 1993 — февраль 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |2 | width="10%" |Марс Уркумбаев | width="20%" |февраль — сентябрь 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |3 | width="10%" |Алтай Тлеубердин | width="20%" |октябрь 1994 — ноябрь 1995 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |4 | width="10%" |Оморҙаҡ Шукеев | width="20%" |ноябрь 1995 — март 1997 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |5 | width="10%" |Оморҙаҡк Шукеев | width="20%" |март — октябрь 1997 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |6 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |13 октябрь 1999 — декабрь 2000 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |7 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |декабрь 2000 — ғинуар 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |8 | width="10%" |Мәжит Есенбаев | width="20%" |ғинуар — август 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |9 | width="10%" |Кайрат Келимбетов | width="20%" |28 август 2002 — 18 апрель 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |10 | width="10%" |[[Мәсимов Кәрим Кажимкан улы|Кәрим Мәсимов]] | width="20%" |20 апрель 2006 — октябрь 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |11 | width="10%" |Аслан Мусин | width="20%" |октябрь 2006 — август 2007 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |12 | width="10%" |Бахыт Солтанов | width="20%" |август 2007 — 12 март 2010 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |13 | width="10%" |Жанар Айтжанова | width="20%" |12 март 2010 — 8 апрель 2011 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |14 | width="10%" |Ҡайрат Келимбетов | width="20%" |11 апрель 2011 — 20 ғинуар 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |15 | width="10%" |Баҡытжан Сагинтаев | width="20%" |20 ғинуар 2012 — 24 сентябрь 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |16 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |25 сентябрь 2012 — 16 ғинуар 2013 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |17 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |16 ғинуар 2013 — 6 август 2014 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |18 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |6 август 2014 — 5 май 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |19 | width="10%" |Ҡыуандыҡ Бишимбаев | width="20%" |6 май 2016 — 28 декабрь 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |20 | width="10%" |Тимур Сөләймәнов | width="20%" |28 декабрь 2016 — 21 февраль 2019 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |21 | width="10%" |Руслан Даленов | width="20%" |25 февраль 2019 — 18 ғинуар 2021 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |22 | width="10%" |Асет Иргалиев | width="20%" |18 ғинуар 2021 — 5 ғинуар 2022 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- |23 |Алибек Куантыров |11 ғинуар 2022 — 6 февраль 2024 |Милли иҡтисад министры |- |24 |Нурлан Байбазаров |6 февраль 2024 — 21 декабрь 2024 |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад Министры |- |24 |Серик Жумангарин |2024 йылдың 21 декабренән |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад Министры |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] 7rqv4hzc2p1jclmt1pa0tb133zj0uzt 1295027 1295025 2026-04-30T09:33:29Z Таңһылыу 14946 /* Комитеттар */ 1295027 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаҙағстан Республикаһының Халыҡ хужалығы министрлығы''' ( {{Lang-kk|Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі}} ) — Ҡаҙағстан Республикаһының үҙәк башҡарма органы, стратегик планлаштырыу, һалым һәм бюджет сәйәсәте, шулай уҡ таможня эштәре өлкәһендә сәйәсәт, дәүләт һәм дәүләт гарантиялы заем һәм бурыс, дәүләт-шәхси партнерлыҡ, дәүләт инвестиция проекттары, конкуренцияны яҡлау һәм монополистик эшмәкәрлекте сикләү, тәбиғи монополиялар һәм көйләнгән баҙарҙар, халыҡ-ара иҡтисади һәм финанс мөнәсәбәттәре өлкәләрендә етәкселек итә. Министрлыҡ шулай уҡ халыҡ-ара иҡтисади интеграцияны, тышҡы сауҙа эшмәкәрлеген көйләү һәм үҫтереү, сауҙа эшмәкәрлеген көйләү, дәүләт активтары менән идара итеү, шул иҫәптән корпоратив идара итеү сифатын яҡшыртыу, дәүләт идара итеү системаһын үҫтереү, дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен үҫтереү, мобилизация әҙерлеге һәм мобилизация, халыҡтың миграцияһы, дәүләт матди резервын көйләү өсөн яуаплы. 2013 йылдың 16 ғинуарында Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығы, Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу тураһында»ғы Указына ярашлы, «Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы» тип үҙгәртелә<ref>{{Cite web |url=http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |title=О дальнейшем совершенствовании системы государственного управления Республики Казахстан |access-date=2013-01-16 |archive-date=2015-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205132238/http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |title=Указ Президента Республики Казахстан Нурсултана Назарбаева «О назначении Досаева Е. А. Министром экономики и бюджетного планирования Республики Казахстан» |access-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119064119/http://www.akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |archive-date=2013-01-19 |url-status=dead }}</ref>. 2014 йылдың 6 авгусында үҙгәртеп ҡороу барышында Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы Ҡаҙағстандың Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығын һәм Ҡаҙағстандың Төбәктәр үҫеше министрлығын алмаштыра; шулай уҡ уға үҙгәртеп ҡоролған статистика, тәбиғи монополияларҙы көйләү, конкуренцияны яҡлау һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса агентлыҡтарҙың функциялары күсерелә<ref>{{cite web|author=tengrinews|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|title=Структура нового Министерства национальной экономики Казахстана|lang=ru|archive-url=https://archive.today/20140807100138/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|archive-date=2014-08-07}}</ref>. == Тарихы == Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы 2002 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2002 йылдың 28 авгусындағы «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу буйынса саралар тураһында»ғы 931-се Указына ярашлы, Ҡаҙағстан Республикаһы Иҡтисад һәм сауҙа министрлығының иҡтисади планлаштырыу функцияларын Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы Финанс министрлығының бюджетте планлаштырыу функцияларын берләштереү юлы менән ойошторола. Ҡаҙағстан Республикаһының Милли иҡтисад министрлығы Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2014 йылдың 6 авгусындағы 875-се һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт идаралығы системаһын реформалау тураһында» Указына ярашлы ойошторола, түбәндәге функциялар һәм вәкәләттәр уға тапшырыла: Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығының бюджет планлаштырыу өлкәһендәге функциялары һәм вәкәләттәренән тыш; Ҡаҙағстан Республикаһы Төбәк үҫеше министрлығының; дәүләт матди резервын формалаштырыу һәм үҫтереү өлкәһендә - Ҡаҙағстан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр Министрлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының статистика буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының конкуренцияны яҡлау агентлығының (Монополияға ҡаршы агентлыҡ); Ҡаҙағстан Республикаһының ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау агентлығының. == Департаменттар == 2024 йылға ҡарата<ref>{{Cite web |url=https://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |title=Архивированная копия |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917051123/http://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |url-status=live }}</ref>. {{columns-list|2| # Эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы һәм яҡлау департаменты # Дәүләт йөкләмәләре менән идара итеү һәм финанс секторын үҫтереү сәйәсәте департаменты # Кеше ресурстары менән эшләү департаменты # Мобилизация әҙерлеге департаменты # Төбәктәрҙе анализлау һәм урындағы үҙидараны үҫтереү департаменты # Инвестиция сәйәсәте департаменты # Проект идаралығы департаменты # Мәғлүмәт-аналитика тәьминәте департаменты # Төбәк үҫеше департаменты # Эске идаралыҡ департаменты # Юридик департамент # Дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү департаменты # Дәүләт