Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Әхмәтзәки Вәлиди Туған 0 2013 1295217 1287151 2026-05-02T08:28:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295217 wikitext text/x-wiki {{Политик | Имя = Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов | Оригинал имени = | Изображение = Валиди.jpg | Ширина = 200 px | Описание изображения = | Имя при рождении = | Псевдонимы = | Дата рождения = 10.12.1890 | Место рождения = [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән ауылы]], Илсек-Тимер улусы, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], {{ТыуыуУрыны|Өфө губернаһы}}(хәҙерге [[Башҡортостан]]дың {{ТыуыуУрыны|Ишембай районы|Ишембай районында}}) | Дата смерти = 26.07.1970 | Место смерти = {{Флагификация|Төркиә}}, {{ВафатБулыуУрыны|Истанбул|Истанбулда}} | Гражданство = {{Флагификация|Российская империя}} →<br />[[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|22px|border]] [[Башҡортостан автономияһы]] →<br />{{Флагификация|Төркиә}} | Образование = Вена университеты | Вероисповедание = [[ислам]] | Партия = | Основные идеи = | Род деятельности = сәйәсмән, шәрҡиәтсе | Награды = | Автограф = Zeki Velidi Togan signature.svg | Ширина автографа = 170px | Сайт = |Commons = Zeki Velidi Togan }} {{Фамилиялаш|Вәлидов}} '''Әхмәтзәки Вәлиди Туған''', '''Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов''' ({{lang-tr|Ahmed Zeki Velidi Togan}}, [[10 декабрь|10 (22) декабрь]] [[1890 йыл]] — [[26 июль]] [[1970 йыл]]) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте]] етəксеһе, [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы Башҡортостанға]] нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, Фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967). == Биографияһы == === Сығышы һәм ғаиләһе === Әхмәтзәки Вәлиди 1890 йылдың 10 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Илсек-Тимер улусының, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән]] ауылында тыуған. Әхмәтзәки сығышы менән дин эшмәкәрҙәре [[Вәлидовтар]] — Суҡлыҡай ырыуы башҡорттары нәҫеленән була. Әхмәтзәки Вәлиди үҙе иҫкә алғандарҙан билдәле иң элекке ата-бабалары ''Иштуған'' булған<ref>{{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 11 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}<blockquote>«Наш предок Иштуган, в генеалогическом древе находившийся на пятом колене после «сыновей Кузеня», погиб в войне против русских на реке Камалек, находящейся очень далеко от нас (моя фамилия Тоган восходит к имени этого предка).»</blockquote></ref>. Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт тарихи архивында һаҡланған мәғлүммәттәр буйынса, беҙгә уның ҡарт-ҡарт-ҡартатаһының ''Тайып Иштуған'' (1750—1837) һәм ҡарт-ҡарт-өләсәһе ''Гөләндән Мортазина'' булыуы билдәле, улар икеһе лә типтәр ҡатламынан сыҡҡандар тип яҙылған. Тайыптың өс улы булыуы билдәле — Әйүп, Хәлит һәм ''Вәлит'' (Әхмәтзәкиҙең ҡарт-ҡартатаһы). Вәлиттең өс ҡатыны һәм ун бер улы булыуы билдәле, улар араһында Әхмәтзәкиҙең ҡартатаһы — Әхмәтйән дә була. Документтар буйынса ''Әхмәтйән Вәлидов''тың башҡорт булыуы һәм уның ҡатыны ''Мөхөбъямал Уйылданова'' булыуы билдәле<ref>{{книга | автор = Калимуллина Г. Т. | заглавие = Генеалогия рода Валидовых // А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1. / Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 392 | страницы = 364—368 | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }}</ref>. [[Файл:Шежере.png|thumb|350px|Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың [[шәжәрә]]һе]] Әхмәтзәкиҙең атаһы — [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] (19.07.1860, Көҙән ауылы — 20.07.1937, Өфө ҡалаһы) — имам-хатип, мөҙәрис. Милләте буйынса башҡорт. [[Стәрлетамаҡ]] мәҙрәсәһен тамамлай. Көҙән ауылының 2-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы була. 1890-се йылдар башында мәсет янында мәҙрәсә аса, унда 200-гә яҡын шәкерт белем ала<ref>[http://www.vm.bashnl.ru/about.html Биография А.-З. Валиди.//Виртуальный музей А.-З. Валиди. Национальная библиотека Республики Башкортостан имени Ахмет-Заки Валиди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016095223/http://www.vm.bashnl.ru/about.html |date=2014-10-16 }}</ref>. [[Зәйнулла Рәсүлев]]тың мөриды була, унан 1907 йылда шәйех дәрәжәһен ала<ref>{{статья |автор = [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы|Ямаева Л. А.]] |заглавие = Суфийские братства на территории исторического Башкортостана |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=1657 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2008 |том = |номер = 7 |страницы = 162—181 |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. 1937 йылдың 15 июлендә ҡулға алына һәм 20 июлендә атыла<ref>[http://lists.memo.ru/index3.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. А—В.//Ред. кол.: Ишмуратов Х. Х., Аралбаев К. А., и др. — Уфа: Китап. 1997. Т.1. 464 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423121757/http://lists.memo.ru/index3.htm |date=2015-04-23 }} (в формате PDF: [http://haqmar.narod.ru/a_v.pdf с.501—502.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131916/http://haqmar.narod.ru/a_v.pdf |date=2012-01-31 }})</ref>. Әхмәтзәкиҙең әсәһе — ''[[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы|Өммөлхаят Мөхәммәткафи ҡыҙы Вәлидова]]'' (1873—1946) Көҙән ауылы мәҙрәсәһенең ҡыҙҙар синыфтарында мөғәллимә булған. Үтәк мәҙрәсәһен тамамлаған. Ғәрәп, фарсы һәм төрки телдәрен белгән<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/4397-v-lidovtar ''Ҡотошов Р. Н., Хөсәйенов Ғ. Б., Шәйәхмәтов К. Ф.'' Вәлидовтар. Башҡорт энциклопедияһы / Баш мөх. М. Ә. Илһамов — Өфө: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013. —] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826120047/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/4397-v-lidovtar |date=2014-08-26 }} ISBN 978-5-88185-143-9.</ref>. «Иҫтәлектәрендә» Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең ырыуы Суҡлы-ҡай булыуын яҙа<ref>{{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 13 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}<blockquote>«Основной наш род Суклы-Кай, а также близкие нам роды Санаклы-Кай, Юрактау-Кай, Таулы-Кай входят составной частью в род Кай или Кайлы. Часто говорили о том, что этот род до прихода на нынешние земли жил на восточном Урале по Ирендыку. Большинство из рода Кай (Кайлы), ведущее кочевой образ жизни, населяет западный Башкортостан.»</blockquote></ref> һәм һәр ваҡыт [[Башҡортлоҡ|башҡортлоғон]] һыҙыҡ өҫтөнә ала. VII Бөтә Рәсәй Советтар съезының (1919) анкетаһында ла Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең милләте башҡорт булыуын күрһәткән<ref>ГАРФ. Ф. Р-1235. Оп. 6. Д. 70. Л. 4, 4 об.</ref><ref>{{книга | автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]] | заглавие = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.) | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2000 | том = | страниц = 364 | страницы = 54 | isbn = 5-295-02542-X | ref = }}</ref>. Әхмәтзәки Вәлидинең ике ҡатыны булған. Тәүге ҡатыны [[Әбйәлил (Әбйәлил районы)|Әбйәлил]] ауылында тыуған [[Зәйнулла Рәсүлев]]тың ейәнсәре<ref>{{книга | автор = | заглавие = Зайнулла Расулев — выдающийся башкирский мыслитель-философ, теолог и педагог-просветитель мусульманского мира: Материалы международной научно-практической конференции (5—7 июня 2008 г., г.Уфа) | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = РИЦ БашГУ | год = 2008 | том = | страниц = 392 | страницы = 369 | isbn = 978-5-7477-1936-1 | ref = }}</ref> — ''Нәфисә Хажимөхәммәт ҡыҙы Яҡшымбәтова'' менән 1919 йылдың авгусында никахлаша<ref>{{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 14 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}<blockquote>«Когда мне было всего четырнадцать лет, по желанию отца состоялась моя помолвка с дочерью Якшимбета Хажимахмута, башкира из рода [[Түңгәүер|Тангаур]], жившего по реке Яик.»</blockquote></ref>. Уларҙың Ырыҫмөхәммәт исемле улдары 1920 йылда Хиуала бер йәшлек сағында тапма ауырыуынан вафат була. Вәлиди эмиграцияға киткәндән һуң, Нәфисә Хажимөхәммәт ҡыҙы ауырыу сәбәпле [[СССР]]-ҙа тороп ҡала<ref>{{книга | автор = | заглавие = Ахмет-Заки Валиди. / сост. Г. А. Хисамов, Т. Н. Сагитов, Г. Г. Галимова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2010 | том = | страниц = 200 | страницы = 191 | isbn = 978-5-295-05210-1 | ref = }}</ref>. Икенсе ҡатыны ''Нәзмиә Туған (Унгар)'' менән 1940 йылда никахлаша. Уларҙың ике балалары була — ҡыҙы ''[[Иҫәнбикә Туған|Иҫәнбикә]]'' (1940 йылғы, тарихсы, фәлсәфә докторы (1973), профессор (1995)) һәм улы ''[[Сүбиҙәй Туған|Сүбиҙәй]]'' (1943 йылғы, тарихсы, фәлсәфә докторы (1972), профессор (1986)). === Үҫеш йылдары === 1898—1902 йылдарҙа Әхмәтзәки Вәлиди [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән]] ауылы [[мәҙрәсә]]һендә башланғыс синыфтарҙа атаһы Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы Вәлидовтан һабаҡ ала, ә әсәһе Өммөлхаяттан [[фарсы теле]]н өйрәнә. 1902—1908 йылдарҙа [[Үтәк]] ауылында бабаһы (әсәһенең ағаһы) [[Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәткафи улы|Хәбибназар Мөхәммәткафи улы Һатлыҡов]] (1862—1921) мәҙрәсәһендә белем алыуын дауам итә. [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|200px|thumb|[[Башҡортостан автономияһы]]ның дәүләт флагы]] 1908—1909 йылдарҙа [[Ҡазан]]да «Ҡасимиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1909—1911 йылдарҙа — шул уҡ мәҙрәсәлә төрөк тарихы һәм ғәрәп әҙәбиәте тарихын уҡыта. Шул уҡ ваҡытта 1910 йылдан алып Ҡазан университетында В. А. Богородский һəм Н. Ф. Катановтың тарих һəм лингвистика буйынса лекцияларын тыңлай. 1912 йылда Ҡазандағы «Милләт» типографияһында уның ''«Төрк вә татар тарихы»'' исемле тәүге ҙур хеҙмәте баҫылып сыға. Тәүҙә автор уны «Төрк тарихы» тип атай, әммә [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ғ. Ибраһимов]] һәм баҫып сығарыусылар икенсе исем тәҡдим итәләр: «Татар тарихы», «Төрк-татарҙар тарихы». Ләкин Вәлиди уларҙы үҙ итмәй һәм һөҙөмтәлә компромисс вариантҡа киләләр — «Төрк һәм татар тарихы». Структураһы менән [[Морат Рәмзи]]нең «Тәлфик әл-әхбәр...» тулыһынса тиерлек тап килә<ref>{{cite web |url=http://www.islam.ru/content/person/42050|author= [[Насиров Илшат Рәшит улы|Насыров И. Р.]]|title=Мурат Рамзи — великий сын башкирского народа|date=2014-11-06|publisher=Islam.ru|accessdate=2015-09-28}}</ref>. 1913 йылда Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана һәм шул уҡ йылды профессор Н. Ф. Катанов тәҡдиме буйынса Төркөстандың Фирғәнә өлкәһенә ғилми командировкаға ебәрелә. Ә 1914 йылда академик В. В. Бартольд тәҡдиме буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан шундай уҡ маҡсат менән Бохара ханлығына командировкаға бара һәм шул уҡ йылды [[Санкт-Петербург]]та Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә Төркөстанға ғилми сәйәхәттәре тураһында доклад менән сығыш яһай. 1914—1915 йылдарҙа [[Өфө]]лә [[Ғосмания мәҙрәсәһе|«Ғосмания» мәҙрәсәһендә]] төрөк тарихын һәм әҙәбиәтен уҡыта. 1915 йылда Рәсәй империяһының Дәүләт Думаһының мосолмандар фракцияһына Өфө губернаһы мосолмандарынан вәкил итеп һайланып, [[Санкт-Петербург|Петроградҡа]] бара һәм унда ул консультант эшен башҡара. 1916 йылда мосолман фракцияһы эргəһендə сəйəси эшмəкəрлеген башлай. === Милли хәрәкәттә === [[Файл:Big Bashkiriya - ru.svg|300px|thumb|left|Әхмәтзәки Вәлиди төҙөгән Башкортостандың картаһы (репродукция)]] 1917 йылда социал-революционерҙар (эсерҙар) партияһына инә. Шул уҡ йылдың март — апрелендә Рəсəй мосолмандарының ваҡытлы үҙəк бюроһы ағзаһы була, 1917 йылдың апрелендә [[Ташкент]] ҡалаһында Мосолман советын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм унда шул уҡ йылдың майында [[Мәскәү]]ҙә уҙғарылған I Бөтə Рəсəй мосолман съезына Төркөстандан делегат итеп һайлана. Был съезда Әхмәтзәки Вәлиди Рəсəйҙең федератив республикаһының ҡоролошо һəм мосолман халыҡтарының милли-территориаль автономияһы идеяһын яҡлап сыға һәм Бөтə Рəсəй мосолман шураһының башҡарма комитеты һәм [[Башҡорт өлкә бюроһы]] ағзаһы булып китә. [[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт»]] гәзитенең тәүге һанында Вәлидиҙең Башҡортостан үҙаллығы тураһында мәҡәләһе баҫылып сыға<ref>{{книга | автор = | заглавие = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. /Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = 1 | страниц = 392 | страницы = | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }}</ref>. 1917 йылдың 20—27 июлендә [[Ырымбур]]ҙа үткән [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|I Башҡорт ҡоролтайында]] ҡатнаша һәм унда президиумы ағзаһы һәм [[Башҡорт мәркәз шураһы]] рəйесе урынбаҫары итеп һайлана. Дəүлəт ҡоролошо (милли-территориаль автономия нигеҙендə) һəм «Ер мәсьәләләре» буйынса докладтар менән сығыш яһай. Икенсе докладында, ул XVII—XX быуаттар араһында юғалтылған башҡорт ерҙəрен ҡайтарып биреү зарурлығын билдəлəп үтә. 1917 йылдың 22—29 авгусында [[Өфө]]лә уҙған [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|II Башҡорт ҡоролтайында]] ҡатнаша. Бында ул «[[Оло Башҡортостан]]дың», «[[Бәләкәй Башҡортостан]]дың» һəм «Көнсығыш Рəсəйҙең Мосолман автономлы дəүлəттəре федерацияһының» карталарын төҙөй. [[Башҡорт хөкүмәте]] төҙөлгәс, Вәлидигә Хәрби һәм эске эштәр бүлектәре тапшырыла. 1917 йылдың ноябрендә Өфө губернаһының федералист башҡорттар исемлеге буйынса [[Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы]]на делегат итеп һайлана. Башҡорт мəркəз шураһының беренсе фармандарын төҙөүҙə һәм уларға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша. Был фармандарҙа башҡорттарҙың сəйəси көрəштə позицияһы һəм федератив Рəсəй составында [[Башҡортостан автономияһы]] иғлан ителә. 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа үткән [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|III Башҡорт ҡоролтайында]] ҡатнаша һәм унда президиумы рәйесе һәм [[Кесе Ҡоролтай]] ағзаһы итеп һайлана, [[Башҡорт хөкүмәте]] рəйесе урынбаҫары һəм Хəрби бүлек мөдире итеп раҫлана. 1918 йылдың ғинуарында Эске Рəсəй һəм Себер төрки-татар мосолмандарының милли йыйылышы депутаты булараҡ, «берҙəм төрки-татар миллəте» идеяһын тəнҡитләй һәм «Урал-Волга штаты»н ойоштороуға ҡаршы сыға. Ырымбур казак ғəскəре хөкүмəте менән хеҙмəттəшлек итеүҙə ғəйеплəнеп, Ырымбур губерна хəрби-революцион комитеты рəйесе [[Цвиллинг Самуил Моисеевич|С. М. Цвиллинг]] бойороғо буйынса 1918 йылдың февралендә большевиктар тарафынан Башҡорт хөкүмәте ағзалары, шул иҫәптән Әхмәтзәки Вәлиди, ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. 1918 йылдың апрелендә Ырымбур казактарының һәм [[Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы|Әмир Ҡарамышев]] етәкселегендәге башҡорт отрядтарының һөжүме ваҡытында Башҡорт хөкүмәте ағзалары төрмәнән сығарыла. 1918 йылдың июненән алып 1919 йылдың февраленә тиклем [[Башҡорт хəрби шураһы]] рəйесе, [[Башҡорт армияһы|Башҡорт ғәскәре]] командующийы була. Башҡорт хөкүмəтенең [[Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты|Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты]] (КОМУЧ) һəм ''Ваҡытлы Себер хөкүмəте'' менән үҙ-ара бəйлəнешен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1918 йылдың сентябрендә Өфөлә уҙғарылған [[Өфө дәүләт кәңәшмәһе|Дәүләт кәңәшмәһендә]] ҡатнаша, унда [[Өфө директорияһы]] исеме аҫтында билдәле булған Бөтә Рәсәй хөкүмәте ойошторола. 1918 йылдың ноябрендә [[А. В. Колчак]]тың хəрби диктатураһын урынлаштырыуға һəм уның унитар Рəсəйҙе тергеҙеүгə, өлкə хөкүмəттəрен һəм милли ҡораллы формированиеларҙы бөтөрөүгə йүнəлтелгəн курсына ҡаршы сыға. [[Файл:БашкортГазета.jpg|250px|thumb|[[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт»]] гәзитенең титул бите]] Башҡортостан автономияһының РСФСР составына инеүе тураһында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һəм [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] менән һөйлəшеүҙəрҙе ойоштора. 1919 йылдың февралендә Әхмәтзәки Вәлиди Башҡорт ғəскəрҙəренең Ҡыҙыл Армия яғына сығыуына етəкселек итə һәм 1‑се [[Бөтə башҡорт хəрби съезы]]нда ойошторолған [[Башҡортостан хəрби-революцион комитеты]]ның Рəйес урынбаҫары һəм республикаһының Хəрби эштəре буйынса халыҡ комиссары итеп һайлана. 1919 йылдың 20 мартындағы «[[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү]]» тексын төҙөүҙə ҡатнаша һәм Мәскәүҙә [[В. И. Ленин]] һәм [[И. В. Сталин]] менән осраша. 1919 йылдың апреленән алып [[Башҡорт АССР-ы]]ның Хəрби комиссары итеп тәғәйенләнә. Яҙын-көҙөн [[Һамар]], [[Саранск]] һəм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаларында Ҡыҙыл Армияла башҡорт ғəскəри частарын ойоштороу менән шөғөллəнə. «Ирек» башҡорт социал партияһын төҙөүҙә ҡатнаша. 1919—1920 йылдарының ҡышында Башҡортостан хəрби-революцион комитеты менән [[РКП(б)‑ның Башҡортостан өлкə комитеты]] араһындағы бәхәс арҡаһында автономияла килеп тыуған сəйəси көрсөк ваҡытында Мəскəүҙə була, бында Әхмәтзәки Вәлиди ''Татар-Башҡорт Совет Республикаһын'' тергеҙеү идеяһына ҡаршы сыға, В. И. Ленинға [[Ҡырғыҙ-Башҡорт Совет Республикаһы]] проектын тəҡдим итə. [[Ғинуар конфликты (1920)|Ғинуар конфликтынан]] һуң, 1920 йылдың февралендә Башҡортостан хəрби-революцион комитеты рəйесе итеп тəғəйенлəнə. 1920 йылдың 10 марты төнөндә Башревком рәйесе Әхмәтзәки Вәлиди йортона ҡораллы һөжүм яһала, әммә атышыу барышында һаҡсылар һөжүмде кире ҡаға{{sfn|Кульшарипов|2000|страницы=259}}. Шул уҡ йылдың апрелендә Бөтə Рəсəй ғəҙəттəн тыш комиссияһы рəйесе [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Ф. Э. Дзержинский]] талабы буйынса Мəскəүгə РКП(б)-ның Үҙәк комитетына саҡырыла. 1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «[[Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында]]» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа хөкүмәт ағзалары менән берлектә отставкаға китә. 1920 йылдың июнендə тәүҙә [[Баҡы]]ға, ә артабан Урта Азияға юл тота. Шул уҡ йылдың сентяберендә Вәлиди Рәсәй хөкүмәте етəкселəре В. И. Ленин, И. В. Сталин, [[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]] һəм [[Рыков Алексей Иванович|А. И. Рыковҡа]] большевиктарҙың бөйөк державасылыҡ сəйəсəтен фашлаған хат ебəрə. Урта Азияла ул баҫмасылыҡ хәрәкәтенең идеологтарының береһенə əүерелə, 1921 йылда июлендə Төркөстан милли федерацияһы үҙәк комитетының рəйесе итеп һайлана. 1923 йылдың февралендә атаҡлы «В. И. Ленинға хаты» һәм «Башҡорт халҡына хушлашыу хаты» яҙа. {{Викикитапхана|Башҡорт халҡына хушлашыу хаты|Әхмәтзәки Вәлидинең «Башҡорт халҡына хушлашыу хаты»}} === Эмиграцияла === 1923 йылдың 21 февралендә көрәштәше [[Абдулҡадир Инан]] менән бергә [[Ашхабад]] ҡалаһынан [[Иран]]ға юллана. Шул уҡ йылдың марттында [[Мәшһәд]] ҡалаһында [[СССР]] консуллығында яҡташы дипломат [[Кәрим Хәкимов]] менән осраша, ҡала китапханаһында урта быуаттағы ғәрәп сәйәхәтселәре [[Ибн Фаҙлан]] һәм Әбү Дулаф, географ Ибн әл-Фаҡиһ ҡулъяҙмаларына юлыға. Апрелдә — [[Афғанстан]]ға бара, уның етәксеһе Аманулла хан үтенесе буйынса мәғариф һәм ғилми тәшкиләт мәсьәләләренә бәйләнешле рапорт яҙа, [[Ҡабул]] университетын ойоштороу проектын төҙөй; сентябрҙә — [[Һиндостан]]ға юл тота. 1923 йылдың ноябрендә тәүге тапҡыр [[Төркиә]]гə килә, шул уҡ йылдың декабрендә — [[Франция]]ла була һәм [[Париж]]да шәрҡиәтсе француз ғалимдары (Поль Пеллио, Габриэль Фрад, Е. Блоше һәм башҡалар) менән осраша. 1924 йылдың февраленән башлап [[Германия]]ла йəшəй һәм [[Берлин]]да күп кенә ғалимдар (Э. Захау, Т. Нельдеке, А. Мордман, Ф. Мюллер, Фон Ленок, И. Маркверт һәм башҡалар) менән таныша. 1925 йылдың июнендә Төркиə гражданлығын ҡабул итә һәм [[Анкара]]ла ''Төркиə Мəғариф министрлығы''нда авторлыҡ һәм тәржемәләр комитетында эшлəй башлай. 1925 йылдың 31 июлендә Вәлидиҙы Төркиә республикаһы Президенты [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] ҡабул итә. 1927 йылда ''«Яңы Төркөстан»'' исемле журнал ойоштора. 1927—1932 йылдарҙа [[Истанбул]] университетында уҡыта, башта әҙәбиәт факультетында тарих буйынса дәрестәр бирә. Профессор исемен ала. Ғилми мәсьәләләрҙә Ататөрк доктринаһы менән риза булмау сәбәпле 1932 йылдың 8 июлендә Төркиәнән сығып китергә мәжбүр була. [[Файл:Валиди,Инан,Таган.png|thumb|300px|Ә. Вәлиди, [[Әбделҡадир Инан|Ә. Инан]], [[Таған Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Таған]]. Будапешт, 1925.]] 1932—1935 йылдарҙа [[Австрия]]ла [[Вена]] университетында уҡый, докторлыҡ диссертацияһын әҙерләй. 1934 йылда Истанбулда ''«Ҡомға күмелгән ун ете ҡала һәм Саҙри Маҡсуди бей»'' исемле китабы сыға. 1935 йылдың 7 июлендә Вена университеты ғилми советында ''«Ибн Фаҙландың юл яҙмалары»'' темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1935 йылғы Төркиәнең фамилиялар тураһындағы яңы законына ярашлы үҙенә псевдоним-фамилия итеп ''Туған''ды ала, был уның ата-бабаларының береһе Иштуғандың ҡыҫҡартылған варианты була<ref>{{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 414 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }}</ref>. 1935—1937 йылдарҙа Әхмәтзәки Вәлиди Германияның Бонн, 1938—1939 йылдарҙа [[Гёттинген университеты|Гёттинген]] университеттарында ислам тарихы буйынса профессорлыҡ итә. 1937 йылда ''Фин-уғыр йəмғиəте'' ([[Финляндия]]), 1938 йылдан алып ''Көнсығыш илдəрен өйрəнеү буйынса немец йəмғиəте'' ағзалары була. 1923 йылда [[Мәшһәд]] ҡалаһы китапханаһының ҡулъяҙмалары араһында табылған [[Ибн Фаҙлан]]дың ''«Сəйəхəтнамə»''һен, [[немец теле]]нә тәржемә итеп һәм уға аңлатмалар биреп, 1939 йылда [[Лейпциг]] ҡалаһында баҫтырып сығара. 1939—1944 һəм 1948—1970 йылдарҙа [[Истанбул университеты]]нда уҡыта. 1940 йылда ''«Бөгөнгө Төркөстан һәм уның яҡын тарихы»'' (төрөк телендә), ''«Бируниҙың донъяға ҡарашы»'' (инглиз телендә) донъя күрә. 1944 йылдың 15 майында Төркиә хөкүмәте уны пантөркилек эшмәкәрлегендә ғәйепләй һәм 10 йылға төрмәгә яба. Әммә хәрби-кассацион суд был хөкөмдө үҙгәртә, һәм 17 айҙан һуң Вәлиди төрмәнән азат ителә<ref>{{книга |автор= |заглавие= Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период. (1917-1991)|ответственный= Я. В. Васильков, Сорокина М. Ю.|ссылка= http://vostokoved.academic.ru/135/%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%94%D0%9E%D0%92_%28%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%29%2C_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82-%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B8|место= Санкт-Петербург|издательство= Петербургское Востоковедение|год= 2003|том= |страниц= |страницы= 496|isbn=5-85803-225-7}}</ref><ref>{{книга |автор = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. |заглавие = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность |ссылка = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf |ответственный = |место = Уфа |издательство = ГРИ «Башкортостан» |год = 2005 |том = |страниц = 304 |страницы = 40—41 |isbn = 5-8258-0203-7 }}</ref>. 1946 йылда ''«Төрки тарихына инеш»'' исемле китабы баҫылып сыға. 1947 йылдың 27 июлендә Истанбул университеты профессоры вазифаһына кире ҡайтарыла. 1950 йылда ''«Тарихта методология»'' китабы, ә 1951 йылда ''«Мөҡәддимәт әл-әдәптең хорезмса тәржемәһе»'' тигән хеҙмәте нәшер ителә. 1951 йылдың июлендә Истанбулда уҙғарылған ''XXII халыҡ-ара шәрҡиәтселәр конгресы''нда рәйеслек итә. 1953 йылда Әхмәтзәки Вәлиди Истанбул университетында ''Ислам тикшеренеүҙәре институты''н ойоштороуға ирешә һәм ғүмеренең аҙағына тиклем уның етәксеһе була. 1954 йылда [[Бөйөк Британия]]ның ''Манчестер университеты''ның арҙаҡлы профессоры итеп һайлана. ''И. Хаммер-Пуршталь исемендәге Австрия фəнни йəмғиəте'' ағзаһы була. 1957 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда лекциялар уҡый. Шул уҡ йылда Төрөк шəрҡиəтселəре ассоциацияһына нигеҙ һала. 1958 йылда [[Иран]], [[Һиндостан]] һәм [[Пакистан]]ға сәйәхәт ҡыла. Һиндостан милли конгрессы етәксеһе [[Джавахарлал Неру]], Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] менән осраша. Иран Мəғариф министрлығының ''1‑се дəрəжə алтын миҙалы'' менән бүлəклəнә. 1968—1970 йылдарҙа ''«Уғыҙ дастаны»'' китабы өҫтөндә эшләй, ә 1969 йылда Истанбулда [[Хәтирәләр (Әхмәтзәки Вәлиди)|«Хәтирәләр»]] китабы баҫылып сыға. Әхмәтзәки Вәлиди Туған 1970 йылдың 26 июлендә Төркиәнең Истанбул ҡалаһында вафат була. 28 июлдә ''Ҡаражаәхмәт зыяраты''нда ерләнә. Һуңыраҡ ғаилә кәшәнәһенең таҡтаташына шундай һүҙҙәр яҙыла: ''«Kөҙән башҡорто Әхмәтша улы ординар профессор доктор Әхмәтзәки Вәлиди Туған рухына фатиха 1890—1970»'' ({{lang-tr|«Kuzenli Başkurt ili Ahmetşah oglu Ord. Prof. Dr. A. Zeki Velidi Togan’m Ruhuna Fatiha 1890—1970»}})<ref>{{книга | автор = | заглавие = Ахмет-Заки Валиди. / сост. Г. А. Хисамов, Т. Н. Сагитов, Г. Г. Галимова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2010 | том = | страниц = 200 | страницы = 198 | isbn = 978-5-295-05210-1 | ref = }}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың фəнни тикшеренеүҙəре иран, монгол, [[Төрки телле халыҡтар|төрки]] халыҡтарының тарихына һəм мəҙəниəтенə, Көнсығышта милли-азатлыҡ хəрəкəте проблемаларына, археографияға, сығанаҡтар өйрəнеүгə, этнографияға, тарихи тикшеренеүҙəр методологияһына арналған<ref name="ReferenceA">{{БЭ2013|read/8-statya/5612-v-lidov-khm-tz-ki-khm-tsha-uly}}</ref>. 1923 йылда Мəшхəд ҡалаһы китапханаһының ҡулъяҙмалары араһында табылған [[Ибн Фаҙлан]]дың «Сəйəхəтнамə»һен нимес теленә тәржемә итеп һәм уға аңлатмалар биреп, 1939 йылда [[Лейпциг]] ҡалаһында уны баҫтырып сығара. 400‑ҙəн ашыу фəнни хеҙмəт авторы, шул иҫәптән «Төркиҙəрҙең дөйөм тарихына инеш» (1946), «Тарихи тикшеренеү методологияһы» (1950) һәм башҡалар. 1969 йылда Истанбулда «Хəтирəлəр» (рус телендə 1994 йылда, 1997 йылда һəм 1998 йылда, башҡорт телендə 1996 йылда баҫылып сыға). Был хеҙмəт ХХ быуаттың 1‑се сирегендə Рəсəй империяһы һəм СССР-ҙың мосолман халыҡтарының милли-азатлыҡ хəрəкəте, [[Башҡортостан автономияһы]] төҙөү тарихтары буйынса ҡиммəтле сығанаҡ булып тора<ref>{{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Восточная литература |год = 2010 |том = VI |страниц = 374 |страницы = 305 |isbn = 978-5-02-036494-3 }}</ref>. === Хеҙмәттәре === ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә ижади мираҫы * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-21#Resource-1646 Труды Ахмет-Заки Валиди (Валидова)] {{Викитека|Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың «Шура» журналы биттәрендәге публицистикаһы|«Шура» журналында публицистика}} {{Hider|title = ''Хеҙмәттәре''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Төрөк вә татар тарихы. Ҡазан. 1912.<ref>Төрки телендә, башҡорт телендә 1992, 2005 йылдарҙа нәшер ителә</ref> * Восточные рукописи в Ферганской области. //Записки Восточного Отделения Императорского Русского Археологического общества. Т.XXII. СПб., 1915. * О собраниях рукописей в Бухарском ханстве //Записки Восточного Отделения Императорского Археологического общества. Т.XXIII. СПб., 1916. * Ibn ul-Fakihin yeni nushasi. Turk Yurdu, 1924. № 4. {{ref-tr}} * Мешхедская рукопись Ибн ал-Факиха //Известия Российской Академии наук. Сер.6, Т.18. Л., 1924. * Die gegenwartige Lage der Mohammedaner Russlands. Budapest, 1930. {{ref-de}} * Biruni’s Picture of the World. Delhi, 1937. {{ref-en}} * lbn Fadlan’s Reisebericht // Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes, Leipzig. 1939. В. 24. № 3. {{ref-de}} * Ibn Fadlans Reisebericht. Leipzig, 1939. {{ref-de}} * Völkerschaften des Chazarenreiches im neunten Jahrhundert // Korosi Csoma Archivum. 1940 Bd. 3. {{ref-de}} * Bugunku Turkili (Turkistan) ve Jakin Tarihi. Istanbul, 1942-47. {{ref-tr}} * Umumi türk tarihine giriş. Istanbul, 1946. {{ref-tr}} * Tuyuhunlar ve Baskurtlar. Istanbul, 1968. {{ref-tr}} * Hatiralar: Turkistan ve diger Musulman Dogu Turklerinin milli varlik ve kultur mucadeleleri. Istanbul, 1969. {{ref-tr}} * Turklugun mukadderati uzerine. Istanbul, 1970. {{ref-tr}} * Kuran ve Turkler. Istanbul, 1971. {{ref-tr}} * Umumi Turk tarihine giris. 3. baski. Istanbul, 1981. {{ref-tr}} * Tarihte usul. 4. baski. Istanbul, 1985. {{ref-tr}} * Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры: в 2 кн. Уфа, 1994—1998. * Әҫәрҙәр: 1917 йылға ҡәҙәр яҙылған әҫәрҙәре: [иҫке төрки теленән тәрж.] / [тәрж., аңлатма биреүсе, төҙ. һәм инеш һүҙ авторы Ә. Сәлихов]. — Өфө: Китап, 1996. * Хəтирəлəр. Төркөстан һəм башҡа Көнсығыш төркиҙəрҙең милли булмыш һəм культура өсөн көрəше. Өфө, 1996. * Воспоминания. Борьба мусульман Туркестана и других восточных тюрок за национальное существование и культуру. М., 1997. * {{книга | автор = | заглавие = Ахметзаки Валиди Тоган. Не сочтите за пророчество: письма, обращения, выступления. / Сост. А. Юлдашбаев | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 1998 | том = | страниц = 192 | страницы = | isbn = 5-295-02244-7 | ref = }} * Из истории российской эмиграции: письма А. З. Валидова и М. Чокаева: 1924—1932 гг. М., 1999. * Baskuritlarin Tarihi. Istanbul, 2003. {{ref-tr}} * {{книга | автор = | заглавие = Башҡорттар тарихы: (Ә. М. Юлдашбаевтың төрөк теленән тәрж.) / Әхмәтзәки Вәлиди Туған. — Тулыл. 2-се баҫ. | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 304 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкир: (перевод с турецк. А. М. Юлдашбаева; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, [[Иҫәнбикә Туған|И. Тоган]]) | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2010 | том = | страниц = 352 | страницы = | isbn = 978-5-295-05000-8 | ref = }} * Бөгөнгө төркиле Төркөстан һәм яҡын тарихы. 2-се бүлек. — Өфө: Китап, 2015<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/802122/ Өфөлә Әхмәтзәки Вәлидиҙең «Бөгөнгө төркиле Төркөстан һәм яҡын тарихы» китабының икенсе бүлеге донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 декабрь]</ref>. }} == Хәтер == [[Файл:Zeki Velidi Togan monument SPb.jpg|thumb|250px|Әхмәтзәки Вәлидигә [[Санкт-Петербург]]та ҡуйылған һәйкәл. 2021 йылда урынынан алына]] [[File:З. Вәлиди ҡәбере. Төркиә.jpg|thumb|слева|"Көҙәнле башҡорт Зәки Вәлиди Туған". Ҡәбер ташында шундай яҙма. [[Төркиә]]. Бынан бер ваҡытта ла сәскәләр өҙөлмәй. ]] * 1990 йылдың декабрендә [[Башҡортостан]]дың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы ғилми конференция уҙғарыла. * 1992 йылда Башҡортостан Республикаһының [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана|Милли китапханаһына]] һәм [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты|2-се Башҡорт гимназия-интернатына]] Әхмәтзәки Вәлиди исеме бирелə. Шул уҡ йылдан алып [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда Вəлиди уҡыуҙары үткəрелə. * 1992 йылда «Башкортостан» кинокомпанияһында төшөрөлгән «Зәки Вәлиди Туған» исемле документаль фильм-биографияһы сыға (сцен. [[Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы|Ғ. Ғ. Шафиҡов]], реж. [[Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы|Ә. Ғ. Абдраҙаҡов]], опер. [[Ғәлиуллин Илдус Һаҙый улы|И. Һ. Ғәлиуллин]]). * 1993 йылда Көҙəн ауылында [[Әхмәтзәки Вәлиди музейы‎]] асыла<ref>[http://museumrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:muzej-axmetzaki-validi-&catid=13:filialy&Itemid=115 Әхмәтзәки Вәлиди музейы]</ref>. * Башҡортостан Республикаһында уның хөрмəтенə ике премия, йəмəғəт фонды булдырылған. * [[Баймаҡ]], [[Ишембай]], [[Нефтекама]], [[Сибай]], [[Өфө]], [[Ташкент|Ташҡәнт]] ([[Үзбәкстан]]), [[Тарсус]] ([[Төркиә]]) һәм башҡа ҡала һәм ауылдарҙың урамдарына Әхмәтзәки Вәлиди исеме бирелгəн. * Әхмәтзәки Вәлидигә Баймаҡта, [[Санкт-Петербург|С.‑Петербургта]], Сибайҙа, Көҙəндə һəм Темəстə һəйкəлдəр; Өфөлə (Милли китапхана корпустарының береһендə һəм элекке [[Ғосмания мәҙрәсәһе|«Ғосмания» мəҙрəсəһе]] бинаһында) мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған. * 2008 йылда [[Санкт-Петербург дəүлəт университеты]]ның шəреҡ факультетында «Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Төрки халыҡтарҙы өйрəнеү үҙəге» асыла<ref name="ReferenceA"/>. * Тыуыуына 120-йыл тулыу айҡанлы ТӨРКСОЙ халыҡ-ара ойошмаһы менән 2010 йыл Әхмәтзәки Вәлиди йылы тип иғлан ителгән<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/242913/|title=''Аглиуллина А.'' 2010 год объявлен ТЮРКСОЙ годом Ахмет-Заки Валиди|date=2010-02-02|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-02}}</ref>. * 2010 йылда Төркиә баш ҡалаһы Анкарала Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге парк асылған<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/296727/|title=''Захаров С.'' Городскому парку Анкары присвоено имя Ахмет-Заки Валиди.|date=2010-08-27|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-02}}</ref>, шул уҡ йылда [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]] менән «Әхмәт-Зәки Вәлиди Туған» исемендәге хәтер миҙалы булдырылған<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/340717/|title=''Аглиуллина А.'' Генеральный секретарь Международной организации тюркской культуры (ТЮРКСОЙ) Дюсен Касеинов награждён медалью «Ахмет-Заки Валиди Тоган» Академии наук Республики Башкортостан|date=2011-02-15|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-02}}</ref>. * [[Йылайыр районы]] [[Ҡаҙырша]] ауылында гражданлар һуғышы йылдарында булыуы тураһында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған<ref>[https://vk.com/feed?w=wall-64201306_6229 БАШҠОРТОСТАН ТАРИХЫ - ИСТОРИЯ БАШКОРТОСТАНА төркөмөндә белдереү]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Иҫәнбикә Туған]] * [[Сүбәҙәй Туған]] * [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] * [[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * {{книга | автор = | заглавие = Ахмет-Заки Валиди. / сост. Г. А. Хисамов, Т. Н. Сагитов, Г. Г. Галимова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2010 | том = | страниц = 200 | страницы = | isbn = 978-5-295-05210-1 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. /Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = 1 | страниц = 392 | страницы = | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }} * Ахметзаки Валиди Тоган (ученый, политик, личность). //Судьба и наследие башкирских ученых-эмигрантов. Уфа, 1995. * {{книга | автор = Байкара Т. | заглавие = Заки Валиди Тоган | ссылка = | ответственный = сост., пер., доп., указ. Р. М. Булгакова, А. М. Юлдашбаева | место = Уфа | издательство = Китап | год = 1998 | том = | страниц = 328 | страницы = | isbn = 975-17-0367-0 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Башкирское национальное движение 1917—1920 гг. и А. Валиди: Зарубежные исследования./ Составление и вступительная статья И. В. Кучумова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 1997 | том = | страниц = 250 | страницы = | isbn = 5-7501-0092-8 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Из истории российской эмиграции: письма А.-З. Валидова и M. Чокаева (1924—1932 гг.) | ссылка = | ответственный = | место = М. | издательство = РАН | год = 1999 | том = | страниц = | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 411—415 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }} * ''Кульшарипов М. М., Юлдашбаев А. М.'' [http://www.history-library.com/books/drevniy-mir/kulsharipov-mm/2010/files/ucheniyvostokoved2010.pdf Заки Валиди как политик и ученый-востоковед]. — Уфа, 2010. * {{книга | автор = Салихов А. Г. | заглавие = Научная деятельность А. Валидова в России | ссылка = http://vk.com/doc704697_293146088?hash=b5c980bdd566fdd74e&dl=a296a3c0332065df86 | ответственный = | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2001 | том = | страниц = 164 | страницы = | isbn = 5-7501-0241-6 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Служение: сборник / А.-З. Валиди Тоган, А. Инан, Г. Таган; сост. и пер. А. М. Юлдашбаев | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2007 | том = | страниц = 207 | страницы = | isbn = 978-5-295-04119-8 | ref = }} * {{книга | автор = [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] | заглавие = Әхмәтзәки Вәлиди Туған. Тарихи-биографик китап | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте | год = 2000 | том = | страниц = 384 | страницы = | isbn = 5-88185-014-9 | ref = }} * {{книга | автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шәкүр Р.]] | заглавие = Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 376 | страницы = | isbn = 5-295-02098-3 | ref = }} * {{книга | автор = [[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы|Юлдашбаев А. М.]] | заглавие = Валидов (Валиди) Ахметзаки Ахметшахович.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 200 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} }} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Zeki Velidi Togan}} * {{БЭ2013|82710|автор=[[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы|Юлдашбаев Ә. М.]]}} * [http://www.vm.bashnl.ru/ Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың виртуаль музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024022252/http://vm.bashnl.ru/ |date=2015-10-24 }} * [http://www.bashinform.ru/bash/802122/ Өфөлә Әхмәтзәки Вәлидиҙең «Бөгөнгө төркиле Төркөстан һәм яҡын тарихы» китабының икенсе бүлеге донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 декабрь]{{V|30|12|2015}} * [https://mkset.ru/news/politics/04-05-2010/glava-ufsb-po-rb-ne-podtverzhdaet-sotrudnichestvo-zaki-validi-s-fashistami?id=glava-ufsb-po-rb-ne-podtverzhdaet-sotrudnichestvo-zaki-validi-s-fashistami&published_date=04-05-2010&rubric=politics&type=NewsItem Глава УФСБ по РБ не подтверждает сотрудничество Заки Валиди с фашистами. Сайт mkset.ru. 4 мая 2010 года]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|22|03|2019}} == Видеояҙмалар == * {{YouTube|BsYPJDB4D9k|logo=1|''А.-З. Валиди: человек пера и сабли. Документальный фильм. Режиссёр: Айрат Уметбаев. Автор сценария: Салават Хамидуллин. ГУП ТРК «Башкортостан», 2010 ''}} * {{YouTube|kqEpjQ_-ndU|logo=1|''Личность в башкирской истории: Ахмет-Заки Валиди Тоган''}} {{Башҡортостан хөкүмәте етәкселәре}} {{вс}} {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре|Ғалим|Хәрби хеҙмәткәр}} [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Философия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди]] [[Категория:Вәлидовтар]] [[Категория:Мәҙрәсә мөғәллимдәре]] [[Категория:Башҡорт хәрби шураһы ағзалары]] [[Категория:Кесе Ҡоролтай ағзалары]] [[Категория:Шәрҡиәтселәр]] [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр‎]] [[Категория:Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзалары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт Хөкүмәте ағзалары]] [[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] [[Категория:Милли-азатлыҡ хәрәкәттәре лидерҙары]] [[Категория:Вена университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары]] [[Категория:Истанбул университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Үлтерергә маташыу ҡорбандары]] 2rtf0owuzgdirdibyaz8933umcjgmqp Әлмәниә 0 3628 1295210 1281827 2026-05-02T06:50:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295210 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Германия Федератив Республикаһы |Оригиналь исеме={{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}} |Эйәлек килеш =Германия |Герб=Coat of arms of Germany.svg|Эйәлек килеш=Германия |Девиз={{lang-de|''Einigkeit und Recht und Freiheit''}} |Девиз тәржемәһе={{lang-ba|''Берҙәмлек, хоҡуҡ һәм азатлыҡ''}} |Гимн исеме = Өсөнсө строфа «Немецтар йыры»<ref name=PresidentsOffice>{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}</ref> |Аудио=National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg |Картала=EU-Germany.svg |картаға яҙыу='''Германия''' күрһәтелгән (ҡуйы-йәшел):— [[Европа]]ла (асыҡ-йәшел һәм ҡуйы-һоро)— [[Европа союзы]]нда (асыҡ-йәшел) |Рәсми тел=[[немец теле]] |Баш ҡала=[[Берлин]] |Эре ҡалалар=[[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]] |Идара итеү төрө=[[федерация|Федератив]] [[парламентар республика]] |Етәкселәрҙең вазифалары=[[Германияның федераль президенты|Федераль президенты]]<br>[[Бундесканцлер|Федераль канцлеры]] |Етәкселәр=[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br>[[Олаф Шольц]] |Территория=357 022 |% һыу өҫтө=2,18 |Территория буйынса урыны=13 |Халыҡ=81 292 400 |Баһа йылы=2015 |Халҡы буйынса урыны=17 |Халыҡ тығыҙлығы=227 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны=58 |ЭТП={{рост}} 4,356 трлн<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=]</ref> |ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2018 |ЭТП буйынса урыны=5 |Йән башына ЭТП=52 558<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=]</ref> |Место по Йән башына ЭТП=18 |ЭТП (номинал)=4,000 трлн<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=]</ref> |Год расчёта ЭТП (номинал)=2018 |Место по ЭТП (номинал)=18 |Йән башына ЭТП (номинал)=48,264<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=]</ref> |Место по Йән башына ЭТП (номинал)=19 |КПҮИ={{рост}} 0,936<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |year=2018 |accessdate=14 September 2018]]</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы=2018 |КПҮИ-ны кимәле=<span style="color:#090;">бик юғары</span> |КПҮИ буйынса урыны=5 |Этнохороним=немец, немецтар |Валюта=[[евро]]|Домен=[[.de]] |Телефон коды=49 |Сәғәт бүлкәте=[[UTC+1]] (йәйге ваҡыт — [[UTC+2]]) |lat_deg=51 |lat_min=31 |lat_sec= |lat_dir=N |lon_deg=9 |lon_min=55 |lon_sec= |lon_dir=E |region=DE }} '''Герма́ния''' ({{lang-de|{{Audio|de-Deutschland.ogg|''Deutschland''}}}}, рәсми атамаһы '''Герма́ния Федерати́в Республика́һы''' ({{lang-de|{{Audio|de-Bundesrepublik Deutschland.ogg|''Bundesrepublik Deutschland''}}}}), '''ГФР''' ({{lang-de|''BRD''}}; шулай уҡ {{lang-ba|'''Әлмәниә'''}}) — [[Европа|Үҙәк Европалағы]] [[дәүләт]]. Биләмәләренең майҙаны — {{num|357 408,74}} км²<ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|title=Bundesländer mit Hauptstädten nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726095852/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|archivedate=2017-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726095852/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html |date=2017-07-26 }}</ref>. 2015 йылдың 31 декабренә халыҡ һаны — {{num|82 175 684}} жителей<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=AUF EINEN BLICK Bevöl­kerung (31.12.2015)|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311162601/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html |date=2019-03-11 }}</ref>. Был күрһәткес буйынса [[Ер|Ер шарында]] 16-сы ([[Европа]]ла 2-се) урынды алып тора, ә майҙаны буйынса донъяла 62-се урында. [[Баш ҡала]]һы — [[Берлин]]. Дәүләт теле — [[немец теле]]. Ил халҡының 65 процентҡа яҡыны [[христиан дине]]н тота. Дәүләт төҙөлөшө формаһы буйынса түбәндәге 16 административ-территориаль берәмектән — [[Германия ерҙәре|федераль ерҙәрҙән]] торған [[федератив дәүләт]]: [[Бавария]], [[Баден-Вюртемберг]], [[Берлин]], [[Бранденбург]], Бремен, Гамбург, Гессен, Мекленбург-Алғы Померания, [[Түбәнге Саксония]], Рейнланд-Пфальц, Саар, [[Саксония]], [[Саксония-Анхальт]], [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]], Тюрингия, Шлезвиг-Гольштейн. [[Дәүләт идара итеү формаһы|Дәүләт менән идара итеү формаһы]] — [[парламент республикаһы]]. Германия Федератив Республикаһының Федераль канцлеры вазифаһын 2021 йылдың 8 декабренән «Германияның социал-демократик партияһы» ағзаһы [[Шольц Олаф|Олаф Шольц]] биләй. Илдәге вәкәләтле функциялар йөкмәтелгән Федераль президент вазифаһында 2017 йылдың 19 мартынан Германияның социаль-демократик партияһы ағзаһы ''Франк-Вальтер Штайнмайер''. [[Европа берләшмәһе]]нең уртаһында урынлашҡан Германия төньяҡтан [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] һәм [[Төньяҡ диңгеҙ]]ҙәре менән сикләнгән. Төньяҡтан [[Дания]], көнсығыштан [[Польша]] һәм [[Чехия]], көньяҡтан [[Австрия]] һәм [[Швейцария]] менән, ә көнбайыштан [[Франция]], [[Люксембург]], [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] менән сиктәш. Германия — иҡтисады тотороҡло үҫеүсе ''бөйөк дәүләт'' 2009 йыл йомғаҡтары буйынса илдең [[эске тулайым продукт]]ы күләме 3,24 триллион [[АҠШ доллары]]н тәшкил иткән, был кеше башына яҡынса 39 442 доллар тигән һүҙ. Илдә ҡулланылған [[аҡса]] берәмеге — [[евро]]. Сәнәғәт һәм технологик секторҙарҙың бер нисәһендә донъя кимәлендә алдынғы булған Германия тауарын сит илгә сығарыу йәһәтенән Ер шарында өсөнсө экспортлаусы<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427111612/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |date=2019-04-27 }} по данным ЦРУ (с некоторыми исключениями) за 2016-2017 гг.</ref> булыу менән бер ҡатарҙан импорт буйынса ла шул уҡ урында тора<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2087rank.html |date=2008-10-04 }} Imports compares the total US dollar amount of merchandise imports on a c.i.f. (cost, insurance, and freight) or f.o.b. (free on board) basis. These figures are calculated on an exchange rate basis</ref>. Германияла йәшәү кимәле бик юғары , был күрһәткес буйынса ул донъя рейтингында ныҡлы 4-се урынды биләй. Илдә дәүләт социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлауҙың универсаль системаһын, бушлай юғары белем алыу мөмкинлеген яҡлай<ref>{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC|date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113140841/http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|archivedate=2015-11-13}}</ref>. Германия [[Европа берләшмәһе]]н ойоштороусы илдәрҙең береһе һәм уның даими ағзаһы. Ул шулай уҡ [[НАТО]]-ға һәм «[[Ҙур етәү]]» ойошмаларына ла инә. Иммиграцияның популярлығы яғынан [[Америка Ҡушма Штаттары]]нан ҡала донъяла икенсе урында тора<ref>{{cite web|title=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|publisher=Bloomberg|date=20 May 2014|accessdate=29 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903084307/http://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|archivedate=2014-09-03}}</ref>. == Географияһы == Германияның территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Тәбиғәт шарттары буйынса ла, кешеләрҙең уларҙан файҙаланыу буйынса ла бер төрлө түгел. Төньяғында Төньяҡ Герман түбәнлеге урынлашҡан. Был урында ҡасандыр диңгеҙ булған, ул йыш-йыш баҫып торған ҡатлам ҡалдырған. Морена ҡалҡыулыҡтар араһында бәләкәй күлдәр урынлашҡан. Дымлы [[климат]] шарттарында бик күп [[һаҙлыҡ]]тар барлыҡҡа килгән, ләкин хәҙер уларҙың барыһы ла бөткән. Йомшаҡ диңгеҙ климаты, яуым-төшөмдөң күплеге үҫемлектәр үҫеү өсөн бик ҡулай. Был — бик ҙур әһәмиәтле малсылыҡ районы ла. Илдең ҙур өлөшөндәге уртаса бейеклектәге тауҙар бик матур урмандар менән ҡапланған. Уртаса бейеклектәге тауҙар гранит, [[гнейс]], ҡомташ, [[аҡбур]] кеүек [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдары]]нан тора һәм киң үҙәндәр менән айырылған. Германияның көньяҡ өлөшөндә [[Альп тауҙары]]ның төньяҡ һырттары һәм уның тау итәктәре урынлашҡан. Төньяҡ Альп тауҙары бик бейек түгел , ҡайһы бер түбәләренең генә бейеклеге 3000 м-ға етә. Альп тауҙары итәгендә кеше ҡулы теймәгән тәбиғәт яҡшы һаҡланған, ул хәҙер милли парктар рәүешендә һаҡлана. Ғинуарҙың уртаса температураһы 1,5 °C (тигеҙлектәрҙә) йылылыҡтан — минус 6 °C (тауҙарҙа) һыуыҡлыҡҡа тиклем етә. Июлдең уртаса температураһы 18 °C тан 20 °C ҡаса. Бейек тауҙарҙа йәй һыуыҡ, яуым-төшөм миҡдары 1000—2000 мм тирәһе. Германияла [[йылға]]лар күп: [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба]], Везер һәм [[Одра|Одер]], улар каналдар менән тоташтырылған, иң билдәлеһе — Киль каналы, ул Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре тоташтыра. Ҙур күлдәр: [[Боден күле|Боден]], Мюриц. Улар күбеһенсә көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Иң ҙур һәм матур йылға — Рейн. Был йылға буйлап миллиондарса тонна йөк ташыйҙар. Йылға тамаҡтарында ҙур порт урынлашҡан. Урмандары аҙ ҡалған. Улар илдең 1/4 майҙанын биләп тора һәм күпселек осраҡта тауҙарҙа һаҡланып ҡалғандар. Кешеләр булдырған ландшафттар өҫтөнлөк итә. == Тарихы == === Боронғо тарихы === [[File:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[Небра]] ҡалаһы янында табылған, күк йөҙөн һүрәтләүсе бронза [[Небра дискы|диск]], б.э.т. 1700 йыл тирәһе]] [[Кеше (ыру)|Кеше]] ({{lang-lat|homo}}) ырыуының Германияла табылған иң боронғо ҡалдығы — табылыу ере буйынса [[Мауэр 1]] тип аталып йөрөтөлөүсе яңаҡ һөйәге. Уға 609 000 ± 40,000 йыл<ref name="Wagner2010">{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}</ref>. Был факт кәмендә 569 000 йыл элек хәҙерге Германия ерендә боронғо кешеләр йәшәгәнен һөйләй. Б. э. т. 1-се мең йыллыҡ аҙағында Германияла урынлашҡан герман (алман) ҡәбиләләренең Рим дәүләте менән бәрелештәре башлана. [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]] дәүеренән һуң Германияла алемандар, баварҙар, көнсығыш франктар, сакстар, тюрингтар һәм фриздар ҡалған. === Урта быуаттар === 6-8 быуаттарҙа бөтә территорияһы франктар ҡулында ҡала. 9 быуатта Германия ерҙәре Көнсығыш Франк дәүләте составына кергән. 15 быуат аҙағы — 16 быуат башы- Крәҫтиәндәрҙең золомға ҡаршы күтәрелештәре осоро, улар ошо осорҙа башланған сиркәү Реформацияһына ла бәйле була. === Пруссияның күтәрелеүе === [[Файл:Wernerprokla.jpg|thumb| [[Версаль һарайы]]нда [[Германия империяһы]] төҙөлөү айҡанлы тантана, 1871. Үҙәк планда, аҡ униформа кейгән кеше — [[Отто фон Бисмарк]].]] Үҙенең мөһим географик урынында урынлашҡан сәбәпле, Бранденбург—Пруссия иң эре немец дәүләттәренең береһенә әүерелә. 