активтары менән идара итеү сәйәсәте департаменты # Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек департаменты # Социаль өлкәне, хоҡуҡ һаҡлау һәм махсус органдарҙы үҫтереү департаменты # Эшҡыуарлыҡты үҫтереү сәйәсәте департаменты # Иҡтисад тармаҡтарын үҫтереү департаменты # Стратегик анализ һәм үҫеш департаменты # Иҡтисад һәм финанс департаменты # Бюджет сәйәсәте департаменты # Һалым һәм таможня сәйәсәте департаменты # Макроиҡтисади анализ һәм прогнозлау департаменты # Эске аудит департаменты }} == Комитеттар == * Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса комитеты<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|title=Структура МНЭ РК|website=econony.gov.kz|access-date=2024-03-04|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201173443/https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|url-status=live}}</ref> == Ведомство ҡарамағындағы ойошмалар == # «Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты» акционерҙар йәмғиәте. # «Ҡаҙағстан дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге» акционерҙар йәмғиәте. # «Байтерек» милли идара итеү холдингы» акционерҙар йәмғиәте. # Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының «Микрография ғилми-тикшеренеү институты» Республика дәүләт учреждениеһы. == Етәкселәре == === Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт план комитеты рәйестәре === Дәүләт план комиссияһы 1921 йылдың 19 ноябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы Хеҙмәт һәм Оборона Советы ҡарамағындағы кәңәшмә хоҡуғында ойошторола. 1965 йылдың октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының Дәүләт план комитеты итеп үҙгәртелә, ул 1991 йылдың декабренә тиклем эшләй. # Журевский, Пётр Бертулевич Март 1922 - июнь 1922 # Миндлин, Захар Львович июнь 1922 - август 1922 # Дунаев, Георгий Михайлович Сентябрь 1922 - [ноябрь] 1922 # Миндлин, Захар Львович 1922 йылдың декабре — 1924 йылдың ғинуары # Щербаков, Семен Митрофанович, 1924 йылдың июнендә тыуған – 1924 йылдың авгусында тыуған # Садвокасов Смағол 1924 йылдың сентябре – 1925 йылдың феврале # Сергазиев Әбүләй Серғәзи улы 1925 йылдың феврале – 1926 йылдың сентябре # Ҡолумбәтов Үҙәкбай Джелдербай улы 1926 йылдың сентябре - 1928 йылдың ғинуары # [[Поволоцкий, Александр Моисеевич]] март 1928 - октябрь 1929 # Поднек, Август Иванович 1929 йылдың ноябре – 1931 йылдың сентябре # Маймин, Исидор Борисович 1931 йылдың октябре - 1933 йылдың апреле # Андронников, Владимир Николаевич 1933 йылдың апрель - 1937 йылдың ғинуар # Рафальский, Константин Яковлевич 1937 йылдың ғинуары - 1938 йылдың марттары # Смирнов, Павел Леонтьевич март 1938 - июнь 1938 # Королев, Михаил Сергеевич июнь 1938 - август 1939 # Мельников, Виктор Георгиевич 1939 йылдың сентябре - 1940 йылдың ноябре # Чуланов, Ғабдулла ноябрь 1940 - апрель 1942 йыл # Дунаев, Павел Михайлович 1942 йылдың апреле - 1943 йылдың июне # Тажиев Ибраһим Тажи улы июнь 1943 - 1951. # Гогосов, Владимир Антонович 1955—1957 йй. # Мельников, Леонид Георгиевич (1958—1961) # Братченко, Борис Федорович 1961-1965 # Кетебаев Камалбай # Такежанов Сауҡ Темирбай улы 1974—1980 йй. # Мөхәммәт-Рәхимов Тәүфиҡ Ғәле улы 1981-1986 # Абдуллаев Калыҡ Абдулла улы 1986-1992 йй. === 1991 йылдан иҡтисад министрҙары === {| class="standard" border="" width="100%" | width="3%" |'''№''' | width="20%" |'''Ф. И. О.''' | width="30%" |'''Вазифала эш башланған һәм тамамланған датаһы''' | width="70%" |'''Вазифаның атамаһы''' |- | width="3%" |1 | width="10%" |Бейсенбай Изтелеуов | width="20%" |ғинуар 1993 — февраль 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |2 | width="10%" |Марс Уркумбаев | width="20%" |февраль — сентябрь 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |3 | width="10%" |Алтай Тлеубердин | width="20%" |октябрь 1994 — ноябрь 1995 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |4 | width="10%" |Оморҙаҡ Шукеев | width="20%" |ноябрь 1995 — март 1997 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |5 | width="10%" |Оморҙаҡк Шукеев | width="20%" |март — октябрь 1997 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |6 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |13 октябрь 1999 — декабрь 2000 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |7 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |декабрь 2000 — ғинуар 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |8 | width="10%" |Мәжит Есенбаев | width="20%" |ғинуар — август 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |9 | width="10%" |Кайрат Келимбетов | width="20%" |28 август 2002 — 18 апрель 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |10 | width="10%" |[[Мәсимов Кәрим Кажимкан улы|Кәрим Мәсимов]] | width="20%" |20 апрель 2006 — октябрь 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |11 | width="10%" |Аслан Мусин | width="20%" |октябрь 2006 — август 2007 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |12 | width="10%" |Бахыт Солтанов | width="20%" |август 2007 — 12 март 2010 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |13 | width="10%" |Жанар Айтжанова | width="20%" |12 март 2010 — 8 апрель 2011 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |14 | width="10%" |Ҡайрат Келимбетов | width="20%" |11 апрель 2011 — 20 ғинуар 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |15 | width="10%" |Баҡытжан Сагинтаев | width="20%" |20 ғинуар 2012 — 24 сентябрь 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |16 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |25 сентябрь 2012 — 16 ғинуар 2013 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |17 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |16 ғинуар 2013 — 6 август 2014 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |18 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |6 август 2014 — 5 май 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |19 | width="10%" |Ҡыуандыҡ Бишимбаев | width="20%" |6 май 2016 — 28 декабрь 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |20 | width="10%" |Тимур Сөләймәнов | width="20%" |28 декабрь 2016 — 21 февраль 2019 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |21 | width="10%" |Руслан Даленов | width="20%" |25 февраль 2019 — 18 ғинуар 2021 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |22 | width="10%" |Асет Иргалиев | width="20%" |18 ғинуар 2021 — 5 ғинуар 2022 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- |23 |Алибек Куантыров |11 ғинуар 2022 — 6 февраль 2024 |Милли иҡтисад министры |- |24 |Нурлан Байбазаров |6 февраль 2024 — 21 декабрь 2024 |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад Министры |- |24 |Серик Жумангарин |2024 йылдың 21 декабренән |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад Министры |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] 9jcr139s3boevjs5a7rlvcfbxfxgo6x 1295029 1295027 2026-04-30T09:34:27Z Таңһылыу 14946 /* 1991 йылдан иҡтисад министрҙары */ 1295029 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаҙағстан Республикаһының Халыҡ хужалығы министрлығы''' ( {{Lang-kk|Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі}} ) — Ҡаҙағстан Республикаһының үҙәк башҡарма органы, стратегик планлаштырыу, һалым һәм бюджет сәйәсәте, шулай уҡ таможня эштәре өлкәһендә сәйәсәт, дәүләт һәм дәүләт гарантиялы заем һәм бурыс, дәүләт-шәхси партнерлыҡ, дәүләт инвестиция проекттары, конкуренцияны яҡлау һәм монополистик эшмәкәрлекте сикләү, тәбиғи монополиялар һәм көйләнгән баҙарҙар, халыҡ-ара иҡтисади һәм финанс мөнәсәбәттәре өлкәләрендә етәкселек итә. Министрлыҡ шулай уҡ халыҡ-ара иҡтисади интеграцияны, тышҡы сауҙа эшмәкәрлеген көйләү һәм үҫтереү, сауҙа эшмәкәрлеген көйләү, дәүләт активтары менән идара итеү, шул иҫәптән корпоратив идара итеү сифатын яҡшыртыу, дәүләт идара итеү системаһын үҫтереү, дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен үҫтереү, мобилизация әҙерлеге һәм мобилизация, халыҡтың миграцияһы, дәүләт матди резервын көйләү өсөн яуаплы. 