1740—1786 йылдарҙа, Фридрих II дәүерендә прус милитаризмы үҙенең иң юғары нөктәһенә етә. [[Пруссия]], Европала бөйөк дәүләткә әүерелеп, Германияла үҙ хакимлеген урынлаштырыу өсөн [[Австрия]] менән көрәште көсәйтә. 1740 йылда, [[Бавария]] мираҫы өсөн һуғыш барышында Пруссия Силезияның күпселек өлөшөн баҫып ала. 1814—1815-се йылдарҙа үткән [[Вена конгрессы]]ның ҡарары буйынса, [[Германия конфедерацияһы дәүләттәре|39 бойондороҡһоҙ дәүләтте]] берләштереүсе [[Германия конфедерацияһы]] ({{lang-de|Deutscher Bund}}) төҙөлә. Конгресс конфедерацияның даими президенты итеп Австрия императорын һайлай. Был хәл конгресс Пруссияның башҡа герман(алман) дәүләттәренә булған йоғонтоһон танымауын күрһәтә һәм Гогенцоллерн династияһы менән (Пруссия королдәре) Габсбург династияһы (Австрия императорҙары) араһында булған тарихи ҡапма-ҡаршылыҡты көсәйтә. Вена конгрессынан һуңғы яңырыу сәйәсәте либераль хәрәкәттәрҙең көсәйеүенә килтерә, быға яуап итеп, Австрия дәүләтенең билдәле консерватив эшмәкәре [[Меттерних]] осоронда яңа репрессия саралары индерелә. === XVIII—XIX быуат === Феодал төҙөлөшө һаҡлана. Европаның иҡтисади яҡтан иң көсһөҙ иле. === XX быуат === {{articlereference| Веймар республикаһы}} {{articlereference| Өсөнсө рейх}} {{articlereference|Икенсе донъя һуғышы}} == Дәүләт ҡоролошо == Германия Төп законына ({{lang-de|Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland}}) ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Германияла дәүләт идара итеү формаһы — [[федератив республика]]. Германия Федератив Республикаһының конституцияһы 1949 йылдың 23 майында ҡабул ителгән, уға 1954, 1956, 1990, 1993 һәм 1994 йылдарҙа үҙгәртеүҙәр индерелгән. Башҡарма власть. Дәүләт башлығы — федераль президент. Ул махсус саҡырылған федераль йыйылыш тарафынан 5 йылға һайлана һәм был вазифаға тағы бер тапҡыр һайланыуы мөмкин. '''Федераль канцлер''' — илдең иң юғары вазифаһы. 20 йылдан башлап [[Шольц Олаф|Олаф Шольц]] [[федераль канцлер]]. '''Суд власы.''' Германия юғары суды. '''Закондар сығарыу власы.''' Федераль йыйылыш -Бундестаг — Германияның юғары закондар сығарыу органы. == Административ бүленеше == Дәүләт төҙөлөшө — [[федератив ил]], уның территорияһы 16 тиң хоҡуҡлы субъекттан тора. {| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:100%" cellpadding="1" width="90%" |- ! bgcolor="#ffffff" rowspan="18"| [[Рәсем:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|center]] ! bgcolor="#efefef" width="3%"| ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="24%"| Федераль ер ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Башҡала ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Майҙан (км²)21 ! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="13%"| Халыҡ <ref>https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile</ref> |- |align="center"|1 || [[Баден-Вүртемберг]] || [[Штутгарт]] || align="right"|35.751,65 || align="right"|10 486 660 |- |align="center"|2 || [[Бавария]] || [[Мүнхен]] || align="right"|70.549,19 || align="right"|12 397 614 |- |align="center"|3 ||[[Берлин]] || <sup>-</sup> || align="right"|891,75 || align="right"|3 292 365 |- |align="center"|4 || [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || align="right"|29.477,16 || align="right"|2 455 780 |- |align="center"|5 || [[Бремен (җир)|Бремен]] || [[Бремен]] || align="right"|404,23 || align="right"|650 863 |- |align="center"|6 || [[Һамбург]] || <sup>-</sup> || align="right"|755,16 || align="right"|1 706 696 |- |align="center"|7 || [[Һессен]] || [[Висбаден]] || align="right"|21.114,72 || align="right"|5 971 816 |- |align="center"|8 || [[Мекленбург-Алгы Померания]] || [[Шверин]] || align="right"|23.174,17 || align="right"|1 609 982 |- |align="center"|11 || [[Рейнланд-Пфальц]] || [[Майнц]] || align="right"|19.847,39 || align="right"|3 989 808 |- |align="center"|12 || [[Саар]] || [[Саарбрүккен]] || align="right"|2.568,65 || align="right"|999 623 |- |align="center"|13 || [[Саксония]] || [[Дрезден]] || align="right"|18.414,82 || align="right"|4 056 799 |- |align="center"|14 || [[Саксония-Анһалт]] || [[Магдебург]] || align="right"|20.445,26 || align="right"|2 287 040 |- |align="center"|9 || [[Түбән Саксония]] || [[Һанновер]] || align="right"|47.618,24 || align="right"|7 777 992 |- |align="center"|10 || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || [[Дүсселдорф]] || align="right"|34.042,52 || align="right"|17 538 251 |- |align="center"|16 || [[Түрингия]] || [[Эрфурт]] || align="right"|16.172,14 || align="right"|2 188 589 |- |align="center"|15 || [[Шлезвиг-Һолштейн]] || [[Кил (шәһәр)|Кил]] || align="right"|15.763,18 || align="right"|2 800 119 |- | colspan="6" style="font-size:smaller" | |} === Ерҙәре === {{төп мәҡәлә|Германия ерҙәре}} # [[Бавария|Ирекле дәүләт Бавария]] # [[Баден-Вюртемберг]] # [[Берлин]] # [[Бранденбург]] # [[Бремен (ер)|Бремен ере]] # [[Гамбург|Ирекле һәм Ганза ҡалаһы Гамбург]] # [[Гессен]] # [[Мекленбург — Алғы Померания]] # [[Түбәнге Саксония]] # [[Райнланд-Пфальц]] # [[Саар]] # [[Саксония|Саксония Ирекле дәүләте&nbsp;]] # [[Саксония-Анхальт]] # [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] # [[Тюрингия|Тюрингия Ирекле дәүләте]] # [[Шлезвиг-Гольштейн]] == Иҡтисады == Эске тулайым продукты буйынса Германия донъяла 3 урынды биләп тора. Күп кенә фәнни һәм технологик тармаҡтарҙа иң алда бара. Иҡтисады тиҙ үҫеүсе индустриаль ил. ЭТП 2009 йылда 3,24 триллион [[Америка доллары]], йән башына 39 442 Америка доллары тирәһе тәшкил итә. Аҡса берәмеге — [[евро]]. 2009 йылда Германияның ЭТП 2 триллион 811 миллион Америка доллары менән донъяла 5- се урында торған (Америка Ҡушма Штаттарынан, Ҡытайҙан, Япониянан һәм Һиндостандан ҡала). Экспорт буйынса Германия донъяла алдыңғы урындарҙы алып тора. [[Made in Germany]] бренды менән сыҡҡан тауарҙар бар донъяға таныш. Германияла эшләнгән, тимәк сифатлы. Йәшәү кимәле буйынса Германия донъяла 5-се урында тора. Германияла юғары технологик ҡоролмалар етештереүсе ойошмалар биҡ күп: * Viessmann. Штаб-фатиры Гессен ерендә урынлашҡан. Ул донъяла йылытыу ҡаҙандарын етештереүселярең иң эреһе. Шулай уҡ ул тәбиғи газ, дизель, биодизелдә эшләгән ҡаҙандар, бойлерҙар, йылытыу ҡоролмалары автоматик идара итеү системаларын етештерә. Йыллыҡ әйләнеш — 1,4 млрд евро. * Vaillant Group * Protherm * Wilo. [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендә урынлашҡан вентиляция ҡорамалдары, кондиционер, насостар етештереүсе. Штаб-фатир Дортмундта. * Grundfos * Smedegaard * Kermi, йылылыҡ радиаторҙарҙын эре етештереүсе * Korado * Sira * Arbonia * Global * Oventrop, радиатор арматураһын эре етештереүсе. * Danffos * Zilmet, мембран бактарҙы эре етештереүсе. * Thermaflex, торбалар өсөн гидроизоляция материалдарын эре етештереүсе. * Энергофлекс * BUDERUS * REHAU, Теплоэнергетика * UPONOR * DAB * ZILMET * ADL * Tatramat, һыу йылытҡыстар сығарыуҙа донъя лидеры. == Халҡы == {{шуҡ|Германияла ислам}} Германияла 2014 йылғы халыҡ иҫәбенән күренеүенсә 80 миллион кеше иҫәпләнә. Германия халҡының 92 % — немецтар, 1,749 — миллион төрөк, 930 мең — элекке [[Югославия]] республикаһы граждандары, 187,5 мең [[Рәсәй]] һәм 129 мең [[Украина]] граждандары тәшкил итә. ==Транспорт== Германиянын яҡшы транспорт системаһы бар. Германияла иң ҙур авиа ташыусы Люфтханза – финанс күрһәткестәр буйынса [[Европа]]ныӊ беренсе авиакомпания. Тимер юлында ташыусы - Дойчебан ({{lang-de|Deutsche Bahn}}) компанияһы. Ул клиенттар өсөн ял көндәре билетарҙы -Шенес Вохененде Тикет ({{lang-de|Schönes Wochenende Tick}}) тәҡдим итә. Ошо билетты һатып алған (хаҡы -40 евро) бер пассажир көн буйында бөтөн поездарҙа йөрөй ала <ref>[http://novoe.de/schoenes-wochenende-ticket ял көндәре биллетарҙы -Шенес Вохененде Тикет]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.bahn.de/p/view/angebot/regio/schoenes_wochenende_ticket.shtml Günstig reisen im Nahverkehr mit dem Schönes-Wochenende-Ticket] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170624125933/https://www.bahn.de/p/view/angebot/regio/schoenes_wochenende_ticket.shtml |date=2017-06-24 }}</ref>. == Мәҙәниәте == Германия мәҙәниәте үҙ эсенә хәҙерге Германия мәҙәниәтен, хәҙерге Германия тәшкил итеүсе дәүләттәр (Пруссия, Саксония һ.б.) мәҙәниәтен ала. "Герман мәҙәниәте" төшөнсәһенең мәғәнәһе киңерәк, үҙ эсенә Австрия мәҙәниәтен дә ала: сәйәси рәүештә ул Германиянан тыш булһа ла, унда шул уҡ мәҙәниәткә ҡараған немецтар йәшәй. Герман мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 5 быуаттан билдәле. Хәҙер Германияға мәҙәни тормошоноң төрлөлөгө киң һәм уның таралғанлығы хас. Урындағы мәҙәни тормош бер йәки бер нисә ҡалала тупланмаған, аң-белемгә эйә үҙәктәр бөтә ил буйлап таралған — атаҡлы Берлин, Мюнхен, Веймар, Дрезден йәки Киль менән бер рәттән Гамбург, Байрит, Виттенберг, Шлезвиг кеүек мәҙәни әһәмиәткә эйә бәләкәй үҙәктәр ҙә бар. 2009 йылда Германияла 6250 музей эшләй, килеүселәр һаны 106 миллион кешегә етә. Бөтә донъяға билдәлеләр иҫәбендә [[Дрезден рәсемдәр галереяһы]], [[Германия музейы]] (Мюнхен), [[Тарихи музей]] (Берлин). == Спорт == Германияла спорт ныҡ үҫешкән, дөйөм халҡының 25-30 % (24-27 миллион кеше) төрлө спорт ойошмаларың ағзалары булып торалар. Спорт менән шөғөлләнеүселәр йыл һайын 5-6 % артып бара. [[Германияның футбол йыйылма командаһы]] донъяла көслөләрҙән һанала. Немецтарҙың иҫәбендә донъя чемпионатаның 12 миҙалы бар: 4 алтын, 4 көмөш, 4 бронза; Европа чемпионатында 8 миҙал: 3 алтын, 3 көмөш, 2 бронза. Германияның футбол йыйылма командаһы бөтә донъя турнирҙарының иң уңышлыларының береһе. Германияла [[ҙур теннис]] та киң таралған. 80-се йылдар аҙағында [[Борис Беккер]] һәм [[Штеффи Граф]] теннис Олимпына менгәс, илдә теннис бумы башлана. Граф — һәләтле тенниссы, [[Ҙур Алтын Шлем]]да берҙән-бер еңеүсе һәм тарихта иң оҙаҡ еңеүсе була. 2000-се йылда Германияның йөҙйыллыҡ спортсмены тип таныла. [[Формула 1]]ҙең иң уңышлы һәм тынылыу алған ярышсыһы, 7 тапҡыр донъя чемпионы [[Михаэль Шумахер]] ҙа — немец. Германияла [[биатлон]] да киң таралған. Был спорт төрөндә иң ныҡ танылған немец — [[Магдалена Нойнер]], ике тапҡыр олимпияда чемпионы, донъяла берҙән-бер ун ике тапҡыр [[биатлондан донъя чемпионы]], өс тапҡыр [[донъя кубогы]]н яулаусы. ==Башҡортостан менән бәйләнештәре== 2016 йылда [[Башҡортостан]]дың Германия менән тышҡы сауҙа әйләнеше күләме 186,1 миллион доллар тәшкил иткән. Ошо сумманың 60 проценттан ашыуы (115,6 миллион доллар) – экспортҡа, 40 процентҡа яҡыны (70,4 миллион доллар) импортҡа тура килгән. Башҡортостандан Германияға оҙатылған продукциялар араһында – минераль продукттар (68,2 процент), химия сәнәғәте продукцияһы һәм каучук (29,5 процент), металл һәм унан яһалған изделиелар (1,5 процент), шулай уҡ ағас, ҡорамалдар, быяла изделиелар, мебель, ауыл хужалығы сеймалы. Импорттың төп тауарҙары: ҡорамалдар һәм транспорт саралары (62,8 процент), химия сәнәғәте, шул иҫәптән фармацевтика продукцияһы (26,5 процент), шулай уҡ металл изделиелар, керамик продукция<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1009095/][[Рөстәм Хәмитов]]<span> </span>[[Саксония]]<span> Ландтагы делегацияһы менән осрашты</span></ref>. ==Германия стипендиялары== Германия Федератив Республикаһында сит илдәрҙең талантлы студенттары өсөн махсус стипендиялар ({{lang-de|Deutschlandstipendium}}) ҡаралған<ref>[http://euni.ru/ucheba/poleznaya-informazia/o-germanii/obuchenie-v-vuze/stipendii-i-granty]</ref>. Бөтә илдәрҙең граждандарының да уны алыу хоҡуғы бар. 2011 йылдан башлап тапшырыла. Тарихи яҡтан [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] дәүләт стипендиялары нигеҙендә индерелгән. == Ҡалалар == {| class=1 |- ! rowspan=21 | [[Рәсем:Cityscape Berlin.jpg|border|115px]]<br>[[Берлин]]<br>[[Рәсем:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|115px]]<br>[[Һамбург]]<br>[[Рәсем:Stadtbild München.jpg|border|115px]]<br>[[Мүнхен]]<br>[[Рәсем:Köln Panorama.jpg|border|115px]]<br>[[Көлн]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Урын ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Ҡала ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Төбәк ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Халыҡ ! rowspan=21 | [[Рәсем:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|115px]]<br>[[Майндагы Франкфурт]]<br>[[Рәсем:Schloß-Rosenstein.jpg|border|115px]]<br>[[Штутгарт]]<br>[[Рәсем:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|115px]]<br>[[Дүсселдорф]]<br>[[Рәсем:DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|border|115px|ссылка=Special:FilePath/DK_DO_Skyline_300ppi_CC_BY_NC_SA-20140223-3068.jpg]]<br>[[Дортмунд]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Берлин]]''' || [[Берлин]] || 3326002 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Гамбург]]''' || [[Гамбург]] || 1718187 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Мюнхен]]''' || [[Бавария]] || 1364920 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Кёльн]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 1013665 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Майндағы Франкфурт]]''' || [[Гессен]] || 676533 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Штутгарт]]''' || [[Баден-Вюртемберг]] || 591015 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Дюсселдорф]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 589649 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Дортмунд]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 571403 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Эссен]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 565900 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Бремен]]''' || [[Бремен]] || 544043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Дрезден]]''' || [[Саксония]] || 517765 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Лейпциг]]''' || [[Саксония]] || 510043 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Ганновер]]''' || [[Түбән Саксония]] || 509485 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 || align=left | '''[[Нюрнберг]]''' || [[Бавария]] || 490085 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Дуйсбург]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 487470 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Бохум]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 362585 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Вупперталь]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 342570 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Билефельд]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 327199 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Бонн]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 307530 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Мюнстер]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 293323 |} <noinclude> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Германия |Портал = Германия |Викисловарь = Германия |Викицитатник = Категория:Германия |Викитека = Германия |Проект = Германия }} * {{БРЭ|Германия|id=2354371|автор=В. Н. Стрелецкий, Б. А. Страшун и др.|6|686—748}} * [https://archive.is/20121211064003/www.moskau.diplo.de/Vertretung/moskau/ru/Startseite.html Посольство Германии в Москве] * [http://hallodeutschland.ru/ Актуальные новости Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308035101/https://hallodeutschland.ru/ |date=2018-03-08 }} {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Германия/}} * [http://www.germania-online.ru Информационный портал www.germania-online.ru] * [https://www.deutschland.de/ru www.deutschland.de]{{ref-ru}} — Мультиязычный портал о современной Германии * [http://brd.su/about/ brd.su]{{ref-ru}} — Некоммерческий русскоязычный проект о Германии реализованный стипендиатами немецких фондов * [http://germanmap.ru/ Сборник карт Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531204950/http://germanmap.ru/ |date=2018-05-31 }} * [http://munzen.ru/ Монеты Германии 1871—2002] * [http://wood-prom.ru/analitika/13527_lesnoe-khozyaystvo-v-germanii Лесное хозяйство в Германии] {{Внешние ссылки}} {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-693-20|Панорамные фотоснимки Германии}} (файл меток [[KMZ]] для [[Google Earth]]) {{clear}} {{Навигационный блок |title=Германия | Германия в темах | Земли Германии | Европа | Евросоюз | Союз для Средиземноморья | G8 | G20 | Совет Европы | История Германии | ОЧЭС |ОЭСР |НАТО |Төньяҡ диңгеҙ буйындағы илдәр }} [[Категория:Германия]] [[Категория:Республикалар]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] [[Категория:Федератив дәүләттәр]] [[Категория:Балтик диңгеҙе буйындағы илдәр]] {{countries-stub}} tecxnx2wjfshpkq27ph4ytcv4aawh8s Әзербайжан 0 3964 1295198 1268848 2026-05-02T05:35:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295198 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме=Әзербайжан Республикаһы |Төп исеме=Azərbaycan Respublikası |Төп килеш= Әзербайжан Республикаһының |Герб=Coat of arms of Azerbaijan.svg |Герб урынына = |Нигеҙ һалынған= |Аудио= |Девиз=Odlar Yurdu |Гимн исеме=Azərbaycan! Azərbaycan! |Гимн=[[Әзербайжан гимны]] |Идара итеү формаһы=[[Президент]] республикаһы |Картала=LocationAzerbaijan.svg |Телдәр=[[Әзербайжан теле]] |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы=Иғлан ителгән: [[1918]]&nbsp;й.<br> Танылған [[1991]]&nbsp;й. |Бойондороҡһоҙ=[[Рәсәй]] |Башҡала=[[Баҡы]] |Иң ҙур ҡалалары=[[Гәнжә]], [[Сумҡайыт]] |Етәкселәр вазифалары=[[Президент]] |Етәкселәр=[[Илһам Әлиев]] |Территория буйынса урын=111 |Территория=86 600 |Һыу %=- |Халыҡ буйынса урыны=89 |Халыҡ=9&nbsp;511&nbsp;100<ref name="Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb">Trend informasiya agentliyi: [http://az.trend.az/news/society/2285224.html Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140618062906/http://az.trend.az/news/society/2285224.html |date=2014-06-18 }} — xəbərin yayınlanma tarixi: 14.06.2014</ref> |Иҫәп йылы=2014 |Халыҡ тығыҙлығы=110 |[[ЭТП]]=9431,8 млрд |[[ЭТП]] иҫәпләү йылы=2011 |[[ЭТП]] буйынса урын=9 |Кеше башына ЭТП=10340 |Валюта=[[Әзербайжан манаты]] |Домен=[[.az]] |Телефон коды=994 |Ваҡыт бүлкәте=-2...-5 <!--|Иҫкәрмәләр=--> }} '''Әзербайжан''' ({{lang-az|Azərbaycan Respublikası}}) — көнсығыш [[Кавказ]]да һәм [[Каспий диңгеҙе]]нең көньяҡ-көнбайышындағы ил. Төньяҡтан — [[Рәсәй]] ([[Дағстан]]) һәм [[Грузия]] ([[Квемо-Картли]] һәм [[Кахети]]), көнбайыштан — [[Әрмәнстан]], һәм көньяҡтан [[Иран]] менән сиктәш. Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған [[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө — Әрмәнстан (Кәрки, Бархударлы, Юғары Әскипара эксклавтары) күҙәтеүе аҫтында. Әзербайжан, үҙ сиратында, [[Әрмәнстан]]дың [[Арцвашен]] эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота. Илдең баш ҡалаһы — [[Баҡы]] ҡалаһы. 1918 йылда [[Гәнжә]] ҡалаһы бер нисә ай баш ҡалаһы була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең баш ҡалалары урынлашҡан: [[Шәки]], [[Шуша]], [[Ғабала]], [[Бәрдә]], [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]] һәм [[Нахчиван]]. [[Newsweek]] журналы фаразлауы буйынса, Әзербайжан «Донъяның иң яҡшы илдәре» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world’s best countries). Әзербайжан — күп милләтле, күп динле дәүләт. Республикала күпселек халыҡ [[:ru:Ислам в Азербайджане|ислам]], әҙерәге — [[:ru:Христианство в Азербайджане|христиан,]] [[иудаизм]] диндәренә ҡарай. Әзербайжан Демократик Республикаһының үҙаллылығы [[1918 йыл]]дың 28 майында иғлан ителә. Уны мосолман илдәре араһындағы беренсе демократик доньяуи республика тип атайҙар. == Атаманың килеп сығыуы == «Әзербайжан» топонимы парфян һәм урта фарсынан Атурпатакан (Āturpātakān) боронғо [[:ru:Атропатена|Атропатена]] йәки Мидия Атропатена дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән. Мидия Атропатена ([[Фарсы теле|фарс]]. Мидия Атропатова), йәки Атропатена тип [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] баҫып алған Мидияның Төньяғын атайҙар. Антик авторҙарҙа икенсе исеме — Кесе Мидия. «Атурпаткан» исеменән урта фарсы «Адербадган» ([[Фарсы теле|фарс.]] Âzarâbâdagân‎) хәҙерге Әзербайжан исеме килеп сыға. 1918 йылға тиклем Әзербайжан исеме аҫтында ҡасандыр Атропатена биләгән Урмия күле буйындағы ерҙәр, Аракс йылғаһынан көньяҡҡа, тарихтың төрлө дәүерҙәрендә «Әзербайжан» исеме Аракс йылғаһынан төньяҡҡа таралыуы билдәле. «Әзербайжан» термины беренсе тапҡыр дәүләт исеме булараҡ 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһын иғлан иткәндә, һүҙгә алына. [[:ru:Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов,]] В. Ф. Минорский билдәләүенсә, XX быуатҡа тиклем был термин Ирандың төньяҡ-көнбайыш төрөксә һөйләшкән төбәген билдәләгәндә ҡулланыла. Дәүләт исемен алыу сәбәбе тип [[:ru:Бартольд, Василий Владимирович|В. В. Бартольд]], [[:ru:Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов,]] [[:ru:Шнирельман, Виктор Александрович|В. А. Шнирельман]] дәүләткә нигеҙ һалыусыларҙың Иран Әзербайжанына дәғүә тип күрәләр. == Дәүләт символдары == === Дәүләт флагы === {{төп мәҡәлә|Әзербайжан флагы}} 1918 йылдың 9 ноябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте тәү тапҡыр өс төҫлө дәүләт флагы тураһында ҡарар ҡабул итә. ӘДР-ҙың ҡолауынан һәм совет власының килеүенән һуң, 1920 йылдың 28 апрелендә был флаг кире ҡағыла. 1990 йылдың 17 ноябрендә өс төҫлө флаг Юғары Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Мәжлесе ҡарары менән кире ҡайтарыла һәм дәүләт флагы булып таныла. Шул уҡ ултырышында [[Юғары Мәжлес]] Әзербайжан ССР-ның Юғары Советына өс төҫлө флагтың Әзербайжандың дәүләт символы итеп ҡабул итеү тураһында мөрәжәғәт итә. 1991 йылдың 5 февралендә Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы Нахичеван Республикаһы Юғары Мәжлесенең үтенесен ҡарай һәм өс төҫлө флагты Әзербайжандың дәүләт флагы тип таныуы тураһында ҡарар сығара. [[Флаг]] өс төҫлө яҫылыҡ ([[:ru:Триколор|триколор]]). Һыҙаттар (күк, йәшел, ҡыҙыл төҫлө) горизонталь буйынса урынлашҡан. Флагтың уртаһында ҡыҙыл һыҙатта һигеҙ ҡырлы йондоҙ һәм ярымай төшөрөлгән. Ике һүрәт тә аҡ төҫтә. Әзербайжан Конституцияһына ярашлы, күк төҫ төрки халыҡтарҙың ғәҙәткә ингән төҫө, төркилекте символлаштыра, ҡыҙыл — үҫеште, йәшел — [[ислам]] төҫө. Ярымай ислам диненә ҡарағанлыҡты күрһәтә, һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә. === Дәүләт гимны === {{төп мәҡәлә|Әзербайжан гимны}} {{Listen | НАЗВАНИЕ_ФАЙЛА = National Anthem of the Republic of Azerbaijan instrumental.ogg | НАЗВАНИЕ = Әзербайжан гимны }} '''Әзербайжан [[гимн]]ы''' «Әзербайжан маршы!» тип атала ([[Әзербайжан теле|әзерб]]. «Azərbaycan Marşı!» («Азәрбајҹан Маршы»)). Гимн көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков яҙған, һүҙҙәрен шағир [[:ru:Ахмед Джавад|Әхмәд Джавад]] ([[:ru:Азербайджанский язык|әзерб.]] [[:az:Əhməd Cavad|Əhməd Cavad]]) 1918 йылда яҙған. Ул советҡа тиклемге осорҙа Әзербайжандың рәсми гимны булған. Гимн рәсми рәүештә (1918 рәсмиләштереп, 1920 кире алыуҙан һуң) 1991 йылда, Әзербайжан үҙаллылығын яулағас, ҡайтарыла. === Дәүләт гербы === {{төп мәҡәлә|Әзербайжан гербы}} Герб уртаһында ут «Уттар Илен» һынландыра. Гербтағы төҫтәр Әзербайжан дәүләт флагы төҫтәрендә. Һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә. Аҫта бойҙай башаҡтарынан һәм имән ботаҡтарынан бәйләм. Ул байлыҡ, уңыш билдәһе. Имән ботағы илдең бороңғолоғон күрһәтә. === Файҙалы ҡаҙылмалар === Әзербайжан ер ҡуйынында ҡиммәтле файҙалы ҡаҙылмалар бар: нефть, тәбиғи газ, [[:ru:Алунит|алунит]], баҡыр мәғдәне, алтын, молибден, һ.б. Республикала шулай уҡ биҙәкләү эштәре өсөн сеймал бар: мрамор, [[:ru:Каолин|каолин]], [[:ru:Туф|туф]], [[доломит]]. Каспий тәбиғи сығанаҡтары менән нефть сығарыу, балыҡ сәнәғәте, диңгеҙ транспорты, суднолар ремонтлау кеүек халыҡ сәнәғәте тармаҡтары бәйле. == Тарих == * 1993—2003 йылдарҙа Президент вазифаһын [[Гейдар Алиев]] башҡарҙы. * 2003 йылдан Әзербайжан Йөмһүриәте Президенты — Илһам Гейдар улы Әлиев. === Хәҙерге Әзербайжан === Хәҙерге Әзербайжан [[Советтар Союзы|СССР-ҙың]] тарҡалыуынан һуң барлыҡҡа килгән (1991). Беренсе президенты [[:ru:Аяз Муталибов|Аяз Муталибов]]. 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжандың Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт үҙаллылығын ҡайтарыу тураһында» декларацияһын ҡабул итә, 18 октябрҙә «Әзербайжан Республикаһының дәүләт иреклеге тураһында» конституцион акты ҡабул ителә, ул Әзербайжандың дәүләт, сәйәсәт, иҡтисад ҡоролошон һүрәтләндерә. 1992 йылдың июнендә уны Абульфаз Эльчибей алмаштыра. Ваҡытлыса Әзербайжан президенты вазифаһын [[:ru:Мамедов, Ягуб Кавадович|Ягуб Мамедов]] (1992), [[:ru:Гамбар, Иса Юнис оглы|Иса Гамбар]] (1993) башҡаралар. Уңышһыҙлыҡтар һәм хөкүмәт белдекһеҙлеге хакимиәт кризисына килтерә, 1993 йылдың 4 июнендә Гәнжәлә полковник Сурет Гусейнов фетнәһе ҡалҡа. Граждандар һуғышынан һаҡланыу өсөн, Эльчибей Баҡыға Нахчиванда йәшәгән [[Гейдар Алиев]]ты саҡыра. == Сәйәси ҡоролош == === Әзербайжан Президенты === Дәүләт башлығы — [[:ru:Президент Азербайджана|президент]]. Әзербайжан — президент республикаһы. Президент халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләй. === Эске сәйәсәт === Юғары законодар сығарыу органы — бер палаталы Милли Мәжлес ([[:ru:Азербайджанский язык|әзерб.]] Milli Məclis) (125 депутат), бер мандатлы округтар буйынса халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана. == Хакимиәтлек ҡоролошо == <!-- Тәржемә өсөн {| class="toccolours" style="margin:0 auto; background:none;" | style="padding-right:1em;" | <ol> <li>[[Апшерон районы]]</li> <li>[[Ағдам районы]]</li> <li>[[Ағдаш районы]] </li> <li>[[Aғсабәди районы]]</li> <li>[[Aғстафа районы]]</li> <li>[[Aғһыу районы]] </li> <li>[[Aстара районы]]</li> <li>[[Бабәк районы]]* </li> <li>[[Балакән районы]]</li> <li>[[Бәрдә районы]] </li> <li>[[Бейләған районы]]</li> <li>[[Биләсувар районы]] </li> <li>[[Йәбрәил районы]] </li> <li>[[Йәлилабад районы]] </li> <li>[[Йулфа районы]]*</li> <li>[[Дашҡәсә районы]]</li> <li>[[Фүзули районы]] </li> <li>[[Gədəbəy районы]]</li> <li>[[Goranboy районы]]</li> <li>[[Göyçay районы]] </li> <li>[[Göygöl районы]]</li> <li>[[Hacıqabul районы]]</li> <li>[[Xaçmaz районы]]</li> <li>[[Xızı районы]]</li> <li>[[Xocalı районы]] </li> <li>[[Xocavənd районы]] </li> <li>[[İmişli районы]] </li> <li>[[İsmayıllı районы]] </li> <li>[[Kəlbəcər районы]] </li> <li> [[Kəngərli районы]]*</li> <li>''([[Qıvraq |Qıvraq qəsəbəsi]])''**</li> <li>[[Kürdəmir районы]]</li> <li>[[Qəbələ районы]]</li> <li>[[Qax районы]]</li> <li>[[Qazax районы]] </li> <li></li> </ol> | style="background:#FFF; padding:0 1em;" class="toccolours"|'''Rayonlar:'''<br>{{Azərbaycan rayon/adm|Şəkil=Azerbaijan, administrative divisions - de - colored.svg|Miqyas=center{{!}}650px|Alt=Azerbaijan, administrative divisions - de - colored.svg}}<br>'''İnzibati mərkəzlər:'''<br>{{Azərbaycanın yaşayış məntəqələri}} <br> '''*''' [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan Muxtar Respublikasının]] şəhər və rayonları '''**''' Qeyd olunmuş rayonlardan başqa bütün rayon mərkəzləri eyni adlı şəhərlərdir | <ol start="34"> <li>[[Qobustan районы]] </li> <li>[[Quba районы]] </li> <li>[[Qubadlı районы]]</li> <li>[[Qusar районы]]</li> <li>[[Laçın районы]]</li> <li>[[Lənkəran районы]] </li> <li>[[Lerik районы]]</li> <li>[[Masallı районы]]</li> <li>[[Neftçala районы]] </li> <li>[[Oğuz районы]]</li> <li>[[Ordubad районы]]*</li> <li>[[Saatlı районы]] </li> <li>[[Sabirabad районы]]</li> <li>[[Sədərək районы]]*</li> <li>[[Salyan районы]]</li> <li>[[Samux районы]]</li> <li>[[Şabran районы]]</li> <li>[[Şahbuz районы]]*</li> <li>[[Şəki районы]] </li> <li>[[Şamaxı районы]]</li> <li>[[Şəmkir районы]] </li> <li>[[Şərur районы]]*</li> <li>[[Şuşa районы]] </li> <li>[[Siyəzən районы]] </li> <li>[[Tərtər районы]] </li> <li>[[Tovuz районы]]</li> <li>[[Ucar районы]] </li> <li>[[Yardımlı районы]]</li> <li>[[Yevlax районы]]</li> <li>[[Zəngilan районы]]</li> <li>[[Zaqatala районы]]</li> <li>[[Zərdab районы]]</li> </ol> |} --> <!-- тәржемә өсөн [[Azərbaycan Respublikası]]nın ərazisi — 86,6 min km² (11,5 % meşələr, 1,6 % su hövzələri, 50,0 % becərilən torpaqlar, o cümlədən 27,0 % otlaqlar, 36,9 % sair torpaqlar) təşkil edir. Ölkə 39° 24', 41° 54' şimal en dairələri arasında və 44° 46', 50° 45' şərq uzunluğunda, paytaxt [[Bakı]] 40° paralel üzərində yerləşir. Sərhədlərinin ümumi uzunluğu 3489 kilometrdir. Bunun 825 kilometri su sərhəddidir. Cənubdan [[İran]]-la 765 km, [[Türkiyə]] ilə 13 km (bəzi məlumatlarda 13 və ya 11 km.), şimaldan [[Rusiya]] ilə 391 km, şimali-qərbdən [[Gürcüstan]] ilə 471 km, qərbdən [[Ermənistan]] ilə 1027 km həmsərhəddir. Sahil xəttinin uzunluğu — 713 km, [[Bakı]]dan şimal qütbünə qədər olan məsafə 5550 km, [[ekvator]]a qədər olan məsafə isə 4440 km-dir. Azərbaycan Respublikası [[Cənubi Qafqaz]]ın şərq hissəsində, [[Xəzər dənizi]]nin qərbi sahilində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən ən ucqar nöqtə [[Bazardüzü]] (4466 m.), ən aşağı nöqtə isə (-28 m.) [[Neftçala]] районы ərazisindədir. Orta yüksəklik 657 m-dir. --> == Халҡы == === Һаны, йәшәгән урындары, йәш һәм гендер структураһы === [[Файл:Bevölkerungspyramide Aserbaidschan 2016.png|thumb|right|Әзербайжан халҡының йәш-енес пирамидаһы]] Әзербайжандың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2009) Әзербайжанда йәшәгән халыҡ 8&nbsp;922&nbsp;447 кеше булған<ref name="Azer2009">[https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls Censuses of Republic of Azerbaijan 1979, 1989, 1999, 2009] Azstat.org — The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan</ref>, ә үҫеш темпына ҡарап иҫәпләүҙәр 2010 йылда халыҡ һаны 9 млн тәшкил итә тип билдәләй<ref name="Нас стало 9 миллионов">[http://www.vesti.az/news.php?id=28994 Нас стало 9 миллионов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812070213/http://www.vesti.az/news.php?id=28994 |date=2011-08-12 }}</ref><ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html CIA — The World Factbook — Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527221011/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2020-05-27 }}</ref>. 2019 йылдың 1 ғинуарына Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты халыҡ һанын 9 981 457 кеше тип баһалай<ref>{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/145205|title=Госкомстат назвал һаны населения Әзербайжана|publisher=haqqin.az|accessdate=2019-02-19}}</ref>. [[Ҡала халҡы]] дөйөм йәниҫәптең 52,8 % , ә ауылдыҡылар — 47,2 % тәшил иткән. Ир-ат дөйөм йәниҫәптең 49,9 % , ҡатын-ҡыҙ — 50,1 % булған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4131|title=Azərbaycanda demoqrafik vəziyyət|author=Anar Samadov|website=|date=|publisher=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi|lang=az|accessdate=2019-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219130340/https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4131 |date=2019-02-19 }}</ref>. Халыҡтың гендер составы тигеҙ тиерлек, 1000 ир-атҡа 1039 ҡатын-ҡыҙ тура килә<ref name="autogenerated3">[http://news.day.az/society/246933.html Фобии, порождённые жизнью в мегаполисе, или О страхах жителей Баку: Общество, 8 января 2011]</ref>. Статистика комитеты мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2019 йылдың 1 ғинуарына халыҡтың тығыҙлығы 115 кеше/км² тәшкил иткән. 2019 йылдың 6 апреленә Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса илдең 10 миллионсы кешеһе донъяға килгән<ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4181|title=Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi və Dövlət Statistika Komitəsinin birgə məlumatı|author=Anar Samadov (www.anarsamadov.net)|publisher=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi|lang=az|accessdate=2019-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815160055/https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4181 |date=2020-08-15 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/zdravookhranenie/v-azerbajdzhane-rodilsya-10-millionnyj-zhitel/|title=В Азербайджане родился 10-миллионный житель|publisher=Информационное Агентство Репорт|lang=ru|accessdate=2019-04-06}}</ref>. === Милли составы === {| class="wikitable" |+Әзербайжан халҡының этник составы <br>(йәниҫәптең рәсми мәғлүмәттәре буйынса<ref name=autogenerated4>[https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls Переписи населения Азербайджана 1926, 1936, 1979, 1989, 1999, 2009 годов]</ref>) |- bgcolor="#CCCCCC" ! rowspan=2 |Этнос||colspan=2 |1926||colspan=2 |1939||colspan=2 |1979||colspan=2 |1989||colspan=2 |1999||colspan=2 |2009 |- ! {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola">Рассчитана до сотых долей процента по абсолютным данным численности отдельных этносов и населения Әзербайжана в целом, приведённым в источнике (в котором доли приведены с округлением до десятых долей процента).</ref><br> (%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br>(%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br> (%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br> (%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br> (%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br> (%)}} |- | [[Әзербайжандар]]||1 425 385||65,1 ||1 856 418||60,8 ||4 708 800||78,13 || 5 805 000||82,68 ||7 205 500||90,60||8 172 809 || 91,60 |- | [[лезгиндар]]||37 251||1,7||111 603<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html Азербайджанская ССР (1939 г.)]</ref>||3,7||158 100||2,62 ||171 400||2,44 ||178 000 ||2,24||180 300 || 2,02 |- | [[әрмәндәр]]||310 310||19,8||255 225||8,4||475 500||7,89 ||390 500||5,56 ||120 700<ref>Официальная оценка Государственного статистического комитета Азербайджанской Республики, учитывающая армян в районах Азербайджана, которые контролируются непризнанной [[НКР|Нагорно-Карабахской Республикой]]. Без районов, подконтрольных [[НКР]] — около 651 армян. По данным [[НКР]] (перепись 2005), на территории Азербайджана, которая контролируется [[НКР]], проживало 137 380 армян ([http://pop-stat.mashke.org/nkr-ethnic2005.htm см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722183744/http://pop-stat.mashke.org/nkr-ethnic2005.htm |date=2020-07-22 }}, [http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf см.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003111153/http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf |date=2008-10-03 }}).</ref><ref name="ЭтАзРн1999">[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Национальный состав населения Азербайджана по районам по переписи 1999 года, включая оценочные данные по территории, подконтрольной НКР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}</ref> ||1,52||120 306<ref>Официальная оценка Государственного статистического комитета Азербайджанаской Республики, учитывающая армян в районах Азербайджана, которые контролируются непризнанной [[НКР|Нагорно-Карабахской Республикой]]. По данным [[НКР]] (перепись 2005), на территории Азербайджана, которая контролируется [[НКР]], проживало 137 380 армян ([http://pop-stat.mashke.org/nkr-ethnic2005.htm см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722183744/http://pop-stat.mashke.org/nkr-ethnic2005.htm |date=2020-07-22 }}, [http://pop-stat.mashke.org/nkr-ethnic2005.htm см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722183744/http://pop-stat.mashke.org/nkr-ethnic2005.htm |date=2020-07-22 }}, [http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf см.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003111153/http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf |date=2008-10-03 }}).</ref> || 1,35 |- | [[урыҫтар]]||238 155||10,9||548 351||18,0||475 300||7,89 ||392 300||5,59 || 141 700 ||1,78||119 307 ||1,34 |- | [[талыштар]]||77 323||3,5||87 504||2,9||…<ref name="Tal">Перепись населения 1979 года учитывала талышей в составе этнических азербайджанцев</ref>||…<ref name="Tal"/> ||21 200||0,30 ||76 800||0,97||111 996 || 1,26 |- | [[аварҙар]]||19 104||0,9 ||15 740||0,5 ||36 000||0,60 ||44 100||0,63 || 50 900 ||0,64 ||49 838 ||0,56 |- | [[төрөктәр]]||…||…||…||…||7 900||0,13 ||17 700||0,25 ||43 400||0,55 ||37 975 ||0,43 |- | [[татарҙар]]||…||… ||…||…||31 400||0,52 ||28 600||0,41 ||30 000||0,38 ||25 911 ||0,29 |- | [[таттар]]||28 442||1,3 ||…||…||8 800||0,15 ||10 200||0,15 ||10 900||0,14 ||25 218 ||0,28 |- | [[украиндар]]||…||… ||…||…||26 400||0,44 ||32 300||0,46 ||29 000||0,36 ||21 509 || 0,24 |- | [[цахурҙар]]||15 552||0,7||6 460||0,2||8 500||0,14 ||13 300||0,19 || 15 900 || 0,20 ||12 289 ||0,14 |- | [[грузиндар]]||9 495||0,4 ||10 171||0,3 ||11 400||0,19 ||14 200||0,20 ||14 900 ||0,19 ||9 912 || 0,11 |- | [[йәһүдтәр]]||10 270||0,5||41 217||1,3||35 500||0,59 ||30 800||0,44 ||8 900 ||0,11||9 084 ||0,10 |- | [[курдтар]]||41 132||0,09||…||…||…||…||12 200||0,17 ||13 100||0,16||6 065 || 0,07 |- | [[крыздар]]||…||…||…||… ||…||… ||…||… ||…||…||4 400 ||0,05 |- | [[удиндар]]||2 441||0,1||…||…||5 800||0,10 ||6 100||0,09 ||4 100||0,05||3 821 ||0,04 |- | [[хиналугтар]]||…||…||…||…||…||… ||…||… ||…||…||2 200 ||0,02 |- | башҡалар||…||…||…||…||31 400||0,52 ||31 300||0,45 ||9 600||0,12||9 500 ||0,11 |- | '''ЙӘМҒЕҺЕ'''||'''2 189 271'''||'''100,00'''||'''3 054 313'''||'''100,00'''||'''5 864 334'''||'''100,00''' ||'''7 021 200'''||'''100,00''' ||'''7 953 400'''||'''100,00'''||'''8 922 447'''||'''100,00''' |} === Теле=== [[Файл:Ana Dili.JPG|Right|thumb|right|250px| [[Нахичевань]] ҡалаһында туған телгә һәйкәл.]] Илдең [[рәсми тел]]е — [[әзербайжан теле]] (төрки телдәр төркөмө). Уғыҙ төркөмсәһенә ҡарай, ләкин ҡыпсаҡ телдәре һыҙаттары ла хас. Әзербайжанда әзербайжана теле дәүләт теле булып тора. Президент [[Гейдар Алиев]] 2001 йылдың 9 авгусындағы указы менән Әзербайжан теле һәм алфавиты көнө билдәләнә <ref>{{cite news | title=Сегодня — День Азербайджанского алфавита и языка |publisher=Информационное Агентство "The First News"| url=http://1news.az/society/20090801093608648.html| date=1 августа 2009}}</ref>. === Дини состав === Мосолман динле әзербайжандарҙың күпселеге - [[шиғыйҙар]], әммә сөнни мосолмандар ҙа бар (илдең төньяҡ өлөшөндә башлыса лезгиндар, цахурҙар, рутулдар), [[христианлыҡ|правослауҙар]] (рустар, грузиндар, украиндар) һәм йәһүдиҙәр (йәһүдтәр). Төрлө йүнәлешле протестанттар бар<ref>[http://www.azstat.org/indexen.php Государственное Статистическое Управление Әзербайжана]</ref>. Ғәмәлдәге Әзербайжан Республикаһы Конституцияһына ярашлы, Әзербайжан донъяуи дәүләт булып тора. Әзербайжан Республикаһында дин дәүләттән айырылған, ул илдә йәшәгән төрлө этник төркөмдәрҙең төрлө дине, инаныстары менән билдәләнә. [[Файл:Shamakhi Juma Mosque.jpg|мини|слева|x170px|Шемахалағы Йома мәсете, [[Кавказ]]дың иң боронғо мәсеттәренең береһе (743 йылда асылған)]] [[Ислам]] Әзербайжанда төп дин; халҡының 99,2 % мосолман<ref name="Pew Research">{{cite web|url=http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf|title=MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION. A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|publisher=Pew Research Center|date=October 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xxgRkv?url=http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519092435/http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |date=2011-05-19 }}</ref>. Уларҙың күпселеге (яҡынса 85%) [[шиғыйҙар]] ([[мәҙһәб|жафари мәҙһәб]]), әҙерәк өлөшө (15%) — [[сөнниҙәр]]<ref>http://www.scwra.gov.az/az/view/news/522/allahshukur-pashazade-azerbaycanda-mezhebler-arasinda-fikirayriligindan-istifade-etmek-isteyen-dushmenler-choxdur {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126010035/http://www.scwra.gov.az/az/view/news/522/allahshukur-pashazade-azerbaycanda-mezhebler-arasinda-fikirayriligindan-istifade-etmek-isteyen-dushmenler-choxdur |date=2018-11-26 }} "Şeyxülislam qeyd edib ki, Azərbaycanda 35 faiz sünni, 65 faiz isə şiə məzhəbinə mənsub..."</ref><ref>{{cite web|url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|title=Religion|date=|publisher=Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan — Presidential Library|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xyRI4u?url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|archivedate=2011-08-21}} Религия. Управление делами Президента Әзербайжанской Республики — Президентская библиотека</ref> (башлыса [[хәнәфи мәҙһәб]]). Әзербайжанда синагогалар бар, йәһүди йәмәғәттәр - бик йоғонтола ойошмалар<ref>[http://ejwiki.org/wiki/История_еврейских_общин_в_Азербайджане_в_XI—XV_вв. История еврейских общин в Азербайджане в XI—XV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229205002/http://ejwiki.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD_%D0%B2_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B5_%D0%B2_XI%E2%80%94XV_%D0%B2%D0%B2. |date=2017-12-29 }}</ref>. Красная Слобода ҡасабаһы (Губин районы) советтан һуңғы төбәктәрҙә йәһүдтәрҙең берҙән-бер тупланып йәшәгән урыны. Республикала правослау динлеләр аҙ, әлеге ваҡытта был илдә 6 правослау ҡорам эшләй, шуларҙың өсәүһе Баҡыла. Хәҙерге Әзербайжан территорияһында католиклыҡ XIV быуат башында тарала башлаған. XVII быуат башында католиклыҡҡа ылыҡтырылған 19 мең әрмән ун ауылда һәм Нахичевандең өс ҡалаһында йәшәгән<ref>Willem Floor, Edmund Herzig. Iran and the World in the Safavid Age. Iran Heritage Foundation, I.B.Tauris, 2012, p. 374<blockquote>By the beginning of the seventeenth century, there were 19,000 converted Catholic Armenians living in three towns and 12 villages in the Nakhichevan, Ernjak and Jahuk regions.</blockquote></ref> 2002 йылдың майында Әзербайжандың католик сиркәүендә иҫтәлекле ваҡиға була — Баҡыға рәсми визит менән Рим папаһы Иоанн Павел II килә<ref>{{cite web|author=Усния Бабаева.|date=16 мая 2002 года|url=http://www.ng.ru/cis/2002-05-16/6_papa.html|title=Иоанн Павел II побывает в Азербайджане|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xz38zC?url=http://www.ng.ru/cis/2002-05-16/6_papa.html|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>[http://palm.newsru.com/religy/22may2002/baku_meeting.html Новости NEWSru.com:: Иоанн Павел II и Гейдар Алиев обменялись приветствиями в Баку]</ref><ref>[http://www.religio.ru/arch/23May2002/news/3779.html Новости мира религий. Общество и религия. СМИ и литература о вере и конфессиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509174526/http://www.religio.ru/arch/23May2002/news/3779.html |date=2019-05-09 }}</ref><ref>{{cite web|author=Ирина Заявьялова.|date=27 мая 2002|url=http://www.expert.ru/printissues/expert/2002/20/20ex-novost54/|title=Папа легко нашёл с|publisher=[[Эксперт (журнал)|Журнал Эксперт]]|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616y1ubPP?url=http://expert.ru/expert/2002/20/20ex-novost54_37619/|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026162253/http://expert.ru/expert/2002/20/20ex-novost54_37619/ |date=2013-10-26 }}</ref>. Әлеге ваҡытта Баҡыла Әзербайжандың берҙән-бер католик сиркәүе урынлашҡан (Церковь Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии). Тәүге протестанттар Әзербайжанда XIX быуат башында күренгән — былар лютеранлыҡ инанысындағы немец колонистары була. Әлеге мәлдә Әзербайжанда 20 мең тирәһе протестант йәшәй<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530071605/http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php |date=2013-05-30 }}</ref>. Иң эре конфессия булып баптистар тора(3 мең ағза<ref name="bwa">{{cite web|url=http://www.bwanet.org/about-us2/statistics|title=Statistics|author=|date=2013|work=|publisher=Baptist World Alliance|accessdate=2014-03-15|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627073219/http://www.bwanet.org/about-us2/statistics|archivedate=2012-06-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627073219/http://www.bwanet.org/about-us2/statistics |date=2012-06-27 }}</ref>) һәм пятидесятниктар (4,4 мең динле<ref name="Mandryk">{{книга |автор= Jason Mandryk |часть= Azerbaijan |ссылка часть= |заглавие= Operation World: The Definitive Prayer Guide to Every Nation |ссылка=|ответственный=|место= |издательство=InterVarsity Press |год= 2010 |volume= |pages= |columns= |allpages=978 |серия= Operation World Set|isbn=0-8308-5724-9 |тираж=|ref=}}</ref>). Илдә шулай уҡ адвентистар, лютерандар, инжил христиандары, Яңы апостол сиркәүе адепттары һәм башҡалар йәшәй. === Флора === {{Главная|Әзербайжан флораһы}} Республика биләмәһенә бай үҫемлектәр донъяһы хас. Ҙур булмаған билмәлә бөтә донъяла таралған үҫемлектәрҙең бик күп төрөн табырға була. Мәҫәлән: парротия (дамир агач), иберия имән, каштан япраҡлы имән, хөрмә, [[самшит]] һәм дардар (граб), [[саған]], [[ҡарағай]], [[тал]], өрөксәтләүек ағасы, япон софораһы, аҡ һәм алһыу олеандр, жасмин ҡыуаҡтары, ә Ленкоранда альбиция — ҡуҙаҡлылар төрөнә ҡараған декоратив үҫемлекте үҫтерәләр. Әзербайжандағы юғары үҫемлектәрҙең 450 төрө 125 рәткә бүленгән. Кавказда үҫкән бөтә үләндәрҙең һәм үҫемлектәрҙең күбеһе Әзербайжан биләмәләрендә үҫә. Башҡа ерҙәрҙә һәм Кавказда үҫкән үҫемлектәрҙән башҡа тик Әзербайжанда ғына осрай торған үҫемлектәр ҙә бар, Әзербайжан райондарына ғына хас 240 эндемик төр үҫә<ref name="ВИР">{{книга |заглавие = ТРУДЫ ПО ПРИКЛАДНОЙ БОТАНИКЕ, ГЕНЕТИКЕ И СЕЛЕКЦИИ, том 172 |ссылка = http://vir.nw.ru/books/trud_172.pdf |ответственный = канд. биол. наук Е.И. Гаевская |место = Санкт-Петербург |издательство = ВСЕРОССИЙСКИЙ НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ ИНСТИТУТ РАСТЕНИЕВОДСТВА имени Н.И. ВАВИЛОВА (ВИР) |год= 2013|страницы= 149}}</ref>. === Фауна === {{Главная|Әзербайжан фаунаһы}} [[Файл:Pandion haliaetus Azerbaijan.jpg|right|270px|thumb|[[Ҡәлмәргән]] Әзербайжанда]] Әзербайжан бер нисә зоогеографик бүлкәт осрашҡан урынында ята. Ил биләмәһендә күрше Иран, [[Урта Азия]], Урта диңгеҙ буйында йәшәүсе ҡайһы бер йәнлектәр бар. Тәбиғәт шарттары төрлө булыу сәбәпле Әзербайжан Республикаһында 12 мең төр йәнлек бар, шул иҫәптән 623 умыртҡалылыр төрө ( 90 артыҡ һөтимәрҙәр, 350 [[ҡоштар]], 40 төрҙән артыҡ һөйрәлеүселәр, 80 артыҡ [[балыҡтар]], ҡалғандары — түңәрәк ауыҙлылылар һәм [[ер-һыу хайуандары]])<ref name="ksam.org"/>. Тигеҙлектәрҙә [[һөйрәлеүселәр]], [[ҡуян]], [[бүре]], [[төлкө]], йәйран. Кура һәм [[Аракс]] йылғалары буйындаҡырағай [[ҡабан]] сусҡаһы, [[ҡоралай]], [[бурһыҡ]], [[сүл бүреһе]] йәшәй. Тауҙарҙа [[болан]], Дағстан туры , тау кәзәһе, безоар кәзәһе, [[ҡоралай]], [[айыу]], [[һеләүһен]], урман бесәйе, дикобраз, муфлон һәм леопард төйәкләй. Ситтән алып ҡайтылған ала-сыбар болан, сайгак, енот кеүек эт, енот-полоскун, нутрия, скунс та бында эйәләшәкән. Әзербайжанда ҡоштар: [[ҡырғауыл]] (фазана), [[ағуна]], [[ҡор]] һәм башҡалар . Бында ҡышҡылыҡҡа төрлө ҡоштар килә ([[өйрәк]], [[ҡаҙ]], [[аҡҡош]], [[селән]], [[берғаҙан]], [[фламинго]], бакландар һәм башҡалар). Әзербайжандың Ҡыҙыл китабына 108 төр хайуан ингән, шул иҫәптән 14 төр [[һөтимәрҙәр]], 36 төр [[ҡоштар]], 13 төр ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр, 5 төр [[балыҡ]] һәм 40 төр [[бөжәк]]тәр<ref name="ksam.org"/>. === Экологик хәл === [[Файл:2011-06-14 13-55-11 Azerbaijan.jpg|thumb|left|250px|Антропогенный пейзаж на Апшеронском полуострове]] Апшерон ярымутрауы һауа, һыу һәм тупраҡ бысраныу һөҙөмтәһендә, ер шарының экологик яҡтан иң насар райондарның береһе тип һанала. Тупраҡ һәм грунт һыуҙары бысраныу мамыҡ үҫтергәндә ДДТ һәм ағыулы дефолиантларҙы ҡулланыу менән бәйле. Һауаның бысраныуы Сумгаит, Баҡы һәм башҡа ҡалаларҙың сәнәғәте ҡалдыҡтарына бәйле. Нефть сығару һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте диңгеҙҙе бысратыуҙың етди сығанағы булып тора. Илдең бай флора һәм фаунаһына кеше бик ныҡ көслө йоғонто яһай. Урмандар киҫелә һәм уларҙа мал-тыуар көтөлә. Урмандарҙы киҫеп ауыл хужалығы ерҙәренең майҙанын арттыралар. Әзербайжанда тәбиғәтте һаҡлау буйынса саралар күрелә. Тәбиғи урмандарҙың ҡайһы бер өлөшөн, реликт үҫемлектәр һәм һирәк осрай торған хайуандарҙы һаҡлау өсөн 9 милли парк, 11 ҡурсаулыҡ һәм 24 заказник булдырылған<ref>[http://eco.gov.az/az/804-milli-parklar Список национальных парков на сайте Министерства экологии Азербайджана]</ref><ref>[http://eco.gov.az/az/79-biomuxteliflik Список заповедников на сайте Министерства экологии Азербайджана]</ref><ref>[http://eco.gov.az/az/80-biomuxteliflik Список заказников на сайте Министерства экологии Азербайджана]</ref>. Боландың ике төрө (благородный һәм ала-сыбар болан), ҡыр кәзәһе, [[йәйран]], безоар кәзәһе, муфлон, [[ҡоралай]], [[сайгаҡ]] айырыуса һаҡлана торған төрҙәргә инә. ==== Экологические проблемы ==== Кеше эшмәкәрлегенең үҫеше һуңғы йөҙ йыл эсендә тәбиғәт байлыҡтарын артыҡ файҙаланыуға килтерҙе <ref>[http://www.mct.gov.az/?/ru/nature/2591/86 Министерство Культуры Азербайджанской Республики]</ref>. Әзербаййжан Республикаһының экологик проблемалары бөтә үҫешкән илдәрҙеке менән бер төрлө. 