2013 йылдың 16 ғинуарында Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығы, Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу тураһында»ғы Указына ярашлы, «Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы» тип үҙгәртелә<ref>{{Cite web |url=http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |title=О дальнейшем совершенствовании системы государственного управления Республики Казахстан |access-date=2013-01-16 |archive-date=2015-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205132238/http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |title=Указ Президента Республики Казахстан Нурсултана Назарбаева «О назначении Досаева Е. А. Министром экономики и бюджетного планирования Республики Казахстан» |access-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119064119/http://www.akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |archive-date=2013-01-19 |url-status=dead }}</ref>. 2014 йылдың 6 авгусында үҙгәртеп ҡороу барышында Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы Ҡаҙағстандың Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығын һәм Ҡаҙағстандың Төбәктәр үҫеше министрлығын алмаштыра; шулай уҡ уға үҙгәртеп ҡоролған статистика, тәбиғи монополияларҙы көйләү, конкуренцияны яҡлау һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса агентлыҡтарҙың функциялары күсерелә<ref>{{cite web|author=tengrinews|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|title=Структура нового Министерства национальной экономики Казахстана|lang=ru|archive-url=https://archive.today/20140807100138/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|archive-date=2014-08-07}}</ref>. == Тарихы == Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы 2002 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2002 йылдың 28 авгусындағы «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу буйынса саралар тураһында»ғы 931-се Указына ярашлы, Ҡаҙағстан Республикаһы Иҡтисад һәм сауҙа министрлығының иҡтисади планлаштырыу функцияларын Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы Финанс министрлығының бюджетте планлаштырыу функцияларын берләштереү юлы менән ойошторола. Ҡаҙағстан Республикаһының Милли иҡтисад министрлығы Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2014 йылдың 6 авгусындағы 875-се һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт идаралығы системаһын реформалау тураһында» Указына ярашлы ойошторола, түбәндәге функциялар һәм вәкәләттәр уға тапшырыла: Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығының бюджет планлаштырыу өлкәһендәге функциялары һәм вәкәләттәренән тыш; Ҡаҙағстан Республикаһы Төбәк үҫеше министрлығының; дәүләт матди резервын формалаштырыу һәм үҫтереү өлкәһендә - Ҡаҙағстан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр Министрлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының статистика буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының конкуренцияны яҡлау агентлығының (Монополияға ҡаршы агентлыҡ); Ҡаҙағстан Республикаһының ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау агентлығының. == Департаменттар == 2024 йылға ҡарата<ref>{{Cite web |url=https://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |title=Архивированная копия |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917051123/http://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |url-status=live }}</ref>. {{columns-list|2| # Эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы һәм яҡлау департаменты # Дәүләт йөкләмәләре менән идара итеү һәм финанс секторын үҫтереү сәйәсәте департаменты # Кеше ресурстары менән эшләү департаменты # Мобилизация әҙерлеге департаменты # Төбәктәрҙе анализлау һәм урындағы үҙидараны үҫтереү департаменты # Инвестиция сәйәсәте департаменты # Проект идаралығы департаменты # Мәғлүмәт-аналитика тәьминәте департаменты # Төбәк үҫеше департаменты # Эске идаралыҡ департаменты # Юридик департамент # Дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү департаменты # Дәүләт активтары менән идара итеү сәйәсәте департаменты # Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек департаменты # Социаль өлкәне, хоҡуҡ һаҡлау һәм махсус органдарҙы үҫтереү департаменты # Эшҡыуарлыҡты үҫтереү сәйәсәте департаменты # Иҡтисад тармаҡтарын үҫтереү департаменты # Стратегик анализ һәм үҫеш департаменты # Иҡтисад һәм финанс департаменты # Бюджет сәйәсәте департаменты # Һалым һәм таможня сәйәсәте департаменты # Макроиҡтисади анализ һәм прогнозлау департаменты # Эске аудит департаменты }} == Комитеттар == * Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса комитеты<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|title=Структура МНЭ РК|website=econony.gov.kz|access-date=2024-03-04|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201173443/https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|url-status=live}}</ref> == Ведомство ҡарамағындағы ойошмалар == # «Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты» акционерҙар йәмғиәте. # «Ҡаҙағстан дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге» акционерҙар йәмғиәте. # «Байтерек» милли идара итеү холдингы» акционерҙар йәмғиәте. # Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының «Микрография ғилми-тикшеренеү институты» Республика дәүләт учреждениеһы. == Етәкселәре == === Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт план комитеты рәйестәре === Дәүләт план комиссияһы 1921 йылдың 19 ноябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы Хеҙмәт һәм Оборона Советы ҡарамағындағы кәңәшмә хоҡуғында ойошторола. 1965 йылдың октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының Дәүләт план комитеты итеп үҙгәртелә, ул 1991 йылдың декабренә тиклем эшләй. # Журевский, Пётр Бертулевич Март 1922 - июнь 1922 # Миндлин, Захар Львович июнь 1922 - август 1922 # Дунаев, Георгий Михайлович Сентябрь 1922 - [ноябрь] 1922 # Миндлин, Захар Львович 1922 йылдың декабре — 1924 йылдың ғинуары # Щербаков, Семен Митрофанович, 1924 йылдың июнендә тыуған – 1924 йылдың авгусында тыуған # Садвокасов Смағол 1924 йылдың сентябре – 1925 йылдың феврале # Сергазиев Әбүләй Серғәзи улы 1925 йылдың феврале – 1926 йылдың сентябре # Ҡолумбәтов Үҙәкбай Джелдербай улы 1926 йылдың сентябре - 1928 йылдың ғинуары # [[Поволоцкий, Александр Моисеевич]] март 1928 - октябрь 1929 # Поднек, Август Иванович 1929 йылдың ноябре – 1931 йылдың сентябре # Маймин, Исидор Борисович 1931 йылдың октябре - 1933 йылдың апреле # Андронников, Владимир Николаевич 1933 йылдың апрель - 1937 йылдың ғинуар # Рафальский, Константин Яковлевич 1937 йылдың ғинуары - 1938 йылдың марттары # Смирнов, Павел Леонтьевич март 1938 - июнь 1938 # Королев, Михаил Сергеевич июнь 1938 - август 1939 # Мельников, Виктор Георгиевич 1939 йылдың сентябре - 1940 йылдың ноябре # Чуланов, Ғабдулла ноябрь 1940 - апрель 1942 йыл # Дунаев, Павел Михайлович 1942 йылдың апреле - 1943 йылдың июне # Тажиев Ибраһим Тажи улы июнь 1943 - 1951. # Гогосов, Владимир Антонович 1955—1957 йй. # Мельников, Леонид Георгиевич (1958—1961) # Братченко, Борис Федорович 1961-1965 # Кетебаев Камалбай # Такежанов Сауҡ Темирбай улы 1974—1980 йй. # Мөхәммәт-Рәхимов Тәүфиҡ Ғәле улы 1981-1986 # Абдуллаев Калыҡ Абдулла улы 1986-1992 йй. === 1991 йылдан иҡтисад министрҙары === {| class="standard" border="" width="100%" | width="3%" |'''№''' | width="20%" |'''Ф. И. О.''' | width="30%" |'''Вазифала эш башланған һәм тамамланған датаһы''' | width="70%" |'''Вазифаның атамаһы''' |- | width="3%" |1 | width="10%" |Бейсенбай Изтелеуов | width="20%" |ғинуар 1993 — февраль 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |2 | width="10%" |Марс Уркумбаев | width="20%" |февраль — сентябрь 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |3 | width="10%" |Алтай Тлеубердин | width="20%" |октябрь 1994 — ноябрь 1995 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |4 | width="10%" |Оморҙаҡ Шукеев | width="20%" |ноябрь 1995 — март 1997 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |5 | width="10%" |Оморҙаҡк Шукеев | width="20%" |март — октябрь 1997 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |6 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |13 октябрь 1999 — декабрь 2000 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |7 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |декабрь 2000 — ғинуар 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |8 | width="10%" |Мәжит Есенбаев | width="20%" |ғинуар — август 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |9 | width="10%" |Кайрат Келимбетов | width="20%" |28 август 2002 — 18 апрель 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |10 | width="10%" |[[Мәсимов Кәрим Кажимкан улы|Кәрим Мәсимов]] | width="20%" |20 апрель 2006 — октябрь 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |11 | width="10%" |Аслан Мусин | width="20%" |октябрь 2006 — август 2007 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |12 | width="10%" |Бахыт Солтанов | width="20%" |август 2007 — 12 март 2010 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |13 | width="10%" |Жанар Айтжанова | width="20%" |12 март 2010 — 8 апрель 2011 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |14 | width="10%" |Ҡайрат Келимбетов | width="20%" |11 апрель 2011 — 20 ғинуар 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |15 | width="10%" |Баҡытжан Сагинтаев | width="20%" |20 ғинуар 2012 — 24 сентябрь 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |16 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |25 сентябрь 2012 — 16 ғинуар 2013 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |17 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |16 ғинуар 2013 — 6 август 2014 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |18 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |6 август 2014 — 5 май 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |19 | width="10%" |Ҡыуандыҡ Бишимбаев | width="20%" |6 май 2016 — 28 декабрь 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |20 | width="10%" |Тимур Сөләймәнов | width="20%" |28 декабрь 2016 — 21 февраль 2019 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |21 | width="10%" |Руслан Даленов | width="20%" |25 февраль 2019 — 18 ғинуар 2021 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |22 | width="10%" |Асет Иргалиев | width="20%" |18 ғинуар 2021 — 5 ғинуар 2022 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- |23 |Алибек Куантыров |11 ғинуар 2022 — 6 февраль 2024 |Милли иҡтисад министры |- |24 |Нурлан Байбазаров |6 февраль 2024 — 21 декабрь 2024 |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад министры |- |24 |Серик Жумангарин |2024 йылдың 21 декабренән |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад министры |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] 8mbgjkg6es6lz5vujgbxucdkpssryt9 1295030 1295029 2026-04-30T09:35:00Z Таңһылыу 14946 /* Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт план комитеты рәйестәре */ 1295030 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаҙағстан Республикаһының Халыҡ хужалығы министрлығы''' ( {{Lang-kk|Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі}} ) — Ҡаҙағстан Республикаһының үҙәк башҡарма органы, стратегик планлаштырыу, һалым һәм бюджет сәйәсәте, шулай уҡ таможня эштәре өлкәһендә сәйәсәт, дәүләт һәм дәүләт гарантиялы заем һәм бурыс, дәүләт-шәхси партнерлыҡ, дәүләт инвестиция проекттары, конкуренцияны яҡлау һәм монополистик эшмәкәрлекте сикләү, тәбиғи монополиялар һәм көйләнгән баҙарҙар, халыҡ-ара иҡтисади һәм финанс мөнәсәбәттәре өлкәләрендә етәкселек итә. Министрлыҡ шулай уҡ халыҡ-ара иҡтисади интеграцияны, тышҡы сауҙа эшмәкәрлеген көйләү һәм үҫтереү, сауҙа эшмәкәрлеген көйләү, дәүләт активтары менән идара итеү, шул иҫәптән корпоратив идара итеү сифатын яҡшыртыу, дәүләт идара итеү системаһын үҫтереү, дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен үҫтереү, мобилизация әҙерлеге һәм мобилизация, халыҡтың миграцияһы, дәүләт матди резервын көйләү өсөн яуаплы. 2013 йылдың 16 ғинуарында Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығы, Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу тураһында»ғы Указына ярашлы, «Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы» тип үҙгәртелә<ref>{{Cite web |url=http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |title=О дальнейшем совершенствовании системы государственного управления Республики Казахстан |access-date=2013-01-16 |archive-date=2015-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205132238/http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |title=Указ Президента Республики Казахстан Нурсултана Назарбаева «О назначении Досаева Е. А. Министром экономики и бюджетного планирования Республики Казахстан» |access-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119064119/http://www.akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |archive-date=2013-01-19 |url-status=dead }}</ref>. 2014 йылдың 6 авгусында үҙгәртеп ҡороу барышында Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы Ҡаҙағстандың Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығын һәм Ҡаҙағстандың Төбәктәр үҫеше министрлығын алмаштыра; шулай уҡ уға үҙгәртеп ҡоролған статистика, тәбиғи монополияларҙы көйләү, конкуренцияны яҡлау һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса агентлыҡтарҙың функциялары күсерелә<ref>{{cite web|author=tengrinews|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|title=Структура нового Министерства национальной экономики Казахстана|lang=ru|archive-url=https://archive.today/20140807100138/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|archive-date=2014-08-07}}</ref>. == Тарихы == Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы 2002 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2002 йылдың 28 авгусындағы «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу буйынса саралар тураһында»ғы 931-се Указына ярашлы, Ҡаҙағстан Республикаһы Иҡтисад һәм сауҙа министрлығының иҡтисади планлаштырыу функцияларын Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы Финанс министрлығының бюджетте планлаштырыу функцияларын берләштереү юлы менән ойошторола. Ҡаҙағстан Республикаһының Милли иҡтисад министрлығы Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2014 йылдың 6 авгусындағы 875-се һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт идаралығы системаһын реформалау тураһында» Указына ярашлы ойошторола, түбәндәге функциялар һәм вәкәләттәр уға тапшырыла: Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығының бюджет планлаштырыу өлкәһендәге функциялары һәм вәкәләттәренән тыш; Ҡаҙағстан Республикаһы Төбәк үҫеше министрлығының; дәүләт матди резервын формалаштырыу һәм үҫтереү өлкәһендә - Ҡаҙағстан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр Министрлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының статистика буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының конкуренцияны яҡлау агентлығының (Монополияға ҡаршы агентлыҡ); Ҡаҙағстан Республикаһының ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау агентлығының. == Департаменттар == 2024 йылға ҡарата<ref>{{Cite web |url=https://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |title=Архивированная копия |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917051123/http://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |url-status=live }}</ref>. {{columns-list|2| # Эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы һәм яҡлау департаменты # Дәүләт йөкләмәләре менән идара итеү һәм финанс секторын үҫтереү сәйәсәте департаменты # Кеше ресурстары менән эшләү департаменты # Мобилизация әҙерлеге департаменты # Төбәктәрҙе анализлау һәм урындағы үҙидараны үҫтереү департаменты # Инвестиция сәйәсәте департаменты # Проект идаралығы департаменты # Мәғлүмәт-аналитика тәьминәте департаменты # Төбәк үҫеше департаменты # Эске идаралыҡ департаменты # Юридик департамент # Дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү департаменты # Дәүләт активтары менән идара итеү сәйәсәте департаменты # Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек департаменты # Социаль өлкәне, хоҡуҡ һаҡлау һәм махсус органдарҙы үҫтереү департаменты # Эшҡыуарлыҡты үҫтереү сәйәсәте департаменты # Иҡтисад тармаҡтарын үҫтереү департаменты # Стратегик анализ һәм үҫеш департаменты # Иҡтисад һәм финанс департаменты # Бюджет сәйәсәте департаменты # Һалым һәм таможня сәйәсәте департаменты # Макроиҡтисади анализ һәм прогнозлау департаменты # Эске аудит департаменты }} == Комитеттар == * Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса комитеты<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|title=Структура МНЭ РК|website=econony.gov.kz|access-date=2024-03-04|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201173443/https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|url-status=live}}</ref> == Ведомство ҡарамағындағы ойошмалар == # «Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты» акционерҙар йәмғиәте. # «Ҡаҙағстан дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге» акционерҙар йәмғиәте. # «Байтерек» милли идара итеү холдингы» акционерҙар йәмғиәте. # Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының «Микрография ғилми-тикшеренеү институты» Республика дәүләт учреждениеһы. == Етәкселәре == === Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт план комитеты рәйестәре === Дәүләт план комиссияһы 1921 йылдың 19 ноябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы Хеҙмәт һәм Оборона Советы ҡарамағындағы кәңәшмә хоҡуғында ойошторола. 