2009 йылдан илдә Әзербайжандың альтернатив һәм яңыртылыусы энергия сығанаҡтары буйынса дәүләт агентлығы эшләй. === Айырым һаҡланған биләмәләр === ; Тәбиғәт ҡомартҡылары {{Главная|Әзербайжандың тәбиғәт ҡомартҡылары}} Әзербайжан субтропик зонаға инә, был зонала осраған 11 [[климат]] төрөнөң 9 Әзербайжанда осрай. Әзербайжанда шулай уҡ 800 яҡын батҡаҡ вулканы бар,улар һаны буйынса Әзербайжан донъяла беренсе урында тора. ; Азербайджан ҡурсаулыҡтары {{Главная|Әзербайжан ҡурсауыҡтары исемлеге}} [[Ҡурсаулыҡтар]]-фәнни-тикшеренеү идара статусына эйә биләмәләр, улар тәбиғи хәлдә был зонаға хас һәм һирәк тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, тәбиғәт процестарын һәм ваҡиғаларын өйрәнеү маҡсатынан ойошторолған. Иң ҙур ҡурсаулыҡтар: Ҡыҙылағас, Заҡатала, Ширван ҡурсаулыҡтары һәм башҡалар. ; Милли парктар {{Главная|Әзербайжан милли парктары исемлеге}} Милли парктар — тәбиғәтте һаҡлау статусына эйә булған һәм тәбиғәтте һаҡлау өсөн файҙаланыла торған фәнни-тикшеренеү идараларының территорияларында махсус экологик, тарихи, эстетик һәм башҡа әһәмиәтле тәбиғи комплекстар урынлашҡан биләмәләр. == Административ бүленеше == [[Файл:Azerbaijan districts azeri.png|thumb|right|250px|Районы Азербайджана]] {{Главная|Әзербайжандың административ-территориаль бүленеше}} Әзербайжан биләмәһе 66 районға бүленгән, унда 11 республика ҡарамағындағы ҡала һәм 1 автономиялы республика — Нахичеван Автономлы Республикаһы бар. Бынан тыш, халыҡ-ара хоҡуҡ нормаларына ярашлы Таулы Ҡарабах Республикаһы— Әзербайжан Республикаһының бер өлөшө булып ҡала. <gallery widths="220px" heights="150px" class="center"> Файл:1 avqust 2010 (6).jpg|Ширван милли паркында һыу-һаҙлыҡлы урын Файл:Khinaliqmountain.JPG| Бейек тауҙарҙа урынлашҡан Хыналығ ауылы Файл:Киш(Шеки).jpg|Шәки районындағы Киш ауылы Файл:Geygol.jpg|Гөйгөл күле <gallery mode="packed" heights="170px" style="text-align:center"> Файл:Alexander Nevsky church in Ganja.JPG|Александр Невский сиркәүе (Гәнжә), 1887 йылда төҙөлгән Файл:Armenian church in Baku 2a.jpg|Изге Григорий Просветитель сиркәүе (Баҡы) Файл:Church in Baku.jpg|Мәрйәм Инә сиркәүе (Баҡы). Католиктар храмы Файл:Sinagogue of Mountain Jews in Baku.JPG| Ашкеназ йәһүдтәренең синагогаһы (Баҡы) </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Әзербайжанда һаулыҡ һаҡлау]] * [[Әзербайжанда йәһүдтәр]] * [[Әзербайжан ханлыҡтары]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} {{Библиоинформация}} {{Navboxes (beta) |navbar = plain |state = collapsed |title = Әзербайжан |titlestyle = background:{{цвет|Әзербайжан}} |list = {{Европа илдәре}} {{Азия илдәре}} {{ШОС}} {{ТӨРКСОЙ}} {{БДБ}} {{Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы}} {{ОИК}} }} [[Категория:Әзербайжан| ]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]] [[Категория:Төрки илдәр]] gikrg8nh6rb10a7tb88r7xtofzytxvo Ҡояш системаһы 0 7262 1295188 1287621 2026-05-01T19:23:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295188 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш системаһы''' — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи йыһан есемдәрен берлештергән планеталар системаһы. Ул яҡынса 4,57 млрд йыл элек газ-саң болотон гравитация көсө менән ҡыҫыу юлы формалашҡан. Был система есемдәре массаһының ҙур өлөшө Ҡояшҡа тура килә; ҡалған өлөшө йәйенке эклиптик яңы дискыла ҡулса орбиталары буйлап хәрәкәт иткән сағыштырмаса яңғыҙ һигеҙ [[планета]]ға тура килә. Системаның дөйөм массаһы — 1,0014 ''M''<sub>☉</sub>. Ҡояшҡа яҡын һәм ер төркөмөнә ҡараған эске планеталар — [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}</ref> һәм [[Марс]] — нигеҙҙә, силикаттан һәм [[Металдар|металдан]] тора. Дүрт тышҡы планета ([[Юпитер (планета)|Юпитер]], Сатурн, [[Уран (планета)|Уран]], Нептун) ер төркөмөндәге планеталарҙан ауырыраҡ. Уларҙы газ гиганттары тип атайҙар. Ҡояш системаһында иң ҙур планеталар — Юпитер менән Сатурн — башлыса [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора; бәләкәйерәк газ гиганттары — Уран менән Нептундың составында, водород һәм гелийҙан тыш, атмосфераларында метан һәм һөрөм газы бар<ref name="atmo">{{Cite web|title=The Atmospheres of Uranus and Neptune|last=Lunine|first=Jonathan I.|publisher=Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona|year=1993|format=PDF|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf|accessdate=2008-03-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/610cKG6cV|archivedate=2011-08-17.}}</ref>. Бындай планеталар айырым «боҙ гиганттары» класына бүленә<ref>{{Cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|publisher=Компьюлента|accessdate=2011-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archivedate=2010-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ |date=2010-09-05 }}</ref>. Һигеҙ планетаның алтыһының һәм дүрт кәрлә планетаның тәбиғи юлдаштары бар. Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун саң һәм башҡа киҫәксәләрҙән торған ҡулсалар менән уратып алынған. Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс менән Юпитер араһында составы буйынса ер төркөмө планеталарына оҡшаған астероидтар билбауы урынлашҡан, сөнки ул да силикаттан һәм металдан тора. Астероидтар билбауының иң эре объекттары — кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] һәм Паллада, Веста һәм Гигей астероидтары. Нептун орбитаһы артында [[Һыу|туңған һыу]], аммиак һәм метандан торған транснептун объекттары урынлашҡан, уларҙың иң ҙурҙары — [[Плутон]], Седна, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк һәм Эрида. Ҡояш системаһында кесе есемдәрҙең планета квазиюлдашы, трояндар, ер тирәләй әйләнгән астероид, кентавр, дамоклоидтар, шулай уҡ система буйлап күсеп йөрөгәнк [[комета]]лар, метеороиддар һәм [[Космос саңы|йыһан саңы]] кеүек башҡа төрҙәре бар. Ҡояшлы ел (Ҡояштан сыҡҡан [[плазма]] ағымы) йондоҙ-ара мөхиттә тарҡау дискының ситенә тиклем барып еткән гелиосфера тип аталған ҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. Гипотетик Оорта болото гелиосферанан яҡынса мең тапҡыр алыҫыраҡ араға һуҙылырға мөмкин. Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы|Ҡош Юлы галактикаһы]] составына инә. == Структураһы == [[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|мини|upright=1.5|Ҡояш системаһы есемдәреорбиталары, масштабта (сәғәт уғы буйынса, өҫкө өлөшөнән башлана)]] Ҡояш системаһының үҙәк есеме — [[Ҡояш]] — G2V спектраль кластың төп эҙмә-эҙлекле [[Йондоҙҙар|йондоҙо]], һары кәрлә. Системаның бөтә массаһының иң күп өлөшө (яҡынса 99,866 %) Ҡояшта тупланған, ул үҙенең тартыу көсө менән планеталарҙы һәм Ҡояш системаһына ҡараған башҡа есемдәрҙе үҙ янында тотоп тора<ref name="M Woolfson"><span class="citation">''M. Woolfson.'' The origin and evolution of the solar system <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Astronomy & Geophysics. — 2000. — Vol. 41. — P. 1.12. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1046 %2Fj.1468-4004.2000.00012.x 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x].</span></ref>. Дүрт эре объект — газ гиганттары — ҡалған массаның 99%-ын тәшкил итә (күпселек өлөшө Юпитер менән Сатурнға — яҡынса 90 % — тура килә). Ҡояш тирәләй әйләнгән ҙур есемдәрҙең күбеһе ғәмәлдә эклиптика яҫылығы тип аталған бер үк яҫылыҡта хәрәкәт итә. Шул уҡ ваҡытта кометалар һәм Койпер билбауы объекттары был яҫылыҡҡа ҡарата йыш ҡына ярайһы уҡ ҙур мөйөш менән ауыша<ref name="Harold F. Levison"><span class="citation">''Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli.'' <span lang="en">[https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF) (2003). <small>Дата обращения 23 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Jupiter-Family Comets"><span class="citation">''Harold F. Levison, Martin J Duncan.'' [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 1997. — Vol. 127. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 13—32. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.1996.5637 10.1006/icar.1996.5637].</span></ref>. Бөтә планеталар һәм башҡа есемдәрҙең күбеһе Ҡояш әйләнеше менән бер йүнәлештә әйләнә (Ҡояштың төньяҡ полюсы яғынан ҡарағанда сәғәт телдәренә ҡаршы). [[Галлей кометаһы]] кеүек иҫкәрмәләр ҙә бар. [[Меркурий]] иң ҙур мөйөш тиҙлегенә эйә — ул Ҡояш тирәләй ни бары 88 ер тәүлегендә тулы әйләнеш яһап өлгөрә. Ә Ҡояштан иң алыҫ урынлашҡан [[Нептун]] ерҙә 165 йыл үткәс кенә Ҡояш тирләләй бер әйләнеш яһай. Планеталарҙың ҙур ғына өлөшө үҙ күсәре тирәләй Ҡояш тирәләй әйләнгән яҡҡа әйләнә. Иҫкәрмәләр — [[Сулпан|Венера]] менән [[Уран (планета)|Уран]], өҫтәүенә, Уран ғәмәлдә «ҡырын ятҡан килеш» әйләнә (күсәренең ауышлығы яҡынса 90°). Планеталар әйләнешен күҙ алдына килтереү өсөн махсус прибор — теллурий ҡулланыла. Ҡояш янындағы есемдәрҙең орбиталары Кеплер закондарына таянып тасуирлана. Уларға ярашлы, һәр есем [[эллипс]] буйынса әйләнә, фокустарҙың береһендә Ҡояш тора. Ҡояшҡа яҡыныраҡ торған есемдәрҙең (бәләкәйерәк ''ҙур ярымкүсәрлеләре'') әйләнеү мөйөшө тиҙлеге ҙурыраҡ, шуға күрә әйләнеү осоро ла ҡыҫҡараҡ ([[йыл]]). Эллиптик орбитала есем менән Ҡояш араһы йыл барышында үҙгәреп тора. Орбитаның Ҡояшҡа яҡыныраҡ нөктәһе ''перигелий, ә иң алыҫы —'' ''афелий'' тип атала. Һәр есем үҙенең перигелийында тиҙерәк, ә афелийында әкренерәк хәрәкәт итә. Планеталарҙың орбиталары бер-береһенә яҡын, ләкин күпселек кометалар, астероидтар һәм Койпер билбауы есемдәре ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйлап әйләнә. Ҡояш системаһындағы планеталарҙың күбеһе уға буйһонған системаларға эйә. Күптәре юлдаштар менән уратып алынған, Юлдаштарҙың ҡайһы береһе үлсәмдәре буйынса хатта Меркурийҙы уҙып китә. Ҙур юлдаштарҙың күбеһе синхронлы әйләнә, улар даими рәүештә тик бер яғы менән планетаға боролған була. Дүрт ҙур планетаның — газ гиганттарының ҡулсалары ла бар. === Ҡояш === Түбәндәге бөтә параметрҙар Ерҙәге мәғлүмәттәргә ҡарата күрһәтелә, тығыҙлығынан, Ҡояштан һәм юлдаштарҙан алыҫлыҡтан тыш, [[Астероид]]тар — Ҡояш системаһындағы иң киң таралған кесе есемдәр. == Составы == <imagemap> Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы circle 108 0 20 [[Солнце]] circle 108 53 5 [[Меркурий]] circle 108 85 10 [[Венера]] circle 108 115 10 [[Земля]] circle 108 145 7 [[Марс]] circle 108 262 73 [[Юпитер]] circle 108 417 59 [[Сатурн]] circle 108 531 26 [[Уран (планета)|Уран]] circle 108 599 24 [[Нептун]] </imagemap> * [[Ҡояш]] ** Планета-ара мөхит * Ҡояш системаһының эске өлкәһе ** Ер төркөмө планеталары *** 1. [[Меркурий]] *** 2. [[Сулпан|Венера]] *** 3. [[Ер]] **** [[Ай (юлдаш)|Ай]] *** 4. [[Марс]] **** Марс юлдаштары ([[Фобос]] һәм [[Деймос]]) ** Астероидтар билбауы *** [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] * Ҡояш системаһының тышҡы өлкәһе ** Планета-гиганттар *** 5. [[Юпитер]] **** Юпитер юлдаштары **** Юпитер ҡулсалары *** 6. [[Сатурн (планета)|Сатурн]] **** Сатурн юлдаштары **** Сатурн ҡулсалары *** 7. [[Уран (планета)|Уран]] **** Уран юлдаштарыы **** Уран ҡулсалары *** 8. [[Нептун]] **** Нептун юлдаштары **** Нептун ҡулсалары ** [[Комета]] ** Кентавр ** Транснептун есемдәре *** Койпер билбауы **** [[Плутон]]<ref>До [[24 августа]] [[2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.</ref> ***** Плутон юлдаштары **** Хаумеа<ref>{{Cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en}}</ref> ***** Хаумеа юлдаштары **** Макемаке ***** S/2015 (136472) 1 *** Рассеянный диск **** Эрида ***** Дисномия **** Гуңгуң ***** Шяңлю * Алыҫтағы өлкәләр ** Гелиосфера ** Оорта болото *** Седна Һигеҙ планетаның атамаларын һәм хәрәкәт итеү тәртибен хәтерҙә ҡалдырыуҙы еңелләштереү өсөн төрлө мнемоника алымдары ҡулланыла. === Ҡояш системаһының эксе өлкәһе === [[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини| Венераның Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе]] Ҡояш — Ҡояш системаһы йондоҙо һәм уның төп компоненты. Уның массаһы (332 900 Ер массаһы)<ref name="Sun Facts"><span class="citation"><span lang="en">[https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric Sun: Facts & Figures]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small></span></ref> эсендә барған термойәҙрә реакциялар дауам итһен өсөн етерлек дәрәжәлә ҙур<ref name="Jack B. Zirker"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Jack B. Zirker.'' Journey from the Center of the Sun. — Princeton University Press, 2002. — P. 120—127. — ISBN 9780691057811.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>, был реакциялар барышында [[электромагнит нурланыш]]ы рәүешендә йыһан киңлегенә ғәйәт ҙур күләмдә энергия тарала, электромагнит нурланыштың күбеһе 400—700 нанометрлы оҙон тулҡындарға тура килә<ref name="Visible light"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. The Straight Dome (2003). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙар классификацияһы буйынса Ҡояш — G2 класындағы типик һары кәрлә. Был атама яңылыш фекер тыуҙырыуы ихтимал, сөнки беҙҙең галактикала йондоҙҙар менән сағыштырғанда Ҡояш — ярайһы уҡ ҙур һәм үтә сағыу йондоҙ<ref name="sun"><span class="citation">''Ker Than.'' <span lang="en">[http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Space.com'' (30 January 2006). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙоң класы уның Герцшпрунг — Рассел диаграммаһындағы урыны менән билдәләнә, был диаграмма йондоҙҙоң яҡтылығы менән уның өҫтөндәге температураның бәйлелеген күрһәтә. Ғәҙәттә эҫерәк йондоҙ сағыуыраҡ яҡтылыҡ бирә. Йондоҙҙарҙың күп өлөшө был диаграмманың төп эҙмә-эҙлелегендә урынлашҡан, ә Ҡояш был эҙмә-эҙлелектең уртаһында тора. Ҡояшҡа ҡарағанда сағыуыраҡ һәм эҫерәк йондоҙҙар сағыштырмаса һирәк осрай, ә тоноғораҡ һәм һалҡын йондоҙҙар йыш күҙәтелә, улар Галактикалағы йондоҙҙарҙың 85 процентын тәшкил итә<ref name="Smart"><span class="citation">''Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A.'' <span lang="en">[[bibcode:2001udns.conf..119S|The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Perkins Observatory'' (2001). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ҡояштың төп эҙмә-эҙлектәге урыны уның йәҙрә синтезы өсөн водород запасының бик күп булыуын һәм үҙ эволюцияһының уртаһында тороуын раҫлай. Хәҙерге ваҡытта Ҡояш әкренләп сағыулығын арттыра бара, бөгөнгө көн менән сағыштырғанда иртә үҫеш стадияһында уның сағыулығы бөгөнгөнөң 70 процентын ғына тәшкил иткән<ref name="Early Sun"><span class="citation">''Nir J. Shaviv.'' [http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Journal of Geophysical Research|Journal of Geophysical Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — 2003. — Vol. 108. — P. 1437. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2003JA009997 10.1029/2003JA009997].</span></ref>. Ҡояш — йондоҙ халҡының I типтағы йондоҙо, Ғаләм үҫешенең сағыштырмаса һуңғы баҫҡысында барлыҡҡа килгән һәм шуға ла II типтағы иҫке йондоҙҙар менән сағыштырғанда [[водород]] менән [[гелий]]ҙан ауырыраҡ элементтарының (астрономияла бындай элементтарҙы «металл» тип атау ҡабул ителгән) күп булыуы менән айырылып тора<ref name="Two Groups"><span class="citation">''T. S. van Albada, Norman Baker.'' On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 1973. — Vol. 185. — P. 477—498. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F152434 10.1086/152434].</span></ref>. Водород менән гелийҙан ауырыраҡ элементтар беренсе йондоҙҙарҙың йәҙрәләрендә формалаша, шуға күрә Ғаләм был элементтар менән байытылғанға тиклем йондоҙҙарҙың беренсе быуыны үтергә тейеш булған. Иң иҫке йондоҙҙар составында металл бик аҙ, ә йәшерәктәрендә металл күберәк. Фараз ителеүенсә, Ҡояшта планеталар системаһын барлыҡҡа килтереү өсөн металличность кәрәк булған, сөнки планеталар «металдар» аккрецияһы нигеҙендә формалаша<ref name="Metallicity"><span class="citation">''Charles H. Lineweaver.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Icarus'' (June 2001). <small>Дата обращения 7 февраля 2010.</small></span></ref>. ==== Планета-ара мөхит ==== [[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|слева|мини|300x300пкс|Гелиосфераның ток ҡаламы]] Яҡтылыҡ менән бер рәттән Ҡояш зарядлы киҫәксәләрҙең (плазманы) өҙлөкһөҙ ағымын тарата, ул ҡояш еле тип атала. Был киҫәксәләр ағымы яҡынса сәғәтенә {{S|1,5 млн км}}<ref name="Solar Wind"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml Solar Physics: The Solar Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |date=2015-08-13 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Marshall Space Flight Center''. <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> тиҙлек менән тарала, һөҙөмтәлә ҡояш яны өлкәһе тула һәм Ҡояш эргәһендә планетар атмосфераның аналогы (гелиосфера) барлыҡҡа килә, ул Ҡояштан һәр хәлдә {{S|100 а. е.}} алыҫлыҡта урынлаша<ref name="Voyager"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html Voyager Enters Solar System’s Final Frontier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |date=2020-05-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ул планета-ара мөхит булараҡ танылған. Ҡояшта гөлт итеп тоҡаныу һәм массаны коронар ырғытыуҙар кеүек әүҙемлек, космик һауа торошон булдырып, гелиосфераны ҡабарта<ref name="SunFlip"><span class="citation">''Tony Phillips.'' <span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ The Sun Does a Flip]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (15 February 2001). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ Архивировано] 18 июня 2011 года.</small></span></ref>. Гелиосфера сиктәрендәге иң ҙур структура — гелиосфера ток ҡатламы; Ҡояштың әйләнеп торған магнит ҡырының планета-ара мөхиткә йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән спираль йөҙө<ref name="Star Poles"><span class="citation"><span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ A Star with two North Poles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (22 April 2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130202092903/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Solar cycle"><span class="citation">''Riley, Pete; Linker, J. A.; Mikić, Z.'' [[bibcode:2002JGRA..107.1136R|Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Journal of Geophysical Research (Space Physics). — 2002. — Vol. 107. — <span class="nowrap">Iss. A7</span>. — P. SSH 8-1. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2001JA000299 10.1029/2001JA000299]. <small>[https://archive.today/20120524184639/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R# Архивировано] 24 мая 2012 года.</small></span> ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] [http://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf# Архивная копия] от 14 августа 2009 на [[Архив Интернета#Проекты|Wayback Machine]])</ref>. Ерҙең магнит ҡыры ҡояш еленә [[ер атмосфераһы]]н боҙоуға ҡамасаулай. Венера менән Марстың магнит ҡыры юҡ, шуға ла ҡояш еле уларҙың атмосфераһын әкренләп йыһанға осора<ref name="Erosion by Wind"><span class="citation">''Richard Lundin.'' [http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full Erosion by the Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2001. — Vol. 291. — <span class="nowrap">Iss. 5510</span>. — P. 1909. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1059763 10.1126/science.1059763].</span></ref>. Массаны коронар ырғытыуҙар һәм шундайыраҡ күренештәр магнит ҡырын үҙгәртә һәм Ҡояш өҫтөнән матдәләрҙең ғәйәт ҙур күләмен — сәғәтенә яҡынса 10<sup>9</sup>−10<sup>10</sup> тонна сығарып ташлай<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity]. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>. Ерҙең магнит ҡыры менән аралашып, был матдә Ер атмосфераһының поляр түңәрәк эргәһендәге өлкәһенә барып эләгә, бындай бәйләнештән магнит полюстары эргәһендә йыш күҙәтелгән [[Һаҙағай|поляр балҡыш]] барлыҡҡа килә. Йыһан нуры ҡояш системаһынан ситтә барлыҡҡа килә. Гелиосфера һәм, бик аҙ ғына, планетар магнит ҡырҙары Ҡояш системаһын өлөшләтә ситтән килгән йоғонтонан һаҡлай. Йондоҙ-ара мөхиттәге йыһан нурҙарының тығыҙлығы, шулай уҡ Ҡояштың магнит ҡырының көсө лә ваҡыт үтеү менән үҙгәрә, шулай итеп, тайпылыштарҙың дәүмәле аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, ҡояш системаһында йыһан нурланышы кимәле даими түгел<ref name="Langner et al 2005"><span class="citation">''U. W. Langner; M. S. Potgieter.'' [[bibcode:2005AdSpR..35.2084L|Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Advances in Space Research|Advances in Space Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2005. — Vol. 35. — <span class="nowrap">Iss. 12</span>. — P. 2084—2090. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1016 %2Fj.asr.2004.12.005 10.1016/j.asr.2004.12.005].</span></ref>. Планета-ара мөхит дискыға оҡшаған кәмендә ике [[Космос саңы|йыһан саңы]] өлкәһенең формалашыу урыны булып тора. Беренсенән, зодиакаль саң болото ҡояш системаһының эске өлөшөндә урынлашҡан һәм зодиакаль яҡтылыҡтың барлыҡҡа килеү сәбәбе булып тора. Моғайын, планеталар менән үҙ-ара йоғонтоһо тәьҫирендә астероидтар билбауы сиктәрендә тыуған бәрелештәрҙән барлыҡҡа килгәндер<ref name="Zodiacal Cloud"><span class="citation"><span lang="en">[http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span> (1998). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html# Архивировано] 29 сентября 2006 года.</small></span></ref>. Икенсе өлкә яҡынса 10 а 40 а араһында урынлашҡан һәм, моғайын, койпер билбауы сиктәрендә есемдәр араһында булған ошондай бәрелештәрҙән һуң барлыҡҡа килгәндер<ref name="Shortlist stars"><span class="citation"><span lang="en">[http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''ESA Science and Technology'' (2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Dust beyond Jupiter"><span class="citation">''M. Landgraf; J.-C. Liou; H. A. Zook; E. Grün.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ Origins of Solar System Dust beyond Jupiter] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, May 2002. — Vol. 123. — <span class="nowrap">Iss. 5</span>. — P. 2857—2861. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F339704 10.1086/339704].</span></ref>. === Ҡояш системаһының эске өлкәһе === Эске өлөшкә ер төркөмөндәге планеталар һәм астероидтар инә. Эске өлкәнең, нигеҙҙә, силикаттар һәм металдан торған есемдәре сағыштырмаса Ҡояшҡа яҡын. Улар системаның бик бәләкәй генә өлөшө — уның радиусы Юпитер менән Сатурн орбиталары араһынан кәмерәк. ==== Ер төркөмө планеталары ==== [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Ер төркөмөндәге планеталар. Һулдан уңға: [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]] һәм [[Марс]] (дәүиәл масштабта бирелә, планета-ара алыҫлыҡ — юҡ)]] Ҡояшҡа иң яҡын булған һәм ер төркөмө планеталары тип аталған дүрт, планета күбеһенсә ауыр элементтарҙан тора, уларҙың юлдаштары ла (0-2) әҙ, ҡулсалары ла юҡ. Улар планетаның мантияһын һәм [[Ер ҡабығы|ҡабығын]] формалаштырған силикаттар кеүек ауыр иреүсән минералдар, [[тимер]] һәм никелдән тора һәм планетаның йәҙрәһен формалаштыра. Был өс планетаның — Венера, Ер һәм Марстың — атмосфераһы бар; бөтәһендә лә удар кратерҙар һәм рельефтың риф соҡорҙары һәм [[вулкан]]дар кеүек тектоник деталдәре бар<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Солнечная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |date=2011-09-07 }}</ref><ref>[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера — кривое зеркало Земли]</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>. ===== Меркурий ===== [[Ҡояш]]ҡа иң яҡын планета. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда, [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс, Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429 С етә. Был Ҡояш системаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С градусҡа төшә. Сағыштырмаса ҙур тимер йәҙрәһе булған Меркурийҙың ҡабығының йоҡа булыуына әлегә бер ниндәй аңлатма ла юҡ. ===== Сулпан ===== [[Ҡояш]]ҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, [[Меркурий]] кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм [[Ай (күк есеме)|Айҙан]] ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны ''Шәреҡ йондоҙо'', йәки ''Сулпан йондоҙо'' тип атайҙар. Сулпан [[Ер (планета)|Ергә]] оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла. Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған. Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө [[вулкан]] эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла. Сулпанда атмосфера булыуын [[1761]] йылдың [[6 июнь|6 июнендә]] [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] аса ===== Ер ===== Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|Ер]] планетаһы — иң ҙур һәм иң тығыҙ планета. Ерҙә [[плиталар тектоникаһы]] күҙәтелә. Ғаләмдә Ерҙән башҡа планетала йәки икенсе бер галактикала тереклектең булыу-булмауы тураһындағы мәсьәлә әләгә асыҡ булып ҡала<ref name="life"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf Is There Life Elsewhere in the Universe?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703022040/http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf |date=2010-07-03 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley. <small> 25 декабря 2012 года.</small></span></ref>. Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|ер]] уникаль (иң тәүге сиратта [[гидросфера]]һы булған өсөн). [[Ер (планета)|Ер]] атмосфераһы башҡа планеталар атмосфераһынан ҡырҡа айырыла — уның составында ирекле [[кислород]] бар<ref name="Earths Atmosphere"><span class="citation">''Anne E. Egger, M.A./M.S.'' <span lang="en">[http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 Earth’s Atmosphere: Composition and Structure]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''VisionLearning.com''. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617EywI3z Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>.[[Ер (планета)|Ерҙең]] тәбиғи юлдашы берәү — [[Ай (юлдаш)|Ай]], ҡояш системаһындағы ер төркөмө планеталарының берҙән-бер ҙур юлдашы ул. ===== Астероидтар төркөмө ===== Марс Ер менән Сулпандан бәләкәйерәк (Ерҙең 0,107 массаһы). Уның , башлыса, углекислый газдан торған атмосфераһы бар, өҫкө баҫымы 6,1 мбар (Ерҙекенән 0,6 %)<ref name="Mars Atmosphere"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''David C. Gatling, Conway Leovy.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Mars Atmosphere: History and Surface Interactions</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 301—314.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Был планета өҫтөндә вулкандар бар, иң ҙурыһы — Олимп, уның бейеклеге 21,2 км<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса]</ref>, өҫтәүенә Олимп күләме буйынса ерҙәге бөтә вулкандарҙан да ҙурыраҡ. Вулкандар менән бер рәттән риф соҡорҙары ла (Маринер үҙәне) элекке геологик әүҙемлекте иҫбат итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 2 миллион йыл буйы<ref name="David Noever"><span class="citation">''David Noever.'' <span lang="en">[http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ Modern Martian Marvels: Volcanoes?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |date=2011-06-28 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astrobiology Magazine'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref> дауам итә был әүҙемлек. Марс өҫтөндәге ҡыҙыл төҫ уның тупрағында тимер оксидының<ref name="Kids Eye"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids Mars: A Kid’s Eye View] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids |date=2014-10-20 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> күп булыуын раҫлай. Планета тирәләй ике юлдаш — [[Фобос]] менән [[Деймос]] әйләнә. Фаразланыуынса, улар — баҫып алынған астероидтар<ref name="Satellites of Mars"><span class="citation">''Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna.'' <span lang="en">[http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Astronomical Journal'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617GKlAKQ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Бөгөн, Марс — Ҡояш системаһында ентекле өйрәнелгән планета (Ерҙән һуң). ==== Астероидтар билбауы ==== [[Файл:InnerSolarSystem ru.png|мини|300x300пкс|Астероид билбауы (аҡ төҫтә) һәм троян астероидтары (йәшел төҫтә)]] Астероидтар билбауы Марс менән Юпитер араһындағы орбитаны биләй, һәм Ҡояштан 2,3 һәм {{S|3,3 а. е.}}{{S|3,3 а. е.}} алыҫлығында. Марс менән Юпитер араһында планета (мәҫәлән, гипотетик Фаэтон планетаһы) урынлашыуы тураһындағы гипотеза аҙаҡ килеп раҫланмай. Фоэтон Ҡояш системаһы формалашыуының иртә этаптарында емерелә, уның ярсыҡтары астероидтар билбауын ойошторған астероидтарға әйләнә. Заманса ҡарашҡа ярашлы, астероидтар — Ҡояш системаһын формалаштырыуҙың ҡалдыҡтары (планетозималей), Юпитерҙың гравитация көстәре уларға ҙур есем булып берләшергә ҡамасаулай<ref name="Petit"><span class="citation">''Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J.'' [http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |date=2007-02-21 }} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.2001.6702 10.1006/icar.2001.6702].</span></ref>. Астероидтарҙың ҙурлығы бер нисә метрҙан алып йөҙҙәрсә километрҙарға тиклем етеүе ихтимал. Бөтә астероидтар ҙа Ҡояш системаһындағы кесе есемдәр тип классификациялана, ләкин ҡайһы бер есемдәр, мәҫәлән, Веста менән Гигей, кәрлә планета, тип аталыуы ихтимал, тик үларҙа гидростатик тигеҙлектең<ref name="Planet Definition"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ IAU Planet Definition Committee]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. International Astronomical Union (2006). <small>Дата обращения 30 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# Архивировано] 3 июня 2009 года.</small></span></ref> һаҡланыуын раҫларға ғына кәрәк. Билбауҙа диаметры бер километрҙан артҡан унар мең, бәлки, миллионлаған есем барҙыр. Шуға ҡарамаҫтан, астероидтар билбауының дөйөм массаһы Ер массаһының меңдән бер өлөшөнән артыҡ түгел. Диаметрҙары 100 мкм-нан 10 метрға тиклем булған күк есемдәре метеороидтар тип атала. Уларҙан да бәләкәйерәктәре [[Космос саңы|йыһан саңы]] тип йөрөтөлә. ===== Церера ===== Астероидтар орбита характеристикаһы нигеҙендә төркөмдәргә һәм ғаиләләргә берләштерелә. Астероидтарҙың юлдаштары — башҡа астероидтар тирәләй орбита буйынса әйләнгән астероидтар. Астероидтар билбауында шулай уҡ төп астероидтар билбауы кометалары ла урынлашҡан, бәлки, тап шул кометалар ерҙәге һыу сығанағы булғандыр<ref name="Earths Water"><span class="citation">''Phil Berardelli.'' <span lang="en">[http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |date=2011-08-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''SpaceDaily'' (2006). <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Эске Ҡояш системаһында Меркурийҙан Марсҡа тиклем урынлашҡан астероидтар төркөмө бар. Күптәренең орбитаһы эске планеталар орбитаһын киҫеп үтә<ref name="MorbidelliAstIII"><span class="citation">''A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel.'' [http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf Origin and Evolution of Near-Earth Objects] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Asteroids III / W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel. — University of Arizona Press, 2002. — <span class="nowrap">Iss. January</span>. — P. 409—422.</span></ref>. ===== Туғыҙынсы планета ===== Церера {{S|(2,77 а. е.)}} — кәрлә планета һәм астероидтар билбауында иң ҙур есем. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек. Асҡандан һуң Церераны планета булараҡ классификациялайҙар, әммә артабан күҙәтеүҙәр Церера янында байтаҡ астероидтар әйләнеүен күреһәтә, шуға 1850-се йылдарҙа уны астероид тип билдәләйҙәр<ref name="History of Asteroids"><span class="citation"><span lang="en">[http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc History and Discovery of Asteroids]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (DOC). NASA. <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. 2006 йылда ул ҡабат кәрлә планета тип таныла. Ҡояш системаһының эске өлкәһендә газ гиганттары һәм юлдаштар, шулай уҡ Койпер билбауының транснептун есемдәре, Тарҡау диск һәм Оорта болото урынлашҡан. Күп кометаларҙың орбитаһы ҡыҫҡа осорло, астероид-кентавр ҙа шулай уҡ был өлкәлә үтә. Ҡояштар бик алыҫ булғанға күрә был өлкәнең ҡаты есемдәрендә [[Һыу|һыу боҙо,]] аммиак һәм метан бар. Тышҡы өлкәлә Тюхепланетаһы һәм, бәлки, ниндәй ҙә булһа башҡа «Планета X», шулай уҡ Немезида Ҡояшының йондоҙ-юлдаштары булыуы фаразлана. ==== Планета-гиганттар ==== [[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Планета-гиганттар. Һулдан уңға: [[Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун]] (ҙурлыҡтары масштабҡа ярашлы,ә планета-ара алыҫлыҡта — масштаб күҙәтелмәй)]] Дүрт планета-гигант газ гиганттары тип атала, бөтәһе бергә Ҡояш тирәләй орбиталарында әйләнгән есемдәр массаһының 99 процентын тәшкил итә. Юпитер менән Сатурн, башлыса, водород һәм гелийҙан тора; Уран менән Нептун составында был матдәләрҙән тыш бик күп миҡдарҙа боҙ ҙа бар. Шуның өсөн ҡайһы бер астрономдар, уларҙы айырым категорияға бүлеп, «боҙ гиганттары» тип атай. Дүрт планета-гиганттың да ҡулсалары бар, әммә Ерҙән тик Сатурндың ғына ҡулсалар системаһы күренә. ===== Юпитер ===== Юпитерҙың массаһы Ер массаһынан 318 тапҡырға артығыраҡ, һәм башҡа планеталарҙең берлектәге ауырлығынан 2,5 тапҡыр ауырыраҡ. Ул, башлыса, [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора. Юпитер эсендәге юғары температура уның атмосферанда болоттар һыҙаты һәм Оло ҡыҙыл тап кеүек бик күп яртылаш даими өйөрмә структураларын тыуҙыра. Юпитерҙың 79 юлдашы бар. Иң ҙурҙары дүртәү — [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]], Каллисто, Ио һәм Европа — улар вулкандар әүҙемлеге һәм эске йылыныу менән ер төркөмө планеталарына оҡшаш. Ганимед, Ҡояш системаһындағы иң ҙур юлдаш, ул хатта Меркурийҙан да ҙурыраҡ. ===== Сатурн ===== Сатурн, үҙенең ҡулсалар системаһы менән киң билдәле, атмосфераһы һәм магнитосфераһы структуралары менән бер ни тиклем Юпитерға оҡшаш. Сатурн — ҡояш системаһында әллә ни тығыҙ булмаған планета (уның тығыҙлығы уртаса һыу тығыҙлығынан кәмерәк). Сатурндың 82 раҫланған юлдашы бар<ref>[https://nplus1.ru/news/2019/10/08/more-moons Сатурн обошёл Юпитер по количеству спутников]</ref>; шуларҙың икеһе — [[Титан (юлдаш)|Титан]] менән [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]] — геологик әүҙемлек күрһәтә. Был әүҙемлек, ерҙекенә оҡшаш түгел, сөнки ул күбеһенсә боҙ әүҙемлегенә бәйле<ref name="Cryovolcanism"><span class="citation">''J. S. Kargel.'' <span lang="en">[https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 Cryovolcanism on the icy satellites]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''U.S. Geological Survey'' (1994). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small></span></ref>. Титан, Меркурий күләмен уҙып, — ҡояш системаһындағы берҙән-бер атмосфераһы булған юлдаш. ===== Уран ===== Уран массаһы буйынса Ерҙекенән 14 тапҡырға ҙурыраҡ, әммә планета-гиганттар араһында иң еңеле. «Ҡырын ятҡан» килеш хәрәкәт итеүе уны башҡа планеталарҙан айырып тора. Уран ауышлыҡ°<ref name="Seidelmann2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание={{Нп3|Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.||Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy}}|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}</ref>. Уран тәгәрәп барған шарға оҡшаш булыуы менән дә башҡаларҙан айырыла. Башҡа газ планеталарынан айырмалы рәүештә Урандың йәҙрәһе һалҡын, һәм ул йыһанға бик аҙ йылылыҡ сығара<ref name="Hawksett"><span class="citation">''Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart.'' <span lang="en">[[bibcode:2005AsNow..19h..65H|10 Mysteries of the Solar System]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astronomy Now'' (2005). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Урандың 27 юлдашы булыуы билдәле; иң эреләре — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль һәм Миранда. ===== Нептун ===== [[Нептун]], Урандан бер аҙ бәләкәй булһа ла, унан ауырыраҡ (17 Ер массаһы) һәм шуға күрә тығыҙыраҡ. Уның эске нурланышы бар, ләкин был нурланыш Юпитер менән Сатурндағы кеүек күп түгел<ref name="Podolak"><span class="citation">''Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R.'' <span lang="en">[[bibcode:1990GeoRL..17.1737P|Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA Ames Research Center (1990). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Нептундың билдәле 14 юлдашы бар. Иң ҙуры — Тритон, геологик йәһәттән әүҙем, шыйыҡ азоттан торған гейзерҙары бар<ref name="Geysers on Triton"><span class="citation">''Duxbury, N. S., Brown, R. H.'' <span lang="en">[http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full The Plausibility of Boiling Geysers on Triton]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Beacon eSpace'' (1995). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full# Архивировано] 26 апреля 2009 года.</small></span></ref>. Тритон — кире йүнәлештә хәрәкәт иткән берҙән-бер ҙур юлдаш. Нептунды шулай уҡ ''Нептун троялары'' тип аталған [[астероид]]тар оҙатып йөрөй, улар уның менән 1:1 резонанс бәйләнешендә. 2016 йылдың 20 ғинуарында Калифорния технология институты астрономдары Майкл Браун һәм Константин Батыгин Ҡояш системаһының ситендә, Плутон орбитаһынан ситтә, туғыҙынсы планетаның булыу ихтималлығы тураһында иғлан итә. Планета Ерҙән яҡынса ун тапҡырға ауырыраҡ, [[Нептун]]ға ҡарағанда Ҡояштан яҡынса 20 тапҡырға алыҫыраҡ (90 миллиард километр), һәм Ҡояш тирәләй 10 000 — 20 000 йылда әйләнеп сыға<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>. Майкл Браун фекеренсә, был планетаның булыу ихтималлығы"бәлки, 90 %"ҡа етәлер<ref>{{Cite news|title=New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|first=Joel|last=Achenbach|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|date=2016-01-20|accessdate=2016-01-20|language=en-US}}</ref>. Әлегә ғалимдар был гипотетик планетаны «Туғыҙынсы планета»<ref>[http://www.dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html Обнаружена новая планета Солнечной системы]</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}) тип кенә атай. ==== Кометалар ==== [[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|285x285пкс|Хейла&amp;nbsp;— Боппа кометаһы]] Кометалар — ҡояш системаһындағы кесе есемдәр, ғәҙәттә, ҙурлыҡтары бер нисә километрға етә, башлыса осоусы матдәләрҙән (боҙҙарҙан) тора . Орбиталары ҙур эксцентриситетҡа эйә, ҡағиҙә булараҡ, перигелийҙары эске планеталар орбиталары сиктәрендә һәм афелийҙары Плутондан бик алыҫ урынлаша. Комета, Ҡояш системаһының эске өлкәһенә ингәс, Ҡояшҡа яҡынлай, уның боҙҙан торған йөҙө иреп парға әйләнә һәм ионлаша башлай, шулай итеп кометаға газдан һәм саңдан торған оҙон болот ҡалдыра, был күренеште ерҙән ябай күҙ менән күреп була. ==== Кентаврҙар ==== Кентаврҙар — боҙҙан торған һәм кометаға оҡшаған есемдәр, ярымкүсәрҙәре Юпитерҙыҡыны ҡарағанда {{S|(5,5 а. е.)}} ҙурыраҡ, әммә Нептундыҡынан {{S|(30 а. е.)}} бәләкәйерәк. Билдәле булған иң ҙур кентавр, Харикло, диаметры яҡынса 250 км тәшкил итә<ref name="spitzer"><span class="citation">''John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2007). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small></span></ref>. Беренсе булып табылған кентавр, Хирон, комета тип таныла (95P), сөнки Ҡояшҡа яҡыная бара, унда, кометалағы кеүек, кома (комета) барлыҡҡа килә<ref name="Chiron biography"><span class="citation">''Patrick Vanouplines.'' <span lang="en">[http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm Chiron biography]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Vrije Universitiet Brussel'' (1995). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. ===== Койпер билбауы ===== [[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ru.png|слева|мини|300x300пкс|Койпер билбауының билдәле есемдәре (йәшел), дүрт тышҡы планетаға ҡарата күрһәтелгән. Масштабы — астрономик берәмектәрҙә. Һүрәттең аҫҡы өлөшөндәге ҡара участка — [[Ҡош Юлы]] фонында ерҙән күҙәтеү өсөн урынлашҡан өлкә, ундағы йондоҙҙарҙың сағыулығы тоноҡ есемдәрҙе күреү мөмкинлеген бирмәй]] Койпер билбауы — Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән осорҙан ҡалған реликттар өлкәһе, астероидтар билбауы кеүек үк, ярсыҡтарҙан хасил булған ҙур билбау, әммә, башлыса, боҙҙан тора<ref name="Physical"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Stephen C. Tegler.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Kuiper Belt Objects: Physical Studies</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 605—620.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Ҡояштан 30 һәм {{S|55 а. е.}} алыҫлыҡта. Ҡояш системаһындағы кесе есемдәрҙән тора, әммә Койпер билбауының, Квавар, Варна һәм Орк кеүек иң ҙур есемдәренең күбеһе параметрҙарын асыҡлағандан һуң, кәрлә планета тип танылыуы ихтимал. Иҫәпләүҙәр буйынса, Койпер билбауындағы 100 000-дән ашыу есемдең диаметры 50 километрҙан ашыу, ләкин билбауҙың дөйөм массаһы Ер массаһының ундан бер йәки хатта йөҙҙән бер өлөшөн тәшкил итә<ref name="Delsanti"><span class="citation">''Audrey Delsanti and David Jewitt.'' <span lang="en">[http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf The Solar System Beyond The Planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF). ''Institute for Astronomy, University of Hawaii'' (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small> <small> 3 ноября 2012 года.</small></span></ref>. Билбауҙың күп кенә есемдәренең юлдаштары бар<ref name="Satellites KBO"><span class="citation">''M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, P. L. Wizinowich.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029 Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small></span></ref>, күпселек есемдәрҙең орбитаһы эклиптика яҫылығынан ситтә урынлашҡан<ref name="Trojan"><span class="citation">''Chiang et al.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/ Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2003. — Vol. 126. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 430—443. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F375207 10.1086/375207].</span></ref>. ====== Плутон ====== Плутон — кәрлә планета, Койпер билбауындағы иң эре есем булараҡ билдәле. 1930 йылда табылғандан һуң түғыҙынсы планета тип таныла; 2006 йылда планеталар өсөн формаль билдәләмә ҡабул ителгәндән һуң, уның атамаһы үҙгәрә. Плутондың иң ҙур юлдашы буйынса ла әлегә асыҡлыҡ юҡ — Харон артабан да Плутондың юлдашы тип аталырмы, әллә кәрлә планета тип танылырмы. Плутон системаһының массалар үҙәге — Харон уларҙың өҫтөнән ситтә урынлашҡан, уларҙың икеләтә планета системаһы тип танылыуы ихтимал. Дүрт бәләкәй юлдаш — Никта, Гидра, Кербер һәм Стикс — Плутон менән Харон тирәләй әйләнә. Шулай уҡ Меркурий менән Ҡояш араһындағы өлкә астероид-вулканоидтарҙың булыу-булмауын асыҡлау өсөн өйрәнелә. Унда ҙур Вулкан планетаһының булыуы кире ҡағылыуға ҡарамаҫтан<ref name="Vulcanoids"><span class="citation">''Durda D. D.; Stern S. A.; Colwell W. B.; Parker J. W.; Levison H. F.; Hassler D. M.'' <span lang="en">[http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2004). <small>Дата обращения 23 декабря 2009.</small> <small> 18 августа 2011 года.</small></span></ref>, был турала фараздар һаман да бар. [[Файл:Solar system scale-2.jpg|без|мини|780x780пкс|Планеталар һәм Ҡояш үлсәмдәренең яҡынса нисбәте. Планета-ара арауыҡ яҡынса масштабта бирелгән. Ҡояш — һулда.]] === Сик буйы өлкәләре === Беҙҙең Ҡояш системаһының ҙур өлөшө һаман да тикшерелеп бөтмәгән. Иҫәпләүҙәр буйынса, Ҡояштың гравитация ҡыры яҡынса ике яҡтылыҡ йылы алыҫлығында {{S|(125 000 а. е.)}} уратып алған йондоҙҙарҙың көсөнән өҫтөнөрәк. Сағыштырыу өсөн, Оорта болото радиусының түбәнге баһалары уны {{S|50 000 а. е.}} {{S|50 000 а. е.}}-нан<ref name="T. Encrenaz"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka.'' The Solar System: Third edition. — Springer, 2004. — P. 1.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref> алыҫҡа урынлаштырмай. Седна кеүек есемдәр асылыуға ҡарамаҫтан, Койпер билбауы менән Оорта болото араһындағы өлкә лә, Оорта болото үҙе лә, уның артында нимә булыуы ла тикшерелмәгән. Сик буйы өлкәһендә (Оорта болотоноң тышҡы сиге артында) Ҡояштың йондоҙ-юлдашы Немезиданың урынлашыуы тураһында раҫланмаған гиплотеза бар. == Планеталар һәм кәрлә планеталарҙың төп параметрҙарының сағыштырма таблицаһы == Әлеге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән фараздар буйынса, Ҡояш системаһы яҡынса 4,6 миллиард йыл элек гигант йондоҙ-ара газ-саң болотоноң ҙур булмаған өлөшөн гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә формалаша башланған. Болот, күрәһең, бер нисә яҡтылыҡ йылы үлсәмендә булып, бер нисә йондоҙҙо барлыҡҡа килтергәндер<ref name="Arizona"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''University of Arizona''. <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. {| class="standard sortable" style="text-align:center" ! style="width:12.5%" |[[Планета]] (кәрлә планета) ! style="width:12.5%" |Диаметр, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Масса, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Орбиталь&#xAD;ный радиусы, а.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBIs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>е. ! style="width:12.5%" |Әйләнеү осоро, ерҙәге йыл иҫәбе ! style="width:12.5%" |[[Тәүлек|Сутки]], относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Тығыҙлыҡ, {{S|кг/м³}} ! style="width:12.5%" |Юлдаштар |- style="height: 0.75em" ! ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | |- |[[Меркурий]] |0,382 |0,055 |0,38 |0,241 |58,6 |5427 |0 |- |[[Сулпан|Венера]] |0,949 |0,815 |0,72 |0,615 |243 |5243 |0 |- |[[Ер|Земля]] |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |5515 |[[Ай (юлдаш)|1]] |- |[[Марс]] |0,53 |0,107 |1,52 |1,88 |1,03 |3933 |2 |- style="background:#CCCCFF" |[[Церера (кәрлә планета)|Церера]] |0,074 |0,00015 |2,76 |4,6 |0,378 |2161 |0 |- |[[Юпитер]] |11,2 |318 |5,20 |11,86 |0,414 |1326 |79 |- |[[Сатурн (планета)|Сатурн]] |9,41 |95 |9,54 |29,46 |0,426 |687 |62 |- |[[Уран (планета)|Уран]] |3,98 |14,6 |19,22 |84,01 |0,718 |1270 |27 |- |[[Нептун]] |3,81 |17,2 |30,06 |164,79 |0,671 |1638 |14 |- style="background:#CCCCFF" |[[Плутон]] |0,186 |0,0022 |39,2 |248,09 |6,387 |1860 |5 |- style="background:#CCCCFF" |Хаумеа | data-sort-value="0,11" |~0,11 |0,00066 |43 |281,1 |0,163 | data-sort-value="2600" |~2600 |2 |- style="background:#CCCCFF" |Макемаке |0,116 |~0,0005 |45,4 |306,28 |0,324 | data-sort-value="1700" |~1700 |1 |- style="background:#CCCCFF" |Эрида |0,182 |0,0028 |67,8 |558,04 |1,1 |2520 |1 |} [[Файл:Planets line.svg|без|мини|780x780пкс| Расстояния планет от Солнца: <small> 1) [[Меркурий]] 2) [[Сулпан|Венера]] 3) [[Ер|Земля]] 4) [[Марс]] — Пояс астероидов — 5) [[Юпитер]] 6) [[Сатурн (планета)|Сатурн]] 7) [[Уран (планета)|Уран]] 8) [[Нептун]] — Пояс Койпера </small> ]] == Формалашыуы һәм эволюцияһы == [[Файл:Solar evolution ru.png|без|мини|780x780пкс|Ҡояштың йәшәү циклы. Масштабы һәм төҫтәре шартлы. Временная шкала в миллиардах лет (приблизительно)]] Ҡыҫыу һөҙөмтәһендә газ-саң болото бәләкәсәйә, һәм, импульс мәлен һаҡлау законына ярашлы, болоттоң әйләнеү тиҙлеге арта. Массаның ҙурыраҡ өлөшө йыйылған үҙәк, уны уратып алған дискынан торған һайын нығыраҡ ҡайнарлана бара<ref name="Arizona"/>. Болоттоң ҡыҫыу тиҙлеге әйләнгәнгә күрә, параллель һәм перпендикуляр күсәр әйләнештәре бер-береһенән айырыла, был болоттоң йәйенке формаға инеүенә һәм диаметры яҡынса {{S|200 а. е.}} {{S|200 а. е.}}, үҙәгендә ҡайнар һәм тығыҙ булған протойондоҙло протопланета дискыһының<ref name="Protostar"><span class="citation">''Jane S. Greaves.'' [http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2005. — Vol. 307. — <span class="nowrap">Iss. 5706</span>. — P. 68—71. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1101979 10.1126/science.1101979].</span></ref> формалашыуына килтерә. Ҡояш эволюцияның ошо стадияһында Ҡояш T Үгеҙ тибындағы йондоҙ кеүек була. T Үгеҙ тибындағы йондоҙҙарҙы өйрәнеү шуны раҫлай: йыш ҡына уларҙың массалары 0,001—0,1 Ҡояш массаһына тиң һәм улар протопланета дискылары менән уратып алынған, өҫтәүенә туранан-тура йондоҙҙа бик ҙур процентлы томан массаһы тупланған<ref name="Kitamara"><cite style="font-style:normal">''M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida'' (2003). «[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm]» (PDF). Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) ''The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I'' '''289''', Astronomical Society of the Pacific Conference Series. <small>Проверено 2009-12-27</small>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=proceeding&rft.btitle=The+Proceedings+of+the+IAU+8th+Asian-Pacific+Regional+Meeting%2C+Volume+I&rft.atitle=Investigation+of+the+Physical+Properties+of+Protoplanetary+Disks+around+T+Tauri+Stars+by+a+High-resolution+Imaging+Survey+at+lambda+%3D+2+mm&rft.au=M.+Momose%2C+Y.+Kitamura%2C+S.+Yokogawa%2C+R.+Kawabe%2C+M.+Tamura%2C+S.+Ida&rft.date=2003&rft.pub=Astronomical+Society+of+the+Pacific+Conference+Series&rft.series=289&rft_id=http%3A%2F%2Farticles.adsabs.harvard.edu%2Fcgi-bin%2Fnph-iarticle_query%3F2003ASPC..289...85M%26data_type%3DPDF_HIGH%26whole_paper%3DYES%26type%3DPRINTER%26filetype%3D.pdf"> </span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Планеталар ошо дискының аккрецияһы юлы менән формалашҡан<ref name="Planet Formation"><span class="citation">''Boss, A. P.'' Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2005. — Vol. 621. — P. L137. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F429160 10.1086/429160].</span></ref>. 50 миллион йыл дауамында протойондоҙ үҙәгендәге [[водород]]тың баҫымы һәм тығыҙлығы термойәҙрә реакцияһын башлау өсөн ярайһы уҡ юғары кимәлгә етә<ref name="Yi2001"><span class="citation">''Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes.'' [[bibcode:2001ApJS..136..417Y|Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2001. — <span class="nowrap">Vol. 136</span>. — P. 417. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F321795 10.1086/321795].</span> [[ArXiv.org|arXiv]]:[[arxiv:astro-ph/0104292|astro-ph/0104292]]</ref>. Йылылыҡ энергияһы ярҙамында гравитацияның ҡыҫыу көсөнә ҡаршы торорлоҡ гидростатик тигеҙлеккә өлгәшкәс кенә температура, реакция тиҙлеге, баҫым һәм тығыҙлығы арта. Ҡояш төп эҙмә-эҙлелектең тулы ҡанлы йондоҙона әүерелә. Билдәле булыуынса, Ҡояш Герцшпрунг— Рассел диаграммаһының төп эҙмә-эҙлегенән ситтә үҫешә башлаған осраҡта ғына Ҡояш системаһы тарҡалыуға дусар ителәсәк. Ҡояш водород яғыулығы запастарын яндырғанға күрә, йәҙрәне һаҡлаусы энергияның бөтөүе ихтимал, ул сағында Ҡояш тағы ла нығыраҡ ҡыҫылырға мәжбүр буласаҡ. Ерҙең эсендә артҡан баҫым йәҙрәне нығыраҡ йылытасаҡ, ә был яғыулыҡтың бөтөүен тиҙләтеүгә килтерә. Һөҙөмтәлә һәм 1,1 млрд йыл һайын Ҡояш сағыуыраҡ янасаҡ<ref name="Fiery future"><span class="citation">''Jeff Hecht.'' <span lang="en">[https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html Science: Fiery future for planet Earth]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''NewScientist'' (1994). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>, киләһе 3,5 миллиард йылда уның яҡтылығы тағы ла 40 процентҡа артасаҡ<ref name="sun_future">{{Мәҡәлә|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=418|страницы=457—468|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S|язык=en|автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.|год=1993|тип=journal|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Яҡынса 7 млрд йылдан һуң<ref name="Richard Pogge"><span class="citation">''Pogge, Richard W.'' <span lang="en">[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html The Once and Future Sun]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (lecture notes) (1997). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> Ҡояш йәҙрәһендәге [[водород]] тулыһынса [[гелий]]ға әйләнә, был төп эҙмә-эҙлелек фазаһын йомғаҡлай; Ҡояш субгигантҡа әйләнә. Тағы ла 600 млн йылдан, хәҙерге үлсәмдәре менән сағыштырғанда, Ҡояш ҡыҙыл гигант стадияһына күсә<ref name="Schroder_2008"><span class="citation">''K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith.'' [http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html Distant future of the Sun and Earth revisited] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]. — [[Oxford University Press]], 2008. — Vol. 386. — P. 155—163. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1111 %2Fj.1365-2966.2008.13022.x 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x]. — <span class="noprint">[[Bibcode]]: [[bibcode:2008MNRAS.386..155S|2008MNRAS.386..155S]]</span>.</span></ref>. Ҡояш, ҡырҡа артып, яҡындағы Меркурий менән Сулпан планеталарын йота. Бәлки, Ҡояштың тышҡы ҡыртыштары Ерҙе йотмаҫ<ref name="sun_future"/>, әммә унда тереклек йәшәй алмай, сөнки йәшәү зонаһы Ҡояш системаһының тышҡы сигенә күсә. Ахыр сиктә, термик тотороҡһоҙлоҡтоң үҫеше һөҙөмтәһендә<ref name="Schroder_2008"/><ref name="astrogalaxy">{{Cite web}}</ref>, планетар томанлыҡ барлыҡҡа килтереп, Ҡояштың тышҡы ҡатламдары уны уратып алған арауыҡҡа һибелә, үҙәгендә ҙур булмаған йондоҙ йәҙрәһе — аҡ кәрлә генә ҡала<ref name="Richard Pogge"/>. === Ҡояш системаһының тотороҡлолоғо === Ҡояш системаһының әлеге ваҡытта тотороҡло булыу-булмауы билдәһеҙ. Әгәр ул тотороҡһоҙ булһа, юғарыла атап үтелгән ваҡытта системаның тарҡалыуы ихтималлығы бар<ref>''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы]] — диаметры яҡынса 30 мең тирәһе парсек (йәки 100 мең яҡтылыҡ йылы) һәм 200 миллиард тирәһе йондоҙҙан торған<ref name="fn9"><span class="citation">''English, J.'' <span lang="en">[https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1 Exposing the Stuff Between the Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112120941/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |date=2012-01-12 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Hubble News Desk (2000). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20200512151743/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html Архивировано] 24 января 2012 года.</small></span></ref> спираль [[галактика]]ның бер өлөшө. == Галактик орбита == [[Файл:Milky Way Spiral Arm Russian.svg|справа|мини|300x300пкс|[[Ҡош Юлы]]ның структураһы. Ҡояш системаһының урыны ҙур һағы нөктә менән билдәләнгән.]] Ҡояш галактик үҙәк тирәләй түңәрәккә оҡшаш орбита буйлап яҡынса {{S|254 км/с}} тиҙлектә әйләнә (асыҡлыҡ 2009 йылда индерелгән) һәм яҡынса 230 млн йыл эсендә тулы әйләнеш яһай<ref name="Cosmic Year"><span class="citation">''Stacy Leong.'' <span lang="en">[http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml Period of the Sun’s Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Physics Factbook'' (2002). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Был ваҡыт арауығы ''галактик йыл'' тип атала. Даремский университетының Иҫәп-хисап космологияһы институты ғалимдары иҫәпләүенсә, 2 млрд йылдан һуң Ҙур Магеллан болотоноң Ҡош Юлы менән бәрелешеүе мөмкин, һөҙөмтәлә Ҡояш системаһы беҙҙең Галактиканан галактика-ара арауыҡҡа этеп сығарылыуы ихтимал.{{Колонки|3}} * [[Движение Солнца и планет по небесной сфере]] * [[Спутники в Солнечной системе]] * [[Астрономические символы]] * [[Правило Тициуса — Боде]] * [[Список планетоподобных объектов]] * [[Список объектов Солнечной системы по размеру]] * [[Фаэтон (планета)]] * [[История исследования Солнечной системы]] * [[Шведская Солнечная система]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1. * Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0. * Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7. * Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6. * Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5. * Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с. * Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002. == Һылтанмалар == * [http://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы от НАСА] * {{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/ |date=2013-09-21 }} * {{Cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|lang=en}} * [http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе] * {{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система}} * {{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484|title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы}} * {{Cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date=2007-07-01 }} * [http://www.unmonument.ru/mon047.html Памятник Солнечной системе в Москве] * [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы] * [http://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)] {{Ҡояш системаһы}} {{commonscat|Solar System|Солнечная система}} [[Категория:Планетология]] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] 7yop4ckgv372z7r65anvphx25xn5snp Файльсдорф (Тюрингия) 0 29564 1295195 679860 2026-05-02T04:22:45Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Veilsdorf.png]] → [[File:DEU Veilsdorf COA.svg]] PNG → SVG 1295195 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Файльсдорф (Тюрингия) |төп исеме = Veilsdorf |ил = Германия |герб = DEU Veilsdorf COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Хильдбургхаузен (район) |теҙмәләге район = Хильдбургхаузен (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 6 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Дитрих Лёрцинг<br />([[фирҡәһеҙ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 30,91 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 390 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2975 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98669 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = HBN |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 69 053 |Commons-тағы категория = Veilsdorf |сайт = http://www.veilsdorf.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Файльсдорф (Тюрингия)''' ({{lang-de|Veilsdorf}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 2975 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 30,91 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 390 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98669 һәм автомобиль коды — HBN. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.veilsdorf.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} m9iq9oc3c8gilck9qmqbaywd5vh12wz Өфө (аэропорт) 0 68912 1295228 1286364 2026-05-02T10:30:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295228 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Өфө (мәғәнәләр)}} {{Аэропорт |Название = Өфө халыҡ-ара аэропорты |Изображение = Ufa International Airport.jpg |Подпись = Вокзал (2009 йылда) |Страна = [[Рәсәй]] |Регион = [[Башҡортостан]] |Тип = гражданлыҡ |Код ИКАО = UWUU |Код ИАТА = UFA |Высота = +136,7 м |Пассажирооборот = {{Үҫә}} 1 918 906 (2012)<ref name="stats12">[http://www.aviaport.ru/digest/2013/01/09/246733.html Аэропорт Уфа обслужил в 2012 году более 1,9 миллиона пассажиров]</ref> |Местное время = UTC +5 |Время работы = тәүлек әйләнәһенә |Эксплуатант = АЙ «Өфө халыҡ-ара аэропорты» |Сайт = [http://www.airportufa.ru/ Рәсми сайты] }} '''Өфө халыҡ-ара аэропорты''' АЙ ({{lang-ru|АО «Международный аэропорт Уфа́»}}) — Мостай Кәрим исемендәге [[Өфө]] халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Волга буйы федераль округы]]нда иң ҙур аэропорт. Аэропорттың менеджмент сифаты системаһы [[ISO 9001:2008]] стандарт менән сертификатлаған<ref>[http://www.airportufa.ru/news/8311.html ОАО "Международный аэропорт «Уфа» успешно прошёл ресертификацию на соответствие международному стандарту ISO 9001:2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929113114/http://www.airportufa.ru/news/8311.html |date=2014-09-29 }}</ref>. == Ҡоролмалар == 2015 йылда реконструкцияланған ҡапламаһы [[металл конструкциялар]]ынан эшләнде. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|76800}}{{V|10|02|2022}} == Тышҡы һылтанмалар == {{commonscat|Ufa International Airport}} * [http://www.aviapages.ru/airports/26630201011186282.shtml Аэропорт Уфа в справочнике Aviapages.ru] * [http://www.airportufa.ru/ Табло прилёта и вылета самолётов, информация для пассажиров] * [http://ufakarta.ru/?x=-19503.4783517953&y=-5797.71951216739&scale=6/ Карта аэропорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224061521/http://ufakarta.ru/?x=-19503.4783517953&y=-5797.71951216739&scale=6/ |date=2025-02-24 }} {{Әҙерләмә}} [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Башҡортостандың аэропорттары]] r2gmy53188q011h2n4o9in644pjq632 Ҡандалагөл 0 70550 1295174 425001 2026-05-01T13:53:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295174 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ҡандалагөл | regnum = Үҫемлектәр | image file = Maca.gif | image title = Мака перуанская | image descr = | divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]] | classis = [[Ике өлөшлөләр]] | ordo = [[Әүернә сәскәлеләр]] | familia = [[Кәбеҫтә һымаҡтар]] | genus = [[Lepidium|Ҡандалагөл]] | species = '''Ҡандалагөл''',<br />урыҫса '''Клоповник Мейена''' | latin = {{btname|Lepidium meyenii|[[Walp.]]}}, 1843 | section name = Синоним | section text = <center>{{btname|Lepidium gelidum|[[Wedd.]]}}, 1864<ref name="MWDAHC">[http://mansfeld.ipk-gatersleben.de/pls/htmldb_pgrc/f?p=185:46:1983300955629165::NO::module,mf_use,source,akzanz,rehm,akzname,taxid:mf,,botnam,0,,Lepidium%20meyenii,23703 Mansfeld’s World Database of Agricultural and Horticultural Crops{{ref-en}} <small>Проверено 14 октября 2008 г.</small>]</ref></center> | wikispecies = Lepidium meyenii | commons = Category:Lepidium meyenii | itis = 506211 | ncbi = 153348 }} '''Ҡандалагөл''' — әүернә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. == Таралышы == Яҡынса 150 төрө билдәле, ер шарының арктик булмаған өлкәләрендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бер, ике йәки күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 10—80 см. Һыу ятҡылыҡтары ярҙарында, ҡалдауҙарҙа, ташландыҡ ерҙәрҙә, юл ситтәрендә, ҡоро далаларҙа үҫә. Сүп ҡандалагөлө республиканың бөтә биләмәһендә таралған, киң япраҡлы ҡандалагөл башлыса Башҡортостандың Урал алдында, итләс япраҡлы ҡандалагөл шулай уҡ. Хәйбулла районында, ҡуйы сәскәле ҡандалагөл һәм теҙмә ҡандалагөл Өфөлә, Өфө районында осрай. == Ботаник яҙма == Һабаҡтары төҙ, ябай йәки тарбаҡлы. Япраҡтары йомортҡа, ланцет йәки таҫма формаһында, бөтөн ситле йәки теленмә, сиратлы, ултырма йәки япраҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре аҡ йәки һары төҫтә, һирәк йәки ҡуйы тәлгәштәргә йыйылған. Май—августа сәскә ата. Емеше — пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, июль—сентябрҙә өлгөрә. == Файҙаланылыуы == Ҡандалагөл составында С, Е витаминдары, каротин, дуплаусы матдәләр, кумариндар, сапониндар, флавоноидтар һ.б. бар. Халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Баллы, инсектицид ҡый үләне. Киң япраҡлы Ҡ. — ашарға яраҡлы үҫемлек. Культурала сәсеүлек Ҡ. йәки кресс‑салатты ҡулланалар. == Әҙәбиәт == * ''León, J.'' (1964) — The «Maca» (Lepidium meyenii), a little known food plant in Peru. — Econ. Bot. 18: 122—127{{ref-en}} * ''Tello, J., M. Hermann & A. Calderón'' (1992) — La maca (Lepidium meyenii Walp.): cultivo alimenticio potencial para las zonas altoandinas. — Bol. Lima 81: 59-66{{ref-es}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{GRIN|taxon|21767}}{{ref-en}} <small>Проверено 14 октября 2008 г.</small> * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LEME19 ''Мака перуанская'' на сайте USDA NRCS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705224849/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LEME19 |date=2009-07-05 }}{{ref-en}} <small>Проверено 14 октября 2008 г.</small> [[Категория:Кәбеҫтә һымаҡтар]] [[Категория:Йәшелсәләр]] [[Категория:Дарыу үҫемлектәре]] [[Категория:Башҡортостан флораһы]] [[Категория:Тау үҫемлектәре]] qss8bps5p4zxkvbkozbsqn4hfbdelvl Төңгөк (ауыл) 0 73767 1295229 1288234 2026-05-02T11:40:02Z Neuvillette 39826 1295229 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Төңгөк|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 49 |lat_sec = 10.67 |lon_deg = 55 |lon_min = 37 |lon_sec = 16.88 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Төңгөк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = 1701 |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 669 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = төңгөклөләр |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618161 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204804001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Төңгөк''' (''Төндөк''<ref>{{Атайсал|страницы = 365}}</ref>; {{lang-ru|Тюндюк}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы ауыл, [[Төнгәк ауыл биләмәһе|Төңгөк ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. Почта индексы — 618161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204804001. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 12 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == Даими халыҡ 266 кеше тәшкил иткән, башҡорттар (1816 йыл)<ref>{{книга |ref=Асфандияров А. З. |ссылка= |автор=Асфандияров А.З., Асфандиярова К.М. |заглавие=История башкирских сел Пермской и Свердловской областей |ответственный= |год=1999 |язык=ru |издание= |место=Уфа |издательство=Китап |страницы= |страниц=256 |isbn= |тираж=}}</ref>, 462 (1869 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест по сведениям 1869 года. Выпуск 31. Пермская губерния |ответственный=Штиглиц Н. |год=1875 |язык=ru |место=СПб |издательство=Центральный статистический комитет министерства внутренних дел |всего страниц=667}}</ref>, 1079 (1908 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест Осинского уезда Пермской Губернии на 1908 год |год=1908 |язык=ru |место=Пермь |издательство=издание Пермского губернского земства |всего страниц=219}}</ref>, 936, башҡорттар (1926 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест Уральской области. Том 9. Сарапульский округ |год=1928 |язык=ru |место=Свердловск |издательство=Издание Орготдела Уралоблисполкома, Уралстатуправления и окружных исполкомов |всего страниц=120}}</ref>. [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 669 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 317 ир һәм 352 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 751 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Ауыл тарихы == Тарихи сығанаҡтар буйынса Төңгөк — башҡорт ауылы<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009, 615 бит</ref>. Революцияға тиклем үткәрелгән һәр бер ревизияла ауыл халҡы үҙен башҡорт милләте вәкилдәре итеп танытҡан<ref name="Асфандияров" />. 1816 йылда ауылдың 42 йортонда 266 кеше, 1834 йылда 50 йортта 323 кеше, ә 1859 йылда 61 йортта 510 кеше иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Төңгөк халҡы 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында актив ҡатнаша. Ауыл муллаһы Сурағол Миңлебай улы ихтилал етәкселәренең береһе була<ref name="Асфандияров" />. Ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, көмөш миҙал кавалеры Ғөбәйҙулла Ҡансурин йәшәгән, һуғышта ул 20-се башҡорт полкында хеҙмәт иткән<ref name="Асфандияров" />. 1845 йылдан алып ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендә мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 40 малай һәм 20 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. <br> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Тюндюково по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Указной имам Сайфутдин Кузяков 63 лет, сын Сигабатулла 28 лет. # Гайнулла Сайфутдинов 32 лет, сыновья Гайнитдин 10, Шарафитдин 6, Зайнулла 1 год. # Синагатулла Сайфитдинов 25 лет, брат Фазиулла 21 год. # Указной мухтасип, мулла Габит Зягафаров 47 лет, сыновья Шайхитдин 21, Ярулла 9 лет. # Указной учитель, мулла Ханал Мухитов 47 лет, сыновья Габдулмугин 11, Мухаметхадый 8 лет. # Зиганша Хамалев 22 лет, сын Мигнугазитдин 3 лет. # Ахматша Хамалев 21 года. # Батырша Азигулов 62 лет, сыновья Балхия 38 (сын Фатхутдин 8), Фархутдин 24 лет. # Мукай Азигулов 73 лет, сын Габдулбашир 26 лет. # Кузяк Азигулов 74 лет, умер в 1814 г., сыновья Рафик 65, Рахматулла 45, умер в 1818 г. (сын Габдулзяпар 21 года). # Рахман Кузяков 52 лет, сын Зайнагабдин 26 лет. # Шамсутдин Минкулов 29 лет, умер в 1826 г. # Ракай Кузяков 63 лет, сын Курбангалий 34 (сын Муффарах 5 лет). # Габдул Мурсубов 71 года, умер в 1823 г., сыновья Байрамгул 23, умер в 1826 г. (сыновья Ахмадулла 21, Камалитдин 20, Хавызитдин 8 лет), Давлетьяр 20 лет. # Зайнитдин Габдуков 55, сыновья Хайритдин 12, Игатисам 3 лет. # Манасып Нусрупов 57 лет, умер в 1831 г., сын Азинбай 13 лет. # Гамиль Нусрупов 57 лет, умер в 1827 г., сыновья Бурганитдин 16, Багаутдин 5 лет. # Абузар Зябалов 71 года, сын Давлетша 29 лет. # Резван Абузаров 33 лет. # Нигматулла Зябалов 62 лет, сыновья Низаметдин 13, Гизатулла 9, Хадулла 1 год. # Сиразитдин Сайфутдинов 27 лет, сын Насибитдин 3, брат Сахибатдин 25 лет. # Магадый Бакиев 53 лет, умер в 1831 г. # Халит Ягафаров 52 лет, сын Галисултан 27 лет. # Рахматулла Зайнюшев 44 лет. # Фархушат Зайнюшев 30 лет, Алхалитдин 3 лет. # Зайнулбашир Зайнюшев 28 лет, сын Исмагил 5 лет. # Кагарман Нигматуллин 38 лет, сын Гимран 1 год. # Хадый Тюлькин 72 лет, сын Габдулкадир 27 (сын Шарафитдин 1 год.) # Бикташ Имашев 81 год. # Хабидулла Иксанов 27 лет, умер в 1819 г., брат Тохватулла 17, умер в 1820 г. (сын Габдулварис 13 лет). # Габдрахим Кузяков 65 лет, сыновья Мухаматша 32, Давлетша 9, умер. # Габдульман Габдулкаримов 55 лет, сын Габдулханан 14 лет. # Мусагит Маматов 42 лет, умер в 1821 г., сыновья Габдулмусавир 22, Музафар 16, Мухаметьяр 14 лет. # Габдулвагап Мусагитов 35 лет, сыновья Мухаметсадык 15, Гайдулла 13, Магнубай 11, Кадырмат 8, Галимша 4, Файруша 1 год. # Габдулусалик Мусагитов 30 лет, сыновья Муфарах 7, Мухатар 4 лет. # Бикташ Мамитов 39 лет, умер в 1817 г., сын Галикай 31 (сын Габдулкадыр 6), Зайнулла 1 года, умер в 1818 г. # Ярмухамат Габдразаков 55, умер в 1833 г., сын Мухамадун 25 лет. # Мухаматкарим Камилев 28 лет, умер в 1831 г. # Мухамадей Ярмухаметов 38 лет. # Гадельша Ярмухаметов 35 лет. # Габдулнафик Ярмухаметов 34 лет, сын Габдулвагис 5 лет. # Абульхаир Ильясов 43 лет, сыновья Зайнагабдин 14, Мухаметзариф 10, Минегалим 4 лет. # Габдуллатып Ильясов 35 лет, сын Габдулгафир 6 лет. # Габдулнасыр Ильясов 28 лет, умер в 1817 г., сыновья Габдулбасир 22, Шаувалий 20 лет. # Габдулмазит Тигинбаев 49 лет, сыновья Фархушат 5, Давлетша 3, Файрулла 1 года. # Кисматулла Тарзимин 49 лет, сыновья Сафиулла 19, Гизатулла 13, Гаинудимар 7, Зинатулла 1 года. # Ашим Чуримов 71 года, сын Салих 38 (сыновья Хазимухамет 10, Фархутдин 3 лет). # Сагит Чуримов 39 лет, сын Аюп 1 года. # Фатхулла Ярмухаметов 49 лет, сыновья Насибулла 1, умер в 1818 г., Гибадулла 14, Хаспабитдин 9 лет. # Мухит Аков 72 лет, сыновья Мухаметша 32, Зялялитдин 23, Хаялитдин 11 лет. # Мухаметгали Мухаматов 42 лет, сыновья Шарафитдин 1 года, умер в 1817 г., Шигазитдин 11, Тувавил 6 лет. # Найхун Аков 62 лет. # Галиулла Найхунов 35 лет, сыновья Халимулла 12, Ганиятулла 10, Хадулла 7 лет. # Зубаир Нураев 77 лет, сын Габдулзялил 21 год. # Габдулвахит Габдрашитов 69, сыновья Сафаргали 4, умер в 1820 г., Файзат 17, Файзухан 11 лет. # Мухаматшариф Салаватов 29 лет. # Мухаматхавир Салаватов 34 лет, сын Мухаматхан 9 лет. # Кузян Акбашев 72 лет. # Ибрагим Чураков 68 лет. # Губайдулла Шамгулов 45 лет, умер в 1820 г. # Хабибулла Шамгунов 36 лет, на поселении с 1810 г., сыновья Тохватулла 13, в отлучке с 1832 г., Хайрулла 21, Хайрузаман 15 лет. # Хамит Габдулзялилов 39 лет, умер в 1822 г., сын Хамидулла 35 лет. # Габдулгафур Габзялилев 46 лет, сын Габдуллатиф 21 год. # Габдулманаф Кузаев 56 лет, умер в 1827 г. сын Мухаметьян 22 (сыновья Шарафитдин 8, Шахаритдин 1 года). # Мухаметсадык Габдулманапов 46 лет. # Гималидислам Каюпов 25 лет. # Махмут Алексеев 52 лет. # Рахмат Шамгунов 33 лет, умер в 1832 г. # Габдулсатар Абдулов 23 лет, умер в 1823 г. # Габдулнасыр Габдулсалямов 49 лет, сын Габдулхаким 16 лет. # Габдулхаким Габдулсалямов 35 лет, сыновья Габдулварис 10, Саитгафар 9, Юсуп 7 лет. # Фаткулла Тугубаев 54 лет, сыновья Гайнулла 21, Гималитдин 17, Камалитдин 8 лет. # Шагабитдин Балтии 28 лет, брат Низамитдин 21 года. # Сафиулла Салимзюваров 36 лет, сын Ганиятулла 4 лет. # Кучарбай Рахматуллин 32 лет. # Габдрахим Габдулкаримов 34 лет, умер в 1821 г., братья Шамсутдин 41 (сыновья Тазитдин 19, Хасвавитдин 12, Гильмитдин 1), Магуия 14, умер в 1828 г., Багаутдин 22 лет. # Гильмитдин Монасыпов 29 лет, брат Имамитдин 23 (сын Низамитдин 1 года), причислены в д. Шлыково в 1820 г. # Давлетбай Абдулов 9 лет, причислен в д. Шлыково в 1820 г. # Габдушафик Мусагитов 14 лет, причислен в д. Шлыково в 1831 г. # Хуснутдин Гамилов 9 лет, причислен в д. Шлыково в 1831 г. Всего в д. Тюндюково мужского пола 169, женского — 188 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Билдәле шәхестәре == * [[Сурағол Миңлебаев]] — [[1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәкселәренең береһе<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1872-bash-ort-ikhtilaly-1755-56 Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * '''Ғөбәйҙулла Ҡансурин''' — 20-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. * [[Кузаева Дамира Нәзмийән ҡыҙы]] — Татар АССР-ның халыҡ артисы, Татар АССР-ның Ғ.Тукай исемендәге Дәүләт приемияһы лауреаты. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009, 615 стр. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының татар ауылдары]] 9bvzzmvgmve1jbfw8ga1ros95fp0tis 1295230 1295229 2026-05-02T11:40:39Z Neuvillette 39826 [[Төнгәк]] битенең исемен [[Төңгөк (ауыл)]] тип Neuvillette алыштырҙы 1295229 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Төңгөк|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 49 |lat_sec = 10.67 |lon_deg = 55 |lon_min = 37 |lon_sec = 16.88 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Төңгөк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = 1701 |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 669 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = төңгөклөләр |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618161 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204804001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Төңгөк''' (''Төндөк''<ref>{{Атайсал|страницы = 365}}</ref>; {{lang-ru|Тюндюк}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы ауыл, [[Төнгәк ауыл биләмәһе|Төңгөк ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. Почта индексы — 618161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204804001. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 12 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == Даими халыҡ 266 кеше тәшкил иткән, башҡорттар (1816 йыл)<ref>{{книга |ref=Асфандияров А. З. |ссылка= |автор=Асфандияров А.З., Асфандиярова К.М. |заглавие=История башкирских сел Пермской и Свердловской областей |ответственный= |год=1999 |язык=ru |издание= |место=Уфа |издательство=Китап |страницы= |страниц=256 |isbn= |тираж=}}</ref>, 462 (1869 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест по сведениям 1869 года. Выпуск 31. Пермская губерния |ответственный=Штиглиц Н. |год=1875 |язык=ru |место=СПб |издательство=Центральный статистический комитет министерства внутренних дел |всего страниц=667}}</ref>, 1079 (1908 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест Осинского уезда Пермской Губернии на 1908 год |год=1908 |язык=ru |место=Пермь |издательство=издание Пермского губернского земства |всего страниц=219}}</ref>, 936, башҡорттар (1926 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест Уральской области. Том 9. Сарапульский округ |год=1928 |язык=ru |место=Свердловск |издательство=Издание Орготдела Уралоблисполкома, Уралстатуправления и окружных исполкомов |всего страниц=120}}</ref>. [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 669 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 317 ир һәм 352 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 751 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Ауыл тарихы == Тарихи сығанаҡтар буйынса Төңгөк — башҡорт ауылы<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009, 615 бит</ref>. Революцияға тиклем үткәрелгән һәр бер ревизияла ауыл халҡы үҙен башҡорт милләте вәкилдәре итеп танытҡан<ref name="Асфандияров" />. 1816 йылда ауылдың 42 йортонда 266 кеше, 1834 йылда 50 йортта 323 кеше, ә 1859 йылда 61 йортта 510 кеше иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Төңгөк халҡы 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында актив ҡатнаша. Ауыл муллаһы Сурағол Миңлебай улы ихтилал етәкселәренең береһе була<ref name="Асфандияров" />. Ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, көмөш миҙал кавалеры Ғөбәйҙулла Ҡансурин йәшәгән, һуғышта ул 20-се башҡорт полкында хеҙмәт иткән<ref name="Асфандияров" />. 1845 йылдан алып ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендә мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 40 малай һәм 20 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. <br> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Тюндюково по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Указной имам Сайфутдин Кузяков 63 лет, сын Сигабатулла 28 лет. # Гайнулла Сайфутдинов 32 лет, сыновья Гайнитдин 10, Шарафитдин 6, Зайнулла 1 год. # Синагатулла Сайфитдинов 25 лет, брат Фазиулла 21 год. # Указной мухтасип, мулла Габит Зягафаров 47 лет, сыновья Шайхитдин 21, Ярулла 9 лет. # Указной учитель, мулла Ханал Мухитов 47 лет, сыновья Габдулмугин 11, Мухаметхадый 8 лет. # Зиганша Хамалев 22 лет, сын Мигнугазитдин 3 лет. # Ахматша Хамалев 21 года. # Батырша Азигулов 62 лет, сыновья Балхия 38 (сын Фатхутдин 8), Фархутдин 24 лет. # Мукай Азигулов 73 лет, сын Габдулбашир 26 лет. # Кузяк Азигулов 74 лет, умер в 1814 г., сыновья Рафик 65, Рахматулла 45, умер в 1818 г. (сын Габдулзяпар 21 года). # Рахман Кузяков 52 лет, сын Зайнагабдин 26 лет. # Шамсутдин Минкулов 29 лет, умер в 1826 г. # Ракай Кузяков 63 лет, сын Курбангалий 34 (сын Муффарах 5 лет). # Габдул Мурсубов 71 года, умер в 1823 г., сыновья Байрамгул 23, умер в 1826 г. (сыновья Ахмадулла 21, Камалитдин 20, Хавызитдин 8 лет), Давлетьяр 20 лет. # Зайнитдин Габдуков 55, сыновья Хайритдин 12, Игатисам 3 лет. # Манасып Нусрупов 57 лет, умер в 1831 г., сын Азинбай 13 лет. # Гамиль Нусрупов 57 лет, умер в 1827 г., сыновья Бурганитдин 16, Багаутдин 5 лет. # Абузар Зябалов 71 года, сын Давлетша 29 лет. # Резван Абузаров 33 лет. # Нигматулла Зябалов 62 лет, сыновья Низаметдин 13, Гизатулла 9, Хадулла 1 год. # Сиразитдин Сайфутдинов 27 лет, сын Насибитдин 3, брат Сахибатдин 25 лет. # Магадый Бакиев 53 лет, умер в 1831 г. # Халит Ягафаров 52 лет, сын Галисултан 27 лет. # Рахматулла Зайнюшев 44 лет. # Фархушат Зайнюшев 30 лет, Алхалитдин 3 лет. # Зайнулбашир Зайнюшев 28 лет, сын Исмагил 5 лет. # Кагарман Нигматуллин 38 лет, сын Гимран 1 год. # Хадый Тюлькин 72 лет, сын Габдулкадир 27 (сын Шарафитдин 1 год.) # Бикташ Имашев 81 год. # Хабидулла Иксанов 27 лет, умер в 1819 г., брат Тохватулла 17, умер в 1820 г. (сын Габдулварис 13 лет). # Габдрахим Кузяков 65 лет, сыновья Мухаматша 32, Давлетша 9, умер. # Габдульман Габдулкаримов 55 лет, сын Габдулханан 14 лет. # Мусагит Маматов 42 лет, умер в 1821 г., сыновья Габдулмусавир 22, Музафар 16, Мухаметьяр 14 лет. # Габдулвагап Мусагитов 35 лет, сыновья Мухаметсадык 15, Гайдулла 13, Магнубай 11, Кадырмат 8, Галимша 4, Файруша 1 год. # Габдулусалик Мусагитов 30 лет, сыновья Муфарах 7, Мухатар 4 лет. # Бикташ Мамитов 39 лет, умер в 1817 г., сын Галикай 31 (сын Габдулкадыр 6), Зайнулла 1 года, умер в 1818 г. # Ярмухамат Габдразаков 55, умер в 1833 г., сын Мухамадун 25 лет. # Мухаматкарим Камилев 28 лет, умер в 1831 г. # Мухамадей Ярмухаметов 38 лет. # Гадельша Ярмухаметов 35 лет. # Габдулнафик Ярмухаметов 34 лет, сын Габдулвагис 5 лет. # Абульхаир Ильясов 43 лет, сыновья Зайнагабдин 14, Мухаметзариф 10, Минегалим 4 лет. # Габдуллатып Ильясов 35 лет, сын Габдулгафир 6 лет. # Габдулнасыр Ильясов 28 лет, умер в 1817 г., сыновья Габдулбасир 22, Шаувалий 20 лет. # Габдулмазит Тигинбаев 49 лет, сыновья Фархушат 5, Давлетша 3, Файрулла 1 года. # Кисматулла Тарзимин 49 лет, сыновья Сафиулла 19, Гизатулла 13, Гаинудимар 7, Зинатулла 1 года. # Ашим Чуримов 71 года, сын Салих 38 (сыновья Хазимухамет 10, Фархутдин 3 лет). # Сагит Чуримов 39 лет, сын Аюп 1 года. # Фатхулла Ярмухаметов 49 лет, сыновья Насибулла 1, умер в 1818 г., Гибадулла 14, Хаспабитдин 9 лет. # Мухит Аков 72 лет, сыновья Мухаметша 32, Зялялитдин 23, Хаялитдин 11 лет. # Мухаметгали Мухаматов 42 лет, сыновья Шарафитдин 1 года, умер в 1817 г., Шигазитдин 11, Тувавил 6 лет. # Найхун Аков 62 лет. # Галиулла Найхунов 35 лет, сыновья Халимулла 12, Ганиятулла 10, Хадулла 7 лет. # Зубаир Нураев 77 лет, сын Габдулзялил 21 год. # Габдулвахит Габдрашитов 69, сыновья Сафаргали 4, умер в 1820 г., Файзат 17, Файзухан 11 лет. # Мухаматшариф Салаватов 29 лет. # Мухаматхавир Салаватов 34 лет, сын Мухаматхан 9 лет. # Кузян Акбашев 72 лет. # Ибрагим Чураков 68 лет. # Губайдулла Шамгулов 45 лет, умер в 1820 г. # Хабибулла Шамгунов 36 лет, на поселении с 1810 г., сыновья Тохватулла 13, в отлучке с 1832 г., Хайрулла 21, Хайрузаман 15 лет. # Хамит Габдулзялилов 39 лет, умер в 1822 г., сын Хамидулла 35 лет. # Габдулгафур Габзялилев 46 лет, сын Габдуллатиф 21 год. # Габдулманаф Кузаев 56 лет, умер в 1827 г. сын Мухаметьян 22 (сыновья Шарафитдин 8, Шахаритдин 1 года). # Мухаметсадык Габдулманапов 46 лет. # Гималидислам Каюпов 25 лет. # Махмут Алексеев 52 лет. # Рахмат Шамгунов 33 лет, умер в 1832 г. # Габдулсатар Абдулов 23 лет, умер в 1823 г. # Габдулнасыр Габдулсалямов 49 лет, сын Габдулхаким 16 лет. # Габдулхаким Габдулсалямов 35 лет, сыновья Габдулварис 10, Саитгафар 9, Юсуп 7 лет. # Фаткулла Тугубаев 54 лет, сыновья Гайнулла 21, Гималитдин 17, Камалитдин 8 лет. # Шагабитдин Балтии 28 лет, брат Низамитдин 21 года. # Сафиулла Салимзюваров 36 лет, сын Ганиятулла 4 лет. # Кучарбай Рахматуллин 32 лет. # Габдрахим Габдулкаримов 34 лет, умер в 1821 г., братья Шамсутдин 41 (сыновья Тазитдин 19, Хасвавитдин 12, Гильмитдин 1), Магуия 14, умер в 1828 г., Багаутдин 22 лет. # Гильмитдин Монасыпов 29 лет, брат Имамитдин 23 (сын Низамитдин 1 года), причислены в д. Шлыково в 1820 г. # Давлетбай Абдулов 9 лет, причислен в д. Шлыково в 1820 г. # Габдушафик Мусагитов 14 лет, причислен в д. Шлыково в 1831 г. # Хуснутдин Гамилов 9 лет, причислен в д. Шлыково в 1831 г. Всего в д. Тюндюково мужского пола 169, женского — 188 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Билдәле шәхестәре == * [[Сурағол Миңлебаев]] — [[1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәкселәренең береһе<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1872-bash-ort-ikhtilaly-1755-56 Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * '''Ғөбәйҙулла Ҡансурин''' — 20-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. * [[Кузаева Дамира Нәзмийән ҡыҙы]] — Татар АССР-ның халыҡ артисы, Татар АССР-ның Ғ.Тукай исемендәге Дәүләт приемияһы лауреаты. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009, 615 стр. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының татар ауылдары]] 9bvzzmvgmve1jbfw8ga1ros95fp0tis 1295232 1295230 2026-05-02T11:41:59Z Neuvillette 39826 1295232 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Төңгөк|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 49 |lat_sec = 10.67 |lon_deg = 55 |lon_min = 37 |lon_sec = 16.88 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Төңгөк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = 1701 |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 669 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = төңгөклөләр |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618161 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204804001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Төңгөк''' (''Төндөк''<ref>{{Атайсал|страницы = 365}}</ref>; {{lang-ru|Тюндюк}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы ауыл, [[Төнгәк ауыл биләмәһе|Төңгөк ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. Почта индексы — 618161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204804001. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 12 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == Даими халыҡ 266 кеше тәшкил иткән, башҡорттар (1816 йыл)<ref>{{книга |ref=Асфандияров А. З. |ссылка= |автор=Асфандияров А.З., Асфандиярова К.М. |заглавие=История башкирских сел Пермской и Свердловской областей |ответственный= |год=1999 |язык=ru |издание= |место=Уфа |издательство=Китап |страницы= |страниц=256 |isbn= |тираж=}}</ref>, 462 (1869 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест по сведениям 1869 года. Выпуск 31. Пермская губерния |ответственный=Штиглиц Н. |год=1875 |язык=ru |место=СПб |издательство=Центральный статистический комитет министерства внутренних дел |всего страниц=667}}</ref>, 1079 (1908 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест Осинского уезда Пермской Губернии на 1908 год |год=1908 |язык=ru |место=Пермь |издательство=издание Пермского губернского земства |всего страниц=219}}</ref>, 936, башҡорттар (1926 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест Уральской области. Том 9. Сарапульский округ |год=1928 |язык=ru |место=Свердловск |издательство=Издание Орготдела Уралоблисполкома, Уралстатуправления и окружных исполкомов |всего страниц=120}}</ref>. [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 669 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 317 ир һәм 352 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 751 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Ауыл тарихы == Тарихи сығанаҡтар буйынса Төңгөк — башҡорт ауылы<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009, 615 бит</ref>. Революцияға тиклем үткәрелгән һәр бер ревизияла ауыл халҡы үҙен башҡорт милләте вәкилдәре итеп танытҡан<ref name="Асфандияров" />. 1816 йылда ауылдың 42 йортонда 266 кеше, 1834 йылда 50 йортта 323 кеше, ә 1859 йылда 61 йортта 510 кеше иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Төңгөк халҡы 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында актив ҡатнаша. Ауыл муллаһы Сурағол Миңлебай улы ихтилал етәкселәренең береһе була<ref name="Асфандияров" />. Ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, көмөш миҙал кавалеры Ғөбәйҙулла Ҡансурин йәшәгән, һуғышта ул 20-се башҡорт полкында хеҙмәт иткән<ref name="Асфандияров" />. 1845 йылдан алып ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендә мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 40 малай һәм 20 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. <br> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Тюндюково по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Указной имам Сайфутдин Кузяков 63 лет, сын Сигабатулла 28 лет. # Гайнулла Сайфутдинов 32 лет, сыновья Гайнитдин 10, Шарафитдин 6, Зайнулла 1 год. # Синагатулла Сайфитдинов 25 лет, брат Фазиулла 21 год. # Указной мухтасип, мулла Габит Зягафаров 47 лет, сыновья Шайхитдин 21, Ярулла 9 лет. # Указной учитель, мулла Ханал Мухитов 47 лет, сыновья Габдулмугин 11, Мухаметхадый 8 лет. # Зиганша Хамалев 22 лет, сын Мигнугазитдин 3 лет. # Ахматша Хамалев 21 года. # Батырша Азигулов 62 лет, сыновья Балхия 38 (сын Фатхутдин 8), Фархутдин 24 лет. # Мукай Азигулов 73 лет, сын Габдулбашир 26 лет. # Кузяк Азигулов 74 лет, умер в 1814 г., сыновья Рафик 65, Рахматулла 45, умер в 1818 г. (сын Габдулзяпар 21 года). # Рахман Кузяков 52 лет, сын Зайнагабдин 26 лет. # Шамсутдин Минкулов 29 лет, умер в 1826 г. # Ракай Кузяков 63 лет, сын Курбангалий 34 (сын Муффарах 5 лет). # Габдул Мурсубов 71 года, умер в 1823 г., сыновья Байрамгул 23, умер в 1826 г. (сыновья Ахмадулла 21, Камалитдин 20, Хавызитдин 8 лет), Давлетьяр 20 лет. # Зайнитдин Габдуков 55, сыновья Хайритдин 12, Игатисам 3 лет. # Манасып Нусрупов 57 лет, умер в 1831 г., сын Азинбай 13 лет. # Гамиль Нусрупов 57 лет, умер в 1827 г., сыновья Бурганитдин 16, Багаутдин 5 лет. # Абузар Зябалов 71 года, сын Давлетша 29 лет. # Резван Абузаров 33 лет. # Нигматулла Зябалов 62 лет, сыновья Низаметдин 13, Гизатулла 9, Хадулла 1 год. # Сиразитдин Сайфутдинов 27 лет, сын Насибитдин 3, брат Сахибатдин 25 лет. # Магадый Бакиев 53 лет, умер в 1831 г. # Халит Ягафаров 52 лет, сын Галисултан 27 лет. # Рахматулла Зайнюшев 44 лет. # Фархушат Зайнюшев 30 лет, Алхалитдин 3 лет. # Зайнулбашир Зайнюшев 28 лет, сын Исмагил 5 лет. # Кагарман Нигматуллин 38 лет, сын Гимран 1 год. # Хадый Тюлькин 72 лет, сын Габдулкадир 27 (сын Шарафитдин 1 год.) # Бикташ Имашев 81 год. # Хабидулла Иксанов 27 лет, умер в 1819 г., брат Тохватулла 17, умер в 1820 г. (сын Габдулварис 13 лет). # Габдрахим Кузяков 65 лет, сыновья Мухаматша 32, Давлетша 9, умер. # Габдульман Габдулкаримов 55 лет, сын Габдулханан 14 лет. # Мусагит Маматов 42 лет, умер в 1821 г., сыновья Габдулмусавир 22, Музафар 16, Мухаметьяр 14 лет. # Габдулвагап Мусагитов 35 лет, сыновья Мухаметсадык 15, Гайдулла 13, Магнубай 11, Кадырмат 8, Галимша 4, Файруша 1 год. # Габдулусалик Мусагитов 30 лет, сыновья Муфарах 7, Мухатар 4 лет. # Бикташ Мамитов 39 лет, умер в 1817 г., сын Галикай 31 (сын Габдулкадыр 6), Зайнулла 1 года, умер в 1818 г. # Ярмухамат Габдразаков 55, умер в 1833 г., сын Мухамадун 25 лет. # Мухаматкарим Камилев 28 лет, умер в 1831 г. # Мухамадей Ярмухаметов 38 лет. # Гадельша Ярмухаметов 35 лет. # Габдулнафик Ярмухаметов 34 лет, сын Габдулвагис 5 лет. # Абульхаир Ильясов 43 лет, сыновья Зайнагабдин 14, Мухаметзариф 10, Минегалим 4 лет. # Габдуллатып Ильясов 35 лет, сын Габдулгафир 6 лет. # Габдулнасыр Ильясов 28 лет, умер в 1817 г., сыновья Габдулбасир 22, Шаувалий 20 лет. # Габдулмазит Тигинбаев 49 лет, сыновья Фархушат 5, Давлетша 3, Файрулла 1 года. # Кисматулла Тарзимин 49 лет, сыновья Сафиулла 19, Гизатулла 13, Гаинудимар 7, Зинатулла 1 года. # Ашим Чуримов 71 года, сын Салих 38 (сыновья Хазимухамет 10, Фархутдин 3 лет). # Сагит Чуримов 39 лет, сын Аюп 1 года. # Фатхулла Ярмухаметов 49 лет, сыновья Насибулла 1, умер в 1818 г., Гибадулла 14, Хаспабитдин 9 лет. # Мухит Аков 72 лет, сыновья Мухаметша 32, Зялялитдин 23, Хаялитдин 11 лет. # Мухаметгали Мухаматов 42 лет, сыновья Шарафитдин 1 года, умер в 1817 г., Шигазитдин 11, Тувавил 6 лет. # Найхун Аков 62 лет. # Галиулла Найхунов 35 лет, сыновья Халимулла 12, Ганиятулла 10, Хадулла 7 лет. # Зубаир Нураев 77 лет, сын Габдулзялил 21 год. # Габдулвахит Габдрашитов 69, сыновья Сафаргали 4, умер в 1820 г., Файзат 17, Файзухан 11 лет. # Мухаматшариф Салаватов 29 лет. # Мухаматхавир Салаватов 34 лет, сын Мухаматхан 9 лет. # Кузян Акбашев 72 лет. # Ибрагим Чураков 68 лет. # Губайдулла Шамгулов 45 лет, умер в 1820 г. # Хабибулла Шамгунов 36 лет, на поселении с 1810 г., сыновья Тохватулла 13, в отлучке с 1832 г., Хайрулла 21, Хайрузаман 15 лет. # Хамит Габдулзялилов 39 лет, умер в 1822 г., сын Хамидулла 35 лет. # Габдулгафур Габзялилев 46 лет, сын Габдуллатиф 21 год. # Габдулманаф Кузаев 56 лет, умер в 1827 г. сын Мухаметьян 22 (сыновья Шарафитдин 8, Шахаритдин 1 года). # Мухаметсадык Габдулманапов 46 лет. # Гималидислам Каюпов 25 лет. # Махмут Алексеев 52 лет. # Рахмат Шамгунов 33 лет, умер в 1832 г. # Габдулсатар Абдулов 23 лет, умер в 1823 г. # Габдулнасыр Габдулсалямов 49 лет, сын Габдулхаким 16 лет. # Габдулхаким Габдулсалямов 35 лет, сыновья Габдулварис 10, Саитгафар 9, Юсуп 7 лет. # Фаткулла Тугубаев 54 лет, сыновья Гайнулла 21, Гималитдин 17, Камалитдин 8 лет. # Шагабитдин Балтии 28 лет, брат Низамитдин 21 года. # Сафиулла Салимзюваров 36 лет, сын Ганиятулла 4 лет. # Кучарбай Рахматуллин 32 лет. # Габдрахим Габдулкаримов 34 лет, умер в 1821 г., братья Шамсутдин 41 (сыновья Тазитдин 19, Хасвавитдин 12, Гильмитдин 1), Магуия 14, умер в 1828 г., Багаутдин 22 лет. # Гильмитдин Монасыпов 29 лет, брат Имамитдин 23 (сын Низамитдин 1 года), причислены в д. Шлыково в 1820 г. # Давлетбай Абдулов 9 лет, причислен в д. Шлыково в 1820 г. # Габдушафик Мусагитов 14 лет, причислен в д. Шлыково в 1831 г. # Хуснутдин Гамилов 9 лет, причислен в д. Шлыково в 1831 г. Всего в д. Тюндюково мужского пола 169, женского — 188 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Билдәле шәхестәре == * [[Сурағол Миңлебаев]] — [[1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәкселәренең береһе<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1872-bash-ort-ikhtilaly-1755-56 Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * '''Ғөбәйҙулла Ҡансурин''' — 20-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. * [[Кузаева Дамира Нәзмийән ҡыҙы]] — Татар АССР-ның халыҡ артисы, Татар АССР-ның Ғ.Тукай исемендәге Дәүләт приемияһы лауреаты. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009, 615 стр. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] kj4px4shxbrv4tx9hcvaoddclkmxkfd Әзербайжан әҙәбиәте 0 111059 1295208 1287968 2026-05-02T05:52:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295208 wikitext text/x-wiki '''Әзербайжан әҙәбиәте''' ({{lang-az|Azərbaycan ədəbiyyatı}}) — Әзербайжандың дәүләт теле булған һәм Көньяҡ Әзербайжанда, Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузияла, Төркиәлә һәм Рәсәйҙә киң таралған әзербайжан телендә баҫылып сыҡҡан яҙма әҫәрҙәр йыйылмаһы. == Урта быуаттар һәм Яңы ваҡыт == === Әзербайжан телендәге әҙәбиәттең барлыҡҡа килеүе === Әзербайжан теле төрки телдәрҙең уғыҙ телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Уғыҙ теле регионда, Урта Азиянан төрки телле ҡәбиләләр килгәндән бирле<ref name="Ираника"/>, XI—XII быуаттарҙан башлап, йәшәп килгән. Иранға килеп урынлашҡандан һуң ике йөҙ йыл дауамында [[уғыҙҙар]]ҙың ауыҙ-тел әҙәбиәте генә булған<ref name="Ираника"/>. Һуңғараҡ әзербайжан халҡы составына ингән уғыҙ ҡәбиләләренең эпик һәйкәле булып Урта Азияла барлыҡҡа килгән "Минең олатайым Ҡорҡоттоң китабы (Деде Коркуд)" героик эпосы тора, ләкин ул ахырынаса уғыҙҙар компактлы йәшәгән Әзербайжанда формалашҡан<ref name="Огуз"> {{БСЭ3|статья=«Китаби деде Коркуд»}}{{oq|ru|«Китаби деде Коркуд», «Китаби дедем Коркуд ала лисани таифеи огузан» («Книга моего деда Коркуда на языке племени огузов»), письменный эпический памятник огузских племён, позднее вошедших в состав туркменского, азербайджанского и турецкого народов. Известен в 2 записях: Дрезденская рукопись, состоящая из 12 сказаний (героических дастанов), и Ватиканская рукопись из 6 сказаний. Полный перевод памятника на русский язык, осуществленный в 1922 В. В. Бартольдом, был опубликован в 1962 под редакцией В. М. Жирмунского и А. Н. Кононова. Эпос неоднократно издавался также в Турции, где ему посвящена обширная литература. В 1952 исследователь Этторе Росси опубликован комментированный перевод на итальянский язык и факсимиле второй рукописи «К. д. К.», обнаруженной им в Ватиканской библиотеке; её текст почти не отличается от текста Дрезденской рукописи. Эпос открывается Введением, в котором даются сведения о легендарном мудреце и сказителе Коркуде. В эпосе нет единого сюжета. Каждое из 12 сказаний сюжетно самостоятельно, но 10 сказаний более тесно связаны между собой и составляют некий цикл описания героических подвигов огузских богатырей. Во многих сказаниях повторяются одни и те же имена: хан огузов Баюндур, его зять, богатырь Казан, его сын Аруз и др. Основное содержание эпоса — война огузских богатырей с «неверными» за утверждение своей власти на завоёванных кавказских землях. Следы эпоса обнаруживаются, впрочем, на древней родине огузов — в Центральной и Средней Азии (легенды и предания о Коркуде сохранились, например, среди киргизов, казахов и др.). Очевидно, интеграция огузского героического эпоса происходила ещё на Востоке. Окончательно эпос сложился, по-видимому, в Азербайджане, где огузы жили более компактно.}}</ref>. IX быуаттан бирле ижад ителгән эпостың бөтөн кеше ҡабул иткән тексы XV быуатта ғына төҙөлгән<ref name="Ираника">{{cite web | author = H. Javadi, K. Burill | date = | url = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x | title = Azeri Literature in Iran | work = AZERBAIJAN x. Azeri Literature | publisher = Encyclopaedia Iranica | accessdate = 2010-09-26 | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/61G39Wicu | archivedate = 2011-08-27 }}{{oq|en|The language spoken today in Azerbaijan is one of the branches of Oghuz Turkic. It was introduced into Iran by Turks entering the area in the 11th and 12th centuries and underwent a gradual development before assuming its present form. For two centuries after their appearance in Iran, the Oghuz Turks seem to have had only an oral literature. The origins of the stories attributed to Dädä Qorqut, which are about the heroic age of the Oghuz Turks, probably lie back in this period. The accepted text, however, was compiled only in the 15th century. }}</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Korkut/pred1.phtml?id=743 Книга Деда Коркута. В. Жирмунский, А. Кононов] {{oq|ru|Книга эта является записью и литературной обработкой эпических сказаний, слагавшихся и передававшихся у этих народов в творческой устно-поэтической традиции на протяжении многих веков, с IX по XV в.}}</ref>. Әзербайжан әҙәби теле уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәре нигеҙендә үҫешкән, әммә уға ғәрәп һәм фарсы телдәре ҙур йоғонто яһаған. Әзербайжан әҙәби телен ғәрәп-фарсы лексикаһы менән туйындырыу күп дәрәжәлә уны халыҡтың йәнле һөйләшенән алыҫлаштырған. XIII быуаттағы монгол яулап алыуҙары менән бәйле, Әзербайжандың алдағы дәүерҙәрҙә үк башланған төркиләшеүе көсәйгән; XV быуат аҙағына ул төрки тел төркөмөнә ҡараған үҙенең теле булған әзербайжан халҡын барлыҡҡа килтергән<ref name="История Востока">История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. [http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm Глава V]. — {{М}}: «Восточная литература», 2002. — ISBN 5-02-017711-3<blockquote>В XIV—XV вв. с началом формирования азербайджанского тюрко-язычного этноса возникает и его культура. Первоначально она не имела своих стабильных центров (вспомним, что один из её ранних представителей, Несими, погиб в Сирии), и её довольно трудно для данного времени отделить от османской (турецкой) культуры. Даже этническая граница между турками и азербайджанцами установилась только в XVI в., да и тогда она ещё окончательно не определилась. Тем не менее в XV в. формируются два центра азербайджанской культуры — Южный Азербайджан и равнинная часть Карабаха. Окончательно они сложились уже позже, в XVI—XVIII вв.