1965 йылдың октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының Дәүләт план комитеты итеп үҙгәртелә, ул 1991 йылдың декабренә тиклем эшләй. # Журевский, Пётр Бертулевич Март 1922 - июнь 1922 # Миндлин, Захар Львович июнь 1922 - август 1922 # Дунаев, Георгий Михайлович Сентябрь 1922 - [ноябрь] 1922 # Миндлин, Захар Львович 1922 йылдың декабре — 1924 йылдың ғинуары # Щербаков, Семен Митрофанович, 1924 йылдың июнендә тыуған – 1924 йылдың авгусында тыуған # Садвокасов Смағол 1924 йылдың сентябре – 1925 йылдың феврале # Сергазиев Әбүләй Серғәзи улы 1925 йылдың феврале – 1926 йылдың сентябре # Ҡолумбәтов Үҙәкбай Джелдербай улы 1926 йылдың сентябре - 1928 йылдың ғинуары # Поволоцкий, Александр Моисеевич март 1928 - октябрь 1929 # Поднек, Август Иванович 1929 йылдың ноябре – 1931 йылдың сентябре # Маймин, Исидор Борисович 1931 йылдың октябре - 1933 йылдың апреле # Андронников, Владимир Николаевич 1933 йылдың апрель - 1937 йылдың ғинуар # Рафальский, Константин Яковлевич 1937 йылдың ғинуары - 1938 йылдың марттары # Смирнов, Павел Леонтьевич март 1938 - июнь 1938 # Королев, Михаил Сергеевич июнь 1938 - август 1939 # Мельников, Виктор Георгиевич 1939 йылдың сентябре - 1940 йылдың ноябре # Чуланов, Ғабдулла ноябрь 1940 - апрель 1942 йыл # Дунаев, Павел Михайлович 1942 йылдың апреле - 1943 йылдың июне # Тажиев Ибраһим Тажи улы июнь 1943 - 1951. # Гогосов, Владимир Антонович 1955—1957 йй. # Мельников, Леонид Георгиевич (1958—1961) # Братченко, Борис Федорович 1961-1965 # Кетебаев Камалбай # Такежанов Сауҡ Темирбай улы 1974—1980 йй. # Мөхәммәт-Рәхимов Тәүфиҡ Ғәле улы 1981-1986 # Абдуллаев Калыҡ Абдулла улы 1986-1992 йй. === 1991 йылдан иҡтисад министрҙары === {| class="standard" border="" width="100%" | width="3%" |'''№''' | width="20%" |'''Ф. И. О.''' | width="30%" |'''Вазифала эш башланған һәм тамамланған датаһы''' | width="70%" |'''Вазифаның атамаһы''' |- | width="3%" |1 | width="10%" |Бейсенбай Изтелеуов | width="20%" |ғинуар 1993 — февраль 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |2 | width="10%" |Марс Уркумбаев | width="20%" |февраль — сентябрь 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |3 | width="10%" |Алтай Тлеубердин | width="20%" |октябрь 1994 — ноябрь 1995 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |4 | width="10%" |Оморҙаҡ Шукеев | width="20%" |ноябрь 1995 — март 1997 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |5 | width="10%" |Оморҙаҡк Шукеев | width="20%" |март — октябрь 1997 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |6 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |13 октябрь 1999 — декабрь 2000 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |7 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |декабрь 2000 — ғинуар 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |8 | width="10%" |Мәжит Есенбаев | width="20%" |ғинуар — август 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |9 | width="10%" |Кайрат Келимбетов | width="20%" |28 август 2002 — 18 апрель 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |10 | width="10%" |[[Мәсимов Кәрим Кажимкан улы|Кәрим Мәсимов]] | width="20%" |20 апрель 2006 — октябрь 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |11 | width="10%" |Аслан Мусин | width="20%" |октябрь 2006 — август 2007 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |12 | width="10%" |Бахыт Солтанов | width="20%" |август 2007 — 12 март 2010 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |13 | width="10%" |Жанар Айтжанова | width="20%" |12 март 2010 — 8 апрель 2011 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |14 | width="10%" |Ҡайрат Келимбетов | width="20%" |11 апрель 2011 — 20 ғинуар 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |15 | width="10%" |Баҡытжан Сагинтаев | width="20%" |20 ғинуар 2012 — 24 сентябрь 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |16 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |25 сентябрь 2012 — 16 ғинуар 2013 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |17 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |16 ғинуар 2013 — 6 август 2014 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |18 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |6 август 2014 — 5 май 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |19 | width="10%" |Ҡыуандыҡ Бишимбаев | width="20%" |6 май 2016 — 28 декабрь 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |20 | width="10%" |Тимур Сөләймәнов | width="20%" |28 декабрь 2016 — 21 февраль 2019 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |21 | width="10%" |Руслан Даленов | width="20%" |25 февраль 2019 — 18 ғинуар 2021 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |22 | width="10%" |Асет Иргалиев | width="20%" |18 ғинуар 2021 — 5 ғинуар 2022 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- |23 |Алибек Куантыров |11 ғинуар 2022 — 6 февраль 2024 |Милли иҡтисад министры |- |24 |Нурлан Байбазаров |6 февраль 2024 — 21 декабрь 2024 |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад министры |- |24 |Серик Жумангарин |2024 йылдың 21 декабренән |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад министры |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] cjo1ccaapwnysgp80n775sgujlxfnxy 1295040 1295030 2026-04-30T11:24:27Z Таңһылыу 14946 [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]] битенең исемен [[Ҡаҙағстандың милли иҡтисад министрлығы]] тип Таңһылыу алыштырҙы 1295030 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаҙағстан Республикаһының Халыҡ хужалығы министрлығы''' ( {{Lang-kk|Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі}} ) — Ҡаҙағстан Республикаһының үҙәк башҡарма органы, стратегик планлаштырыу, һалым һәм бюджет сәйәсәте, шулай уҡ таможня эштәре өлкәһендә сәйәсәт, дәүләт һәм дәүләт гарантиялы заем һәм бурыс, дәүләт-шәхси партнерлыҡ, дәүләт инвестиция проекттары, конкуренцияны яҡлау һәм монополистик эшмәкәрлекте сикләү, тәбиғи монополиялар һәм көйләнгән баҙарҙар, халыҡ-ара иҡтисади һәм финанс мөнәсәбәттәре өлкәләрендә етәкселек итә. Министрлыҡ шулай уҡ халыҡ-ара иҡтисади интеграцияны, тышҡы сауҙа эшмәкәрлеген көйләү һәм үҫтереү, сауҙа эшмәкәрлеген көйләү, дәүләт активтары менән идара итеү, шул иҫәптән корпоратив идара итеү сифатын яҡшыртыу, дәүләт идара итеү системаһын үҫтереү, дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен үҫтереү, мобилизация әҙерлеге һәм мобилизация, халыҡтың миграцияһы, дәүләт матди резервын көйләү өсөн яуаплы. 2013 йылдың 16 ғинуарында Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығы, Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу тураһында»ғы Указына ярашлы, «Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы» тип үҙгәртелә<ref>{{Cite web |url=http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |title=О дальнейшем совершенствовании системы государственного управления Республики Казахстан |access-date=2013-01-16 |archive-date=2015-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205132238/http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |title=Указ Президента Республики Казахстан Нурсултана Назарбаева «О назначении Досаева Е. А. Министром экономики и бюджетного планирования Республики Казахстан» |access-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119064119/http://www.akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |archive-date=2013-01-19 |url-status=dead }}</ref>. 2014 йылдың 6 авгусында үҙгәртеп ҡороу барышында Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы Ҡаҙағстандың Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығын һәм Ҡаҙағстандың Төбәктәр үҫеше министрлығын алмаштыра; шулай уҡ уға үҙгәртеп ҡоролған статистика, тәбиғи монополияларҙы көйләү, конкуренцияны яҡлау һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса агентлыҡтарҙың функциялары күсерелә<ref>{{cite web|author=tengrinews|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|title=Структура нового Министерства национальной экономики Казахстана|lang=ru|archive-url=https://archive.today/20140807100138/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|archive-date=2014-08-07}}</ref>. == Тарихы == Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы 2002 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2002 йылдың 28 авгусындағы «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу буйынса саралар тураһында»ғы 931-се Указына ярашлы, Ҡаҙағстан Республикаһы Иҡтисад һәм сауҙа министрлығының иҡтисади планлаштырыу функцияларын Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы Финанс министрлығының бюджетте планлаштырыу функцияларын берләштереү юлы менән ойошторола. Ҡаҙағстан Республикаһының Милли иҡтисад министрлығы Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2014 йылдың 6 авгусындағы 875-се һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт идаралығы системаһын реформалау тураһында» Указына ярашлы ойошторола, түбәндәге функциялар һәм вәкәләттәр уға тапшырыла: Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығының бюджет планлаштырыу өлкәһендәге функциялары һәм вәкәләттәренән тыш; Ҡаҙағстан Республикаһы Төбәк үҫеше министрлығының; дәүләт матди резервын формалаштырыу һәм үҫтереү өлкәһендә - Ҡаҙағстан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр Министрлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының статистика буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының конкуренцияны яҡлау агентлығының (Монополияға ҡаршы агентлыҡ); Ҡаҙағстан Республикаһының ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау агентлығының. == Департаменттар == 2024 йылға ҡарата<ref>{{Cite web |url=https://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |title=Архивированная копия |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917051123/http://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |url-status=live }}</ref>. {{columns-list|2| # Эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы һәм яҡлау департаменты # Дәүләт йөкләмәләре менән идара итеү һәм финанс секторын үҫтереү сәйәсәте департаменты # Кеше ресурстары менән эшләү департаменты # Мобилизация әҙерлеге департаменты # Төбәктәрҙе анализлау һәм урындағы үҙидараны үҫтереү департаменты # Инвестиция сәйәсәте департаменты # Проект идаралығы департаменты # Мәғлүмәт-аналитика тәьминәте департаменты # Төбәк үҫеше департаменты # Эске идаралыҡ департаменты # Юридик департамент # Дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү департаменты # Дәүләт активтары менән идара итеү сәйәсәте департаменты # Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек департаменты # Социаль өлкәне, хоҡуҡ һаҡлау һәм махсус органдарҙы үҫтереү департаменты # Эшҡыуарлыҡты үҫтереү сәйәсәте департаменты # Иҡтисад тармаҡтарын үҫтереү департаменты # Стратегик анализ һәм үҫеш департаменты # Иҡтисад һәм финанс департаменты # Бюджет сәйәсәте департаменты # Һалым һәм таможня сәйәсәте департаменты # Макроиҡтисади анализ һәм прогнозлау департаменты # Эске аудит департаменты }} == Комитеттар == * Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса комитеты<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|title=Структура МНЭ РК|website=econony.gov.kz|access-date=2024-03-04|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201173443/https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|url-status=live}}</ref> == Ведомство ҡарамағындағы ойошмалар == # «Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты» акционерҙар йәмғиәте. # «Ҡаҙағстан дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге» акционерҙар йәмғиәте. # «Байтерек» милли идара итеү холдингы» акционерҙар йәмғиәте. # Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының «Микрография ғилми-тикшеренеү институты» Республика дәүләт учреждениеһы. == Етәкселәре == === Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт план комитеты рәйестәре === Дәүләт план комиссияһы 1921 йылдың 19 ноябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы Хеҙмәт һәм Оборона Советы ҡарамағындағы кәңәшмә хоҡуғында ойошторола. 1965 йылдың октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының Дәүләт план комитеты итеп үҙгәртелә, ул 1991 йылдың декабренә тиклем эшләй. # Журевский, Пётр Бертулевич Март 1922 - июнь 1922 # Миндлин, Захар Львович июнь 1922 - август 1922 # Дунаев, Георгий Михайлович Сентябрь 1922 - [ноябрь] 1922 # Миндлин, Захар Львович 1922 йылдың декабре — 1924 йылдың ғинуары # Щербаков, Семен Митрофанович, 1924 йылдың июнендә тыуған – 1924 йылдың авгусында тыуған # Садвокасов Смағол 1924 йылдың сентябре – 1925 йылдың феврале # Сергазиев Әбүләй Серғәзи улы 1925 йылдың феврале – 1926 йылдың сентябре # Ҡолумбәтов Үҙәкбай Джелдербай улы 1926 йылдың сентябре - 1928 йылдың ғинуары # Поволоцкий, Александр Моисеевич март 1928 - октябрь 1929 # Поднек, Август Иванович 1929 йылдың ноябре – 1931 йылдың сентябре # Маймин, Исидор Борисович 1931 йылдың октябре - 1933 йылдың апреле # Андронников, Владимир Николаевич 1933 йылдың апрель - 1937 йылдың ғинуар # Рафальский, Константин Яковлевич 1937 йылдың ғинуары - 1938 йылдың марттары # Смирнов, Павел Леонтьевич март 1938 - июнь 1938 # Королев, Михаил Сергеевич июнь 1938 - август 1939 # Мельников, Виктор Георгиевич 1939 йылдың сентябре - 1940 йылдың ноябре # Чуланов, Ғабдулла ноябрь 1940 - апрель 1942 йыл # Дунаев, Павел Михайлович 1942 йылдың апреле - 1943 йылдың июне # Тажиев Ибраһим Тажи улы июнь 1943 - 1951. # Гогосов, Владимир Антонович 1955—1957 йй. # Мельников, Леонид Георгиевич (1958—1961) # Братченко, Борис Федорович 1961-1965 # Кетебаев Камалбай # Такежанов Сауҡ Темирбай улы 1974—1980 йй. # Мөхәммәт-Рәхимов Тәүфиҡ Ғәле улы 1981-1986 # Абдуллаев Калыҡ Абдулла улы 1986-1992 йй. === 1991 йылдан иҡтисад министрҙары === {| class="standard" border="" width="100%" | width="3%" |'''№''' | width="20%" |'''Ф. И. О.''' | width="30%" |'''Вазифала эш башланған һәм тамамланған датаһы''' | width="70%" |'''Вазифаның атамаһы''' |- | width="3%" |1 | width="10%" |Бейсенбай Изтелеуов | width="20%" |ғинуар 1993 — февраль 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |2 | width="10%" |Марс Уркумбаев | width="20%" |февраль — сентябрь 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |3 | width="10%" |Алтай Тлеубердин | width="20%" |октябрь 1994 — ноябрь 1995 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |4 | width="10%" |Оморҙаҡ Шукеев | width="20%" |ноябрь 1995 — март 1997 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |5 | width="10%" |Оморҙаҡк Шукеев | width="20%" |март — октябрь 1997 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |6 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |13 октябрь 1999 — декабрь 2000 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |7 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |декабрь 2000 — ғинуар 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |8 | width="10%" |Мәжит Есенбаев | width="20%" |ғинуар — август 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |9 | width="10%" |Кайрат Келимбетов | width="20%" |28 август 2002 — 18 апрель 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |10 | width="10%" |[[Мәсимов Кәрим Кажимкан улы|Кәрим Мәсимов]] | width="20%" |20 апрель 2006 — октябрь 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |11 | width="10%" |Аслан Мусин | width="20%" |октябрь 2006 — август 2007 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |12 | width="10%" |Бахыт Солтанов | width="20%" |август 2007 — 12 март 2010 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |13 | width="10%" |Жанар Айтжанова | width="20%" |12 март 2010 — 8 апрель 2011 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |14 | width="10%" |Ҡайрат Келимбетов | width="20%" |11 апрель 2011 — 20 ғинуар 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |15 | width="10%" |Баҡытжан Сагинтаев | width="20%" |20 ғинуар 2012 — 24 сентябрь 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |16 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |25 сентябрь 2012 — 16 ғинуар 2013 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |17 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |16 ғинуар 2013 — 6 август 2014 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |18 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |6 август 2014 — 5 май 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |19 | width="10%" |Ҡыуандыҡ Бишимбаев | width="20%" |6 май 2016 — 