</blockquote></ref>. Әзербайжан классик яҙма әҙәбиәте монгол баҫып алыуҙарынан һуң һәм XVI быуатта, [[Сәфәүиҙәр]] династияһы Иранда өҫтөнлөгөн урынлаштырғандан һуң, баш алған<ref name="Огуз"/><ref>{{cite web | author = H. Javadi, K. Burill | date = | url = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x | title = Azeri Literature in Iran | work = AZERBAIJAN x. Azeri Literature | publisher = Encyclopaedia Iranica | accessdate = 2010-09-26 | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/61G39Wicu | archivedate = 2011-08-27 }}<blockquote>A written, classical Azeri literature began after the Mongol invasion, and developed strongly in the 10th/16th century after the Safavid dynasty established its dominance in Iran. </blockquote></ref>. Әзербайжан әҙәбиәте фарсы әҙәбиәтенең көслө тәьҫире аҫтында үҫешкән, һәм әзербайжан-төрөк телендә яҙған яҙыусылар, ҡағиҙә булараҡ, ике телгә эйә булған<ref name="Ираника"/>. Әзербайжан әҙәбиәте тарихы XIII быуаттан башланған<ref>{{статья | автор = H. Javadi, K. Burill | год = 1988 | ссылка = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x | заглавие = AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature | издание = [[Encyclopaedia Iranica]] | lang = en }}<blockquote>'''The history of the Azeri Turkish literature''' can be divided into four main periods: 1) '''From the 13th century''' to 1828 when, as a result of the defeat suffered by Iran in the Perso-Russian wars, a number of regions north of the province of Azerbaijan, where Azeri Turkish was spoken, were occupied by Tsarist Russia (now Republic of Azerbaijan)…</blockquote></ref>. Әзербайжан яҙма әҙәбиәте XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән<ref>{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46781/Azerb..|заглавие=Azerbaijan}}{{oq|en|The Azerbaijani language is a member of the West Oghuz group of the southwestern (Oghuz) branch of the Turkic languages. The literary tradition dates to the 14th century.}}</ref><ref name="iranica"/><ref>[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002.:<blockquote>Говоря о возникновении азербайджанской культуры именно в XIV—XV вв., следует иметь в виду прежде всего литературу и другие части культуры, органически связанные с языком.</blockquote></ref>. «Ираника» энциклопедияһы Иззеддин Һәсәноғлыны (XIII—XIV бб.)<ref name="Ираника"/> һәм Нәсимиҙе (XIV—XV бб.)тәүге әзербайжан шағирҙары тип атаған<ref name="iranica"/>. === XIV—XVIII быуаттар әҙәбиәте === Төрөк-әзербайжан телендәге әҙәбиәт (''әзербайжан теле'' тигән атама ул ваҡытта ҡулланылмаған булған), күбеһенсә дөйөм төрки һыҙатлы булған<ref name="iranica"/><ref>[[Сумбатзаде, Али Сойбат Сумбатович|A. С. Сумбатзаде]]. Азербайджанцы — этногенез и формирование народа, Баку, 1990, гл. XII, 1:<blockquote>Не следует, однако, забывать, что тюрко-азербайджанский язык того периода '''в значительной мере носил общетюркский характер''' огузской группы этого языка и был понятен в своей основе как азербайджанцам, так и туркменам и туркам. С конца же XV в., когда в Азербайджане прекратился приток тюркоязычных племен, кипчакской группы с севера, огузской группы с востока, а также началось размежевание с анатолийскими турками после образования Османского государства, азербайджанский язык все более стабилизировался, шлифовался […] выделяясь в самостоятельный язый тюрко-огузской группы […] Одним из показателей этого '''процесса (XVI—XVIII вв.)''' является переход «от многовариантности к одновариантности» в произношении слов, частей речи и т. д., проанализорованных в книге М. Джангирова "Образование азербайджанского национального литературного языка.</blockquote></ref>, һәм XIV—XV быуаттарҙа формалашҡан<ref name="История Востока" /><ref name="iranica"/>. XIII—XIV быуаттар сигендә Хөрәсәндә йәшәгән тәүге шағир Изеддин Ғасаноғлынан төрөк телендәге шиғырҙары килеп еткән.<ref name="Гасаноглы">{{БСЭ3|статья=Гасаноглы}}</ref>; уның береһе төрөк телдә, икенсеһе фарсы телендә булған ике газеле еткән. Ғасаноғлы әзербайжан төркиҙәре әҙәбиәтенең нигеҙ һалыусыһы тип иҫәпләнә<ref>A.Caferoglu, «Adhari (azeri)», in Encyclopedia of Islam, (new edition), Vol. 1, (Leiden, 1986)</ref>. Төрөк-әзербайжан телендәге иртә текстар ҙа шулай уҡ иҫке ғосман әҙәбиәтенең бер өлөшө тип һанала<ref name="iranica">{{Из|Ираника|http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-viii|заглавие=AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish|автор=G. Doerfer}}:<blockquote>The early Azeri texts '''are a part of the Old Osmanli literature''' (the difference between Azeri and Turkish was then extremely small). The oldest poet of the Azeri literature known so far (and indubitably of Azeri, not of East Anatolian of Khorasani, origin) is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369—1404, q.v.). </blockquote></ref>. XIV-XV быуаттарҙа йәшәгән төрки халыҡтарҙың уртаҡ шағиры тип һаналған Имадеддин Нәсими әзербайжан шиғриәте үҫешендә танылыу алған, әзербайжан телендәге традицион яҙма шиғриәткә нигеҙ һалған<ref>{{книга |автор= Александр Николаевич Болдырев, Афрасяб Пашаевич Векилов, Вадим Сергеевич Шефнер. |заглавие = Поэты Азербайджана |ссылка = |ответственный = |место= Л. |издательство = «Советский писатель» |год= 1970 |том = |страниц= 710 |страницы= 161 |isbn = }} <blockquote>Основоположник традиции письменной поэзии на азербайджанском языке Сеид Имадеддин Насими родился в Шемахе в 1370 году. Шемаха, столица Ширвана, славилась на Ближнем Востоке как культурный город с богатыми литературными традициями.</blockquote></ref>, әзербайжан телендәге традицион яҙма шиғриәткә нигеҙ һалған<ref>Baldick, Julian (2000). Mystical Islam: An Introduction to Sufism. I. B. Tauris. pp. 103</ref><ref>Burrill, Kathleen R.F. (1972). The Quatrains of Nesimi Fourteenth-Century Turkic Hurufi. Walter de Gruyter GmbH & Co. KG.</ref><ref>Lambton, Ann K. S.; Holt, Peter Malcolm; Lewis, Bernard (1970). The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press. pp. 689.</ref> поэтом. Нәсими сүриә ҡалаһы Алеппола ғазаплы үлемгә дусар ителгән. Уның замандашы Борханеддин Ғәзи Әхмәд сығышы менән Көнсығыш Анатолиянан булған<ref>{{cite news| title= Azeri Literature in Iran| publisher= [[Iranica]]| url= http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x |date=2011-04-04 }}<blockquote>Two poets of the 14th century, Qāżi Aḥmad Borhān al-Din (an East Anatolian) and the Ḥorufi demagogue ʿEmād-al-Din Nasimi played significant roles in the development of the Azeri Turkish poetry.</blockquote></ref>. Йософ Мәддәх төрөк телендә «Варга һәм Гөлша» эпик поэмаһын яҙған. Лирик поэмаларҙы әзербайжан телендә Хагиги псевдонимы менән дәүләттең солтаны Ҡара-Ҡойонло Йыһаншаһ<ref>{{cite news| title= Azeri Literature in Iran| publisher= [[Iranica]]| url= http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x |date=2011-04-04 }}<blockquote>Jahān Shah himself wrote lyrical poems in Azeri using the pen name of Ḥaqīqī. </blockquote></ref>, шулай уҡ дәүләттең хакимы Аҡ-Ҡойонло Солтан Яғуб яҙған<ref name="Iranica">{{cite news| title= Azeri Literature in Iran| publisher= [[Iranica]]| url= http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x |date=2011-04-04 }}<blockquote>Among the Azeri poets of the 9th/15th century mention should be made of Ḵaṭāʾī Tabrīzī. He wrote a maṯnawī entitled Yūsof wa Zoleyḵā, and dedicated it to the Āq Qoyunlū Sultan Yaʿqūb (r. 883-96/1478-90), '''who himself wrote poetry in Azeri'''.</blockquote></ref>. Тағы ла шуны әйтер кәрәк, Хатаи Тебризиҙың «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы Солтан Яғубҡа бағышланған<ref name="Iranica"/>, һәм был әҫәр әзербайжан телендә яҙылған тәүге поэма тип һаналған<ref>{{статья |заглавие = Хәтаи Тәбризи |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]] |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии |год = 1987 |том = X |страницы = 80 |isbn = }}</ref>. Әзербайжан территорияһында йәшәгән авторҙар араһында шулай уҡ Сефевидтар династияһына нигеҙ һалыусы, Хатаи поэтик псевдонимы аҫтында яҙған, «Дехнаме» («Ун хат») поэмаһы авторы шаһ Исмаил I булған. Уның һарайында «шағирҙар батшаһы» тип аталған Хәбиби йәшәгән.<ref>{{книга |автор = Институт истории (Академия наук СССР), Институт археологии (Академия наук СССР). |заглавие = История СССР с древнейших времен до наших дней |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = «Наука» |год = 1966 |том = 2 |страниц = |страницы = 572 |isbn = }}</ref> Шул уҡ периодта Ираҡта әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә бер үк нәфислек менән яҙған күренекле әзербайжан <ref name="Ираника"/><ref>Walter G. Andrews, Najaat Black, Mehmet Kalpaklı. Ottoman Lyric Poetry: An Anthology. University of Texas Press, 1997. ISBN 0-292-70471-2, 9780292704718</ref><ref>Merriam-Webster’s Encyclopedia of Literature. Merriam-Webster, 1995. ISBN 0-87779-042-6. Стр. 443. «Fuzuli — Turkish poet»</ref><ref>[[:en:Annemarie Schimmel|Annemarie Schimmel]]. A Two-colored Brocade: The Imagery of Persian Poetry. University of North Carolina Press, 1992. ISBN 0-8078-2050-4. Стр. 75. «With this words of Turkish poet Fuzuli…»</ref><ref>Bilkent Üniversitesi Center for Turkish Literature. Bilkent University Center for Turkish Literature, 2005. ISBN 0-8156-8147-X. Стр. 50. «The te^kire authors assess the style of the Turkmen poet Fuzuli, who preferred Turkish words and expressions…»</ref><ref>Julie Scott Meisami. A Medieval Persian Romance. Oxford University Press, 1995. Стр. 22. «sixteenth- century Azerbaijani Turkish poet Fuzuli»</ref> һәм төрөк<ref name="Британика">{{cite news | title=Fuzuli|publisher=Encyclopaedia Britannica| url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/222964/Mehmed-bin-Suleyman-Fuzuli}}</ref>-ғосман<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295642/Islamic-arts/13747/Ottoman-Turkey Encyclopediz Britannica, s.v. Islamic Art] Islāmic literatures " The period from 1500 to 1800 " Ottoman Turkey " Poetry of Fuzûlî</ref> шағиры Физули йәшәгән һәм ижад иткән <ref name="Британика"/>. [[Файл:Shah_Ismail_I.jpg|thumb|left|150px|Исмаил I]] XVII—XVIII быуаттарҙа Иран Әзербайжанында Сәиб Тәбризи, Говси Тәбризи, Мөхаммәд Амани, Тарзи Афшар һәм Тәсир Тәбризи кеүек шағирҙар ижад иткән. Урта быуаттар шиғриәтенең әзербайжан телендә яҙылған иң яҡшы романтик поэмаларының береһе булған шағир Мәсихиҙең «Варга һәм Гөлша» поэмаһы килеп еткән<ref name="Дадашзаде">{{статья |автор = А. Дадашзаде. |заглавие = Азербайджанская литература |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/vl4/vl4-4172.htm |издание = История всемирной литературы в девяти томах |издательство = Наука |год = 1987 |том = 4-й |страницы = 420 }}</ref>. XVIII быуатта Ширван мәктәбе шағирҙары — Шакир Ширвани, Нишат Ширвани, Махжур һәм Аға Мәсих Ширвани ижад иткән. Был периодта халыҡ ауыҙ-тел ижады әҙәбиәтенә, әзербайжан ашуғтары сәнғәтенә тәьҫир көсәйгән. Яҙма шиғриәт халыҡ ижәды мотивтары һәм темалары менән байыған, ә шиғри тел ҡанунлаштырылған нормаларҙан һәм стереотиптарҙан таҙарынған<ref name="Лит"/>. Ҡарабах ханының һарайында вәзир булып йөрөгән шағир Молла Панах Вәғиф әзербайжан әҙәбиәтендә реализмға нигеҙ һалыусы булған. Уның шиғриәтенең төп темаһы булып мөхәббәт һәм кешенең күңел матурлығы торған. Вәғифтең ижады яҙма шиғриәттә киң файҙаланыла башлаған халыҡ шиғри формаһы — ғошма үҫешенә килтергән<ref name="Лит">{{cite news | title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА|publisher=ФЭБ "Русская литература и фольклор"| url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl5/vl5-4992.htm}}</ref>. Молла Вәли Видади, Вәғифтең яҡын дуҫы, киреһенсә, намыҫлылыҡҡа, ҡыйыулыҡҡа, тәрән аҡыллылыҡ көсөнә һәм зиһенгә дан йырлаған<ref name="Лит"/>, ә шулай уҡ үҙ-ара низағты һәм шулай уҡ феодаль ҡанһыҙлыҡты тәнҡитләгән<ref name="Вели">{{БСЭ3|статья=Видади Молла Вели }}</ref>. Уның төшөнкө кәйефе «Торналар», «Шағир Вәғифкә мөрәжәғәт», «Иларһың» тигән шиғырҙарында сағылған<ref name="Вели"/>. Вәғиф һәм Видади ижады әзербайжан әҙәбиәтендә<ref name="Лит"/> XVIII быуат шиғриәтенең ҡаҙанышы булған. Әрмән шағиры һәм ашуғы Саят-Нова помимо әрмән һәм грузин телдәрендә генә түгел, әзербайжан телендә лә яҙған<ref>{{книга |автор = Levon Mkrtchʻyan. |заглавие = Glagol vremen: armi︠a︡nskai︠a︡ klassicheskai︠a︡ poėzii︠a︡ V-XVIII vekov |том = |ссылка = http://books.google.com/books?id=F0MzAAAAMAAJ&q=саят+нова+на+азербайджанском&dq=саят+нова+на+азербайджанском&lr=&ei=bojUSvWtAZCCyQSBi-yjDg&hl=ru&output=html |издательство = Khudozh. lit-ra |год = 1977 |страницы = 102 |isbn = }}</ref>. Саят-Нова әзербайжан шиғырҙарында ашуғ шиғриәтенең художество алымдарын һәм табыштарын файҙаланған<ref name="Лит"/>. Уның йырҙарының күпселеге әзербайжан телендә яҙылған<ref>{{книга |автор = Charles Dowsett. |заглавие = Sayatʻ-Nova: an 18th-century troubadour : a biographical and literary study |том = |ссылка = http://books.google.com/books?id=F-ZPrs_KySQC&pg=PA173&dq=sayat+nova+Azerbaijani&hl=ru&ei=qyKmTPzrH8qCOrXwkKkC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=Azeri&f=false |издательство = Peeters Publishers |год = 1997 |страницы = 422 |isbn = 9068317954, 9789068317954 }}<blockquote>Given the uncertainly of the tradition, the figures cannot be entirely accurate. Gaysaryan counts 114 Azeri, 70 Armenian, and 32 Georgian. Hasrat’yan lists 81 Azeri (plus a possible further three collected by G.T’arverdyan alias Ashug Verdi, and the two Azeri-Armenian macaronics from the ''Tetrak'', pp. 7-9, his nos. 60 and 61), 63 Armenian (plus a possible further three collected by G.T’arverdyan and the two Azeri-Armenian macaronics; see his pp. 254—258, 271-2), and 32 Georgian. 128 Azeri poems may be counted in the ''Tetrak''. </blockquote></ref>. Халыҡ дастаны «Шаһрияр һәм Санубар» нигеҙендә аноним автор ижад иткән «Шаһрияр хаҡында хикәйәт» XVIII быуаттың иң әһәмиәтле проза һәйкәле булып тора<ref name="Лит"/>. Әзербайжан тикшеренеүсеһе A. С. Сумбатзаде билдәләгәнсә, XVIII быуатта үҙаллы әзербайжан теле формалашыу процесы тамамланған <ref>A. С. Сумбатзаде. Азербайджанцы — этногенез и формирование народа, Баку, 1990, гл. XII, 1:<blockquote>Таким образом, мы имеем все основания утверждать, что в XVIII в. у азербайджанцев в полной мере сформировался отличный от других языков огузской группы свой, собственный, полнокровный язык — один из определяющих признаков народа.</blockquote></ref>. XIX быуатта Молла Панах Вәғиф менән бер дәүерҙә Мир Мохсун Навваб, Мешади Эюб Баҡы, Хөршидбаныу Натаван, Сары Ашығ, Ашуғ Гурбани, Леле, Ашығ Сафи Вәлех, Ашуғ Самед — Валехтың уҡытыусыһы, Ашығ Мөхәммәт (Валехтың атаһы), Аббас Туфарғанлы, Мискин Абдал, Ашығ Пери, Ғасымбәк Закир һ.б. ижад иткән. XIX быуатҡа тиклемге тарихнамәләр билдәле түгел<ref>{{книга |автор = Петрушевский И. П.|заглавие = Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв |место = Л.|год= 1949 |страницы =25}}</ref> == XIX быуат әҙәбиәте == [[Файл:Qudsi.jpg|thumb|150px|Аббасғулу Аға Баҡыйханов]] XIX быуатта Әзербайжан территорияһы Рәсәй империяһы составына ингән, был ваҡиға урындағы халыҡтың фарсы традицияларынан айырылыуына һәм рус-европа мәҙәниәтенә яҡынайыуына килтергән. Был осорҙа Ғасымбәк Закир, Сәйед Абулғасым Небати, Сәйед Азим Ширвани, Хөршидбаныу Натаван, Аббасғулу Аға Баҡыйханов, Мирза Шәфи Вазех, Исмаилбәк Ғутҡашынлы, Джалил Мамедкулизаде ижад иткән. Солтан Меджид Ғанизаде күп кенә прозаик әҫәрҙәрҙең авторы булған. Уның публицистик хикәйәһе «Уҡытыусылар ғорурлығы», «Кәләш муйынсаһы» повесы, «Аллаһ диваны» хикәйәләре, «Ғурбан байрамы» һ.б. әҫәре билдәле. Таги Сидги тигән яҙыусы ла прозаик әҫәрҙәр авторы. [[Файл:Mfakhundov.jpg|left|150px|thumb|Мирза Фатали Ахундов]] Быуат уртаһында әзербайжан әҙәбиәтендә яңы жанр — Мирза Фатали Ахундов нигеҙ һалған драматургия барлыҡҡа килгән. 1850 йылдан 1857 йылға саҡлы ул XIX быуаттың беренсе ярты йыллығындағы Әзербайжан тормошон реалистик сағылдырған 6 комедия һәм бер повесть яҙған. Ахундов шулай уҡ әҙәби тәнҡитте башлап ебәреүсе һанала<ref name="Мирза Фатали">{{книга |заглавие = М. Ф. Ахудов. Избранные произведения |издательство = [[Азернешр]] |год = 1987 |место = Б. |страницы = 14 }}</ref>. Икенсе драматург — Наджафбәк Вәзиров 1896 йылда «Фәхреддиндең ҡайғыһы» тип аталған беренсе әзербайжан трагедияһын яҙҙы<ref name="Ахунд">{{cite news | title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА | publisher=ФЭБ "Русская литература и фольклор"| url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl7/vl7-2152.htm}}</ref>. Иран Әзербайжанында әзербайжан һәм фарсы телдәрендә яҙған шағир Сәйед Абдулғасем Набати һәм шағирә Хәйран-Ханум ижад иткән. Әзербайжандың Көньяҡ Дағстан менән тарихи-мәҙәни үҙ-ара мөнәсәбәттәре әзербайжан әҙәбиәтен дағстан авторҙары ижады менән байытҡан. Лезгин яҙма әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Етим Эмин, туған лезгин телендә лә, шулай уҡ әзербайжан телендә лә яҙған<ref>{{книга |автор = Alekseĭ Leontʹevich Narochnit︠s︡kiĭ. |заглавие = История народов Северного Кавказа, конец XVIII в.-1917 г |ссылка = http://books.google.com/books?id=C1hpAAAAMAAJ&q=етим+эмин+писал+на+азербайджанском&dq=етим+эмин+писал+на+азербайджанском&ei=Qj3QStmGHo6CzASTudyVDg&hl=ru&output=html |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год =1988 |Том =2 |страницы = 376 |isbn = 5020094080, 9785020094086 }}</ref>. Лезгин донъяуи яҙма әҙәбиәтенең күренекле шағиры һәм ғалимы Һәсән Алҡадари үҙенең әҫәрҙәрен шулай уҡ лезгин һәм әзербайжан телендә яҙған. 1892 йылда ул, үҙенең (Аҡадариҙың) күп һанлы комментарийҙарын, иҫкәрмәләрен һәм шиғри өҫтәмәләрен индереп, Дағстандың тарихы буйынса көнсығыш яҙма мәғлүмәттәр йыйылмаһы булған «Асари-Дағстан» тигән китабын әзербайжан телендә яҙған<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая советская энциклопедия |ссылка = http://books.google.com/books?ei=697DTpL8CoegOvTWofoN&ct=result&hl=ru&id=dqoYAAAAIAAJ&dq=%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&q=.#search_anchor |издательство = |год =1952 |Том =13 |страницы = 287 |isbn = }} ''«Связи с Азербайджаном способствовали возникновению в конце 19 в. у лезгин и светской письменной литературы. Виднейшим её представителем был Гасан-Алкадари (1834—1910) — автор широко распространённой книги „Асари-Дагестан“, написанной в 1892 на азербайджанском языке и представляющей собой свод восточных письменных сведений по истории Д. с многочисленными комментариями, замечаниями и стихотворными вставками самого Алкадарп.»''</ref>. XX быуат башында ижад иткән Дербент ашуғы тау еврейы Шаул Сименду шулай уҡ әзербайжан телендә иврит хәрефтәре менән яҙған<ref>{{cite news | title=Ворота Востока| publisher=Журнал ЛЕХАИМ| url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/184/region.htm|author=Илья Карпенко}}</ref>. Ул осорҙағы әзербайжан әҙәбиәтендә әзербайжан ашуғтары шиғри сәнғәте ҙур урын алған. Ашуғ Алескер, Наджафкули, Ғөсәйн Бозалғанлы һ.б. ашуғтар киң билдәлеләре булған. XIX быуат аҙағында үҙҙәренең әҙәби ижадын Джәлил Мәмәдкулизаде һәм Нариман Нариманов башлаған. Нариманов Әзербайжандағы тәүге халыҡ китапхана-уҡыу бүлмәһен асҡан, әзербайжан әҙбиәте тарихындағы тәүге тарихи «Нәдир-шаһ» трагедияһын һ.б. әҫәрҙәр яҙған<ref>{{БСЭ3|статья=НаримановНариман Кербалай Наджаф оглы }}</ref>. == ХХ быуат әҙәбиәте == === XX быуат башы әҙәбиәте === [[Файл:AbbasSahhat.jpg|thumb|150px|Аббас Саххат]] XX быуатҡа яҡын арауыҡта Әзербайжанда Джәлил Мәмәдкулизаде һәм Нариман Кербалаи Наджаф оғлы (Нариман Нариманов) ижад иткәндәр. Джәлил Мәмәдкулизаде был периодта әзербайжан тәнҡит реализмының классикаһына әйләнгән «Мәйеттәр» (1909), «Минең әсәйемдең китабы» (1918) пъесаларын, «Почта йәшниге» (1903), «Зәйнал ирене» (1906), «Иранда Конституция» (1906), «Курбанали бәк» (1907) тигән хикәйәләрен яҙған<ref name="Литература Азербайджана"/>. Быуат башында әзербайжан әҙәбиәтенең прогрессив романтизмына нигеҙ һалған Мөхәммәт Һади, шулай уҡ Ғөсәйн Джәвид һәм Аббас Сиххат ижадтарын башлаған. Аббас Сиххат ике өлөштән торған «Көнбайыш ҡояшы» (1912) китабына егерменән артыҡ рус шағирының үҙе тәржемә иткән әҫәрен индергән,һәм был ул замандың ҙур мәҙәни ваҡиғаһына әүерелгән<ref name="Литература Азербайджана"/>. Үҙҙәренең әҫәрҙәрендә Сиххат һәм Абдулла Шаиһ алғы планға мәғрифәтселек, мәғариф, тәрбиә һәм әхлаҡ проблемаларын ҡуйған. Шағир Сабир Мирза Алекпер Сабир әҙәби мәктәбенә - Көнсығыштағы шиғри мәктәпкә нигеҙ һалған<ref name="Литература Азербайджана">{{cite news | title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА|publisher=ФЭБ "Русская литература и фольклор"| url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl8/Vl8-1812.HTM}}</ref>. Мирза Али Моджуз, Нәзми (Əli Nəzmi), Алиғулу Ғамғюсар, Байрамали Аббасзаде(Bayraməli Abbaszadə) был мәктәптең сағыу вәкилдәре булған<ref name="Литература Азербайджана"/>. Күренекле лезгин шағиры Сөләймән Стальский ҙә үҙенең ҡайһы бер шиғырҙарын әзербайжан телендә яҙған («Муллаға», «Ҡаф тауы», «Колхоз», «Селлә аша ашыҡмай» һ.б.)<ref>{{книга |автор = Мусаев К. М. |заглавие = Путём сближения и единства |издательство = Элм |год =1986 |место =Баку |страницы = 78 |isbn = }}{{oq|ru|На азербайджанском языке создавал некоторые свои стихи С. Стальский («Мулле», «Кавказ», «Колхоз», «Не торопясь сквозь зной» и др.), к азербайджанскому письму и языку прибегали Т. Хурюгский, Ш. Гезерчи, Н. Шерифов и другие лезгинские поэты.}}</ref><ref>{{книга |автор = [[Климович, Люциан Ипполитович|Климович Л. И.]] |заглавие = Наследство и современность: очерки о нац. литературах |издательство = Советский писатель |том = |год =1975 |страницы = 120 |isbn = }}{{oq|ru|Сулейман Стальский, работая в Дербенте, Гяндже, Баку, Самарканде и других местах Средней Азии, освоил некоторые тюркские языки и позднее создавал произведения не только на родном, лезгинском, но и на азербайджанском языке. Так, на азербайджанском языке им сложено, в частности, стихотворение, прочитанное на Первом всесоюзном съезде советских писателей. В архиве поэта сохранилось на азербайджанском языке двенадцать стихотворений, всего насчитывающих около пятисот строк.}}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Живое единство: о взаимовлиянии литератур народов СССР: сборник статей |издательство = Советский писатель |том = |год =1974 |страницы = 246 |isbn = }}{{oq|ru|Лезгинские писатели до образования своего письменного периода создавали художественные произведения на других языках, пользуясь письменностью иных народов. Так, арабским и азербайджанским языками пользовались Мирза-Али Ахтынский, Етим Эмин, Гасан Алкадари. Посредством арабской и азербайджанской письменностей написаны все лезгинские произведения Етима Эмина, Кючхюра Саида, Гаджи Ахтынского, Тагира Хурюгского. На азербайджанском языке создал немало стихов и Сулейман Стальский.}}</ref>. Әзербайжан телендә рутуль шағирҙары Хазарчи Гаджиев һәм Джамисаб Саларовтар<ref>{{книга |автор = |часть = Рутульцы |заглавие = Народы Кавказа |том = 1 |издательство = Изд-во АН СССР |место =М. |год = 1960 |страницы = 544 |ответственный=Под общ. ред. С.П. Толстова |isbn = }}</ref>, шулай уҡ грузин шағиры Иетим Гурджи яҙған<ref>{{книга |автор = Alexander Mikaberidze |заглавие = Historical Dictionary of Georgia |издательство = The Scarecrow Press |место = |год = 2007 |страницы = 358 |isbn = 0-8108-5580-1 }}</ref>. 1910—1920-се йылдарҙа Әзербайжандың 1918 йылда яулап алынған дәүләт бойондороҡһоҙлоғон Джафар Джаббарлы, Әхмәд Джәвәд, Өммөгөлсөм кеүек авторҙар данлаған. Был дәүерҙә тәүге ҡатын-ҡыҙ драматург Сәкинә Ахундзаде ижад иткән<ref>{{az icon}} [http://www.anl.az/el/r/Az_teatri_3_esr.pdf 130 Years of the Three Centuries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221210045/http://www.anl.az/el/r/Az_teatri_3_esr.pdf |date=2018-12-21 }} by Ilham Rahimli</ref>. Әзербайжан әҙәбиәте өсөн Нариман Наримановтың драматургияһы оло әһәмиәткә эйә. Наримановтың төп әҫәрҙәре: «Баһадур һәм Сона», «Мәжлес», «Надир шаһ» һәм «Шамдан бәк». Оло педагог Рәшид бәк Эфендиев күп кенә драмататик әҫәрҙәрҙең авторы булған. === Совет Әзербайжаны әҙәбиәте === {{Врезка |Выравнивание=right |Ширина=267px |Заголовок=Сәмәд Вургун <br /><small>«Әзербайжан»</small> |Содержание= Я ходил по горам, я глядел меж лугов <br /> В журавлиные очи родных родников<br /> Издалека выслушивал шум тростников<br /> И ночного Аракса медлительный ход… Здесь я дружбу узнал, и любовь, и почёт.<br /> Можно ль душу из сердца украсть? — Никогда!<br /> Ты — дыханье моё, ты — мой хлеб и вода!<br /> Предо мной распахнулись твои города. Весь я твой. Навсегда в сыновья тебе дан.<br /> Азербайджан, Азербайджан!… <ref>{{cite news| title=Самед Вургундың «Әзербайжан» шиғыры| publisher=Tercume.az| url=http://www.tercume.az/FERQLI%20TERCUMELER/Vurqun-Azerb.htm}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | Фон =#FFF8DC }} Әзербайжанда совет власын урынлаштырыу [[Гәнжә]] төрмәһендә әзербайжан мәғрифәтселәренең береһен — Ҡаҙаҡ уҡытыусылар семинарияһы директоры, «Әзербайжан татарҙарының әҙәбиәте» (Тифлис, 1903) брошюраһының авторы Фирудин бәк Әхмәд бек оғлы Кочарлинскийҙы атыу менән билдәләнгән<ref name="Фирудин">{{cite news| title=Фиридунбек Кочарли: Просветитель и Учёный| publisher=Азербайджанский конгресс| url=http://www.azcongress.ru/article.php?1180| author=Галина МИКЕЛАДЗЕ| date=29.02.08}}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Артабан әзербайжан әҙәбиәтендәге прогрессив романтизмға нигеҙ һалыусы һәм драматург Һөсәйен Джәвид, шағир Микаил Мушфиг, прозаик һәм әҙәби тәнҡитсе Сәйед Һөсәйен, шағир, Әзербайжан гимны авторы Әхмәд Джәвәд, яҙыусы һәм ғалим Йософ Вәзир Чәмәнзәминли һ.б. репрессия ҡорбандары булғандар. Һөсәйен Джәвид — әзербайжан романтизмының әһәмиәтле вәкилдәренең береһе. Һөсәйен Джәвидтең сағыу әҫәрҙәре булып «Әсә», «Санан шәйех» һәм «Демон» шиғри трагедиялары, «Бәйғәмбәр» (1922), «Аҡһаҡ Тимер» (1925), «Кенәз» (1929), «Сеявуш» (1933), «Хәйәм» (1935) пьесалары һәм «Азер» (1923—1932) поэмаһы һ.б. торған. Икенсе шағир — Самед Вургундың ыҡсым һәм тотанаҡлы стиле әзербайжан шиғриәтенең хәҙерге стиле һәм теленең формалашыуына, уның архаизмдан таҙарыныуына булышлыҡ иткән<ref name="ВургунСЭ"/>. Ул «Вәғиф» героик-романтик шиғри драмаһын (1937), «Ханлар» шиғри тарихи драмаһын (1939), «Фархад һәм Ширин» мөхәббәт-героик шиғри драмаһын (1941)<ref name="ВургунСЭ">{{cite news | title=Самед Вургун - Жизнь и творчество | publisher=Сайт Самеда Вургуна | url=http://samedvurgun.com/ru/index.php }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923194339/http://samedvurgun.com/ru/index.php |date=2017-09-23 }}</ref>, шулай уҡ бик күп башҡа әҫәрҙәр ижад иткән. Яҙыусы Мехти Ғөсәйн 1942 йылда «Комиссар» тәүге әзербайжан тарихи повесын ижад иткән<ref>{{БСЭ3|статья=Гусейн Мехти}}</ref>. Был периодта Осман Сарывелли, Рәсүл Рза, тарихи романсы Мамед Сәйед Ордубади, драматургтар Сөләймән Сани Ахундов, Мирза Аждар оғлы Ибраһимов, Самед Вургун, Сабит Рахман, Әнвәр Мамедханлы, Ильяс Магомед оғлы Эфендиев, Шихали Гурбанов яҙғандар. Иран Әзербайжанынан Төньяҡ Әзербайжанға күсеп килгән шағирҙар Балаш Азероғлу, Мәдинә Гөлгөн, Сохраб Таһир һәм Окума Биллури үҙҙәренең ижады менән әзербайжан әҙәбиәтен байытҡан. 1927 йылдың июнендә Пролетар яҙыусыларының әзербайжан ассоциацияһы булдырылған<ref>{{книга |автор = Тамилла Халилова. |заглавие = Азербайджанская проза на русском языке |ссылка = http://books.google.com/books?id=jL8xAAAAIAAJ&q=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&dq=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&hl=ru&ei=-UanTOqcCpGhOtPj3cgM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ |издательство = |год =1986 |Том = |страницы = 38 |isbn = }}</ref>, һәм 1932 йылда юҡҡа сығарылған<ref>{{книга |автор = Алиовсад Гулиев, И. В. Стригунов. |заглавие = Дорогой свободы и счастья |ссылка = http://books.google.cohl=rum/books?id=up8CAAAAMAAJ&q=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&dq=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&hl=ru&ei=5kenTPD9KYqDOoiwidsM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CEsQ6AEwBzgK |издательство = Азербайджанское гос. изд-во |год =1967 |Том = |страницы = 194 |isbn = }}</ref>. Шул уҡ йылда Әзербайжан Яҙыусылар союзына нигеҙ һалынған. Сталин эпохаһынан һуң Әзербайжанда шағирҙар Али Кәрим, Хәлил Рза Олотөрөк, Джабир Новруз, Мамед Араз, Фиҡрәт Ғоджа, Фиҡрәт Садығ, Алекпер Салахзаде, Иса Исмаилзаде, Сабир Рустамханлы, Фамил Мехти, Тофиғ Байрам, Ариф Абдуллазаде, Ғөсәйн Ҡюрдоғлу, Ильяс Тапдығ, Муса Яғуб, Чингиз Алиоғлу, Нусрат Кесемәнли, Залимхан Яғуб, Рәмиз Ровшан һ.б. ижад иткән. Мирза Аждар оғлы Ибраһимов ижады әзербайжан совет әҙәбиәтендә сағыу эҙ ҡалдырған. Үҙенең драматик әҫәрҙәрендә Ибраһимов үҙен үткер тормош конфликттары, сағыу, реалистик характерҙары, йәнле диалог оҫтаһы итеп күрһәткән. Уның милли драматургияның иң яҡшы традицияларына нигеҙләнеп яҙылған пьесалары әзербайжан совет әҙәбиәтен үҫтереүҙә ҙур әһәмиәткә эйә булған. Ауылда социалистик үҙгәртеп ҡороуҙы һүрәтләгән «Хаят» драмаһы һәм испан халҡының фашизмға ҡаршы батырҙарса көрәшен сағылдырған «Мадрид», шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы тылдағы халыҡтың хеҙмәте тураһындағы «Мөхәббәт» пьесалары (1942 йылда ҡуйылған), Нариман Наримановтың тормошона һәм революцион эшмәкәрлегенә бағышланған «Пэр-ванэ» роман-эпопеяһы һәм башҡалар уның сағыу әҫәрҙәре булған. «Көньяҡ хикәйәләре» циклында, «Көн башланыр» романында ул Ирандағы милли-азатлыҡ хәрәкәте эпизодтарын күрһәткән<ref>{{cite news | title=Ибрагимов Мирза Аждар оглы|publisher=[[БСЭ]]| url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/049/606.htm}}</ref>. Башҡа әҙәби жанрҙар ҙа әүҙем үҫешә барған. Джамшид Әмиров әзербайжан әҙәбиәтендә детектив жанрға нигеҙ һалыусы булған. XX быуат аҙағында 70-тән артыҡ шиғри йыйынтыҡ һәм 20 поэма яҙған Бәхтияр Ваһабзаде танылыу алған<ref name="Гюль">{{cite news| title=Умер Бахтияр Вагабзаде| publisher=NIRA Aksakal| url=http://aksakal.info/pages%2Bview%2B377.html| author=Анар, ТОФИК МЕЛИКЛИ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035351/http://aksakal.info/pages+view+377.html |date=2017-12-01 }}</ref>. Уның «Гөлөстан» поэмаһы Рәсәй һәм Иран араһында бүленгән һәм берләшергә ынтылған әзербайжан халҡына бағышланған<ref name="Гюль"/>. === Иран Әзербайжаны әҙәбиәте === [[Файл:Samad Behrangi.JPG|thumb|150px|left|Самед Бехранги]] Каджарҙар династияһы урынына килгән Пехлевиҙар мәғарифта, прессала һәм эш башҡарыуҙа әзербайжан телен файҙаланыуҙы тыйған<ref name="BoIr">C. E. Bosworth. Azerbaijan — Islamic history to 1941. Iranica.</ref>. Әммә, фарсы теленән башҡа, күп әзербайжандар әҫәрҙәрен туған телдәрендә яҙыуҙы дауам иткән. Улар араһында шағирҙар Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр, яҙыусылар Самед Бехранги, Бехзад Бехзади һәм башҡалар булған. XX быуат башында социаль проблемаларҙы асҡан сатирик шиғырҙар ижад иткән Мирза Али Моджуз шағир Сабирҙың көслө йоғонтоһо аҫтында булған<ref name="Моджуз">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/077/410.htm|title=Моджуз, Мовджуз Мирза Али|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/66MK8gvyA|archivedate=2012-03-22}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.iranica.com/articles/mojez-sabestari | title = MOʿJEZ ŠABESTARI | publisher = Encyclopædia Iranica | archiveurl = http://www.webcitation.org/66MKAUwlO | archivedate = 2012-03-22 }}</ref>. Уның ижадының төп темаһы - халыҡтың хоҡуҡһыҙлығы («Тыуған ил», «Көн һайын» һ.б.), уның иҙеүселәргә ҡаршы көрәше, хоҡуҡһыҙ ҡатын-ҡыҙ хәле («Бәхетһеҙ ҡыҙҙар» һ.б.); ул шулай уҡ В. И. Ленинды («Ленин») һәм Октябрь революцияһын данлаған («Революция күкрәр», «Ниһайәт» һ.б.)<ref name="Моджуз"/>. 1941 йылда совет-британ ғәскәрҙәре тарафынан ойошторолған Иран операцияһы һәм Көньяҡ Әзербайжанда дәүләт ҡоролошо булдырыу совет-иран сиктәре менән бүленгән әзербайжандарҙың берләшеү, шулай уҡ әзербайжан әҙәби телен тергеҙеү теләген тыуҙырған<ref name="Свентоховский">{{cite web|url=http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_002.htm|title=Русское правление, модернизаторские элиты и становление национальной идентичности в Азербайджане|publisher=sakharov-center.ru|author=Тадеуш СВЕНТОХОВСКИЙ|archiveurl=http://www.webcitation.org/66MKBElo0|archivedate=2012-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321161055/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_002.htm |date=2012-03-21 }}</ref>, ләкин 1946 йылда Әзербайжан автономиялы хөкүмәте ҡыйратылған һәм Иран регионда яңы контроль урынлаштырған. Шул ҡыҫҡа периодта Совет Әзербайжаны йоғонтоһонда Али Туде, Балаш Азероғлу, Мәдинә Гөлгөн, Хөкүмә Биллури һәм сәйәси публицист Ферейдун Ибраһими кеүек авторҙар ижад иткән. Сатирик шағир Ибраһим Дакер, Али Фитрат, шағир һәм педагог Мир Махди Этимад һәм ашуғ Хөсәйн Джаван кеүек элекке яҙыусылар әүҙемлек күрһәткән<ref name="Ираника"/>. Көньяҡтың да, Төньяҡтың да әҙәбиәт һөйөүселәренә берҙәй таныш талантлы шағирҙы — фажиғәле яҙмышлы кешене, еңелмәҫ көрәшсене, Мөхәммәт Бирийҙе айырып билдәләп китер кәрәк. [[Файл:Shahriyar.jpg|thumb|Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр]] 1946 йылдан һуң Әзербайжандың ике өлөшөнөң күпселеген шиғриәттә асылған яҡынлыҡ тойғоһо «һағыш әҙәбиәте» тип билдәлелек алған әҙәби ағымға ғүмер биргән, һәм шул ағымдың стандарт символикаһы түбәндәге шиғри юлдарҙа асылған : {{начало цитаты}} <poem> Аракс, наполняющий нас печалью, Течёт и разрезает пространство подобно молнии. Да, Аракс разделяет народ, Но земля под ним — одна<ref name="Свентоховский"/>. </poem> {{конец цитаты}} Ике телдә яҙған Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр ике илдә лә киң баһалы. Ул үҙенең әҫәрҙәрен әзербайжан теле һәм мәктәптәрҙә туған телдә уҡытыу проблемаһына, әзербайжан халҡының ике дәүләттә бүленеп ҡалғанына, шулай уҡ Көньяҡ Әзербайжанда 1945—1947 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтенә бағышлап яҙған<ref name="Вещь">{{cite news| title=Мухаммеду Шахрияру – 100| publisher=Азербайджанский конгресс| author=Алиш АВЕЗ| url=http://www.azcongress.ru/article.php?198| date=15.12.06}}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. «Хәйдәр-Баба»тигән романы уға ҙур дан алып килгән. Балалар яҙыусыһы Сәмәд Бәһранги, фарсы шағирҙары Әхмәд Шамлу, Форуғ Фаррохзад һәм Мәһди Ахаван-Салестың поэмаларын әзербайжан теленә тәржемә итеп, әзербайжан әҙәбиәтен байытҡан. == Хәҙерге заман әҙәбиәте == Хәҙерге заман Әзербайжанында фәҡәт рус телендә яҙған кинодраматург Рөстәм Мамед Ибраһим оғлы Ибраһимбәков һәм детектив романдар авторы Чингиз Абдуллаев ҙур билдәлелек яулаған. Шиғриәтте билдәле шағирҙар Нариман Һәсәнзаде, Хәлил Рза, Сабир Новруз, Вәкилов Вәғиф Сәмәдоғлу, Носрат Кесемәнли, Рәмиз Ровшан, Гамлет Абдулла оғлы Исаханлы, Зәлимхан Яғуб һ.б. кәүҙәләндерә. Хәҙерге заман әзербайжан драматургтарынан Ф. Һоджаны, Эльчинде, К. Абдулланы, А. Мәсүдте, Г. Мираламовты, Э. Һөсәйенбейлиҙе, А. Раһимовты, Р. Аҡбәрҙе, А. Әмирлене һ.б. атап була<ref name="lgz"/> Яңы әзербайжан прозаһы сиктәрен детектив, фантастика, антиутопия, төрөк мифологияһы, көнсығыш сюрреализмы элементтары киңәйтә. Был жанрҙарға мөрәжәғәт иткән яҙыусыларҙан Анарҙы, М. Сөләймәнлене, Н. Рәсүлзадены, Р. Рахманоғлуны атарға була. Йәш прозаиктар йышыраҡ милли тарихҡа һәм этник хәтергә мөрәжәғәт иткән һайын, әзербайжан реализмы көс йыя барҙы. Был осраҡта Эльчин Һөсәйенбейлиҙең «Ун өсөнсө апостол, йәки Йөҙ ҙә ҡырҡ беренсе Дон Жуан» тарихи-синтетик романын һәм Юныс Оғуздың исторические романы «Шаһ Аббас» һәм «Надир шаһ» атамалы тарихи романдарын атарға була<ref name="lgz"/>. Ҡарабах һуғышы хәҙерге заман әзербайжан әҙәбиәтендә үҙенең эҙен ҡалдырҙы: Г. Анарғызы, М. Сөләймәнле, А. Раһимов, С. Әхмәдле, В. Бабанлы, К. Нәзирле, А. Ҡулиев, А. Аббас, М. Бәкирле кеүек яҙыусылар ҡасаҡтарҙың яҙмышы темаһына, юғалтҡан Шушаны һағыныуға, Ходжали үлтерешенә, һуғыш ҡанһыҙлығына һ.б. мөрәжәғәт итте<ref name="lgz">{{cite news | title=Поставим многоточие|publisher=Сайт "Литературной газеты"| author=Тельман ДЖАФАРОВ (ВЕЛИХАНЛЫ), Рустам КАМАЛ| url=http://www.lgz.ru/article/7864/}}</ref> Ҡарабах әрмән-әзербайжан конфликтын башынан үткәреп аңларға тырышыуға 2012 йылдың һуңында тәү тапҡыр рус телендә баҫылып сыҡҡан Әкрәм Айлислиҙың «Таш төштәр» тигән роман-реквиемы бағышланған. Әзербайжандағы әрмән халҡының трагедияһын баҡы интеллигенты күҙлегенән тасуирлаған роман илдә тәрән ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы, ә автор «Әзербайжан халыҡ яҙыусыһы» тигән исеменән яҙҙы. Йәш яҙыусыларҙы күтәреү маҡсатында 2009 йылда «Али һәм Нино» нәшриәте Әзербайжандың Милли китап премияһы булдырылған, ул һәр йылдың әҙәбиәт яңылыҡтарын күҙәтеп бара һәм элекке йылда сығарылған уңышлы әҫәр өлгөләрен премия менән билдәләй.<ref>[http://mkm.az/ru/index.php Национальная книжная премия]</ref><ref>[http://www.newsazerbaijan.ru/culture/20130606/298951657.html Объявлены имена победителей Национальной книжной премии Азербайджана]</ref><ref>[http://www.bakcell.com/ru/08/2012/national-book-award-is-launched-again-with-the-main-sponsorship-of-bakcellМилли Китап Премияһы Bakcell компанияһы спонсорлығы менән башланды]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Премия жюрийына танылған әзербайжан яҙыусылары, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре инә.<ref>[http://mkm.az/ru/jury.php Состав жюри НКП]</ref> == Дәүләт ярҙамы == [[Файл:Stamps of Azerbaijan, 1994-209k.jpg|thumb|left|250px|Физулиҙың 500 йыллығына бағышлап сығарылған Әзербайжан маркаһы.]] Әзербайжан дәүләт бойондороҡһоҙлоғона эйә булғандан һуң, мәҙәниәт, шул иҫәптән әзербайжан әҙәбиәте лә, дәүләт ярҙамына мохтаж ине. Бының менән бәйле тормошҡа ашырылған киң масштаблы саралар бер үк ваҡытта әзербайжан әҙәбиәте һәм әҙәбиәтте өйрәнеү фәненең үҫешенә һәм ҡаҙаныштарына етди гарантия булып тора. Ғәйдәр Әлиевтең шәхси инициативаһы буйынса һәм уның туранан-тура етәкселеге аҫтында төрөк эпосы «Ҡорҡот олатайымдың китабы»ның 1300 йыллығы, шағир Мөхәммәт Фүзулиҙың 500 йыллығы билдәләнде. Әҙәби процесты йәнләндереүгә, ижад донъяһына яңы талантлы авторҙар килеүенә әзербайжан хөкүмәтенең илдең дәүләт бюджетынан «Әзербайжан», «Әҙәби Әзербайжан», «Улдуз», «Гобустан» журналдарын һәм «Әдәбийәт газети» гәзите кеүек әҙәби органдарҙы регуляр финанслау тураһындағы махсус ҡарары ҙур әһәмиәткә эйә булды. Әзербайжан Республикаһы Президентының 2004 йылдың 12 ғинуар «Әзербайжан телендәге күп кеше ҡулланған баҫмаларҙы латин графикаһына күсереү» һәм 2004 йылдың 27 декабрендә сыҡҡан «2005—2006 йылдарҙа латин графикаһына күсерелергә тейешле әзербайжан телендәге әҫәрҙәр исемлеген раҫлау тураһында» тигән күрһәтмәһенә ярашлы, әзербайжан һәм донъя әҙәбиәте бөйөк вәкилдәренең әҫәрҙәре күп кеше уҡырлыҡ тиражда сығарылды һәм илдең китапхана селтәрҙәренә тапшырылды. Ике бойороҡ буйынса ла дөйөм тиражы 9 миллиондан артыҡ экземпляр тәшкил иткән әзербайжан һәм донъя әҙәбиәте циклы китаптары, шулай уҡ һүҙлек һәм энциклопедиялар китапханаларға оҙатылған һәм китап уҡыусылар ҡарамағына тапшырылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Әзербайжан яҙыусылары һәм шағирҙары * Урта быуаттар әзербайжан әҙәбиәте хронологияһы * Әзербайжан әкиәттәре == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Һылтанмалар == * [http://suleymanli-si.narod.ru/ Энциклопедия азербайджанской литературы]{{ref-az}} * [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-0944.htm Азербайджанская литература — Краткая литературная энциклопедия (1962)] * [http://fednews.ru/azerbaijan/143485-v-nacionalnojj-biblioteke-indonezii-budet-sozdan.html В Национальной Библиотеке Индонезии будет создан Фонд Литературы Азербайджана]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.rus.azadinform.az/index.php?dn=news&to=art&id=6353 В Пскове состоится презентация коллекций азербайджанской литературы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504040340/http://www.rus.azadinform.az/index.php?dn=news |date=2008-05-04 }}{{ref-ru}} * [http://vyshka.azeurotel.com/arxiv/2007/02/2.htm МОСТЫ ДОВЕРИЯ ЧЕРЕЗ КУЛЬТУРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709041835/http://vyshka.azeurotel.com/arxiv/2007/02/2.htm |date=2008-07-09 }}{{ref-ru}} * Мухаммед Физули. Научно-исследовательские статьи. — Баку: Госиздат, 1958. * [http://www.krugosvet.ru/articles/117/1011747/1011747a3.htm Чингиз Гусейнов: Азербайджанская литература 1920—1980 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223211656/http://www.krugosvet.ru/articles/117/1011747/1011747a3.htm |date=2008-12-23 }}{{ref-ru}} * [http://www.tercume.az/RU/ANA%20SEHIFE/Prezident.htm Распоряжения Президента Азербайджанской Республики: «Об издании на азербайджанском языке произведений выдающихся представителей мировой литературы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.baku.ru/pages/literature/literaturnyi-azerbaijan_ru.php Журнал «Литературный Азербайджан»]{{ref-en}} * [http://www.azerigallery.com/bio/rasulzade.html Из статьи Гасана Гулиева «Эмигрантская Литература Азербайджана — Мамед Эмин Расулзаде (1884—1955)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828124307/http://www.azerigallery.com/bio/rasulzade.html |date=2008-08-28 }}{{ref-ru}} <!-- {{Әзербайжан мәҙәниәте}} {{Әзербайжан темаларҙа}} {{Әзербайжандар}} {{Темалар буйынса Азия|Әҙәбиәт|цвет=Әзербайжан}} {{Темалар буйынса Европа|Әҙәбиәт|цвет=Әзербайжан}} --> [[Категория:Әзербайжан әҙәбиәте]] [[Категория:Әзербайжан мәҙәниәте|Әҙәбиәт]] [[Категория:Телдәр буйынса әҙәбиәт]] i6q8me3c89n1d434oap5tailcc2j75c Ҡытай милли китапханаһы 0 128849 1295192 1187341 2026-05-01T21:41:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295192 wikitext text/x-wiki {{coord|39.941726|N|116.317438|E|type:landmark_region:CN|format=dms|display=title}} {{Библиотека | название библиотеки = Ҡытай милли китапханаһы | Изображение = 中国国家图书馆.JPG | Ширина изображения = | Подпись изображения = Төп бина | месторасположение = {{Флагификация|Китай}}, [[Пекин]] | основана = [[9 сентябрь]] [[1909 йыл]] | количество филиалов = | предметы собрания = китаптар, ваҡытлы матбуғат баҫмалары, диссертациялар, картография баҫмалары, видеояҙмалар, тауыш яҙмалары, микрофильмдар, микрофишалар, электронные ресурстар һәм башҡалар.<ref>{{cite web|date=2010|url=http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarycollections.htm|title=Overview of Library Collections|publisher=National Library of China|accessdate=2010-07-17|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814000701/www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarycollections.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814000701/http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarycollections.htm |date=2006-08-14 }}</ref> | размер собрания = {{nobr|27,8 млн берәмек}}<ref name="report">{{cite web|date=2009|url=http://www.ndl.go.jp/en/cdnlao/meetings/pdf/CR2010_China.pdf|title=ANNUAL REPORT TO CDNL 2010|accessdate=2010-07-14|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0WvDjo|archivedate=2012-03-25}}</ref> ({{nobr|9,4 млн книг}}<ref>{{cite web|date=2006|url=http://www.nlc.gov.cn/en/collections/books.htm|title=National Library of China - English Version. Library Collections: Books|accessdate=2010-07-14|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814204537/www.nlc.gov.cn/en/collections/books.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814204537/http://www.nlc.gov.cn/en/collections/books.htm |date=2006-08-14 }}</ref>) | условия записи = 16 йәшкәсә түләүһеҙ (балалар бүлеге өсөн — 6 йәштән 15 йәшкә тиклем)<ref>{{cite web|date=2010|url=http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/rules.htm|title=Rules and Regulations for Readers|publisher=National Library of China|accessdate=2010-07-17|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814000242/www.nlc.gov.cn/en/visitus/rules.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814000242/http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/rules.htm |date=2006-08-14 }}</ref> | ежегодная выдача = | обслуживание = көн һайын 12 мең китап уҡыусы<ref>{{cite web|date=2010|url=http://www.nlc.gov.cn/en/aboutus/history.htm|title=History|publisher=National Library of China|accessdate=2010-07-17|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814204819/www.nlc.gov.cn/en/aboutus/history.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814204819/http://www.nlc.gov.cn/en/aboutus/history.htm |date=2006-08-14 }}</ref> | количество читателей = {{nobr|йылына 5,2 миллион}}<ref name="report"/> | бюджет = | директор = Чжоу Хэпин<ref>{{cite web|date=2010|url=http://www.nlc.gov.cn/en/aboutus/leadership.htm|title=Leadership|publisher=National Library of China|accessdate=2010-07-17|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814000712/www.nlc.gov.cn/en/aboutus/leadership.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814000712/http://www.nlc.gov.cn/en/aboutus/leadership.htm |date=2006-08-14 }}</ref> | количество сотрудников = 1365<ref name="report"/> | веб-сайт = http://www.nlc.cn/}} '''Ҡытайҙың милли китапханаһы''' ({{Китайский||中国国家图书馆|Zhōngguó guójiā túshūguǎn}}, {{lang-en|National Library of China}}, NLC) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның иң ҙур китапханаһы. == Тарихы == [[Файл:National Library of China pic.jpg|left|thumb|Ҡытай милли китапханаһының элекке бинаһы.]] Китапхана Ҡытайҙағы һуңғы [[Цин империяһы|Цин династияһы]] хакимдәре һәм хөкүмәт араһындағы килешеү нигеҙендә [[1909 йыл]]да «Баш ҡала уҡытыусылары палаталары китапханаһы» ([[урыҫ теле|урыҫса]] «Библиотека Столичных учительских палат», {{lang-zh|京师图书馆}}) булараҡ асыла. [[1911 йыл]]ғы [[Синьхай революцияһы]]нан һуң «Баш ҡала уҡытыусылары палаталары» [[Пекин университеты]] итеп үҙгәртелә, китапхана [[1912 йыл]]дың авгусында Мәғариф министрлығына бирелә һәм уҡыусылар өсөн асыла. [[1916 йыл]]да уға илдең төп китапханаһы функциялары йөкмәтелә, ә [[1928 йыл]]да уға Милли китапхана статусы бирелә. 1930 йылғы матбуғат тураһындағы ҡанунға ярашлы Милли китапхана илдәге барлыҡ баҫма продукцияны теркәп, иҫәпкә ала башлай, тағы ла бер йылдан уның өсөн махсус бина төҙөлә. [[1949 йыл]]дың [[1 октябрь|1 октябрендә]] Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителгән ваҡытҡа Милли китапхана фондтарында һаҡланған документтар һаны миллион ярымдан да кәм булмай. [[1998 йыл]]дың декабрендә илдең Дәүләт советы китапхана исемен «Чжунго гоцзя тушугуань» (Ҡытайҙың милли китапханаһы — Национальная библиотека Китая) итеп үҙгәртеүҙе раҫлай. == Хәҙерге торошо == Ҡытайҙың милли китапханаһы бөгөнгө көндә бөтөн нәмәне үҙ эсенә алған ғилми китапхана, төрлө милли баҫмаларҙы төп һаҡлау урыны, милли библиография үҙәге, Китапхана өлкәһендәге мәғлүмәт һәм фәнни-техник китапханалар селтәре үҙәге һәм Үҫеш үҙәге булып танылыу алған. Китапхана биләп торған дөйөм майҙан 170000 квадрат метр тәшкил итә, был донъя китапханалары араһында бишенсе күрһәткес. [[2003 йыл]]дың аҙағына шулай уҡ [[Ер|Ер йөҙөндә]] бишенсе урынды алып, китапхана 24 110 000 томлыҡ бай китап тупланмаһына эйә булған. Улар араһынан 270 000 томы һирәк осраған, ә 1 600 000 томы боронғо китаптар тәшкил итә. [[Файл:Nlc phaseii southeast 001b.jpg|thumb|left|Ҡытай милли китапханаһының яңы корпусы]] [[Файл:中國國家圖書館.JPG|thumb|right|Китапхананың яңы корпусының эске күренеше]] [[2010 йыл]]да Милли китапхана өс бинала урынлашып, уларҙың иң мөһим тип һаналғаны [[1987 йыл]]да төҙөлгән була. [[1931 йыл]]да һалынған иҫке бина 1987 йылға тиклем төп бина булып йөрөй, хәҙер унда китапхананың боронғо китаптар бүлеге урынлашҡан({{lang-en|NLC Ancient Book Library}}). [[2008 йыл]]дың [[9 сентябрь|9 сентябрендә]] [[2003 йыл]]да төҙөлә башлаған яңы корпус сафҡа индерелә, ул Төп бинанан төньяҡ йүнәлештә нигеҙләнгән була<ref>[http://www.archi.ru/foreign/guide/object_current.html?oid=4954&fl=2&sl=3 Национальная библиотека Китая - новый корпус]</ref> (авторы проекта — Михаэль Циммерман, Юрген Энгель<ref>[http://archi.ru/foreign/news/news_current.html?nid=8855&fl=3&sl=2 Комплекс Национальной библиотеки Китая дополнен новым корпусом, спроектированным немецким бюро KSP]</ref>). Дөйөм майҙаны 80,5 мең квадрат метрҙан ашыу булған яңы корпуста бер үк ваҡытта 8 меңгә яҡын китап уҡыусы хеҙмәтләндерелә. Ошо яңы корпус менән бергә иҫәпләгәндә китапхананың тулайым майҙаны 250 мең квадрат метр тәшкил итә. Был күрһәткес буйынса Ҡытайҙың милли китапханаһы бары тик Франция менән Америка Ҡушма Штаттарының Милли китапханаларынан ғына ҡалыша. Милли китапхананың төп бинаһы тағы ла «Ҡытай милли китапханаһының көньяҡ өлөшө» ({{lang-en|NLC South Area}}), ә яңы корпус — «Ҡытай милли китапханаһының төньяҡ өлөшө» тип аталып йөрөтөлә.({{lang-en|NLC North Area}}).