28 декабрь 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |20 | width="10%" |Тимур Сөләймәнов | width="20%" |28 декабрь 2016 — 21 февраль 2019 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |21 | width="10%" |Руслан Даленов | width="20%" |25 февраль 2019 — 18 ғинуар 2021 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |22 | width="10%" |Асет Иргалиев | width="20%" |18 ғинуар 2021 — 5 ғинуар 2022 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- |23 |Алибек Куантыров |11 ғинуар 2022 — 6 февраль 2024 |Милли иҡтисад министры |- |24 |Нурлан Байбазаров |6 февраль 2024 — 21 декабрь 2024 |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад министры |- |24 |Серик Жумангарин |2024 йылдың 21 декабренән |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад министры |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] cjo1ccaapwnysgp80n775sgujlxfnxy 1295044 1295040 2026-04-30T11:25:20Z Таңһылыу 14946 1295044 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаҙағстан Республикаһының милли иҡтисад министрлығы''' ( {{Lang-kk|Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі}} ) — Ҡаҙағстан Республикаһының үҙәк башҡарма органы, стратегик планлаштырыу, һалым һәм бюджет сәйәсәте, шулай уҡ таможня эштәре өлкәһендә сәйәсәт, дәүләт һәм дәүләт гарантиялы заем һәм бурыс, дәүләт-шәхси партнерлыҡ, дәүләт инвестиция проекттары, конкуренцияны яҡлау һәм монополистик эшмәкәрлекте сикләү, тәбиғи монополиялар һәм көйләнгән баҙарҙар, халыҡ-ара иҡтисади һәм финанс мөнәсәбәттәре өлкәләрендә етәкселек итә. Министрлыҡ шулай уҡ халыҡ-ара иҡтисади интеграцияны, тышҡы сауҙа эшмәкәрлеген көйләү һәм үҫтереү, сауҙа эшмәкәрлеген көйләү, дәүләт активтары менән идара итеү, шул иҫәптән корпоратив идара итеү сифатын яҡшыртыу, дәүләт идара итеү системаһын үҫтереү, дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен үҫтереү, мобилизация әҙерлеге һәм мобилизация, халыҡтың миграцияһы, дәүләт матди резервын көйләү өсөн яуаплы. 2013 йылдың 16 ғинуарында Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығы, Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу тураһында»ғы Указына ярашлы, «Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы» тип үҙгәртелә<ref>{{Cite web |url=http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |title=О дальнейшем совершенствовании системы государственного управления Республики Казахстан |access-date=2013-01-16 |archive-date=2015-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205132238/http://akorda.kz/upload/%E2%84%96466.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |title=Указ Президента Республики Казахстан Нурсултана Назарбаева «О назначении Досаева Е. А. Министром экономики и бюджетного планирования Республики Казахстан» |access-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119064119/http://www.akorda.kz/ru/page/page_ukaz-prezidenta-respubliki-kazakhstan-nursultana-nazarbaeva-o-naznachenii-dosaeva-e-a-ministrom-eko |archive-date=2013-01-19 |url-status=dead }}</ref>. 2014 йылдың 6 авгусында үҙгәртеп ҡороу барышында Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы Ҡаҙағстандың Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығын һәм Ҡаҙағстандың Төбәктәр үҫеше министрлығын алмаштыра; шулай уҡ уға үҙгәртеп ҡоролған статистика, тәбиғи монополияларҙы көйләү, конкуренцияны яҡлау һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса агентлыҡтарҙың функциялары күсерелә<ref>{{cite web|author=tengrinews|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|title=Структура нового Министерства национальной экономики Казахстана|lang=ru|archive-url=https://archive.today/20140807100138/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/struktura-novogo-ministerstva-natsionalnoy-ekonomiki-kazahstana-259327/|archive-date=2014-08-07}}</ref>. == Тарихы == Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығы 2002 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2002 йылдың 28 авгусындағы «Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт идара итеү системаһын артабан камиллаштырыу буйынса саралар тураһында»ғы 931-се Указына ярашлы, Ҡаҙағстан Республикаһы Иҡтисад һәм сауҙа министрлығының иҡтисади планлаштырыу функцияларын Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы Финанс министрлығының бюджетте планлаштырыу функцияларын берләштереү юлы менән ойошторола. Ҡаҙағстан Республикаһының Милли иҡтисад министрлығы Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 2014 йылдың 6 авгусындағы 875-се һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт идаралығы системаһын реформалау тураһында» Указына ярашлы ойошторола, түбәндәге функциялар һәм вәкәләттәр уға тапшырыла: Ҡаҙағстан Республикаһының Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министрлығының бюджет планлаштырыу өлкәһендәге функциялары һәм вәкәләттәренән тыш; Ҡаҙағстан Республикаһы Төбәк үҫеше министрлығының; дәүләт матди резервын формалаштырыу һәм үҫтереү өлкәһендә - Ҡаҙағстан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр Министрлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының статистика буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса агентлығының; Ҡаҙағстан Республикаһының конкуренцияны яҡлау агентлығының (Монополияға ҡаршы агентлыҡ); Ҡаҙағстан Республикаһының ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау агентлығының. == Департаменттар == 2024 йылға ҡарата<ref>{{Cite web |url=https://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |title=Архивированная копия |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917051123/http://economy.gov.kz/ru/kategorii/departamenty |url-status=live }}</ref>. {{columns-list|2| # Эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы һәм яҡлау департаменты # Дәүләт йөкләмәләре менән идара итеү һәм финанс секторын үҫтереү сәйәсәте департаменты # Кеше ресурстары менән эшләү департаменты # Мобилизация әҙерлеге департаменты # Төбәктәрҙе анализлау һәм урындағы үҙидараны үҫтереү департаменты # Инвестиция сәйәсәте департаменты # Проект идаралығы департаменты # Мәғлүмәт-аналитика тәьминәте департаменты # Төбәк үҫеше департаменты # Эске идаралыҡ департаменты # Юридик департамент # Дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү департаменты # Дәүләт активтары менән идара итеү сәйәсәте департаменты # Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек департаменты # Социаль өлкәне, хоҡуҡ һаҡлау һәм махсус органдарҙы үҫтереү департаменты # Эшҡыуарлыҡты үҫтереү сәйәсәте департаменты # Иҡтисад тармаҡтарын үҫтереү департаменты # Стратегик анализ һәм үҫеш департаменты # Иҡтисад һәм финанс департаменты # Бюджет сәйәсәте департаменты # Һалым һәм таможня сәйәсәте департаменты # Макроиҡтисади анализ һәм прогнозлау департаменты # Эске аудит департаменты }} == Комитеттар == * Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының тәбиғи монополияларҙы көйләү буйынса комитеты<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|title=Структура МНЭ РК|website=econony.gov.kz|access-date=2024-03-04|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201173443/https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/about/structure?lang=ru|url-status=live}}</ref> == Ведомство ҡарамағындағы ойошмалар == # «Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты» акционерҙар йәмғиәте. # «Ҡаҙағстан дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге» акционерҙар йәмғиәте. # «Байтерек» милли идара итеү холдингы» акционерҙар йәмғиәте. # Ҡаҙағстан Республикаһы Халыҡ хужалығы министрлығының «Микрография ғилми-тикшеренеү институты» Республика дәүләт учреждениеһы. == Етәкселәре == === Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт план комитеты рәйестәре === Дәүләт план комиссияһы 1921 йылдың 19 ноябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы Хеҙмәт һәм Оборона Советы ҡарамағындағы кәңәшмә хоҡуғында ойошторола. 