<ref>[http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarylayout.htm NLC Layout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029151652/http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarylayout.htm |date=2009-10-29 }}{{ref-en}}</ref> Милли китапхана [[Ҡытай теле|ҡытай телендәге]] китаптарҙың бөтә донъялағы иң бай йыйылмаһы булыу менән бер рәттән, дәүләт буйынса сит ил телдәрендәге төрлө йүнәлешле иң күп материалдарҙы туплау урыны ла. Китапхана йылына 365 көн эшләү менән бергә төрлө коммуникация саралары ярҙамында китап уҡыусыларға тәүлегенә 24 сәғәт барышында онлайн-хеҙмәттәр күрһәтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{навигация|Тема=Национальная библиотека Китая}} * [http://www.nlc.gov.cn/en/indexen.htm Официальный сайт] * [http://archi.ru/foreign/guide/object_current.html?oid=4954&fl=2&sl=3 Новый корпус] * Из Baidu|21200|中国国家图书馆 * [https://www.wdl.org/ru/search/?institution=national-library-of-china Национальная библиотека Китая]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в Мировой цифровой библиотеке. [[Категория:Ҡытай китапханалары‎]] [[Категория:Милли китапханалар‎]] fj6oeulplrgmy8pdv1qfpaavtw36pza Ҡылыс 0 130103 1295189 1225732 2026-05-01T20:57:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295189 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Sword parts-ru.svg|thumb|upright=1.5|Части меча<ref>[http://swordmaster.org/2010/07/18/anatomiya-mecha-shpagi-sabli.html Ҡылыстар, шпага анатомияһы]</ref>.]] '''Ҡылыс''' — тура йөҙлө ҡаҙау, сабыу һәм сәнсеү өсөн булдырылған һалҡын ҡорал төрө<ref name="Boeheim">[http://annales.info/evrope/behaym/behaym.htm Вендален Бехайм. Энциклопедия оружия. (перевод с нем. под ред. С. В. Еременко)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620182543/http://annales.info/evrope/behaym/behaym.htm |date=2013-06-20 }}</ref>, дөйөмләштереп әйткәндә — тура йөҙлө киҫеүсе ҡорал . Хәҙерге Рәсәй тарихи ҡоралдар өйрәнеү фәнендә ҡылыс тип ике яғы ла үткер 60 сантиметрҙан оҙонораҡ булған, башлыса сабыу өсөн тәғәйенләнгән тура йөҙлө һөжүм ҡоралын атайҙар. Бер яғы ғына үткер булған тура йөҙлө һалҡын ҡорал палаштар төрөнә инә<ref name="Boeheim"/>. Милли стандартта ла шундай уҡ аңлатма бирелә: <blockquote>Контактлы тура уртаса һәм оҙон күләмле ике яҡтан да үткер бысаҡ йөҙлө сәнсеү һәм сабыу ҡоралы<ref>[http://forum.guns.ru/forum/79/192867.html ГОСТ Р 51215-98.] Холодное оружие: термины и определения.</ref>.</blockquote> Шуға ҡарамаҫтан, ҡылыс тип яңылыш төрлө кәкре йөҙлө ҡоралдарҙы ла атайҙар. Мәҫәлән, япон ҡоралын, шул иҫәптән катану һәм вакидзасины. Уларҙы Дәүләт стандарты ике ҡул менән тота торған кәкре ҡылыс (япондар ике яғы ла үткер йөҙлө тура ҡылысты — «[[Цуруги (меч)|цуруги]]» тип йөрөтә, ә '''剣''' тип — катана төрөндәге, '''刀''' иероглифы аша яҙылғанын атай, ул төрлө осраҡта төрлөсә уҡыла). Шулай уҡ, улар бер яғы үткер тура йөҙлө ҡоралды айыра, уларҙы палаштар, йә иһә һуғыш бысағы, ҡыҫҡа ҡылыс (тесак), йә иһә фальшион тиҙәр. Шпага һәм рапираларҙы ҡылыстар тип атау дөрөҫ түгел — улар ҡылыстар менән сығыш яғынан бәйле булһалар ҙа, айырым ҡорал төрөнә инәләр. Урыҫ теленән айырмалы рәүештә, ҡайһы бер телдәрҙә Рәсәйҙәге ҡорал атамаларына тура килмәгән атамалар бар. Мәҫәлән, инглиз телендәге ''[[:en:Sword|sword]]'' бер яҡлы ла, ике яҡлы ла йөҙлө тура йә иһә кәкре ҡылыс, — тәғәйенләнешенә ҡарап, һүҙҙәр өҫтәлә (''dress-sword'' — букв. ''«кейем менән йөрөтә торған»'', еңел ҡорал [[шпага]], граждан кейеме менән йөрөтә торған; ''back-sword'' — һүҙмә-һүҙ ''«ауыр һаплы ҡылыс»'', бер яҡ йөҙлө, палаш һәм кәкре ҡылыс; һәм башҡа). == Этимология == Славян һүҙе ''меч'' ({{lang-cs|meč}}, {{lang-sl|meč}}, {{lang-pl|miecz}}, {{lang-bs|mač}}, {{lang-hr|mač}}) с гот теленән ингән<ref>[http://vasmer.info/%D0%BC%D0%BC/%D0%BC%D0%B5%D1%87/ этимология слова меч] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185315/http://vasmer.info/%D0%BC%D0%BC/%D0%BC%D0%B5%D1%87/ |date=2016-03-04 }}</ref>, унда антик донъянан килгән булһа кәрәк ({{lang-el|μάχαιρα}} — [[нож]], {{lang-la|machaera}} — ср. [[мачете]]). Икенсе версия буйынса, «меч» — дөйөм славян һүҙе, сығышы бидәһеҙ; боронғо герман һүҙенә оҡшаш (''maki'' — «меч»), грузин тлендә ''ma?va'' «ҡылыс» < «үткер»<ref>[http://www.interpal.info/index.php/term/,9da4ac975b545ea0ae6d536054a5a256a25e525870a6a85ca5946d61549bb063666f6f6270a6a256a89463546998a654716da7a8aa6158a0a65c5d5d.xhtml Этимологический словарь русского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803212014/http://www.interpal.info/index.php/term/,9da4ac975b545ea0ae6d536054a5a256a25e525870a6a85ca5946d61549bb063666f6f6270a6a256a89463546998a654716da7a8aa6158a0a65c5d5d.xhtml |date=2017-08-03 }}</ref>. Славян һүҙе «метить» готтарҙың (боронғо германдар) ''maitan'' «рубить, резать» һүҙенә тура килә.<ref>[http://www.interpal.info/index.php/term/,9da4ab975b545ea0ae6d536054a5a256a25e525870a6a85ca5946d61549bb063666f6f6270a6a256a89463546998a654716da7a8ab585ea0a65c6e5c6b64.xhtml Этимологический словарь русского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615162334/http://www.interpal.info/index.php/term/,9da4ab975b545ea0ae6d536054a5a256a25e525870a6a85ca5946d61549bb063666f6f6270a6a256a89463546998a654716da7a8ab585ea0a65c6e5c6b64.xhtml |date=2017-06-15 }}</ref> == Классификация һәм тәғәйенлеше == Сәпкә зыян килтереү ысулы һәм механизмы буйынса ҡылыстарҙы ҡырҡыу, ҡырҡыу-сәнсеү, бысағы менән сәнсеүгә бүләләр. Ике ҡырлы ҡырҡыу ҡоралды ҡылыс һәм хәнйәрҙәргә бүлеү ярайһы уҡ ирекле, ҡылыс йышыраҡ оҙонораҡ ҡалағы менән айырыла (40 см-ҙан, икенсе билдәләмә буйынса — 60 см-ҙан). Ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡылыстың аныҡлаусы үҙенсәлеге булып, хәнйәрҙән айырмалы рәүештә, уның көслө һуғыу һәләте һанала, әммә әлеге градация күп осраҡта шартлы була. Ватан ҡоралы фәнендә шулай уҡ 60-70 см-ҙан артмаған ҡыҫҡа ҡылыс, оҙонлоғо 70-90 сантиметр булған оҙон ҡылыс, һыбайлы яугир өсөн дә, йәйәүле яугир өсөн дә яраҡлы, шулай уҡ оҙонлоғо яҡынса 90 сантиметр булған кавалерия ҡылысы ла айырыла<ref name="Boeheim" />. Асылда, ҡылыстарҙың оҙонлоҡтағы төрҙәргә бүленеүе, тәғәйенләнешенә ҡарап, бик шартлы һәм тәү сиратта билдәле бер тарихи дәүерҙең ысынбарлығына бәйле. Ҡылыс массаһы 700 г (гладиус) 4 килограмға тиклем (цвейхендер, фламберг), айырым осраҡтарҙа (ғәйәт ҙур кеше өсөн, церемония ҡоралы 6,5 кг тиклем). Бер ҡул менән ҡырҡыу йәки ҡырҡыу-сәнсеү ҡылыстың массаһы 0,9 килограмдан алып 2 килограмға тиклем, һирәк осраҡта бер аҙ күберәк була. Ҡылыс профессиональ яугирҙың һөжүм-оборона ҡоралы була, йыш ҡына дворяндар класы вәкилдәре өсөн. Ҡылысты үҙләштереү өсөн оҙайлы әҙерлек, күп йыллыҡ практика һәм махсус физик әҙерлек талап ителә, бынан тыш, ҡылыс, ҡиммәтле һәм абруйлы ҡорал булараҡ, үҙенә күрә юғары социаль статус атрибутына эйә. Ҡылыстың күп яҡлылығы айырылып тора: * Ҡылыс һәр ваҡыт үҙеңменән алып йөрөтөү өсөн уңайлы, был хәүеф аҫтында тиҙ генә алышҡа әҙерләнергә мөмкинлек бирә; * Ҡылыс һөжүм итеү өсөн дә, һаҡланыу өсөн дә, йәйәүле яугир тарафынан да, тығыҙ сафта ла, дуэль менән дә ҡулланылырға мөмкин, фехтованиеның алымдары бик күп; * Ҡылыс балансы, массаһына ҡарамаҫтан, бик етеҙ һәм маневрлы ҡорал булып тора һәм һуғыу уртаһында ҡоралды туҡтатыуҙы еңеләйтә, тиҙ генә йүнәлешен үҙгәртә, ялған һөжүмдәр ҡуллана — финттар, ә энергия сығымдары сағыштырмаса аҙ була; * Ҡылыс менән ҡырҡыу йәки ҡырҡыу-сәнсеү һуғыуҙарын эшләп була, уның менән ҡоралланған һәм ҡоралланмаған дошманды зарарлау мөмкин; * Ҡылыстың ҡалағы бөтә оҙонлоҡҡа үткерләнә, был зыян күргән майҙанды арттыра, сәпкә эләгеү ихтималлығын арттыра; * Рубящие удары мечом отличаются особой мощностью, особенно при рубке с седла, как против бездоспешных пеших ратников, так и воинов в доспехах Ҡылыс менән һуғыу айырыуса көслө була, бигерәк тә ат өҫтөнән һуҡҡан осраҡта. Шул уҡ ваҡытта ҡылыс ҡорал төрө булараҡ бер нисә типик етешһеҙлектәр менән ҡылыҡһырлана: * Ҡылыс етештереү, һалҡын ҡоралдың башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда, юғары үҫешкән металлургия һәм тимерселек кәсептәрен талап итә. * Ҡылыстың мөһим сағыу факторы булып ҡалаҡтың үткерлеге тора. Ҡылыс ҡалағын эш торошонда тотоу сағыштырмаса ҙур ваҡыт һәм хеҙмәт һалыуҙы талап итә. * Ҡылыс менән һуғыу сәпкә ҡарата ҡәтғи билдәләнгән урында башҡарылырға тейеш, юғиһә ҡалаҡ әллә ни ҙур зыян килтермәйәсәк йәки хатта сәпкә теймәй, ситләтеп үтә<ref>А. И. Грековъ, «Пособіе для офицеровъ Главной фехтовально-гимнастической школы». Домнин Н., [http://www.cavalry-club.ru/weapon/1927-Rubka.doc «Рубка и прикладное фехтование в коннице»]. И др.</ref>. Һуғыуҙың дөрөҫ техникаһын автоматлаштырыуға еткереү оҙаҡ күнекмә талап итә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Меч}} * ''[[Бёртон, Ричард Фрэнсис|Бёртон Ричард Фр.]]'' Книга мечей. Холодное оружие сквозь тысячелетия / Пер. с англ. Д. А. Лихачева. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2007. — 400 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-2702-0. * ''[[Бёхайм, Венделин|Бехайм Вендален]]''. Энциклопедия оружия / Пер. с нем. А. А. Девель и др. Под ред. [[Кирпичников, Анатолий Николаевич|А. Н. Кирпичникова]]. — СПб.: Оркестр, 1995. — 576 с.: ил. — ISBN 5-87685-029-X. * ''[[Винклер, Павел Павлович фон|Винклер П. П. фон]]'' Энциклопедия оружия с древнейших времен до начала XIX века. — СПб.: Ленинградское изд-во, 2009. — 432 с.: ил. — ISBN 978-5-9942-0420-7. * ''Горбулева М. С.'' [https://web.archive.org/web/20121022075247/http://ec-dejavu.net/s-2/Sword.html Меч как символико-культурная категория] // Дефиниции культуры: Сб. тр. участников Всерос. семинара молодых ученых. — Томск: Изд-во Томского ун-та, 2007. — Вып. VII. — С. 111-115. * ''Ефимов С. В., Рымша С. С.'' Оружие Западной Европы XV-XVII вв. — Том 1. Доспехи, клинковое оружие, оружие на древках. — СПб.: Атлант, 2009. — 400 с.: ил. — Серия «Оружейная академия». — ISBN 978-5-98655-022-0. * ''Лайбле Томас.'' Меч. Большая иллюстрированная энциклопедия / Пер. с нем. С. А. Липатова. — М.: Омега, 2011. — 232 с.: ил. — ISBN 978-5-465-01558-5. * ''Норман А. В. Б.'' Средневековый воин. Вооружение времен Карла Великого и Крестовых походов / Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2008. — 270 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-3336-6. * ''[[Оукшотт, Эварт|Окшотт Эварт]].'' Оружие и воинские доспехи Европы. С древнейших времен до конца Средневековья. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2009. — 704 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-4069-2. * ''Уизерс Харви Дж. С.'' Мечи и сабли. Иллюстрированная энциклопедия / Пер. с англ. Ю. В. Сырбу. Под ред. Т. В. Чистоноговой. — М.: Эксмо, 2011. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-699-49020-2. * ''Функен Ф., Функен Л.'' Средние века. VIII—XV века: Доспехи и вооружение. — М.: ООО «АСТ»; Астрель, 2002. — 152 с.: ил. — Серия «Энциклопедия вооружения и военного костюма». — ISBN 978-5-17-014496-9. * ''Хаттон Альфред.'' Меч сквозь столетия. Искусство владения оружием / Пер. с англ. Д. А. Лихачева. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2006. — 334 с.: ил. — ISBN 5-9524-1960-7. * Stefan Mäder: ''Stähle, Steine, Schlangen: Ein neuer Blick auf alte Schwerter.'' Karfunkel Combat Nr. 1, Karfunkel-Verlag, Wals-Michelbach 2005 (нем.) * Veronica Fiorato, Anthea Boylston, Christopher Knüsel: ''Blood red roses: the archaeology of a mass grave from the Battle of Towton AD 1461.'' 2000, ISBN 1-84217-025-2. (англ.) == Һылтанмалар == * [http://www.arhangelskie.com Базисная информация о стали и булатах] — Леонид Архангельский * [http://www.usovski.ru/?p=151 К вопросу об истории «Скандинавского меча»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228070817/http://www.usovski.ru/?p=151 |date=2010-12-28 }} — Прошенков А. А. * [https://web.archive.org/web/20140730230855/http://encyclopedia.hobbi-t.ru/index.php?cid=1&tid=14 Классификатор: Меч] — составитель Колобавев Ю. * [http://style-epohi.ru/estetika-yaponskogo-mecha.html Эстетика японского меча] на портале [http://style-epohi.ru/ Стиль Эпохи] * [http://www.archaeologie-online.de/magazin/fundpunkt/forschung/2006/scotts-talisman-damastsalat-und-nanodraht/seite-1/ Реферат о дамасской стали] (нем.) * [http://www.zornhau.de/source/schwertexkursion/ Данные оригиналов]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629005202/http://www.zornhau.de/source/schwertexkursion/ |date=2013-06-29 }} (нем.) * [http://www.kulturologia.ru/blogs/091214/22468/ Древнерусская геральдическая подвеска «мечника» с изображением трезубца Владимира Святославича] — Тарлаковский Л. С. {{ВС}} [[Категория:Ҡылыстар|*]] [[Категория:Алфавит буйынса һалҡын ҡоралдар]] [[Категория:Һалҡын ҡорал]] j4ooly3xd93ztqu9ukeeg6220epa2n8 Әзербайжан кинематографы 0 135791 1295201 1065703 2026-05-02T05:44:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295201 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әзербайжан киноһы''' — [[Әзербайжан]] [[кинематограф]]ияһы. Дөйөм алғанда, Әзербайжанда кино барлыҡҡа килгән ваҡыттан бирле унда 240-ҡа яҡын тулы метражлы нәфис һәм 50-нән ашыу ҡыҫҡа метражлы фильмдар, шулай уҡ йөҙҙән ашыу документаль һәм 1200-ҙән ашыу документаль һәм 100-гә яҡын<ref name="kino">[http://www.mct.gov.az/?/ru/culturehistory/2673/216 Министерство культуры и туризма Азербайджана. Кино . Зарождение. Этапы развития]</ref> төшөрөлгән. == Иртә тарихы == [[Файл:The_first_film_studio_in_Baku.jpg|слева|мини|220x220пкс|1920 йылда нигеҙ һалынған [[Баҡы]]лағы беренсе киностудия бинаһы]] [[Файл:Aleksandr_Mishon.jpg|мини|120x120пкс|Мишон Александр Михайлович — фотограф, Әзербайжанда беренсе фильм төшөрә.]] Әзербайжан киноһы тарихсыһы Айдын Ҡазимзаде әзербайжан кинематографияһы тыуыуын 1898 йылға, фотограф А. М. Мишондың Парижда үтергә тейешле Бөтә донъя күргәҙмәһенә ҡуйыласаҡ Урта Азия һәм Кавказдың йәнле фотоһүрәттәр коллекцияһын Василий Вятскийҙың театр-циркында<ref name="Кино"/> күрһәтеү ваҡытына ҡайтара. Рәсәй кино сәнғәтен өйрәнеүселәр һәм кино тәнҡитселәре Гильдияһы ағзаһы Ульви Мехти, Мишондың эштәре бер нисек тә үҫешмәне тип кинематографтың шуға оҡшаш килеп сығыу датаһын дөрөҫ түгел тип, әзербайжан кинематографының килеп сығыуын 1916 йылдың 16 майына ҡарата — ошо йылда Узеир Ғаджибәковтың «Аршин мал алан» тауышһыҙ фильм-опереттаһының автор фаразы. {{comment|Ҙур Совет энциклопедияһы|БСЭ}} ла шул уҡ датаны атай<ref>[http://kultura.az/articles.php?item_id=20120514075702770&sec_id=23 Азеркино — рожденное в жанре траги-фарса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216000548/http://kultura.az/articles.php?item_id=20120514075702770&sec_id=23 |date=2016-02-16 }} // Kultura.Az, May 14, 2012</ref>. [[Файл:Birinci_Kadr.tif|слева|мини|«Балаханда нефть фонтаны» тигән беренсе фильмдан (Әзербайжан тарихында тәүге) видео-кадрҙар. 1898 йыл]] 1898 йылда фотограф Александр Мишон урындағы темалар буйынса «Биби-Эйбаттағы нефть фонтаны янғыны», «Балахандағы нефть фонтаны», «Ҡала баҡсаһындағы халыҡ күңел асыуы гулянье», «Кавказ бейеүе» тип аталған документаль сюжеттар һәм «Эләктеңме» тип аталған бер уйын юмористик кинозарисовкаһы төшөрөлгән. Был фильмдар шул уҡ йылдың [[2 август|2 авгусында]] махсус ойошторолған киносеанстарҙа тамашасыларға күрһәтелә. Әзербайжан Республикаһы президенты указына ярашлы, был көн милли кинематографияның тыуған көнө тип иҫәпләнә һәм йыл һайын «Милли кино көнө» булараҡ билдәләнә<ref>{{ru icon}} [http://www.kinoconfederacia.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=46&Itemid=60 Azerbaijan Cinematographers Union] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927094256/http://www.kinoconfederacia.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=46&Itemid=60 |date=2007-09-27 }} Confederation of Cinematographers Unions</ref>. Шулай уҡ Мишон был фильмдарҙы [[Франция]]ла күрһәтеп уңышҡа өлгәште. [[1915 йыл]]да Бакы ҡалаһында кинопрокат контораһы булдырыла. Ул ағаһы-энеле «Пироне» акционерҙар йәмғиәте тарафынан ойошторолған. Уларҙан тыш Баҡыла башҡа сит ил кинофирмалары филиалдары ла («Пате», «Фильма» һ. б.) эшләгән. Шул уҡ 1915 йылда «Пироне» йәмғиәте тәүге әзербайжан нәфис фильмы булған «Нефть һәм миллиондар батшалығында» фильмын төшөрә башлағанref>{{книга | заглавие = Тюркские народы: Энциклопедический справочник | ответственный = м | место = Алматы | издательство = ЗАО «Казак энциклопедиясы» | год = 2004 | страниц = 384 | страницы = 31 }}</ref>. Фильм Мусабәковтың шул уҡ исемле романы буйынса төшөрөлгән. Фильмды төшөрөүҙе урындағы нефть {{comment|сәнәғәтселәре|промышленники}} финанслаған. Мәҫәлән, фильмды төшөрөү маҡсатында [[Санкт-Петербург|Петербургтан]] режиссёр Борис Светлов саҡыртылған. Баҡыла һәм уның тирә-яғындағы ауылдарҙа пейзаж, [[Тбилиси|Тифлиста инде]] — сәхнә, павильондар менән бәйле сәхнәләр төшөрөлгән. Фильмда, Лутфулла бәк ролендә, ул саҡтағы билдәле театр актёры Һөсәйен Мәммәд оглы Әрәблински төшкән. Ҙур уңыш ҡаҙанған беренсе әзербайжан кинокомедияһы «Аршын мал алан»<ref>{{статья|автор=Ələddinqızı N.|заглавие=Bu gün Milli Kino Günüdür|ссылка=http://anl.az/down/meqale/ses/2011/avqust/193812.htm|язык=az|издание=Səs|год=2011|месяц=8|число=2|страницы=11}}. {{статья|автор=Fərəcova Z.|заглавие=«Kamera, motor, çəkirik!» Azərbaycan kinosunun 116 illik tarixi ərzində çox yüksəliş və enişlər olub|ссылка=http://regionplus.az/az/articles/view/2601|язык=az|издание=Region Plus|год=2014|месяц=8|число=5}}</ref> 1916 йылда, Узеир Ғәджибәковтың шул исемле опереттаһына нигеҙләнеп, төшөрөлгән. 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң, 1919 йылда «Мусауаттарҙың Әзербайжанда идара итеүенең беренсе йыллығы» документаль фильмын күрһәткәндәр. == Совет осоро == Идаралыҡ иткән коммунистар партияһы киноны хеҙмәтсәндәрҙе идеологик тәрбиәһендә иң мөһим элемент тип ҡараған. Шулай итеп, кинематографияның бөтә өлкәләре дәүләт ҡарамағында булған. Был осорҙа милли кино үҙенең {{comment|эске донъяһы|облик}}н облик формалаштырған. Кино теле {{comment|үҙенә бер төрлө|самобытность}} һәм ижади {{comment|алымдары|почерк}} {{comment|башҡаларҙыҡына оҡшамаған|оригинальность}} оҫталар барлыҡҡа килгән. === 1920-се йылдар === [[Файл:Maiden_Tower_Legend_film.jpg|слева|мини|«Ҡыҙҙар башняһы тураһында легенда» исемле беренсе [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|әзербайжан совет фильмынан]] кадр, 1924 йыл.]] [[1922 йыл]]да Әзербайжан ССР-ы етәкселеге республикала, хәҙерге [[Азербайджанфильм|Әзербайжанфильм]] киностудияһының нигеҙе булған, беренсе кинофабрика булдырырға ҡарар иткән . Икенсе йылға Халыҡ Комиссарҙары Советының махсус декреты менән ҡайһы бер эшҡыуарҙарҙың фото-кинотеатрҙарын һәм прокат контораларын национализациялау һәм берләштереү сараларын хәстәрләүсе Әзербайжан фото-кино идаралығы (АФКУ)<ref name="Кино">{{cite news|title=Celebrating 100 Years in Film, not 80|author=Aydin Kazimzade|publisher=Azerbaijan International|url=http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/53_folder/53_articles/53_100years.html|date=Autumn 1997|lang=en}}</ref>, булдырылған. АФКУ дәүерендә «Тейяре», «Эдисон», «Миллион», «Ладья», «Меденчи» («Промысловик») һ. б. кинотеатрҙары булған. 1924 йылда режиссёр В. В. Валльюзек төшөргән ике сериялы «Ҡыҙҙар башняһы тураһында легенда» тигән нәфис фильм экрандарға сыға. Фильмы эшләүселәр, кино төшөргәндә, көнсығыш экзотикаһын ҡулланған. [[Файл:Jabbarly.jpg|мини|161x161пкс|Джафар Джаббарлы — Әзербайжан [[киносценарист]]ары мәктәбенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнгән билдәле [[Әзербайжандар|әзербайжан]] драматургы]] АФКУ эргәһендә [[1925 йыл]]да Ш. Мәхмүдбәков инициативаһы буйынса Әзербайжанда милли актёр һәм режиссёр кадрҙарын әҙерләү студияһы ойошторолған. Был студияла Джафар Джаббарлы, М. Микаилов, А. Таиров һ. б. уҡыған. Фильмдарҙың нәфис сифатын арттырыу һәм милли кадрҙарҙы үҫтереү маҡсатында Баҡыға билдәле кинорежиссёрҙар, шулай уҡ В. И. Пудовкин, И. А. Шевченко, Н. М. Шенгелая, Михаил Чиаурели, шулай уҡ кинооператорҙар Г. М. Лемдег, В. Р. Лемке, А. В. Гальперин, И. С. Фролов, Я. М. Фельдман, Л. Л. Косматов, В. М. Шнейдер һ. б. саҡырылған. Кино ижадына Джафар Джаббарлы, Ғәббәс Мирза Шәрифзаде һ. б. йәлеп ителгән. 1926—1930 йылдарҙа АФКУ «Азгоскино», 1930—1933 йылдарҙа — «Азеркино» тип аталған, [[1933 йыл]]да исеме «Азфильм», 1934 йылда — «Азгоскинопром» тип үҙгәртелгән, 1935 йылдан 1940 йылға саҡлы «Азерфильм», 1941 йылдан 1959 йылға саҡлы — «Баҡы киностудияһы» тип атала. Ниһайәт [[1961 йыл]]дан хәҙерге көнгә тиклем учреждение «Джафар Джаббарлы исемендәге ''Әзербайжанфильм'' киностудияһы» тип атала . [[Файл:Sevil.jpg|слева|мини|Джафар Джаббарлының шул уҡ исемле әҫәре буйынса төшөрөлгән «Севиль» фильмынан кадр. [[1929 йыл]]]] 1920-се йылдарҙа әзербайжан киноһында төп тема дини фанатизмға ҡаршы көрәш, революция һәм ҡатын-ҡыҙҙар азатлығы булған. Шул йылдарҙа «Бисмилла» (1925 йыл, режиссёрҙар — Ғәббәс Мирза Шәрифзаде һәм А. Валово), «Вулкан өҫтөндә өй» (1929 йыл, режиссёр Амбарцум Бәк-Назаров), «Ғәджи Ғара» (1929 йыл, режиссёр Ғәббәс Мирза Шәрифзаде) һымаҡ фильмдар сыҡҡан. «Севиль» фильмында азатлыҡ өсөн көрәшеүсе әзербайжан ҡатын-ҡыҙы образы ([[1929 йыл]], режиссёр Амбарцум Бәк-Назаров) {{comment|һүрәтләнгән|воспроизведён}}. Был йылдарҙа урындағы һәм сит ил кинокомпаниялары тарафынан ҡала тормошо, нефть промыслалары тураһында һөйләгән кинохроникалар һәм документаль фильмдар төшөрөлгән. «IX Ҡыҙыл Армияның Баҡыға килеүе» тигән беренсе кинохроника [[1920 йыл]]да төшөрөлгән. Шул уҡ йылда «Көнсығыш халыҡтарының Беренсе ғурултайы (йыйылышы)» кинохроникаһы ижад ителгән. Артабанғы йылдарҙа яҙылған репортаждар, хәл-ваҡиғалар менән бәйләгәндәр: документаль фильм менән бер рәттән кеүек «[[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Совет]] Әзербайжанының III йыллығына» (1923 йыл), «Сураханы нефть промыслаларындағы янғын» (1923), «Нариман Наримановты ерләү» (1925), М. Фрунзеның Баҡыға килеүе (1925) һ. б. фильмдар, фәнни темаларға ла фильмдар төшөрөлгән. 1925 йылда режиссёр Ғәббәс Мирза Шәрифэаде республиканың мәҙәни һәм сәнәғәт тормошо тураһында «Әзербайжанға сәйәхәт» фильмын тамамлаған. 1920 йылда баҫылып киножурналындағы «Әзербайжан экран» (йылына 4-5 тапҡыр), ҡаҙаныштар менән таныштырыу, етештереүҙә һәм тамашасыларҙы республиканың мәҙәни тормошо. === 1930-сы йылдар. Тауышлы киноның барлыҡҡа килеүе === [[Файл:A_Alakbarov.jpg|мини|Алескер Алекперов ҡатнашлығындағы «Лятиф» фильмынан кадр. [[1930 йыл]]]] 1930-сы йылдар башында нәфис фильмдар темаһы шул саҡтағы тормоштан алынған. Тарихи-революцион темаға ла фильмдар төшөрөлгән. Уларға 1930 һәм 1934 йылдарҙа режиссёр М. Микаилов төшөргөн «Лятиф», «Исмәт» фильмдары; режиссёрҙар А. Гулиев һәм Г. М. Брагинский төшөргән «Алмаз» (1936) һәм «Яңы горизонт» (1940) фильмдары ҡарай. 1938 йылда режиссёр В. В. Турин «Баҡылылар» («Бакинцы») картинаһын төшөргән. 1930-сы йылдарҙың тауышһыҙ фильмдары араһында режиссёр А. А. Маковский 1934 йылда төшөргән «Көнсығышҡа юл» тулы метражлы фильмы һәм «Әзербайжан сәнғәте» айырыуса айырыла. [[Файл:The_peasants.jpg|слева|мини|Режиссёр Самед Мәрҙәновтең «Ҡәндлиләр» (Крәҫтиәндәр) фильмынан кадр. 1940 йыл]] 1940 йылда, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, яҡты донъянан иртә киткән беренсе әзербайжан профессиональ кинорежиссёры Самед Мәрҙәнов, үҙ ғүмерендә «Крәҫтиәндәр» тип тәржемә ителгән «Ҡәндлиләр» тигән берҙән-бер картинаһын төшөргән. Был иң яҡшы әзербайжан картиналарының береһе. Нефть темаһына төшөрөлгән һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] нефтселәре менән бәйле «Каспий нефтселәре тураһында повесть» һәм «Диңгеҙ буйһондороусылар» кеүек Әзербайжандың ҡайһы бер фильмдары илдән ситтә, шул иҫәптән Канн кинофестивалендә лә, билдәле булған. [[Файл:Forum_Cinema_Baku.jpg|мини|Баҡылағы «Форум» кинотеатры. 1936 йыл]] 1935 йылда "Әзерфильм"да атаҡлы режиссёр Борис Барнет Әзербайжандың {{comment|«Зәңгәр диңгеҙ буйында»|«У самого синего моря»}} тигән тәүге тауышлы фильмын төшөргән. Фильмда күренекле совет актёрҙары Николай Крючков һәм Лев Свердлин төшкән. Дөйөм алғанда 1936 йылдан алып 1941 йылға саҡлы 10-дан артыҡ тауышһыҙ фильм төшөрөлгән. Тауыш барлыҡҡа килгәндән һуң документаль кино ла үҫешә башлаған. 1935 йылда режиссёр һәм сценарий авторы булараҡ, Б. В. Пумянский һәм В.Еремеев {{comment|«Дан ҡаҙанған Әзербайжан»|«Прославленный Азербайджан»}} тип аталған бер сериялы документаль хроникаль киноальманах төшөргән. Тап шул фильмда очерк геройҙарының сығышы менән {{comment|бер ваҡытта|синхронно}} тәүге тапҡыр диктор тексы бирелгән. 1939 йылдан башлап «Орденлы Әзербайжан» тигән яңы исем аҫтында «Әзербайжан экраны» тигән киножурнал баҫыла башлаған. Йылына 36 номер сыҡҡан. === Һуғыш йылдары === [[Файл:Bakhtiyar.jpg|мини|Төп ролдә Мөвсүм Санани уйнаған «Бәхтийәр» фильмынан (1942 год) кадр]] [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында нигеҙҙә һуғыш тематикаһына фильмдар төшөрөлгән. Шулай, режиссёр А. Гулиев {{comment|«Ватан улы»|«Сын Отечества»}} (1941 йыл) һәм «Бәхтийәр» (1942 йыл) киноновеллаларын төшөргән. Фильмдар яугир-геройҙар Кәмәл Ғасимовҡа һәм Бәхтийәр Керимовҡа бағышланған. Ә 1943 йылда режиссёр А.Иванов һуғыш йылдарында батырлыҡ күрһәткән моряктарға бағышлап {{comment|«Т-9 һыу аҫты кәмәһе»|«Подводная лодка Т-9»}} кинокартинаһын төшөргән. Бынан тыш, [[1942 йыл]]да режиссёрҙар А. И. Бәк-Назаров һәм Рза Тахмасибтарҙың тырышлығы менән Мирза Фатали Ахундовтың тормошона һәм ижадына бағышланған «Сабухи» картинаһы донъя күргән. [[1943 йыл]]да бер сюжет һыҙығы менән бәйле (режиссёрҙар Григорий Васильевич Александров, Рза Тахмасиб һәм Микаил Микаилов) өс киноновелланан торған {{comment|«Бер ғаилә»|«Одна семья»}} кинофильм төшөрөлгән. Был йылдарҙа Әзербайжандан фронт һыҙығына режиссёр А.Ғасанов һәм операторҙар (М.Мустафаев, М.Дадашов, С.Бадалов, В. Е. Еремеев, Ч.Мамедов һ.б.) кеүек режиссёр-кинодокументалистар төркөмө ебәрелгән. Улар һалдаттарға махсус сығарылыш сифатында күрһәтелгән документаль фильмдар төшөргән. Әзербайжан халҡының һуғыш осоронда батырҙарса хеҙмәтен сағылдырған {{comment|«Тыуған ил өсөн»|«За Родину»}} ([[1943 йыл]], режиссёр А.Ғасанов), {{comment|«Хәстәр»|«Забота»}} ([[1943 йыл]], режиссёр А.Гулиев), {{comment|«Яуап хат»|«Ответное письмо»}} ([[1944 йыл]], режиссёр И.Эфендиев), {{comment|«Туғандарса ярҙам»|«Братская помощь»}} ([[1944 йыл]], режиссёр А.Дадашов) һ. б. киножурналдар һәм киноочерктар билдәле. 1944 йылда режиссёрҙар Г. В. Александров һәм Н. И. Большаковтар тарафынан {{comment|«Каспийлылар»|«Каспийцы»}} тулы метражлы документаль фильмы («Баҡы киностудияһы» менән Мәскәү документаль фильмдар студияһы) төшөрөлгән. Фильм каспий моряктарының батырлығыитураһында һөйләй. Ә Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылыуға 25 йыл айҡанлы {{comment|«Мәңгелек уттар иле»|«Страна вечных огней»}} (режиссёр Г.Сеидзаде, [[1945 йыл]]) тигән тулы метражлы документаль фильм эшләнгән. === Һуғыштан һуңғы йылдар === [[1945 йыл]]да музыкальная комедия Узеир Абдул-Гусейн оглы Ғәджибәковтың «Аршин Мал-Алан» музыкаль комедияһы тағы ла экранлаштырылған («Аршин Мал-Алан» фильмы, 1945). Режиссёрҙар Рза Тахмасиб һәм Н. Лещенко милли колорит һәм халыҡ юморы һаҡланған {{comment|ысынбарлыҡты|реалистическая}} ысынбарлыҡты баҙыҡ сағылдырған кинокомедия булдырған. Фильм элекке СССР территорияһында ғына түгел, донъяның төрлө илдәрендә уңыш ҡаҙанған. Был фильм өсөн СССР Дәүләт премияһы [[1946 йыл]]да была присвоена режиссёрҙар Рза Тахмасиб һәм Н.Лещенкоға, композитор Узеир Абдул-Гусейн оглы Ғәджибәковҡа, шулай уҡ актёрҙар Рәшид Мәжид оглы Бейбутовҡа, Ләйлә Бедирбейлигә, А.Гусейнзадеға, М.Калантарли һәм Л.Абдуллаевҡа бирелгән. Был фильмдан һуң әзербайжан киноһында комедия жанрына ынтылыу көсәйгән. Шулай, [[1955 йыл]] режиссёр Т.Тагизаде {{comment|«Осрашыу»|«Встреча»}} тигән, ә Л.Сәфәров — Рәшид Бейбутов төп ролде уйнаған {{comment|«Яратҡан йыр»|«Любимая песня»}} («Бәхтийәр») шаян фильмдарын төшөргән. [[Файл:Fatali khan.jpg|thumb|«Фатали хан» фильмынан кадр. Уңда Фатали хан (Алескер Алекперов) [[Рәсәй]] илсеһе менән һөйләшеү алып бара.]] [[1947 йыл]]да режиссёр В. И. Дзиган губин ханы [[Фатали хан]] тормошона бағышланған «Фатали хан» фильмын төшөргән. Экрандарға фильм фәҡәт [[1959 йыл]]да ғына сыҡҡан. Был ваҡытта {{comment|«Совет Әзербайжаны»|«Советский Азербайджан»}} журналы менән бер үк ваҡытта {{comment|«Йәш быуын»|«Молодое поколение»}} киножурналы (йылына 4 һан). 1945 йылдан 1950 йылға саҡлы документаль фильмды сценаристар И.Ҡасумов, А.Ғулубәков, режиссёрҙар З.Ҡәзимова, Л.Сәфәров, операторҙар А.Нариманбәков, Т.Ахундов, Х.Бабаев, композиторҙар Ҡара Әбүлфаз оғлы Ҡараев, Тофиҡ Алекпер оғлы һ. б. булдырған. [[1947 йыл]]да {{comment|«Аракстың ҡаршы ярында»|«По ту сторону Аракса»}} (режиссёрҙар И.Әфәндиев, Э. И. Шуб) тулы метражлы фильмы төшөрөлгән. Фильм 1945—1946 йй. Иранда йәшәгән әзербайжан халҡының азатлыҡ көрәше тураһында һөйләгән. === 1950-е годы === 1950-се йылдар башында "Баҡы киностудияһы"нда нигеҙҙә нәфис-документаль һәм публицистик фильмдар төшөрөлгән. 1950-сы йылдар уртаһына инде милли сценаристар, режиссёрҙар, операторҙар һәм рәссамдар кадрҙары әҙерләнгән. Уларҙың күпселеге Бөтә Союз Кинематография Инститкутында уҡыған. Улар иҫәбендә И.Ҡасумов, Э.Мәмәдханлы, И.Тагизаде, Л.Сәфәров, Г.Сәйедбәйле, А.Ибраһимов, Н.Исмаилов, Г.Сәйедзаде, Ш.Мәхмүдбәков, А.Атакешеев, Х.Бабаев, А.Нариманбәков, Т.Ахундов, Р.Оджагов, К.Наджафзаде, Дж. Әзимов, Э.Рзағулиев, Н. Зәйналов һ б. [[Файл:Не та, так эта.jpg|250px|left|thumb|Узеир Абдул-Ғөсәйен оғлы Ғәджибәковтың шул уҡ исемле музыкаль комедияһы буйынса төшөрөлгән {{comment|«Тегенеһе түгел, тап быныһы»|«Не та, так эта»}} фильм-комедияһынан кадр. Баҙарҙа барған ҡул һуғышында ''Гочу Аскер'' (Мөвсүм Санани, уңда) кинәт кенә ''Рөстәм бәккә'' (Ағасадых Гәрәйбәйле) килеп төртөлә, тегенеһе ҡурҡышынан осраҡлы танышын ҡыҙын йәрәшеүгә бағышланған байрам тантанаһына саҡыра]] Был йылдарҙа фильмдар тематикаһы байтаҡҡа киңәйгән. Эшселәр һәм колхозсылар, башҡа һөнәр кешеләренең хеҙмәтенә һәм тормошона бағышланған фильмдар төшөрөлгән. Был исемлеккә {{comment|«Тегенеһе түгел, тап быныһы»|«Не та, так эта»}} (1956 йыл, режиссёр Г.Сәйедзаде), {{comment|«Эҫе ҡояш аҫтында»|«Под знойным солнцем»}} ([[1957 йыл]], режиссёр Л.Сәфәров), {{comment|«Ҡара таштар»|«Чёрные камни»}} ([[1958 йыл]], режиссёр А.Гулиев), {{comment|«Шыуышыусы күләгәләр»|«Ползущие тени»}} ([[1958 йыл]], режиссёрҙар И.Әфәндиев һәм Ш.Шәйехов), {{comment|«Уның ҙур йөрәге»|«Её большое сердце»}} ([[1959 йыл]], режиссёр А.Ибраһимов), {{comment|«Ысын дуҫ»|«Настоящий друг»}} ([[1959 йыл]], режиссёр Т. Тагизаде), {{comment|«Үгәй әсәй»|«Мачеха»}} ([[1958 йыл]], режиссёр Г. Исмаилов). [[1957 йыл]]да «Баҡы киностудияһы» Көнсығыш илдәренең береһендә халыҡтың үҙ азатлығы һәм демократия {{comment|«Беҙҙең кварталдан ике егет»|«Два парня из одного квартала»}} өсөн көрәше хаҡында һөйләгән картинаһын (режиссёрҙары А.Ибраһимов һәм И. В. Гурин, операторҙары М. М. Пилихина һәм Р.Оджагов, композитор Г.Гәрәев) төшөргән. [[1958 йыл]]да экрандарға Мәхти Ғөсәйензаденың Ғәсән Сәйедбәйле һәм Имран Ҡасумовтың шул уҡ исем йөрөткән повесы буйынса төшөрөлгән партизан Мәхти Ғәнифә оғлы Ғөсәйензадеға бағышланған {{comment|«Алыҫ ярҙарҙа»|«На дальних берегах»}} фильмы сыға. Балалар фильмдарын үҫтереүгә лә мөһим әһәмиәт бирелә башлай. Режиссёр А. Атакешеев был тәңгәлдә уйнаған. [[1959 йылда]] ул {{comment|«Бер ҡәлғәнең сере»|«Тайна одной крепости»}} фильмын төшөргән. 1950 йылда Әзербайжанда Совет власын урынлаштырыуға 30 йыл тулыуға бағышланған {{comment|«Совет Әзербайжаны»|«Советский Азербайджан»}} (режиссёрҙары М.Дадашов, Ф.Киселев) тигән төҫлө тулы метражлы документаль фильм Канны ҡалаһында [[1951 йыл]]да үткәрелгән халыҡ-ара кинофестивалендә махсус наградаға лайыҡ булған. Ә режиссёр С.Мәмәдовтың {{comment|«С. М. Киров исемендәге ҡултыҡта»|«На заливе имени С. М. Кирова»}} фильмы [[1955 йыл]]да Венециан Халыҡ-ара кинофестивале премияһына эйә булған. "Баҡы киностудияһы"нда бөтә донъяға билдәле режиссёр Роман Лазаревич Кармендың диңгеҙ нефтселәренең батырҙарса хеҙмәтенә һәм тормошона бағышланған {{comment|«Каспий нефтселәре тураһында повесть»|«Повесть о нефтяниках Каспия»}} ([[1953 йыл]]) һәм {{comment|«Диңгеҙҙе буйһондороусылар»|«Покорители моря»}} ([[1959 йыл]]) фильмдары төшөрөлгән. Был фильмдар өсөн [[1960 йыл]]да режиссёр Р. Л. Кармен, операторҙар Ч.Мәмәдов һәм С. Я. Мединский Ленин премияһы менән бүләкләнгән. === 1960-сы йылдар === 1960-сы йылдарҙан башлап Әзербайжанда күп кенә төҫлө фильмдар төшөрә башлайҙар. [[1960 йылда]] режиссёр Г.Сәйедзаде халыҡ тыуҙырған мифик герой Көроғлыға бағышланған шул уҡ исемле «Көроғлы» нәфис фильмы беренсе киң экранлы әзербайжан төҫлө фильмы булған. {{comment|«Мөхәббәт тарихы»|«История любви»}} фильмы сюжеты нигеҙенә «Ләйлә һәм Мәжнүн» дастаны мотивы ([[1961 йыл]], режиссёр Л.Сәфәров) һалынған. Комедия жанрындағы фильмдар төшөрөү киң таралыу алған. {{comment|«Ромео минең күршем»|«Ромео мой сосед»}} ([[1963 йыл]], режиссёр Ш.Мәхмүдбәков), {{comment|«Әхмәд ҡайҙа?»|«Где Ахмед?»}} ([[1964 йыл]], режиссёр А.Искәндәров), {{comment|«Йондоҙ»|«Улдуз»}} ([[1964 йыл]], режиссёр А.Гулиев), {{comment|«Аршин Мал-Алан»|«Аршин Мал-Алан»}} ([[1966 йыл]], режиссёр Т.Тагизаде) кеүек кинокомедиялар төшөрөлгән. Кинематографияға бик күп йәштәр килә: сценаристар ағалы-энеле Ибраһимбәков Рөстәм Мәмәд Ибраһим оғлы һәм Ибраһимбәков Мәҡсүд Мәмәд Ибраһим оғлы, [[Анар]], А.Ахундова, И.Ғөсәйенов, В.Самедоғлу, Р.Фаталиев, режиссёрҙар А.Бабаев, Э.Гулиев, Г.Мирғасимов, И.Әфәндиев, Т.Исмаилов, Г.Әзимзаде, Г.Бабаев, операторҙар З.Мәғәррәмов, Р.Исмайлов, Р.Ғәмбәров, В.Кәримов, рәссамдар Ф.Баһиров, Р.Исмайлов, актёрҙар Г.Мәмәдов, Ш.Алекперов, Ғасан Саттар оғлы Турабов, Р.Балаев, Шафиға Ғашим ҡыҙы һ. б.). Уларҙың өлкән быуын менән хеҙмәттәшлеге әзербайжан киноһының профессиональ кимәле үҫешенә килтергән. Милли колорит һәи идея тәрәнлеге менән айырылып торған яңы фильмдар барлыҡҡа килә. {{comment|«Был көньяҡ ҡалала»|«В этом южном городе»}} ([[1969 йыл]], режиссёр Э.Гулиев) фильмының үҙәгендә яңы һәм иҫкенең көрәше темаһы тора, кешелекте иҫке ғөрөф-ғәҙәттәрҙән ҡотҡарыу мәсьәләләре ҡарала. Был осорҙа төшөрөлгән фильмдарҙа әхлаҡи-этик проблемалар, хәҙерге тормошҡа төрлө ҡараш, йәш быуынды формалаштырыу төп урын алған. Был дәүер фильмдарында кешеләрҙең характерын анализлау төп урындарҙың береһен биләй. Шундайҙарға, мәҫәлән, фильм {{comment|«Балалыҡтың һуңғы төнө»|«Последняя ночь детства»}} (1969, режиссёр А.Бабаев) фильмы ҡарай. Ҡайһы бер фильмдарҙа Икенсе донъя һуғышы темаһы сағылыш тапҡан. 1969 йылда режиссёр Ш.Мәхмүдбәковтың {{comment|«Икмәк бүлешеп»|«Хлеб поровну»}} фильмында баҡылыларҙың һуғыштың һуңғы йылдарындағы тормошо һүрәтләнә. Был фильмы өсөн Мәхмүдбәков Әзербайжан ССр-ының Дәүләт премияһына лайыҡ була. Балалар өсөн фильмдапр араһынан {{comment|«Тылсымлы халат»|«Волшебный халат»}} ([[1964 йыл]], режиссёр А. Атакешейев). 1960-сы йылдарҙың икенсе яртыһында документаль кино стилендә айырым үҙгәрештәр була. Диктор тексы юҡҡа сыға, шиғри йүнәлеш һәм аныҡ монтаж күҙәтелә. Бындай үҙгәрештәр Г.Мирғасимовтың {{comment|«Диңгеҙ»|«Море»}} ([[1965 йыл]]), «Ғобустан» (1966), {{comment|«Хәҡиҡәт тауышы»|«Голос правды»}}, {{comment|«Композитор Ғара Гәрәев»|«Композитор Гара Гараев»}} (1967) фильмдарында күҙәтелә. Г.Мирғасимовҡа 1967 йылда был фильмдары өсөн Әзербайжан Ленин Комсомолы премияһы тапшырыла, шундай уҡ премия {{comment|«Был донъяла Самед Вргундың булғаны ҡалай һәйбәт»|«Как хорошо, что был на свете Самед Вургун»}} (1967) фильмы режиссёры Я.Әфәндиевҡа, сценарий авторы И.Шыхлыға, оператор З.Мәмәдовҡа бирелә. === 1970-се йылдар === Был йылдарҙа тарихи-революцион темаларға бер нисә фильм төшөрөлгән. «[[Мосфильм]]» киностудияһы менән бергә төшөрөлгән Н.Нариманов эшмәкәрлеге тураһында һөйләгән {{comment|«Йондоҙҙар һүнмәй»|«Звезды не гаснут»}} ([[1971 йыл]], режиссёр А. Ибраһимов) фильмы айырым иғтибарға лайыҡ. [[1970 йыл]]да Самед Вургундың {{comment|«Комсомол поэмаһы»|«Комсомольской поэмы»}} мотивтары буйынса 1920-се йылдар комсомолецтарына бағышланған {{comment|«Ете улым минең»|«Семеро сыновей моих»}} (режиссёр Т.Тагизаде) фильмы Әзербайжандың Ленин Комсомолына лайыҡ булған. 1973 йылда режиссёр Э.Гулиев чехословакия киностудияһы менән берлектә {{comment|«Ыңғай ел»|«Попутный ветер»}} фильмын төшөргән. Был сит ил студияһы менән берлектә төшөрөлгән тәүге әзербайжан фильмы булған. {{comment|«Һуңғы артылыш»|«Последний перевал»}} (1971, режиссёр К.Рөстәмбәков), {{comment|«Ғәнджәбасарҙан үс алыусы»|«Мститель из Гянджабасара»}} («Ғатыр Мәмәд», 1974, режиссёр Оджагов Рәсим Мирҡасум оғлы) фильмдары Совет власының тәүге йылдарында әзербайжан ауылдарында синфи көрәш тураһында һөйләй. [[Файл:Nesimi Film.jpg|300px|thumb|«Нәсими» фильмынан кадр ([[1973 йыл]]), Нәсими ролен актёр Рәсим Балаев уйнаған, шағирҙың тиреһен һыҙырып язалау күренеше, фильм шағирҙы язалаған Халеб ҡалаһында төшөрөлгән.]] Был йылдарҙа күп кенә тарихи фильмдар төшөрөлгән. «Нәсими» фильмында феодал донъяның социаль һәм әхлаҡи проблемаларына, ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы сығырға батырсылыҡ иткән шағир Нәсими тормошо һүрәтләнә ([[1973 йыл]], режиссёр Г.Сәйедбәйле). 1975 йылда VII Бөтә Союз Кинофестивалендә фильм иң яҡшы тарихи фильм премияһына лайыҡ булған. Режиссёр Т.Тагизаде {{comment|«Ҡоркот олатайымдың китабы»|«Книга моего деда Коркута»}} халыҡ эпосы мотивтары буйынса төшөргән «Деде Горгуд» ([[1975 йыл]]) фильмы үҙенә башҡа нәфислеге менән айырыла. [[1979 йыл]]да режиссёр Э.Гулиев «[[Бабек]]» фильмын төшөрә. Фильм [[IX быуат]]та халыҡтың [[Бабек]] етәкселегендә [[Хәлифәт]]кә ҡаршы көрәшенә бағышланған. [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] темаһы раскрыта в фильмах {{comment|«Беҙҙең уҡытыусыбыҙ Джабиш»|«Наш учитель Джабиш»}} (1970, режиссёр Г.Сәйедбәйле), {{comment|«Баҡыла елдәр иҫә»|«В Баку дуют ветры»}} ([[1974 йыл]], режиссёр М.Дадашов), {{comment|«Һыбыҙғы тауышы»|«Звук свирели»}} (1975, режиссёр Рәсим Мирҡасум оғлы]]) фильмдарында асылған. {{comment|«Мине яратам, тип әйт»|«Скажи, что любишь меня»}} ([[1977 йыл]], режиссёр М. Ибраһимбәков), {{comment|«Беҙҙе ғәфү итегеҙ»|«Простите нас»}} (1979, режиссёр режиссёр А.Бабаев) эгоизмға, ҡатылыҡҡа һәм рәхимһеҙлеккә протест сағылған. Сценарист Р. Ибраһимбеков һәм режиссёр Р.Оджаговтың {{comment|«Һорау алыу»|«Допрос»}} фильмында әхлаҡи-этик проблемаларға ҡағылып үтелгән (1979; XIV Бөтә Союз Кинофестиваленең төп призы, Душәнбе, 1980; СССР Дәүләт премияһы, 1981), Балалар өсөн төшөрөлгән фильмдарға [[1978 йыл]]да режиссёр Исмайлов Рәсим Рза оғлы төшөргән {{comment|«Арыҫлан өйөнән сығып киткән»|«Лев ушел из дома»}}, шулай уҡ {{comment|«Мин йыр ижад итәм»|«Я сочиняю песню»}} ([[1979 йыл]], режиссёр Т.Исмаилов) фильмдары ҡарай. {{comment|«Биҙәктәр хәтере»|«Память узоров»}} ([[1973 йыл]], режиссёр И.Әфәндиев), {{comment|«Алтын балыҡ»|«Золотая рыба»}} ([[1975 йыл]], режиссёр Ч.Фараджев) кеүек фәнни-популяр фильмдар ҙа был осорҙа булдырылған. Актуаль темаларға әзербайжан фильмдарын булдырғанда кино төшөрөү алымдары, монтажлау һәм тауышландырыуҙың өҫтәлмә мөмкинлектәре ҡулланыла башланған. Бында Т.Бекирзаденың «Диссонанс» ([[1977 йыл]]) фильмын, З.Мәһәррәмовтың {{comment|«Вместе с весной»|«Вместе с весной»}} (1978) картинаһын һ.б. миҫал итеп атап була. [[1970 йыл]]дан «Әзербайжанфильм» киностудияһында көндәлек тормошта һәм хужалыҡ эшмәкәрлегендә йәмғиәттең антиподтарын, етешһеҙлектәрен һәм хаталарын тәнҡитләгән {{нп2|Мозалан (киножурнал)|«Мозалан»|az|"Mozalan" Satirik Kinojurnalı|"Mozalan"}} сатирик киножурналы сығарыла башлаған. === 1980-се йылдар === Төрлө темаларға фильмдар был осорҙа ла төшөрөлгән. ҡатмарлы психологик ситуацияларҙа темалар яңыса асылған {{comment|«Көмөш төҫөндәге фургон»|«Серебристый фургон»}} (1982), {{comment|«Күҙ алдындағы ен»|«Чёрт перед глазами»}} 1987 йылда режиссёр Г. Мирғасимов төшөргән {{comment|«Күҙ алдындағы ен»|«Чёрт перед глазами»}} фильмы 1988 йылғы XXI Бөтә Союз кинофестивале премияһына лайыҡ була, {{comment|«Момент структураһы»|«Структура момента»}}, {{comment|«Эшлекле сәфәр»|«Деловая поездка»}} (1982), {{comment|«Минең олатайымдың олатаһының олатаһы»|«Дедушка дедушки моего дедушки»}} һ.б. фильмдарында ҡатмарлы психологик ситуацияларҙа темалар яңыса асылған. [[1988 йыл]]да Вәғиф Мостафаев төшөргән {{comment|«Ҡәбәхәт»|«Мерзавец»}} сатирик фильмында кеше характерының деформация процесы күрһәтелгән. Революцион темаларға төшөрөлгән тарихи фильмдар араһында [[1983 йыл]]да режиссёр Г. Турабовтың {{comment|«Аттарға»|«По коням»}} фильмы, Жәйхун Мирзоевтың {{comment|«Диңгеҙҙән сигнал көтөгөҙ»|«Ждите сигнал с моря»}} ([[1986 йыл]]) фильмдары билдәле. [[1985 йыл]]да режиссёр Р.Исмайлов Советтар Союзы Геройы Асланов Ази Ахад оғлы тураһында {{comment|«Мин һеҙҙе үҙемдеү ғүмеремдән дә артығыраҡ яраттым»|«Я любил вас больше своей жизни»}} фильмын төшөргән. Шулай уҡ балалар өсөн дә фильмдар төшөрөлгән. «Асиф, Вәсиф, Ағасиф» (1983, режиссёр Р. Исмайлов), {{comment|«Музыка уҡытыусыһы»|«Учитель музыки»}} (1983, режиссёр Т.Исмаилов), {{comment|«Корабль сәғәтенең сере»|«Тайна корабельных часов»}} (1982, режиссёр Р. Шабанов), {{comment|«Шкатулка Исмаилбәктең ҡумтаһы»|«Шкатулка Исмаилбека»}} (1983, режиссёр Г.Азимзаде), {{comment|«Ғәриб ендәр илендә»|«Гариб в стране джиннов»}} (1987, режиссёр А.Атакешеев) һ. б. фильмдар популяр булған. [[1989 йыл]]да Ч. Зәйналов «Контакт» исемле беренсе әзербайжан фантастик фильмын (1989) төшөргән. Совет власының һуңғы йылдарында Госкино һәм СССР Үҙәк телевидениеһы заказы буйынса «Әзербайжанфильм» йылына 7-8 нәфис фильмға яҡын төшөргән. Был йылдарҙа {{comment|«Ҡайҙа һин, минең йәшел ярым»|«Где ты, мой берег зеленый»}}, {{comment|«Эскулап пиалаһының сере»|«Тайна Эскулапской пиалы»}}, {{comment|«Яңырыу»|«Возрождение»}}, {{comment|«Ер алдындағы бурыс»|«Долг перед землёй»}} һ.б. фильмдары кеүек фәнни-популяр фильмдар төшөрөүҙе дауам иткәндәр. === 1990-сы йылдар === 1990—1995 йй. бөтөн фильмдар ҙа тиерлек эшҡыуарҙар аҡсаһына булдырылған. Шул осорҙа 40-тан артығыраҡ нәфис фильм һәм 125 документаль картина төшөрөлгән. Был йылдарҙа режиссёр Салаев Аяз Рәмиз оғлы, Вағиф Мостафаев, Ғөсәйен Мәхтиев, Явар Рзаев, Жәмил Гулиев, Шахмар Алекперов, Рәмиз Азизбейли, сценаристар Рәмиз Раушан, Орхан Фиҡрәтоғлу, Натик Расулзаде, Айдын Дадашев ижад иткән. [[1991 йыл]]дың 18 октябрендә, [[Әзербайжан]]дың бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң, мәҙәниәт үҫешендә яңы эра башланды. Шуға һәм Ҡарабах һуғышына бәйле, ватансылыҡ фильмдарҙа иң төп темаларҙың береһенә әйләнде. Режиссёр Рәмиз Азизбейли һәм продюсер Садраддин Дашдамировтың {{comment|«Бәхет йөҙөгө»|«Кольцо счастья»}} (әзерб. Bəxt üzüyü) әҫәре бойондороҡһоҙ Әзербайжандың коммерция фильмдары канондарына яуап биргән тәүге фильмы булды. Режиссёр Аяз Салаевтың һәм продюсер Садай Ахмедовтың «Яраса» фильмы әзербайжан фильмына донъя аренаһына юл асты. Картина Анжей фестиваленең ([[Франция]]) «Гран При»һына лайыҡ булды һәм 20-нән артыҡ кинофестивалдәрҙә ҡатнашты. Хәҙерге заман әзербайжан фильмдары, 1990-сы йылдарҙан башлап, халыҡ-ара кинофестивалдәрҙә күрһәтелде. 1995 йылда сценарист Рустам Ибраһимбеков {{comment|«Ҡояштан йонсоғандар»|«Утомлённые солнцем»}} фильмын иң яҡшы сит ил фильмы тип таныған «Оскар» премияһына лайыҡ булды. 1996 йылда Гусейн Мехтизаденың {{comment|«Башҡа ваҡыт»|«Чужое время»}} фильмы [[Мадрид]]та үткән халыҡ-ара фестивалендә ике номинацияла, «Иң яҡшы режиссёр» һәм «Иң яҡшы йәш актриса» номинацияларында билдәләнгән. 1997 йылда режиссёр Вағиф Мустафаев һәм продюсер Рафиға Кулиеваларҙың {{comment|«Барыһы ла яҡшыға»|«Все к лучшему»}} фильмы Оберхаузен Халыҡ-ара кинофестивалендә бер үк ваҡытта дүрт призға лайыҡ була. 1998 йылда режиссёр Явар Рзаевтың «Сары Гялин» фильмы Карловы Варала {{comment|«Азатлыҡ»|«Свобода»}} [[АҠШ]] призы һәм «Киношок» Халыҡ-ара кинофестивалендә «Иң яҡшы сценарий» номинацияһы менән бүләкләнә. 1999 йылдың 17 майында, Дәүләт Фильмофонды фойеһында йыйылған 32 кинорежиссёр Әзербайжан Профессиональ Кинорежиссёрҙар Гильдияһы булдырыу тураһында килешә. ==== Фильмы ==== «Убийство в ночном поезде»(1990) — режиссёр Абдула Мәхмүдов «День казни» (1990) — режиссёр Гөли Азимзаде «Свидетельница» (1990) — режиссёр Гусейн Мехтиев «Кольцо счастья»(1991) — режиссёр Рәмиз Азизбейли, продюсер Садраддин Дашдамиров «Газалхан» (1991) — режиссёр Шахмар Алекперов, продюсер Гусейн Аға Ғасымов «Вне»(1991) — режиссёр Вағиф Мустафаев, продюсер Вағиф Асадуллаев «Семь дней после убийства» (1991) — режиссёр Рәсим Ожағов «Крик» (1993) — режиссёр Жәйхун Мирзоев «Фарьяд» (1993) — «Ашҡар фильм» студияһы — режиссёр Жәйхун Мирзоев, продюсер Нәзим Абдуллаев; «Тахмина»(1993) — режиссёр Рәсим Ожағов, продюсер Рәсүл Кулиев «Станбульская история» (1994) — режиссёр Рәсим Ожағов, продюсер Рәсүл Кулиев «Яраса» (1995) — режиссёр Аяз Салаев, продюсер Садай Ғасанов. == Хәҙерге осор == 42-се Халыҡ-ара Хьюстон кинофестивалендә {{comment|«40-сы ишек»|«40-я дверь»}} фильмы, «Иң яҡшы сит ил фильмы» номинацияһында, алтын наградаға «Gold Remi Award Foreign»<ref name=autogenerated1>[http://www.tatar-inform.ru/news/2009/04/27/164725/ Азербайджанский фильм «40-я дверь» получил «золото» международного кинофестиваля<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222220210/http://www.tatar-inform.ru/news/2009/04/27/164725/ |date=2017-12-22 }}</ref> лайыҡ була. 2008—2018 йылдарға әзербайжан фильмын үҫтереү дәүләт программаһы ҡабул ителгән. 2012 йылда киноны үҫтереү маҡсатында, үҙ эсенә 18 кинокомпания индергән Әзербайжан Республикаһы продюсерҙар Гильдияһына нигеҙ һалына. Продюсерҙар Гильдияһы {{comment|«Киң ҡараш»|«Широкий взгляд»}} («Geniş baxiş»)<ref name="lg1">[http://www.trend.az/life/socium/2241100.html Киностудия «Азербайджанфильм» подвела итоги за 2013 год]</ref> сценарийҙар конкурсы ойоштора. === 2000-се йылдар === 2001 йылда Әзербайжанфильм киностудияһы һәм Вахид етештергән мелодрама элементтары менән комедия премьераһы — {{comment|«Төш»|«Сон»}} (2001). Фильм 1993 йылда уҡ төшөрөлгән, әммә 1994 йылда ул билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында кәштәлә ятҡырыла, һәм ахырҙа Әзербайжан Президенты Гейдар Алиевтың бойороғо менән 2001 йылда фильм донъя күрә. Фильмдың актёрҙар составы Нәсибә Зәйналова, Сиявуш Аслан, Яшар Нури, Гюндуз Аббасов кеүек бөйөк актёрҙарҙан, шулай уҡ йәш быуын актёрҙарынан (Баһрам Багирзаде, Илһам Ғасымов, Аян Мирғасымов һ. б.) торған. {{comment|«Ҡара тамға»|«Чёрная метка»}} — Эльмира Ахундованың {{comment|«Полиграфист үлеме»|«Смерть полиграфиста»}} китабы мотивтары буйынса әзербайжан режиссёры Мустафаев Вағиф Бехбуд оғлының [[2003 йыл]]да төшөрөлгән фильмы. Фильмда совет һәм әзербайжан киноһының билдәле актёрҙары уйнай. Режиссёр-ҡуйыусы Вағиф Мустафаев шулай уҡ был картина менән бер ваҡытта {{comment|«Милли бомба»|«Национальная бомба»}} фильмын да ҡуйған. [[2004 йыл]]дың 21 июнендә әзербайжан режиссёры Вағиф Мустафаевтың {{comment|«Милли бомба»|«Национальная бомба»}} комедияһы премьераһы булған. Один из Актёрҙарҙың береһе Ғасан Мамедов, фильмды төшөргән ваҡытта, премьераға саҡлы барып етмәй, 2003 йылдың 26 авгусында, вафат була. «Милли бомба» фильмы Бойондороҡһоҙ Илдәр Союзының (СНГ), Латвия, Литва һәм Эстонияның, Смоленск ҡалаһында (2004 й.) үткән «Яңы кино. XXI быуат» I Халыҡ-ара кинофестивалендә «Гран-При», һәм шул уҡ йылда Бөйөк Новгородта «Йылмай, Рәсәй» комедия фильмдары кинофестивалендә «Гран-При» яулай. XV Халыҡ-ара Варна кинофестивалендә (Болгария, 2007) {{comment|«Милли бомба»|«Национальная бомба»}} фильмы Изге Климент Охридский исемендәге София университетының {{comment|«Әсе сеүәтә»|«Горькая Чаша»}} академик призына лайыҡ була. [[2006 йыл]]да «Әзербайжанфильм» студияһында режиссёр Олег Сафаралиевтың [[Берлин]]да, [[Монреал]]дә, [[Истанбул]]да, Хайфала, [[Рио-де-Жанейро]]ла күрһәтелгән {{comment|«Хуш бул, көньяҡ ҡалаһы»|«Прощай, южный город»}} картинаһы төшөрөлә. Фильм [[2006 йыл]]да иң яҡшы фильм өсөн {{comment|«Гызыл чыраг»|«Золотой светильник»}} Әзербайжан милли кинематографик премияһына лайыҡ була. Шулай уҡ Алматы ҡалаһында «Евразия» 3-сө Халыҡ-ара кинофестивалендә «ARRI» призын һәм 2007 йылда 5-се «Мәскәү премьера»һы тамашасылар һөйөүе призын яулай. ==== Фильмдар ==== «Сон» (2001) — режиссёр Оҡтай Мир-Ҡасимов «Ғажи-Ҡара»(2002) — режиссёр Жаһангир Меһтиев «Колдун» (2003) — режиссёр Фикрет Алиев «Мелодия пространства» (2004) — режиссёр Ғөсәйн Меһтиев «Национальная бомба» (2004) — режиссёр Вағиф Мустафаев «Там, где сливаются реки» (2004) — режиссёр Нижат Фәйзуллаев «Заложник» (2006) — режиссёр Элдар Кулиев «Ложь» (2006) — режиссёр Рәмиз Азизбейли «Прощай, южный город» (2006) — режиссёр Олег Сафаралиев «Мы вернемся» (2007) — режиссёр Элхан Ҡасимов «Доброе утро, мой ангел!» (2008) — режиссёр Оҡтай Мир-Ҡасимов «Крепость» (2008) — режиссёр Шамил Кямил оғлы Нажафзаде === 2010-сы йылдар === [[Файл:Постер фильма Град.jpg|слева|мини|330x330пкс|«Град» фильмы афишаһы]] 2012 йылда режиссёр Элхан Жафаров Ҡарабах һуғышы темаһына Ағиль Аббастың шул уҡ исемле романы һәм картина сценарийы буйынса {{comment|«Град»|«Рашҡы, боҙборсаҡ»}} фильмын төшөрә. Фильмдың композиторы Полад Бюльбюль-оғлы булған. Фильм Исмаиллы һәм Ағдам райондарында, [[Баҡы]]ла һәм башҡа төбәктәрҙә төшөрөлгән. 