1965 йылдың октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының Дәүләт план комитеты итеп үҙгәртелә, ул 1991 йылдың декабренә тиклем эшләй. # Журевский, Пётр Бертулевич Март 1922 - июнь 1922 # Миндлин, Захар Львович июнь 1922 - август 1922 # Дунаев, Георгий Михайлович Сентябрь 1922 - [ноябрь] 1922 # Миндлин, Захар Львович 1922 йылдың декабре — 1924 йылдың ғинуары # Щербаков, Семен Митрофанович, 1924 йылдың июнендә тыуған – 1924 йылдың авгусында тыуған # Садвокасов Смағол 1924 йылдың сентябре – 1925 йылдың феврале # Сергазиев Әбүләй Серғәзи улы 1925 йылдың феврале – 1926 йылдың сентябре # Ҡолумбәтов Үҙәкбай Джелдербай улы 1926 йылдың сентябре - 1928 йылдың ғинуары # Поволоцкий, Александр Моисеевич март 1928 - октябрь 1929 # Поднек, Август Иванович 1929 йылдың ноябре – 1931 йылдың сентябре # Маймин, Исидор Борисович 1931 йылдың октябре - 1933 йылдың апреле # Андронников, Владимир Николаевич 1933 йылдың апрель - 1937 йылдың ғинуар # Рафальский, Константин Яковлевич 1937 йылдың ғинуары - 1938 йылдың марттары # Смирнов, Павел Леонтьевич март 1938 - июнь 1938 # Королев, Михаил Сергеевич июнь 1938 - август 1939 # Мельников, Виктор Георгиевич 1939 йылдың сентябре - 1940 йылдың ноябре # Чуланов, Ғабдулла ноябрь 1940 - апрель 1942 йыл # Дунаев, Павел Михайлович 1942 йылдың апреле - 1943 йылдың июне # Тажиев Ибраһим Тажи улы июнь 1943 - 1951. # Гогосов, Владимир Антонович 1955—1957 йй. # Мельников, Леонид Георгиевич (1958—1961) # Братченко, Борис Федорович 1961-1965 # Кетебаев Камалбай # Такежанов Сауҡ Темирбай улы 1974—1980 йй. # Мөхәммәт-Рәхимов Тәүфиҡ Ғәле улы 1981-1986 # Абдуллаев Калыҡ Абдулла улы 1986-1992 йй. === 1991 йылдан иҡтисад министрҙары === {| class="standard" border="" width="100%" | width="3%" |'''№''' | width="20%" |'''Ф. И. О.''' | width="30%" |'''Вазифала эш башланған һәм тамамланған датаһы''' | width="70%" |'''Вазифаның атамаһы''' |- | width="3%" |1 | width="10%" |Бейсенбай Изтелеуов | width="20%" |ғинуар 1993 — февраль 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |2 | width="10%" |Марс Уркумбаев | width="20%" |февраль — сентябрь 1994 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |3 | width="10%" |Алтай Тлеубердин | width="20%" |октябрь 1994 — ноябрь 1995 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |4 | width="10%" |Оморҙаҡ Шукеев | width="20%" |ноябрь 1995 — март 1997 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |5 | width="10%" |Оморҙаҡк Шукеев | width="20%" |март — октябрь 1997 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |6 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |13 октябрь 1999 — декабрь 2000 | width="20%" |Иҡтисад министры |- | width="3%" |7 | width="10%" |Жаксыбек Кулекеев | width="20%" |декабрь 2000 — ғинуар 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |8 | width="10%" |Мәжит Есенбаев | width="20%" |ғинуар — август 2002 | width="20%" |Иҡтисад һәм сауҙа министры |- | width="3%" |9 | width="10%" |Кайрат Келимбетов | width="20%" |28 август 2002 — 18 апрель 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |10 | width="10%" |[[Мәсимов Кәрим Кажимкан улы|Кәрим Мәсимов]] | width="20%" |20 апрель 2006 — октябрь 2006 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |11 | width="10%" |Аслан Мусин | width="20%" |октябрь 2006 — август 2007 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |12 | width="10%" |Бахыт Солтанов | width="20%" |август 2007 — 12 март 2010 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |13 | width="10%" |Жанар Айтжанова | width="20%" |12 март 2010 — 8 апрель 2011 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |14 | width="10%" |Ҡайрат Келимбетов | width="20%" |11 апрель 2011 — 20 ғинуар 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |15 | width="10%" |Баҡытжан Сагинтаев | width="20%" |20 ғинуар 2012 — 24 сентябрь 2012 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |16 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |25 сентябрь 2012 — 16 ғинуар 2013 | width="20%" |Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры |- | width="3%" |17 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |16 ғинуар 2013 — 6 август 2014 | width="20%" |Иҡтисад һәм бюджет планлаштырыу министры |- | width="3%" |18 | width="10%" |Ербулат Досаев | width="20%" |6 август 2014 — 5 май 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |19 | width="10%" |Ҡыуандыҡ Бишимбаев | width="20%" |6 май 2016 — 28 декабрь 2016 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |20 | width="10%" |Тимур Сөләймәнов | width="20%" |28 декабрь 2016 — 21 февраль 2019 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |21 | width="10%" |Руслан Даленов | width="20%" |25 февраль 2019 — 18 ғинуар 2021 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- | width="3%" |22 | width="10%" |Асет Иргалиев | width="20%" |18 ғинуар 2021 — 5 ғинуар 2022 | width="20%" |Милли иҡтисад министры |- |23 |Алибек Куантыров |11 ғинуар 2022 — 6 февраль 2024 |Милли иҡтисад министры |- |24 |Нурлан Байбазаров |6 февраль 2024 — 21 декабрь 2024 |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад министры |- |24 |Серик Жумангарин |2024 йылдың 21 декабренән |Премьер-Министр урынбаҫары милли иҡтисад министры |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] en2wyppuay38ryg0hw3y9crw8ca73ds Приштина университеты 0 200596 1295026 2026-04-30T09:31:32Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{о|университете в Косовска-Митровице|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}} {{Карточка университета |название = Приштина университеты |сокращение = |эмблема = University of Prishtina logo.svg |изображение = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG |оригинал... 1295026 wikitext text/x-wiki {{о|университете в Косовска-Митровице|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}} {{Карточка университета |название = Приштина университеты |сокращение = |эмблема = University of Prishtina logo.svg |изображение = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG |оригинал = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}} |междуназвание = University of Pristina |прежнее = |девиз = |основан = 1969 |реорганизован = |год реорганизации = 1999 |тип = |наименование должности = |фио должности = |президент = |научный руководитель = |студенты = 38 974 (2017) |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессоры = |преподаватели = 1 403 |расположение = |кампус = |адрес = |сайт = http://www.uni-pr.edu/ |награды = |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39 |lat_sec = 40 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10 |lon_sec =18 |CoordScale = 20000 |edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан. 1h9kmek48oy4xc5dlgjp853qspioizx Фекерләшеү:Приштина университеты 1 200597 1295028 2026-04-30T09:33:52Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Приштинский университет|30 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 1295028 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Приштинский университет|30 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} hetpajr2nn7h5op1qkesz453vr0242h Фекерләшеү:Ҡаҙағстандың милли иҡтисад министрлығы 1 200598 1295032 2026-04-30T09:37:10Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Министерство национальной экономики Казахстана|30 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=иҡтисад|тема2= |тема3= |ил=Рәсәй |ил2=Ҡаҙағстан|ил3= }} 1295032 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Министерство национальной экономики Казахстана|30 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=иҡтисад|тема2= |тема3= |ил=Рәсәй |ил2=Ҡаҙағстан|ил3= }} qu8gaelzrqqb8ca6p9pim4pow0hfqel 1295042 1295032 2026-04-30T11:24:27Z Таңһылыу 14946 [[Фекерләшеү:Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Ҡаҙағстандың милли иҡтисад министрлығы]] тип Таңһылыу алыштырҙы 1295032 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Министерство национальной экономики Казахстана|30 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=иҡтисад|тема2= |тема3= |ил=Рәсәй |ил2=Ҡаҙағстан|ил3= }} qu8gaelzrqqb8ca6p9pim4pow0hfqel Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы 0 200599 1295041 2026-04-30T11:24:27Z Таңһылыу 14946 [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]] битенең исемен [[Ҡаҙағстандың милли иҡтисад министрлығы]] тип Таңһылыу алыштырҙы 1295041 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡаҙағстандың милли иҡтисад министрлығы]] t6vhn2nppvbw394jl6xn2dbcs9xvhf2 Фекерләшеү:Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы 1 200600 1295043 2026-04-30T11:24:27Z Таңһылыу 14946 [[Фекерләшеү:Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Ҡаҙағстандың милли иҡтисад министрлығы]] тип Таңһылыу алыштырҙы 1295043 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Ҡаҙағстандың милли иҡтисад министрлығы]] 0a6ajywhvdxet2ppsa8gsa65fi4y89h