2012 йылдың 2 авгусында Әзербайжан милли киноһы көнөндә «Низами» кино Үҙәгендә фильм премьераһы булған. Шул уҡ йылда режиссёр Рәмиз Ғасаноғлу Әзербайжан мәҙәниәт һәм туризм министрлығы заказы буйынса, Жафар Жаббарлы исемендәге «Әзербайжанфильм» киностудияһы ярҙамы менән, әзербайжан ғалимы, шағиры һәм драматургы Мирза Фатали Ахундовҡа бағышланған фильм төшөрә. Фильм сценарийы авторы — Әзербайжан халыҡ яҙыусыһы Анар. 2012 йылдың 28 ноябрендә [[Баҡы]] ҡалаһы «Низами» кино үҙәгендә фильмдың премьераһы булған. Киноны бер өлөшө [[Шеки]]ҙа төшөрөлгән. Дөйөм алғанда, фильм Әзербайжанда, Грузияла һәм Төркиәлә (Истанбул) төшөрөлгән. [[Файл:Постер фильма Степняк.jpg|мини|{{comment|«Далала йәшәүсе»|«Степняк»}} фильмының постеры]] 2012 йылда шулай уҡ әзербайжан режиссёры Шамил Алиевтың «Степняк» фильмы донъя күрә. Был фильм бик күп конкурстарҙа һәм кинофестивалдәрҙә ҡатнашҡан. * 2014 йылда «Оскар» премияһының «Сит ил телендәге иң яҡшы фильм» номинацияһы буйынса алдан әҙерләнгән исемлегенә индерелгән * 2012 йылдың сентябрендә Анапала үткән XXI «Киношок» кинофестивалендә ҡатнашҡан * Шул уҡ йылда Алматыла үткән «Евразия» VII халыҡ-ара кинофестивале программаһына индерелгән * 2012 йылдың октябрендә [[Дүшәнбе]] ҡалаһында үткән «Дидор» V Халыҡ-ара фестивалендә күрһәтелгән. Был кинофестивалдең йомғаҡлау өлөшөндә фильмдың режиссёры Шамил Алиев «Әкиәти ысынбарлыҡ өсөн» Халыҡ-ара жюрийының махсус дипломына лайыҡ булған. * [[Таллин]]да үткән {{comment|«Ҡара төндәр»|«Тёмные ночи»}} (12-28 ноября) XVI Халыҡ-ара кинофестиваленең төп конкурс программаһына индерелгән. * 2012 йылдың 4 декабрендә 35-се Ҡаһирә Халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелгән * 2012 йылдың декабрендә [[Тбилиси]]ҙа үткән XIII кинофестивалдә * 2013 йылдың мартында Анкарала үткән XXIV кинофестивалдә ҡатнашҡан * Шул уҡ йылдың майында — Хабаровск ҡалаһыннда үткән {{comment|«Алтын Баһадир»|«Золотой Витязь»}} кинофестивалендә * 2013 йылдың октябрь-ноябрендә 62-се Манһейм — Һайдельберг Халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелгән * 2013 йылдың ноябрендә Ҡаҙанда үткән IX мосолман Халыҡ-ара фестивалендә * 2014 йылдың ғинуарында Даккала үткән XIII кинофестивалендә ҡатнашҡан 2012 йылда режиссёр Фариз Ахмедовтың ҡыҫҡа метражлы фильмы донъя күрә. Фильмды төшөрөү 2011 йылдың ноябрендә тамамланған. 2012 йылдың 14 апрелендә фильмдың донъя премьераһы [[Дубай]] ҡалаһында үткән. 2012 йылдың 14 һәм 16 апрелдәрендә фильм Дубайҙа V Ҡултыҡ Кинофестивале сиктәрендә күрһәтелгән. На 2012 йылдың 12 июленән 15 июленә тиклем Ярославлдә үткән {{comment|«Донъяға яҡтылыҡ»|«Свет миру»}} II халыҡ-ара йәштәр кинофестивалендә күрһәтелгән, фильм «Нәфис фильм» номинацияһында икенсе урын алды һәм «Балалар фильмы» номинацияһының «В» (19-30 йәштәр) категорияһында еңгән. 2012 йылдың 5 сентябренән алып 11 сентябренә тиклем VIII Ҡаҙан халыҡ-ара мосолман киноһы кинофестивале сиктәрендә күрһәтелгән. Шулай уҡ был картина 16 сентябрҙән алып 23 сентябренә тиклем VII Батуми халыҡ-ара арт-хаус фильмдар фестивалендә, Мәскәүҙә V Бөтә Рәсәй ҡыҫҡа метражлы автор фильмдары фестивале сиктәрендә күрһәтелгән һәм фестиваль дипломы менән билдәләнгән. Картина 27 сентябрҙә «Маяҡ» фестивале сиктәрендә {{comment|«Йондоҙ»|«Звезда»}} кинотеатрында, 28 сентябрҙә — {{comment|«Сәнғәт донъяһы»|«Мир искусства»}} кинотеатрында, ә 29 сентябрҙә Мәскәүҙә «Художественный» кинотеатрында күрһәтелгән. 2012 йылдың октябрендә фильм [[Ташкент]] халыҡ-ара кинофорумы сиктәрендә {{comment|«Алтын гепард»|«Золотой гепард»}} Йәштәр ижады һарайында күрһәтелгән. [[Файл:Ali and Nino poster.jpg|мини|324x324пкс|«Али һәм Нино» фильмына постер]] Шулай уҡ ошо йылды әзербайжан режиссёры, ANS компаниялар төркөмө президенты Вәхид Мустафаевтың «Ходжа» хәрби фильмы сыға. Режиссёрҙың атаһы — Фуад Мустафаев фильм идеяһы авторы булып тора. Фильм Ходжалы үлтерешенә бағышланған. Фильм Ҡарабах һуғышы йылдарында ике ғашиҡ парҙың трагик яҙмышы тураһында һөйләй. «Ходжа» неоэкспрессионизм жанрында төшөрөлгән тәүге фильм [[Ходжа (фильм)#cite note-Мнения-2|<sup><nowiki>]</nowiki></sup>]], һәм шулай уҡ Ходжалы трагедияһын сағылдырған тәүге тулы метражлы фильм тип һанала. Фильм 2011 йылдың ноябренән алып 2012 йылдың ғинуарына тиклем Баҡыла һәм Шекиҙа төшөрөлгән. 2012 йылдың 7 октябрендә фильм Антальяла үткән 49-сы халыҡ-ара {{comment|«Алтын әфлисун»|«Золотой апельсин»}} кинофестивалендә күрһәтелгән. 2012 йылдың 29 ноябрендә фильм 35-се [[Ҡаһирә]] халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелгән. Фильм шулай уҡ [[Иран]]да 31-се «Фаджр» халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелгән. [[2013 йыл]]дың 31 мартында Ходжа фильмы Мәскәүҙә күрһәтелгән. [[2016 йыл]]дың 27 ғинуарында продюсер Алиева Лейла Илһам кызының «Али һәм Нино» фильмы премьераһы булған. Фильм Ҡорбан Сәидтең шундай уҡ исемле романы мотивтары буйынса төшөрөлгән. Фильм ике баҡылының: мосолман әзербайжан Али хан Ширваншир менән христиан грузин ҡыҙы Нино Кипиани мөхәббәте тарихын һөйләй. Фильмда төп ролдәрҙе (грузин ҡыҙы Нино) Мария Вальверде һәм (әзербайжан Али) Адам Бакри кеүек танылған актёрҙар уйнай. Фильм Әзербайжанда, атап әйткәндә, Баҡыла, уның боронғо өлөшөндә, Ичери Шехерҙа, Гобустанда һәм Биби-Эйбатта, илдең төбәктәрендә — Хыналыг һәм Гедабеке тигән үҙенсәлекле ауылдарында, һәм шулай уҡ [[Төркиә]]лә төшөрөлгән. 2016 йылдың 21 апрелендә режиссёр һәм сценарист Эмиль Гулиевтың {{comment|«Шаршау»|«Занавес»}} драматик фильмы премьераһы булған. 2017 йылда шул уҡ режиссёрҙың {{comment|«Икенсе шаршау»|«Второй занавес»}} фильмы донъя күрҙе. [[Файл:Film Posol zari.jpg|справа|мини|Постер фильма «Посол зари»]] ==== Фильмдар ==== «Дополнительное воздействие» (2010) — режиссёр Элхан Жафаров «Актриса» (2011) — режиссёр Ровшан Исах «Спаситель человечества» (2011) — режиссёр Элхан Жафаров «Град» (2012) — сценарий авторы Ағил Магомед оғлы Аббасов, композитор Полад Бюльбюль-оғлы, режиссёр Элхан Жафаров «Не умирай, пока не отомстишь» (2012) — режиссёр Оҡтай Мир-Ҡасимов «Посол зари» (2012) — режиссёр Аҡиф Рустамов «Степняк» (2012) — режиссёр Шамил Алиев «Хожа» (2012) — режиссёр Вахид Мустафаев «Занавес» (2016) — режиссёр Эмиль Гулиев «Занавес» (2017) — режиссёр Эмиль Гулиев == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.mct.gov.az/?/ru/culturehistory/2673/216 Министерство культуры и туризма Азербайджана. Кино. Зарождение. Этапы развития] * [http://www.anl.az/down/medeniyyet2007/avqust/medeniyyet2007_avqust_464.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223220032/http://www.anl.az/down/medeniyyet2007/avqust/medeniyyet2007_avqust_464.htm |date=2017-12-23 }} Интервью в газете «Эхо» с режиссёром Октаем Миркасымовым. −2007. −3 августа.-С.8] * [http://mirtv.ru/content/view/71138/11/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Кинематограф Азербайджана встречает день рождения новосельем] * [http://azerbaijan.tourism.az/index.php?/az/topmenu_content/844 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195133/http://azerbaijan.tourism.az/index.php?%2Faz%2Ftopmenu_content%2F844 |date=2016-03-05 }} Kino sənətinin yaranma tarixi. Səssiz dövr (1920—1935) (История создания киноискусства. Период немого кино (1920—1935))]{{ref-az}} * [http://www.mct.gov.az/?/ru/azculture/view/83/ Министерство культуры и туризма Азербайджана. Азербайджанское кино в 1935—1938 годах. Период звукового кино] * {{YouTube|wPMLg2rGLYI| Фильм Мурада Ибрагимбекова «Нефть», получивший главный приз 60-го международного кинофестиваля в Венеции «Серебряный Лев» в номинации «лучший короткометражный фильм» (2003 год)}} {{Европа по темам |кинематографы|Кинематограф|цвет=Азербайджан}} {{Азия по темам |кинематографы|Кинематограф|цвет=Азербайджан}} [[Категория:Әзербайжан кинематографы]] [[Категория:Милли кинематографтар тураһында обзор мәҡәләләр]] l4lqd5l812mw7wex1xoeu6jngltn192 Әминев Салауат Хөрмәт улы 0 143850 1295211 1284472 2026-05-02T07:07:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295211 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әминев Салауат Хөрмәт улы''' ([[10 сентябрь]] [[1946 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). == Биографияһы == [[Файл:Аминев С.Х.jpg|мини|справа| Әминев Салауат Хөрмәт улы]] Салауат Хөрмәт улы Әминев 1946 йылдың 10 сентябрендә [[Баймаҡ]] ҡалаһында тыуған. [[Темәс]] ауылында урта мәктәпте тамамлай һәм Баймаҡ тау-металлургия техникумына уҡырға инә (1965 йылда тамамлай). Артабан Магнитогорск тау-металлургия институтында юғары һөнәри белем ала. [[Мурманск өлкәһе]]ндә Жданов тау-байыҡтырыу комбинатында экскаватор машинисы ярҙамсыһы булып эш башлай, әммә шул уҡ йылда [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Совет Армияһы]]на хеҙмәткә алына. 1968 йылда тыуған яҡтарына ҡайта һәм [[Сибай]] карьерында үҙ һөнәре буйынса эшләй башлай<ref name="Аминев Салават">Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.</ref>. Тап ошо йылдарҙа Салауат Хөрмәт улы дәүләт һәм партия өлкәһендә эшмәкәрлеген башлай: ВЛКСМ-дың Сибай ҡала комитеты секретары итеп һайлана (1969). Юлланма буйынса [[Мәскәү]]гә Үҙәк комсомол мәктәбенә уҡыуға ебәрелә. Мәктәпте тамамлағандан һуң [[Өфө]]гә ҡайта һәм ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу бүлеге мөдире (1978), артабан КПСС-тың [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров район]] комитеты секретары (1980) булып эшләй<ref name="Библиографик белешмә">Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.</ref>. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдиренең урынбаҫары, инструктор (1985). БАССР Министрҙар Советының ойоштороу бүлеге мөдире (1985—1987)<ref name="история России">[http://lib.sale/istoriya-rossii/aminev-salavat-hurmatovich-73368.html Аминев Салават Хурматович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1987—1994 йылдарҙа<ref>http://cyclowiki.org/wiki Министры культуры Республики Башкортостан</ref> Башҡортостандың мәҙәниәт министры булып эшләй<ref name="Аминев Салават"></ref>. 1994 йылдан 2000 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтен етәкләй. Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министрының беренсе урынбаҫары (2001—2004)<ref name="Библиографик белешмә"></ref><ref name="история России"/>. Налог хеҙмәтенең II рангы дәүләт советнигы (2000<ref>http://viperson.ru/people/aminev-salavat-hurmatovich Биография</ref>). 2008 йылдан — «Химия комплексында техник-иҡтисади тикшеренеүҙәр фәнни-тикшеренеү институты» (НИИТЭХИМ) асыҡ акционерҙар йәмғитенең генераль директоры<ref>http://tem-baim.ucoz.ru/index/nashi_zemljaki/0-18{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Салават Хурматович АМИНЕВ</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=xItvmgY2Tqo В Уфе прошла церемония вручения государственных наград за заслуги перед республикой]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с. * Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл. * [http://lib.sale/istoriya-rossii/aminev-salavat-hurmatovich-73368.html Аминев Салават Хурматович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] pj6usoakt68532p5tdlyh1tyjmi0vdn Проект:Мириада/Ҙурлығы/Тәбиғи фәндәр 102 149776 1295182 1294802 2026-05-01T16:09:11Z Таңһылыу 14946 /* Тәбиғи фәндәр */ 1295182 wikitext text/x-wiki == Тәбиғи фәндәр == Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022. * <span style="background-color:#FFE0E0">мәҡәлә юҡ</span> * <span style="background-color:#FFFBB3">ҡыҫҡа (күләме < 8 000 символ)</span> * <span style="background-color:#FFDAB9">уртаса (8 000 < күләме < 16 000)</span> * <span style="background-color:#E0FFE0">оҙон (күләме > 16 000)</span>. Барлығы: 407, оҙон: 92, уртаса: 89, ҡыҫҡа: 226, булмаған: 943. Һайланған: 5, яҡшы: 7, сифатлы: 0. {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#F9EED9" align="center" !№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус |- bgcolor=#E0FFE0 | 1 | [[Фән]] | [[:ru:Наука|Наука]] | align=right| 34128 | align=right| [[d:Q336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 2 | [[Эксперимент]] | [[:ru:Эксперимент|Эксперимент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101965]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 3 | [[Лаборатория]] | [[:ru:Лаборатория|Лаборатория]] | align=right| 1729 | align=right| [[d:Q483242]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 4 | [[Лаборатор йыһаз]] | [[:ru:Лабораторное оборудование|Лабораторное оборудование]] | align=right| 1541 | align=right| [[d:Q834028]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 5 | [[Тәбиғәт]] | [[:ru:Природа|Природа]] | align=right| 22105 | align=right| [[d:Q7860]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 6 | [[]] | [[:ru:Наблюдение (психология)|Наблюдение (психология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193181]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 7 | [[Тикшеренеү]] | [[:ru:Исследование|Исследование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42240]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 8 | [[Фәнни ысул]] | [[:ru:Научный метод|Научный метод]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 9 | [[Фәнни теория]] | [[:ru:Научная теория|Научная теория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3239681]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 10 | [[Ғалим]] | [[:ru:Учёный|Учёный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q901]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 11 | [[Астрономия]] | [[:ru:Астрономия|Астрономия]] | align=right| 44131 | align=right| [[d:Q333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 12 | [[Астробиология]] | [[:ru:Астробиология|Астробиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q411]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 13 | [[]] | [[:ru:Межзвёздное поглощение|Межзвёздное поглощение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q943247]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 14 | [[Ерҙән ситтәге тереклек]] | [[:ru:Внеземная жизнь|Внеземная жизнь]] | align=right| 12117 | align=right| [[d:Q181508]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 15 | [[]] | [[:ru:Звёздная величина|Звёздная величина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2028919]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 16 | [[Астрометрия]] | [[:ru:Астрометрия|Астрометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 17 | [[]] | [[:ru:Разрешение (оптика)|Разрешение (оптика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q740898]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 18 | [[]] | [[:ru:Шкала расстояний в астрономии|Шкала расстояний в астрономии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q618164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 19 | [[Параллакс]] | [[:ru:Параллакс|Параллакс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 20 | [[Фотометрия (астрономия)]] | [[:ru:Фотометрия (астрономия)|Фотометрия (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1073340]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 21 | [[Күк координаталар системаһы]] | [[:ru:Система небесных координат|Система небесных координат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q86394]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 22 | [[]] | [[:ru:Склонение (астрономия)|Склонение (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76287]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 23 | [[]] | [[:ru:Прямое восхождение|Прямое восхождение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 24 | [[Күк экваторы]] | [[:ru:Небесный экватор|Небесный экватор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187646]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 25 | [[Күк сфераһы]] | [[:ru:Небесная сфера|Небесная сфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12134]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 26 | [[Көн менән төн тигеҙләнеше]] | [[:ru:Равноденствие|Равноденствие]] | align=right| 5285 | align=right| [[d:Q1315]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 27 | [[Эклиптика]] | [[:ru:Эклиптика|Эклиптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79852]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 28 | [[Офоҡ]] | [[:ru:Горизонт|Горизонт]] | align=right| 12754 | align=right| [[d:Q43261]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 29 | [[Надир]] | [[:ru:Надир|Надир]] | align=right| 3375 | align=right| [[d:Q145825]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 30 | [[Ҡояш торошо]] | [[:ru:Солнцестояние|Солнцестояние]] | align=right| 10940 | align=right| [[d:Q123524]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 31 | [[Йондоҙҙар картаһы]] | [[:ru:Звёздная карта|Звёздная карта]] | align=right| 17477 | align=right| [[d:Q842617]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 32 | [[Зенит]] | [[:ru:Зенит|Зенит]] | align=right| 4404 | align=right| [[d:Q82806]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 33 | [[Зодиак]] | [[:ru:Зодиак|Зодиак]] | align=right| 20292 | align=right| [[d:Q40540]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 34 | [[Йондоҙлоҡ]] | [[:ru:Созвездие|Созвездие]] | align=right| 1624 | align=right| [[d:Q8928]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 35 | [[Андромеда (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Андромеда (созвездие)|Андромеда (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q9256]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 36 | [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Водолей (созвездие)|Водолей (созвездие)]] | align=right| 1491 | align=right| [[d:Q10576]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 37 | [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Орёл (созвездие)|Орёл (созвездие)]] | align=right| 1546 | align=right| [[d:Q10586]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 38 | [[Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Жертвенник (созвездие)|Жертвенник (созвездие)]] | align=right| 1559 | align=right| [[d:Q9253]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 39 | [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Овен (созвездие)|Овен (созвездие)]] | align=right| 1500 | align=right| [[d:Q10584]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 40 | [[Йөксө (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Возничий|Возничий]] | align=right| 1517 | align=right| [[d:Q10476]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 41 | [[Үгеҙкөтөүсө (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Волопас|Волопас]] | align=right| 1541 | align=right| [[d:Q8667]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 42 | [[Жираф (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Жираф (созвездие)|Жираф (созвездие)]] | align=right| 1574 | align=right| [[d:Q8832]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 43 | [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Рак (созвездие)|Рак (созвездие)]] | align=right| 1518 | align=right| [[d:Q8849]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 44 | [[Таҙылар (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Гончие Псы|Гончие Псы]] | align=right| 1560 | align=right| [[d:Q10452]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 45 | [[Ҙур эт (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Большой Пёс|Большой Пёс]] | align=right| 1539 | align=right| [[d:Q10538]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 46 | [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малый Пёс|Малый Пёс]] | align=right| 1582 | align=right| [[d:Q9305]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 47 | [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Козерог (созвездие)|Козерог (созвездие)]] | align=right| 1574 | align=right| [[d:Q10535]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 48 | [[Киль (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Киль (созвездие)|Киль (созвездие)]] | align=right| 1490 | align=right| [[d:Q10470]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 49 | [[Кассиопея (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Кассиопея (созвездие)|Кассиопея (созвездие)]] | align=right| 1551 | align=right| [[d:Q10464]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 50 | [[Центавр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Центавр (созвездие)|Центавр (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q8844]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 51 | [[Цефей (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Цефей (созвездие)|Цефей (созвездие)]] | align=right| 1529 | align=right| [[d:Q10468]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 52 | [[Кит (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Кит (созвездие)|Кит (созвездие)]] | align=right| 1433 | align=right| [[d:Q8839]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 53 | [[Күгәрсен (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Голубь (созвездие)|Голубь (созвездие)]] | align=right| 1576 | align=right| [[d:Q10425]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 54 | [[Вероника сәс (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Волосы Вероники|Волосы Вероники]] | align=right| 1577 | align=right| [[d:Q9285]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 55 | [[Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южная Корона|Южная Корона]] | align=right| 1602 | align=right| [[d:Q10413]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 56 | [[Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Северная Корона|Северная Корона]] | align=right| 1581 | align=right| [[d:Q10406]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 57 | [[Ҡарға (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Ворон (созвездие)|Ворон (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q10517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 58 | [[Сеүәтә (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Чаша (созвездие)|Чаша (созвездие)]] | align=right| 1512 | align=right| [[d:Q9282]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 59 | [[Көньяҡ Тәре (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южный Крест|Южный Крест]] | align=right| 1547 | align=right| [[d:Q10542]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 60 | [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лебедь (созвездие)|Лебедь (созвездие)]] | align=right| 1544 | align=right| [[d:Q8921]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 61 | [[Дельфин (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Дельфин (созвездие)|Дельфин (созвездие)]] | align=right| 1546 | align=right| [[d:Q9302]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 62 | [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Дракон (созвездие)|Дракон (созвездие)]] | align=right| 1520 | align=right| [[d:Q8675]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 63 | [[Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малый Конь|Малый Конь]] | align=right| 1557 | align=right| [[d:Q10438]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 64 | [[Эридан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Эридан (созвездие)|Эридан (созвездие)]] | align=right| 1518 | align=right| [[d:Q10433]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 65 | [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Близнецы (созвездие)|Близнецы (созвездие)]] | align=right| 1539 | align=right| [[d:Q8923]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 66 | [[Геркулес (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Геркулес (созвездие)|Геркулес (созвездие)]] | align=right| 1546 | align=right| [[d:Q10448]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 67 | [[Гидра (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Гидра (созвездие)|Гидра (созвездие)]] | align=right| 1455 | align=right| [[d:Q10578]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 68 | [[Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Ящерица (созвездие)|Ящерица (созвездие)]] | align=right| 1541 | align=right| [[d:Q10430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 69 | [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лев (созвездие)|Лев (созвездие)]] | align=right| 1520 | align=right| [[d:Q8853]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 70 | [[Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малый Лев|Малый Лев]] | align=right| 1583 | align=right| [[d:Q10403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 71 | [[Ҡуян (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Заяц (созвездие)|Заяц (созвездие)]] | align=right| 1498 | align=right| [[d:Q10446]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 72 | [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Весы (созвездие)|Весы (созвездие)]] | align=right| 1538 | align=right| [[d:Q10580]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 73 | [[Бүре (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Волк (созвездие)|Волк (созвездие)]] | align=right| 1486 | align=right| [[d:Q10571]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 74 | [[Һеләүһен (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Рысь (созвездие)|Рысь (созвездие)]] | align=right| 1507 | align=right| [[d:Q10443]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 75 | [[Лира (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лира (созвездие)|Лира (созвездие)]] | align=right| 1490 | align=right| [[d:Q10484]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 76 | [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Единорог (созвездие)|Единорог (созвездие)]] | align=right| 1539 | align=right| [[d:Q10428]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 77 | [[Змееносец (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Змееносец|Змееносец]] | align=right| 1547 | align=right| [[d:Q8906]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 78 | [[Орион (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Орион (созвездие)|Орион (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q8860]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 79 | [[Пегас (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Пегас (созвездие)|Пегас (созвездие)]] | align=right| 1526 | align=right| [[d:Q8864]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 80 | [[Персей (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Персей (созвездие)|Персей (созвездие)]] | align=right| 1538 | align=right| [[d:Q10511]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 81 | [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Рыбы (созвездие)|Рыбы (созвездие)]] | align=right| 1534 | align=right| [[d:Q8679]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 82 | [[Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южная Рыба|Южная Рыба]] | align=right| 1612 | align=right| [[d:Q10409]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 83 | [[Корма (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Корма (созвездие)|Корма (созвездие)]] | align=right| 1504 | align=right| [[d:Q9251]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 84 | [[Ҡибланма (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Компас (созвездие)|Компас (созвездие)]] | align=right| 1518 | align=right| [[d:Q10473]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 85 | [[Уҡ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Стрела (созвездие)|Стрела (созвездие)]] | align=right| 1492 | align=right| [[d:Q10513]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 86 | [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Стрелец (созвездие)|Стрелец (созвездие)]] | align=right| 1538 | align=right| [[d:Q8866]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 87 | [[Саян (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Скорпион (созвездие)|Скорпион (созвездие)]] | align=right| 1513 | align=right| [[d:Q8865]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 88 | [[Ҡалҡан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Щит (созвездие)|Щит (созвездие)]] | align=right| 1503 | align=right| [[d:Q10529]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 89 | [[Йылан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Змея (созвездие)|Змея (созвездие)]] | align=right| 1520 | align=right| [[d:Q8910]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 90 | [[Секстант (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Секстант (созвездие)|Секстант (созвездие)]] | align=right| 3576 | align=right| [[d:Q10525]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 91 | [[Буға (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Телец (созвездие)|Телец (созвездие)]] | align=right| 1525 | align=right| [[d:Q10570]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 92 | [[Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Треугольник (созвездие)|Треугольник (созвездие)]] | align=right| 1521 | align=right| [[d:Q10565]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 93 | [[Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южный Треугольник|Южный Треугольник]] | align=right| 1534 | align=right| [[d:Q10422]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 94 | [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Большая Медведица|Большая Медведица]] | align=right| 1543 | align=right| [[d:Q8918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 95 | [[Бәләкәй Һүмес (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малая Медведица|Малая Медведица]] | align=right| 1598 | align=right| [[d:Q10478]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 96 | [[Елкәндәр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Паруса (созвездие)|Паруса (созвездие)]] | align=right| 1517 | align=right| [[d:Q10521]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 97 | [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Дева (созвездие)|Дева (созвездие)]] | align=right| 1427 | align=right| [[d:Q8842]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 98 | [[Бала төлкө (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лисичка (созвездие)|Лисичка (созвездие)]] | align=right| 1567 | align=right| [[d:Q10519]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 99 | [[Ҡытай йондоҙлоҡтары]] | [[:ru:Китайские созвездия|Китайские созвездия]] | align=right| 19408 | align=right| [[d:Q1074076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 100 | [[]] | [[:ru:Красная птица|Красная птица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1059392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 101 | [[]] | [[:ru:Белый тигр (китайское созвездие)|Белый тигр (китайское созвездие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1072455]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 102 | [[]] | [[:ru:Чёрная черепаха|Чёрная черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125696]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 103 | [[]] | [[:ru:Лазурный дракон|Лазурный дракон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q515882]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 104 | [[]] | [[:ru:Астрономический объект|Астрономический объект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6999]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 105 | [[]] | [[:ru:Центавр A|Центавр A]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q487255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 106 | [[]] | [[:ru:Лебедь X-1|Лебедь X-1]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332674]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 107 | [[]] | [[:ru:Эта Киля|Эта Киля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12185]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 108 | [[Галлей кометаһы]] | [[:ru:Комета Галлея|Комета Галлея]] | align=right| 33332 | align=right| [[d:Q23054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 109 | [[]] | [[:ru:Гиады (звёздное скопление)|Гиады (звёздное скопление)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13511]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 110 | [[Оло Магеллан Болото]] | [[:ru:Большое Магелланово Облако|Большое Магелланово Облако]] | align=right| 22924 | align=right| [[d:Q49957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 111 | [[]] | [[:ru:M 87 (галактика)|M 87 (галактика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 112 | [[]] | [[:ru:Мира (звезда)|Мира (звезда)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12965]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 113 | [[]] | [[:ru:Омега Центавра|Омега Центавра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14275]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 114 | [[]] | [[:ru:Туманность Ориона|Туманность Ориона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 115 | [[]] | [[:ru:Плеяды (звёздное скопление)|Плеяды (звёздное скопление)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13423]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 116 | [[]] | [[:ru:Стрелец A*|Стрелец A*]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q237284]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 117 | [[]] | [[:ru:Местная группа|Местная группа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 118 | [[]] | [[:ru:Магеллановы Облака|Магеллановы Облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50028]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 119 | [[Ҡош юлы]] | [[:ru:Млечный Путь|Млечный Путь]] | align=right| 13949 | align=right| [[d:Q321]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 120 | [[Андромеда галактикаһы]] | [[:ru:Галактика Андромеды|Галактика Андромеды]] | align=right| 30070 | align=right| [[d:Q2469]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 121 | [[Өсмөйөш галактикаһы]] | [[:ru:Галактика Треугольника|Галактика Треугольника]] | align=right| 15335 | align=right| [[d:Q13724]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 122 | [[Ҡояш системаһы]] | [[:ru:Солнечная система|Солнечная система]] | align=right| 90225 | align=right| [[d:Q544]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 123 | [[Ҡояш]] | [[:ru:Солнце|Солнце]] | align=right| 15406 | align=right| [[d:Q525]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 124 | [[Меркурий]] | [[:ru:Меркурий|Меркурий]] | align=right| 32822 | align=right| [[d:Q308]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 125 | [[Сулпан]] | [[:ru:Венера|Венера]] | align=right| 12126 | align=right| [[d:Q313]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 126 | [[Ер]] | [[:ru:Земля|Земля]] | align=right| 12997 | align=right| [[d:Q2]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 127 | [[Ай (юлдаш)]] | [[:ru:Луна|Луна]] | align=right| 9802 | align=right| [[d:Q405]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 128 | [[Марс]] | [[:ru:Марс|Марс]] | align=right| 16684 | align=right| [[d:Q111]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 129 | [[Деймос]] | [[:ru:Деймос|Деймос]] | align=right| 11931 | align=right| [[d:Q7548]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 130 | [[Фобос]] | [[:ru:Фобос|Фобос]] | align=right| 23478 | align=right| [[d:Q7547]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 131 | [[Астероидтар билбауы]] | [[:ru:Пояс астероидов|Пояс астероидов]] | align=right| 121960 | align=right| [[d:Q2179]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 132 | [[Церера (кәрлә планета)]] | [[:ru:Церера|Церера]] | align=right| 41677 | align=right| [[d:Q596]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 133 | [[Юпитер]] | [[:ru:Юпитер|Юпитер]] | align=right| 29548 | align=right| [[d:Q319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 134 | [[Ио (юлдаш)]] | [[:ru:Ио (спутник)|Ио (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3123]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 135 | [[]] | [[:ru:Европа (спутник)|Европа (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3143]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 136 | [[Ганимед (юлдаш)]] | [[:ru:Ганимед (спутник)|Ганимед (спутник)]] | align=right| 39858 | align=right| [[d:Q3169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 137 | [[Каллисто(юлдаш)]] | [[:ru:Каллисто (спутник)|Каллисто (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3134]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 138 | [[Сатурн (планета)]] | [[:ru:Сатурн|Сатурн]] | align=right| 39905 | align=right| [[d:Q193]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 139 | [[Энцелад (юлдаш)]] | [[:ru:Энцелад (спутник)|Энцелад (спутник)]] | align=right| 48608 | align=right| [[d:Q3303]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 140 | [[Титан (юлдаш)]] | [[:ru:Титан (спутник)|Титан (спутник)]] | align=right| 28007 | align=right| [[d:Q2565]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 141 | [[Уран (планета)]] | [[:ru:Уран (планета)|Уран (планета)]] | align=right| 50512 | align=right| [[d:Q324]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 142 | [[Нептун]] | [[:ru:Нептун|Нептун]] | align=right| 15790 | align=right| [[d:Q332]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 143 | [[Тритон (юлдаш)]] | [[:ru:Тритон (спутник)|Тритон (спутник)]] | align=right| 31353 | align=right| [[d:Q3359]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 144 | [[Плутон]] | [[:ru:Плутон|Плутон]] | align=right| 11326 | align=right| [[d:Q339]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 145 | [[]] | [[:ru:Харон (спутник)|Харон (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 146 | [[]] | [[:ru:Эрида|Эрида]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 147 | [[]] | [[:ru:Макемаке|Макемаке]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 148 | [[]] | [[:ru:Хаумеа|Хаумеа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q601]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 149 | [[Койпер билбауы]] | [[:ru:Пояс Койпера|Пояс Койпера]] | align=right| 33177 | align=right| [[d:Q427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 150 | [[]] | [[:ru:Облако Оорта|Облако Оорта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 151 | [[]] | [[:ru:PSR B1257+12 c|PSR B1257+12 c]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q73561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 152 | [[]] | [[:ru:51 Пегаса b|51 Пегаса b]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q242309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 153 | [[Сириус]] | [[:ru:Сириус|Сириус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 154 | [[]] | [[:ru:Канопус|Канопус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12189]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 155 | [[]] | [[:ru:Арктур|Арктур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12985]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 156 | [[]] | [[:ru:Альфа Центавра|Альфа Центавра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12176]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 157 | [[]] | [[:ru:Вега|Вега]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3427]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 158 | [[Ригель (йондоҙ)]] | [[:ru:Ригель (звезда)|Ригель (звезда)]] | align=right| 7466 | align=right| [[d:Q12126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 159 | [[]] | [[:ru:Процион|Процион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13034]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 160 | [[]] | [[:ru:Ахернар|Ахернар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12183]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 161 | [[]] | [[:ru:Бетельгейзе|Бетельгейзе]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12124]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 162 | [[]] | [[:ru:Капелла (звезда)|Капелла (звезда)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12970]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 163 | [[]] | [[:ru:Альтаир|Альтаир]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12975]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 164 | [[]] | [[:ru:Альдебаран|Альдебаран]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q88540091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 165 | [[]] | [[:ru:Спика|Спика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13008]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 166 | [[]] | [[:ru:Антарес|Антарес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12166]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 167 | [[]] | [[:ru:Поллукс (звезда)|Поллукс (звезда)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13028]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 168 | [[]] | [[:ru:Фомальгаут|Фомальгаут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13169]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 169 | [[Денеб (йондоҙ)]] | [[:ru:Денеб|Денеб]] | align=right| 4876 | align=right| [[d:Q12179]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 170 | [[]] | [[:ru:RR Лиры|RR Лиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q370994]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 171 | [[]] | [[:ru:Акрукс|Акрукс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 172 | [[]] | [[:ru:Хадар|Хадар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13175]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 173 | [[Алголь (йондоҙ)]] | [[:ru:Алголь|Алголь]] | align=right| 4928 | align=right| [[d:Q13080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 174 | [[]] | [[:ru:Дельта Цефея|Дельта Цефея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 175 | [[]] | [[:ru:Полярная звезда|Полярная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 176 | [[]] | [[:ru:3C 273|3C 273]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q229318]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 177 | [[]] | [[:ru:Крабовидная туманность|Крабовидная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 178 | [[Күк механикаһы]] | [[:ru:Небесная механика|Небесная механика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184274]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 179 | [[Тотолоу (астрономия)]] | [[:ru:Затмение|Затмение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141022]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 180 | [[Ай тотолоу]] | [[:ru:Лунное затмение|Лунное затмение]] | align=right| 1810 | align=right| [[d:Q44235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 181 | [[Ҡояш тотолоу]] | [[:ru:Солнечное затмение|Солнечное затмение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 182 | [[Эфемерида]] | [[:ru:Эфемерида|Эфемерида]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120200]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 183 | [[]] | [[:ru:Эпоха (астрономия)|Эпоха (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2703]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 184 | [[Икенсе йыһан тиҙлеге]] | [[:ru:Вторая космическая скорость|Вторая космическая скорость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166530]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 185 | [[]] | [[:ru:Экваториальная система координат|Экваториальная система координат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 186 | [[]] | [[:ru:Гравитационный манёвр|Гравитационный манёвр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 187 | [[кеплер закондары]] | [[:ru:Законы Кеплера|Законы Кеплера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83219]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 188 | [[Лагранж нөктәһе]] | [[:ru:Точки Лагранжа|Точки Лагранжа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190463]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 189 | [[Тәбиғи юлдаш]] | [[:ru:Естественный спутник|Естественный спутник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 190 | [[Орбита]] | [[:ru:Орбита|Орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4130]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 191 | [[]] | [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 192 | [[]] | [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q663611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 193 | [[]] | [[:ru:Элементы орбиты|Элементы орбиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272626]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 194 | [[]] | [[:ru:Эксцентриситет орбиты|Эксцентриситет орбиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208474]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 195 | [[Астродинамика]] | [[:ru:Астродинамика|Астродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842433]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 196 | [[]] | [[:ru:Покрытие (астрономия)|Покрытие (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 197 | [[]] | [[:ru:Задача двух тел|Задача двух тел]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232976]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 198 | [[Ҡара упҡын]] | [[:ru:Чёрная дыра|Чёрная дыра]] | align=right| 49990 | align=right| [[d:Q589]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 199 | [[]] | [[:ru:Гравитационный радиус|Гравитационный радиус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q72755]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 200 | [[]] | [[:ru:Сверхмассивная чёрная дыра|Сверхмассивная чёрная дыра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 201 | [[Йыһан нурҙары]] | [[:ru:Космические лучи|Космические лучи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 202 | [[]] | [[:ru:Тёмная туманность|Тёмная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q204194]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 203 | [[Галактика]] | [[:ru:Галактика|Галактика]] | align=right| 11655 | align=right| [[d:Q318]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 204 | [[Галактикалар тупланмаһы]] | [[:ru:Скопление галактик|Скопление галактик]] | align=right| 2816 | align=right| [[d:Q204107]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 205 | [[Галактикалар төркөмө]] | [[:ru:Группа галактик|Группа галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1491746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 206 | [[]] | [[:ru:Сверхскопление галактик|Сверхскопление галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27521]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 207 | [[]] | [[:ru:Великий аттрактор|Великий аттрактор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q656857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 208 | [[]] | [[:ru:Область H II|Область H II]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 209 | [[]] | [[:ru:Межзвёздная среда|Межзвёздная среда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41872]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 210 | [[]] | [[:ru:Молекулярное облако|Молекулярное облако]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272447]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 211 | [[]] | [[:ru:Туманность|Туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 212 | [[]] | [[:ru:Космическое пространство|Космическое пространство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 213 | [[Ҡояш еле]] | [[:ru:Солнечный ветер|Солнечный ветер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 214 | [[Йондоҙҙар тупланмаһы]] | [[:ru:Звёздное скопление|Звёздное скопление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168845]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 215 | [[]] | [[:ru:Шаровое звёздное скопление|Шаровое звёздное скопление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11276]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 216 | [[]] | [[:ru:Рассеянное звёздное скопление|Рассеянное звёздное скопление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11387]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 217 | [[]] | [[:ru:Звёздные ассоциации|Звёздные ассоциации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q736194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 218 | [[]] | [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Морфологическая классификация галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1648748]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 219 | [[]] | [[:ru:Карликовая галактика|Карликовая галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 220 | [[]] | [[:ru:Эллиптическая галактика|Эллиптическая галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184348]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 221 | [[]] | [[:ru:Неправильная галактика|Неправильная галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 222 | [[]] | [[:ru:Линзовидная галактика|Линзовидная галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 223 | [[]] | [[:ru:Спиральная галактика|Спиральная галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 224 | [[]] | [[:ru:Активные ядра галактик|Активные ядра галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 225 | [[]] | [[:ru:Блазар|Блазар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 226 | [[]] | [[:ru:Квазар|Квазар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83373]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 227 | [[]] | [[:ru:Радиогалактика|Радиогалактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217012]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 228 | [[]] | [[:ru:Сейфертовская галактика|Сейфертовская галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213930]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 229 | [[]] | [[:ru:Галактика со вспышкой звездообразования|Галактика со вспышкой звездообразования]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q726611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 230 | [[]] | [[:ru:Абсолютная звёздная величина|Абсолютная звёздная величина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159653]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 231 | [[]] | [[:ru:Видимая звёздная величина|Видимая звёздная величина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124313]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 232 | [[Обсерватория]] | [[:ru:Обсерватория|Обсерватория]] | align=right| 2896 | align=right| [[d:Q62832]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 233 | [[]] | [[:ru:Космология|Космология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q338]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 234 | [[]] | [[:ru:Возраст Вселенной|Возраст Вселенной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q500699]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 235 | [[Ҙур шартлау]] | [[:ru:Большой взрыв|Большой взрыв]] | align=right| 28821 | align=right| [[d:Q323]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 236 | [[]] | [[:ru:Реликтовое излучение|Реликтовое излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 237 | [[]] | [[:ru:Тёмная энергия|Тёмная энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 238 | [[]] | [[:ru:Тёмная материя|Тёмная материя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79925]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 239 | [[]] | [[:ru:Формирование и эволюция Солнечной системы|Формирование и эволюция Солнечной системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3535]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 240 | [[]] | [[:ru:Эволюция галактик|Эволюция галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1995140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 241 | [[]] | [[:ru:Закон Хаббла|Закон Хаббла]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179916]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 242 | [[]] | [[:ru:Солнечная туманность|Солнечная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 243 | [[]] | [[:ru:Небулярная гипотеза|Небулярная гипотеза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13599969]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 244 | [[]] | [[:ru:Красное смещение|Красное смещение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76250]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 245 | [[Ғаләм]] | [[:ru:Вселенная|Вселенная]] | align=right| 20440 | align=right| [[d:Q1]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 246 | [[]] | [[:ru:Метагалактика|Метагалактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221392]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 247 | [[Астероид]] | [[:ru:Астероид|Астероид]] | align=right| 15440 | align=right| [[d:Q3863]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFDAB9 | 248 | [[Комета]] | [[:ru:Комета|Комета]] | align=right| 15157 | align=right| [[d:Q3559]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 249 | [[]] | [[:ru:Экзопланета|Экзопланета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44559]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 250 | [[]] | [[:ru:Малая планета|Малая планета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1022867]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 251 | [[Планета]] | [[:ru:Планета|Планета]] | align=right| 20679 | align=right| [[d:Q634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 252 | [[]] | [[:ru:Карликовая планета|Карликовая планета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2199]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 253 | [[]] | [[:ru:Газовые гиганты|Газовые гиганты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121750]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 254 | [[]] | [[:ru:Землеподобная планета|Землеподобная планета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128207]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 255 | [[Йондоҙҙар]] | [[:ru:Звезда|Звезда]] | align=right| 20445 | align=right| [[d:Q523]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 256 | [[]] | [[:ru:Коричневый карлик|Коричневый карлик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 257 | [[]] | [[:ru:Зона обитаемости|Зона обитаемости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215913]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 258 | [[]] | [[:ru:Гамма-всплеск|Гамма-всплеск]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q22247]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 259 | [[]] | [[:ru:Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Диаграмма Герцшпрунга — Рассела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3270143]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 260 | [[]] | [[:ru:Металличность|Металличность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217030]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 261 | [[Планета системаһы]] | [[:ru:Планетная система|Планетная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 262 | [[]] | [[:ru:Спектральные классы звёзд|Спектральные классы звёзд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 263 | [[]] | [[:ru:Эволюция звёзд|Эволюция звёзд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 264 | [[]] | [[:ru:Планетарная туманность|Планетарная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13632]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 265 | [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]] | [[:ru:Формирование звезды|Формирование звезды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16744]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 266 | [[]] | [[:ru:Главная последовательность|Главная последовательность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3450]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 267 | [[]] | [[:ru:Протозвезда|Протозвезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q204903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 268 | [[]] | [[:ru:Красный гигант|Красный гигант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50081]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 269 | [[]] | [[:ru:Звезда-гигант|Звезда-гигант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5875]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 270 | [[]] | [[:ru:Сверхгигант|Сверхгигант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 271 | [[]] | [[:ru:Звезда Вольфа — Райе|Звезда Вольфа — Райе]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6251]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 272 | [[]] | [[:ru:Компактная звезда|Компактная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q368442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 273 | [[]] | [[:ru:Белый карлик|Белый карлик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 274 | [[]] | [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтронная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 275 | [[]] | [[:ru:Чёрная дыра звёздной массы|Чёрная дыра звёздной массы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1047034]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 276 | [[]] | [[:ru:Звёздная кинематика|Звёздная кинематика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6440]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 277 | [[Йондоҙҙарҙың магнит ҡыры]] | [[:ru:Магнитное поле звёзд|Магнитное поле звёзд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6449]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 278 | [[]] | [[:ru:Ядерные реакции в звёздах|Ядерные реакции в звёздах]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1057093]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 279 | [[]] | [[:ru:Вращение звезды|Вращение звезды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 280 | [[]] | [[:ru:Звёздная система|Звёздная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q595871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 281 | [[]] | [[:ru:Двойная звезда|Двойная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50053]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 282 | [[]] | [[:ru:Околозвёздный диск|Околозвёздный диск]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3235978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 283 | [[]] | [[:ru:Переменная звезда|Переменная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 284 | [[]] | [[:ru:Цефеиды|Цефеиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188593]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 285 | [[]] | [[:ru:Новая звезда|Новая звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 286 | [[]] | [[:ru:Пульсар|Пульсар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 287 | [[]] | [[:ru:Сверхновая звезда|Сверхновая звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3937]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 288 | [[]] | [[:ru:Антиоксиданты|Антиоксиданты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 289 | [[]] | [[:ru:Цикл трикарбоновых кислот|Цикл трикарбоновых кислот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133895]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 290 | [[]] | [[:ru:Концентрация смеси|Концентрация смеси]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3686031]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 291 | [[]] | [[:ru:Дистилляция|Дистилляция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101017]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 292 | [[Электр тиҫкәрелек]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Электроотрицательность|Электроотрицательность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q78974]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 293 | [[]] | [[:ru:Функциональная группа|Функциональная группа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 294 | [[]] | [[:ru:Флуоресценция|Флуоресценция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191807]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 295 | [[]] | [[:ru:Гликолиз|Гликолиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162643]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 296 | [[]] | [[:ru:Гидроксиды|Гидроксиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q425597]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 297 | [[]] | [[:ru:Гидрофобность|Гидрофобность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 298 | [[]] | [[:ru:Моносахариды|Моносахариды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133516]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 299 | [[]] | [[:ru:Полимеризация|Полимеризация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181898]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 300 | [[]] | [[:ru:Полимеразная цепная реакция|Полимеразная цепная реакция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176996]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 301 | [[Флогистон]] | [[:ru:Флогистон|Флогистон]] | align=right| 2003 | align=right| [[d:Q193353]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 302 | [[]] | [[:ru:Полисахариды|Полисахариды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134219]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 303 | [[Стехиометрия]] | [[:ru:Стехиометрия|Стехиометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 304 | [[]] | [[:ru:Тритий|Тритий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 305 | [[]] | [[:ru:Радиоактивные изотопы|Радиоактивные изотопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 306 | [[]] | [[:ru:Растворитель|Растворитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 307 | [[]] | [[:ru:Ковалентный радиус|Ковалентный радиус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q485360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 308 | [[Окисланыу дәрәжәһе]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Степень окисления|Степень окисления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q484152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 309 | [[]] | [[:ru:Вулканизация|Вулканизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 310 | [[]] | [[:ru:Геохимия|Геохимия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 311 | [[]] | [[:ru:Геохимический цикл углерода|Геохимический цикл углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 312 | [[]] | [[:ru:Эвтрофикация|Эвтрофикация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 313 | [[]] | [[:ru:Фазовая диаграмма|Фазовая диаграмма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186693]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 314 | [[]] | [[:ru:Радиус Ван-дер-Ваальса|Радиус Ван-дер-Ваальса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 315 | [[]] | [[:ru:Макромолекула|Макромолекула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178593]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 316 | [[]] | [[:ru:Поверхностно-активное вещество|Поверхностно-активное вещество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 317 | [[]] | [[:ru:Миллионная доля|Миллионная доля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21006887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 318 | [[]] | [[:ru:Гликопротеины|Гликопротеины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 319 | [[]] | [[:ru:Окислитель|Окислитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187689]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 320 | [[]] | [[:ru:Коэффициент Пуассона|Коэффициент Пуассона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 321 | [[]] | [[:ru:Пиролиз|Пиролиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176848]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 322 | [[]] | [[:ru:Электрофорез|Электрофорез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 323 | [[Валент электрондар]] | [[:ru:Валентный электрон|Валентный электрон]] | align=right| 4414 | align=right| [[d:Q107414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 324 | [[]] | [[:ru:Адгезия|Адгезия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188666]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 325 | [[]] | [[:ru:Слезоточивый газ|Слезоточивый газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 326 | [[Валентлыҡ]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Валентность|Валентность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171407]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 327 | [[Космос саңы]] | [[:ru:Космическая пыль|Космическая пыль]] | align=right| 2929 | align=right| [[d:Q193384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 328 | [[]] | [[:ru:Номенклатура ИЮПАК|Номенклатура ИЮПАК]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q20826683]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 329 | [[]] | [[:ru:Свободные радикалы|Свободные радикалы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 330 | [[]] | [[:ru:Изомер|Изомер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127950]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 331 | [[Химия]] | [[:ru:Химия|Химия]] | align=right| 11099 | align=right| [[d:Q2329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 332 | [[]] | [[:ru:Агрохимия|Агрохимия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q397334]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 333 | [[Биохимия]] | [[:ru:Биохимия|Биохимия]] | align=right| 28932 | align=right| [[d:Q7094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 334 | [[]] | [[:ru:Вычислительная химия|Вычислительная химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q369472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 335 | [[]] | [[:ru:Электрохимия|Электрохимия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7877]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 336 | [[]] | [[:ru:Электролиз|Электролиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q64403]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 337 | [[]] | [[:ru:Химия окружающей среды|Химия окружающей среды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q321355]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 338 | [[]] | [[:ru:Криминалистическая экспертиза|Криминалистическая экспертиза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q495304]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 339 | [[Органик булмаған химия]] | [[:ru:Неорганическая химия|Неорганическая химия]] | align=right| 10010 | align=right| [[d:Q11165]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 340 | [[Материалдар өйрәнеү]] | [[:ru:Материаловедение|Материаловедение]] | align=right| 5529 | align=right| [[d:Q228736]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 341 | [[]] | [[:ru:Медицинская химия|Медицинская химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243455]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 342 | [[Ядро химияһы]]{{Эш өҫтөндө|ZUFAr}} | [[:ru:Ядерная химия|Ядерная химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 343 | [[]] | [[:ru:Таблица изотопов|Таблица изотопов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130399]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 344 | [[Органик химия]] | [[:ru:Органическая химия|Органическая химия]] | align=right| 10899 | align=right| [[d:Q11351]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 345 | [[]] | [[:ru:Металлоорганическая химия|Металлоорганическая химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q237200]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 346 | [[Фотохимия]] | [[:ru:Фотохимия|Фотохимия]] | align=right| 3526 | align=right| [[d:Q188651]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 347 | [[Физик химия]] | [[:ru:Физическая химия|Физическая химия]] | align=right| 9858 | align=right| [[d:Q11372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 348 | [[]] | [[:ru:Химия полимеров|Химия полимеров]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q750446]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 349 | [[]] | [[:ru:Квантовая химия|Квантовая химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 350 | [[Алхимия]] | [[:ru:Алхимия|Алхимия]] | align=right| 1364 | align=right| [[d:Q39689]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 351 | [[]] | [[:ru:Химическая связь|Химическая связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 352 | [[]] | [[:ru:Ионная связь|Ионная связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q62500]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 353 | [[]] | [[:ru:Ковалентная связь|Ковалентная связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127920]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 354 | [[]] | [[:ru:Металлическая связь|Металлическая связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 355 | [[]] | [[:ru:Водородная связь|Водородная связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169324]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 356 | [[]] | [[:ru:Межмолекулярное взаимодействие|Межмолекулярное взаимодействие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q245031]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 357 | [[Молекула]] | [[:ru:Молекула|Молекула]] | align=right| 13165 | align=right| [[d:Q11369]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 358 | [[]] | [[:ru:Химическая технология|Химическая технология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 359 | [[]] | [[:ru:Химическая промышленность|Химическая промышленность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207652]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 360 | [[]] | [[:ru:Химическая реакция|Химическая реакция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36534]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 361 | [[]] | [[:ru:Кислотно-основные реакции|Кислотно-основные реакции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q378751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 362 | [[]] | [[:ru:Катализ|Катализ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82264]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 363 | [[Химик тигеҙләмә]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Химическое уравнение|Химическое уравнение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182527]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 364 | [[]] | [[:ru:Химическое равновесие|Химическое равновесие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189520]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 365 | [[]] | [[:ru:Химическая формула|Химическая формула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 366 | [[]] | [[:ru:Химическая кинетика|Химическая кинетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 367 | [[]] | [[:ru:Горение|Горение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133235]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 368 | [[Ут]] | [[:ru:Огонь|Огонь]] | align=right| 9682 | align=right| [[d:Q3196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 369 | [[Алмашыу реакцияһы]] | [[:ru:Реакция обмена|Реакция обмена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13533728]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 370 | [[]] | [[:ru:Механизм реакции|Механизм реакции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q373406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 371 | [[Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары]] | [[:ru:Окислительно-восстановительные реакции|Окислительно-восстановительные реакции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82682]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 372 | [[]] | [[:ru:Коррозия|Коррозия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q137056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 373 | [[Алмаштырыу реакциялары]] | [[:ru:Реакции замещения|Реакции замещения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q503396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 374 | [[]] | [[:ru:Вещество (химия)|Вещество (химия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79529]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 375 | [[]] | [[:ru:Химический синтез|Химический синтез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q273499]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 376 | [[]] | [[:ru:Химик|Химик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q593644]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 377 | [[]] | [[:ru:Закон сохранения массы|Закон сохранения массы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 378 | [[]] | [[:ru:Пиротехника|Пиротехника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q474100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 379 | [[]] | [[:ru:Фейерверк|Фейерверк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127933]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 380 | [[Аналитик химия]] | [[:ru:Аналитическая химия|Аналитическая химия]] | align=right| 11866 | align=right| [[d:Q2346]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 381 | [[]] | [[:ru:Хроматография|Хроматография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 382 | [[]] | [[:ru:Масс-спектрометрия|Масс-спектрометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 383 | [[]] | [[:ru:Спектроскопия|Спектроскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483666]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 384 | [[]] | [[:ru:Спектр поглощения|Спектр поглощения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q865545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 385 | [[]] | [[:ru:Абсорбционная спектроскопия|Абсорбционная спектроскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13553575]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 386 | [[]] | [[:ru:Материал|Материал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214609]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 387 | [[Балсыҡ]] | [[:ru:Глина|Глина]] | align=right| 4125 | align=right| [[d:Q42302]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 388 | [[Быяла]] | [[:ru:Стекло|Стекло]] | align=right| 10303 | align=right| [[d:Q11469]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 389 | [[]] | [[:ru:Масло|Масло]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42962]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 390 | [[]] | [[:ru:Полимеры|Полимеры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81163]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 391 | [[Минерал]] | [[:ru:Минерал|Минерал]] | align=right| 10145 | align=right| [[d:Q7946]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 392 | [[Гипс]] | [[:ru:Гипс|Гипс]] | align=right| 4982 | align=right| [[d:Q82658]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 393 | [[Аш тоҙо]] | [[:ru:Поваренная соль|Поваренная соль]] | align=right| 3021 | align=right| [[d:Q11254]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 394 | [[]] | [[:ru:Силикаты (соли)|Силикаты (соли)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7130787]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 395 | [[Алмас (минерал)]] | [[:ru:Алмаз|Алмаз]] | align=right| 49384 | align=right| [[d:Q5283]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 396 | [[Графит]] | [[:ru:Графит|Графит]] | align=right| 17984 | align=right| [[d:Q5309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 397 | [[]] | [[:ru:Кварц|Кварц]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43010]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 398 | [[Оксидтар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Оксиды|Оксиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50690]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 399 | [[]] | [[:ru:Пероксиды|Пероксиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 400 | [[Озон]]{{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Озон|Озон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36933]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 401 | [[]] | [[:ru:Карбонаты|Карбонаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181699]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 402 | [[]] | [[:ru:Хлориды|Хлориды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44791900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 403 | [[]] | [[:ru:Нитраты|Нитраты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182168]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 404 | [[]] | [[:ru:Сульфаты|Сульфаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172290]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 405 | [[]] | [[:ru:Фосфорорганические соединения|Фосфорорганические соединения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2182492]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 406 | [[]] | [[:ru:Кремнийорганические соединения|Кремнийорганические соединения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q422789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 407 | [[]] | [[:ru:Силиконы|Силиконы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 408 | [[]] | [[:ru:Сераорганические соединения|Сераорганические соединения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q422785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 409 | [[]] | [[:ru:Тиолы|Тиолы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220410]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 410 | [[]] | [[:ru:Сложные эфиры|Сложные эфиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101487]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 411 | [[]] | [[:ru:Простые эфиры|Простые эфиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103230]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 412 | [[]] | [[:ru:Углеводороды|Углеводороды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43648]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 413 | [[Ароматик берләшмәләр]] | [[:ru:Ароматические соединения|Ароматические соединения]] | align=right| 4859 | align=right| [[d:Q19834818]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 414 | [[]] | [[:ru:Алкины|Алкины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159226]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 415 | [[Химик элемент]] | [[:ru:Химический элемент|Химический элемент]] | align=right| 18092 | align=right| [[d:Q11344]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 416 | [[Химик элементтар исемлеге]] | [[:ru:Список химических элементов|Список химических элементов]] | align=right| 27290 | align=right| [[d:Q6102450]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 417 | [[]] | [[:ru:Зарядовое число|Зарядовое число]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 418 | [[Атом массаһы]] | [[:ru:Атомная масса|Атомная масса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3840065]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 419 | [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]] | [[:ru:Периодическая система химических элементов|Периодическая система химических элементов]] | align=right| 19913 | align=right| [[d:Q10693]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 420 | [[]] | [[:ru:Период (химия)|Период (химия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101843]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 421 | [[Металдар]] | [[:ru:Металлы|Металлы]] | align=right| 16221 | align=right| [[d:Q11426]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 422 | [[]] | [[:ru:Щелочные металлы|Щелочные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 423 | [[]] | [[:ru:Щёлочноземельные металлы|Щёлочноземельные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19563]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 424 | [[Лантаноидтар]] | [[:ru:Лантаноиды|Лантаноиды]] | align=right| 3302 | align=right| [[d:Q19569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 425 | [[]] | [[:ru:Актиноиды|Актиноиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 426 | [[]] | [[:ru:Переходные металлы|Переходные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 427 | [[]] | [[:ru:Подгруппа скандия|Подгруппа скандия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q108307]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 428 | [[]] | [[:ru:Подгруппа титана|Подгруппа титана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189302]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 429 | [[]] | [[:ru:Подгруппа ванадия|Подгруппа ванадия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193276]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 430 | [[]] | [[:ru:Подгруппа хрома|Подгруппа хрома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 431 | [[Затлы металдар]] | [[:ru:Благородные металлы|Благородные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q585302]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 432 | [[]] | [[:ru:Подгруппа меди|Подгруппа меди]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185870]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 433 | [[]] | [[:ru:Подгруппа цинка|Подгруппа цинка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191875]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 434 | [[]] | [[:ru:Полуметаллы|Полуметаллы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19596]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 435 | [[]] | [[:ru:Неметаллы|Неметаллы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 436 | [[]] | [[:ru:Подгруппа бора|Подгруппа бора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 437 | [[]] | [[:ru:Подгруппа углерода|Подгруппа углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106693]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 438 | [[]] | [[:ru:Подгруппа азота|Подгруппа азота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 439 | [[]] | [[:ru:Халькогены|Халькогены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104567]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 440 | [[Галогендар]] | [[:ru:Галогены|Галогены]] | align=right| 3921 | align=right| [[d:Q19605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 441 | [[Затлы газдар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Благородные газы|Благородные газы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19609]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 442 | [[Периодик системаның беренсе периоды]] | [[:ru:Первый период периодической системы|Первый период периодической системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 443 | [[]] | [[:ru:Второй период периодической системы|Второй период периодической системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207712]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 444 | [[]] | [[:ru:Третий период периодической системы|Третий период периодической системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211331]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 445 | [[Водород]] | [[:ru:Водород|Водород]] | align=right| 14174 | align=right| [[d:Q556]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 446 | [[Гелий]] | [[:ru:Гелий|Гелий]] | align=right| 6243 | align=right| [[d:Q560]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 447 | [[Литий]] | [[:ru:Литий|Литий]] | align=right| 4137 | align=right| [[d:Q568]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 448 | [[]] | [[:ru:Бериллий|Бериллий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 449 | [[]] | [[:ru:Бор (элемент)|Бор (элемент)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q618]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 450 | [[Углерод]] | [[:ru:Углерод|Углерод]] | align=right| 15084 | align=right| [[d:Q623]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 451 | [[Азот]] | [[:ru:Азот|Азот]] | align=right| 9809 | align=right| [[d:Q627]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 452 | [[Кислород]] | [[:ru:Кислород|Кислород]] | align=right| 16931 | align=right| [[d:Q629]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 453 | [[Фтор]] | [[:ru:Фтор|Фтор]] | align=right| 3725 | align=right| [[d:Q650]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 454 | [[Неон]] | [[:ru:Неон|Неон]] | align=right| 6613 | align=right| [[d:Q654]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 455 | [[]] | [[:ru:Натрий|Натрий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q658]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 456 | [[Магний]] | [[:ru:Магний|Магний]] | align=right| 3920 | align=right| [[d:Q660]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 457 | [[Алюмин]] | [[:ru:Алюминий|Алюминий]] | align=right| 11592 | align=right| [[d:Q663]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 458 | [[Кремний]] | [[:ru:Кремний|Кремний]] | align=right| 2725 | align=right| [[d:Q670]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 459 | [[Фосфор]] | [[:ru:Фосфор|Фосфор]] | align=right| 3780 | align=right| [[d:Q674]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 460 | [[Көкөрт]] | [[:ru:Сера|Сера]] | align=right| 2907 | align=right| [[d:Q682]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 461 | [[Хлор]] | [[:ru:Хлор|Хлор]] | align=right| 5171 | align=right| [[d:Q688]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 462 | [[Аргон]] | [[:ru:Аргон|Аргон]] | align=right| 2902 | align=right| [[d:Q696]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 463 | [[Калий]] | [[:ru:Калий|Калий]] | align=right| 915 | align=right| [[d:Q703]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 464 | [[Кальций]] | [[:ru:Кальций|Кальций]] | align=right| 3658 | align=right| [[d:Q706]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 465 | [[]] | [[:ru:Скандий|Скандий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q713]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 466 | [[Титан (элемент)]] | [[:ru:Титан (элемент)|Титан (элемент)]] | align=right| 3462 | align=right| [[d:Q716]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 467 | [[Ванадий]] | [[:ru:Ванадий|Ванадий]] | align=right| 858 | align=right| [[d:Q722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 468 | [[]] | [[:ru:Хром|Хром]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 469 | [[Марганец]] | [[:ru:Марганец|Марганец]] | align=right| 6458 | align=right| [[d:Q731]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 470 | [[Тимер]] | [[:ru:Железо|Железо]] | align=right| 12420 | align=right| [[d:Q677]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 471 | [[Кобальт]] | [[:ru:Кобальт|Кобальт]] | align=right| 4248 | align=right| [[d:Q740]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 472 | [[]] | [[:ru:Никель|Никель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q744]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 473 | [[Баҡыр]] | [[:ru:Медь|Медь]] | align=right| 12061 | align=right| [[d:Q753]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 474 | [[Цинк]] | [[:ru:Цинк|Цинк]] | align=right| 1760 | align=right| [[d:Q758]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 475 | [[Галлий]] | [[:ru:Галлий|Галлий]] | align=right| 7497 | align=right| [[d:Q861]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 476 | [[Германий]] | [[:ru:Германий|Германий]] | align=right| 10859 | align=right| [[d:Q867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 477 | [[]] | [[:ru:Мышьяк|Мышьяк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q871]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 478 | [[Селен]] | [[:ru:Селен|Селен]] | align=right| 6605 | align=right| [[d:Q876]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 479 | [[Бром]] | [[:ru:Бром|Бром]] | align=right| 3137 | align=right| [[d:Q879]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 480 | [[Криптон]] | [[:ru:Криптон|Криптон]] | align=right| 6631 | align=right| [[d:Q888]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 481 | [[Рубидий]] | [[:ru:Рубидий|Рубидий]] | align=right| 5013 | align=right| [[d:Q895]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 482 | [[Стронций]] | [[:ru:Стронций|Стронций]] | align=right| 8516 | align=right| [[d:Q938]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 483 | [[Иттрий]] | [[:ru:Иттрий|Иттрий]] | align=right| 5013 | align=right| [[d:Q941]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 484 | [[]] | [[:ru:Цирконий|Цирконий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 485 | [[]] | [[:ru:Ниобий|Ниобий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1046]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 486 | [[]] | [[:ru:Молибден|Молибден]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1053]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 487 | [[Технеций]] | [[:ru:Технеций|Технеций]] | align=right| 5106 | align=right| [[d:Q1054]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 488 | [[Рутений]] | [[:ru:Рутений|Рутений]] | align=right| 9945 | align=right| [[d:Q1086]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 489 | [[]] | [[:ru:Родий|Родий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1087]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 490 | [[]] | [[:ru:Палладий|Палладий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1089]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 491 | [[Көмөш]] | [[:ru:Серебро|Серебро]] | align=right| 11331 | align=right| [[d:Q1090]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 492 | [[Кадмий]] | [[:ru:Кадмий|Кадмий]] | align=right| 7833 | align=right| [[d:Q1091]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 493 | [[Индий]] | [[:ru:Индий|Индий]] | align=right| 6449 | align=right| [[d:Q1094]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 494 | [[Аҡ ҡурғаш]] | [[:ru:Олово|Олово]] | align=right| 10486 | align=right| [[d:Q1096]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 495 | [[Һөрмә]] | [[:ru:Сурьма|Сурьма]] | align=right| 5480 | align=right| [[d:Q1099]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 496 | [[Теллур]] | [[:ru:Теллур|Теллур]] | align=right| 6336 | align=right| [[d:Q1100]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 497 | [[Иод]] | [[:ru:Иод|Иод]] | align=right| 2076 | align=right| [[d:Q1103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 498 | [[]] | [[:ru:Ксенон|Ксенон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1106]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 499 | [[Цезий]] | [[:ru:Цезий|Цезий]] | align=right| 8817 | align=right| [[d:Q1108]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 500 | [[Барий]] | [[:ru:Барий|Барий]] | align=right| 3262 | align=right| [[d:Q1112]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 501 | [[]] | [[:ru:Лантан|Лантан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1801]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 502 | [[Церий]] | [[:ru:Церий|Церий]] | align=right| 2638 | align=right| [[d:Q1385]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 503 | [[Празеодим]] | [[:ru:Празеодим|Празеодим]] | align=right| 3104 | align=right| [[d:Q1386]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 504 | [[Неодим]] | [[:ru:Неодим|Неодим]] | align=right| 3426 | align=right| [[d:Q1388]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 505 | [[Прометий]] | [[:ru:Прометий|Прометий]] | align=right| 3379 | align=right| [[d:Q1809]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 506 | [[Самарий]] | [[:ru:Самарий|Самарий]] | align=right| 4627 | align=right| [[d:Q1819]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 507 | [[Европий]] | [[:ru:Европий|Европий]] | align=right| 4468 | align=right| [[d:Q1396]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 508 | [[Гадолиний]] | [[:ru:Гадолиний|Гадолиний]] | align=right| 1957 | align=right| [[d:Q1832]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 509 | [[Тербий]] | [[:ru:Тербий|Тербий]] | align=right| 4131 | align=right| [[d:Q1838]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 510 | [[Диспрозий]] | [[:ru:Диспрозий|Диспрозий]] | align=right| 6397 | align=right| [[d:Q1843]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 511 | [[]] | [[:ru:Гольмий|Гольмий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1846]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 512 | [[Эрбий]] | [[:ru:Эрбий|Эрбий]] | align=right| 3881 | align=right| [[d:Q1849]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 513 | [[]] | [[:ru:Тулий|Тулий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1853]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 514 | [[]] | [[:ru:Иттербий|Иттербий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1855]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 515 | [[]] | [[:ru:Лютеций|Лютеций]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1857]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 516 | [[Гафний]] | [[:ru:Гафний|Гафний]] | align=right| 2809 | align=right| [[d:Q1119]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 517 | [[]] | [[:ru:Тантал (элемент)|Тантал (элемент)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1123]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 518 | [[Вольфрам]] | [[:ru:Вольфрам|Вольфрам]] | align=right| 5993 | align=right| [[d:Q743]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 519 | [[Рений]] | [[:ru:Рений|Рений]] | align=right| 5459 | align=right| [[d:Q737]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 520 | [[Осмий]] | [[:ru:Осмий|Осмий]] | align=right| 5766 | align=right| [[d:Q751]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 521 | [[Иридий]] | [[:ru:Иридий|Иридий]] | align=right| 8572 | align=right| [[d:Q877]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 522 | [[Аҡ алтын]] | [[:ru:Платина|Платина]] | align=right| 8255 | align=right| [[d:Q880]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 523 | [[Алтын]] | [[:ru:Золото|Золото]] | align=right| 10348 | align=right| [[d:Q897]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 524 | [[Терегөмөш]] | [[:ru:Ртуть|Ртуть]] | align=right| 7444 | align=right| [[d:Q925]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 525 | [[Таллий]] | [[:ru:Таллий|Таллий]] | align=right| 4755 | align=right| [[d:Q932]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 526 | [[Ҡурғаш]] | [[:ru:Свинец|Свинец]] | align=right| 7547 | align=right| [[d:Q708]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 527 | [[Висмут]] | [[:ru:Висмут|Висмут]] | align=right| 5073 | align=right| [[d:Q942]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 528 | [[Полоний]] | [[:ru:Полоний|Полоний]] | align=right| 7488 | align=right| [[d:Q979]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 529 | [[Астат]] | [[:ru:Астат|Астат]] | align=right| 2601 | align=right| [[d:Q999]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 530 | [[Радон]] | [[:ru:Радон|Радон]] | align=right| 6895 | align=right| [[d:Q1133]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 531 | [[]] | [[:ru:Франций|Франций]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q671]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 532 | [[Радий]] | [[:ru:Радий|Радий]] | align=right| 23851 | align=right| [[d:Q1128]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 533 | [[]] | [[:ru:Актиний|Актиний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1121]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 534 | [[]] | [[:ru:Торий|Торий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1115]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 535 | [[]] | [[:ru:Протактиний|Протактиний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1109]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 536 | [[Уран (элемент)]] | [[:ru:Уран (элемент)|Уран (элемент)]] | align=right| 9019 | align=right| [[d:Q1098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 537 | [[Нептуний]] | [[:ru:Нептуний|Нептуний]] | align=right| 5078 | align=right| [[d:Q1105]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 538 | [[Плутоний]] | [[:ru:Плутоний|Плутоний]] | align=right| 11340 | align=right| [[d:Q1102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 539 | [[]] | [[:ru:Америций|Америций]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1872]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 540 | [[Кюрий]] | [[:ru:Кюрий|Кюрий]] | align=right| 3891 | align=right| [[d:Q1876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 541 | [[]] | [[:ru:Берклий|Берклий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1882]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 542 | [[Калифорний]] | [[:ru:Калифорний|Калифорний]] | align=right| 4445 | align=right| [[d:Q1888]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 543 | [[]] | [[:ru:Эйнштейний|Эйнштейний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1892]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 544 | [[Фермий]] | [[:ru:Фермий|Фермий]] | align=right| 3462 | align=right| [[d:Q1896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 545 | [[]] | [[:ru:Менделевий|Менделевий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1898]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 546 | [[Нобелий]] | [[:ru:Нобелий|Нобелий]] | align=right| 4645 | align=right| [[d:Q1901]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 547 | [[]] | [[:ru:Лоуренсий|Лоуренсий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1905]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 548 | [[Резерфордий]] | [[:ru:Резерфордий|Резерфордий]] | align=right| 3736 | align=right| [[d:Q1226]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 549 | [[Дубний]] | [[:ru:Дубний|Дубний]] | align=right| 7591 | align=right| [[d:Q1232]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 550 | [[Сиборгий]] | [[:ru:Сиборгий|Сиборгий]] | align=right| 7450 | align=right| [[d:Q1234]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 551 | [[Борий]] | [[:ru:Борий|Борий]] | align=right| 9221 | align=right| [[d:Q1249]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 552 | [[]] | [[:ru:Хассий|Хассий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1252]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 553 | [[Мейтнерий]] | [[:ru:Мейтнерий|Мейтнерий]] | align=right| 4342 | align=right| [[d:Q1258]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 554 | [[Дармштадтий]] | [[:ru:Дармштадтий|Дармштадтий]] | align=right| 5944 | align=right| [[d:Q1266]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 555 | [[Рентгений]] | [[:ru:Рентгений|Рентгений]] | align=right| 4230 | align=right| [[d:Q1272]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 556 | [[Коперниций]] | [[:ru:Коперниций|Коперниций]] | align=right| 7821 | align=right| [[d:Q1278]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 557 | [[Ниһоний]] | [[:ru:Нихоний|Нихоний]] | align=right| 8142 | align=right| [[d:Q1301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 558 | [[]] | [[:ru:Флеровий|Флеровий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1302]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 559 | [[Московий]] | [[:ru:Московий|Московий]] | align=right| 5988 | align=right| [[d:Q1303]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 560 | [[]] | [[:ru:Ливерморий|Ливерморий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 561 | [[]] | [[:ru:Теннессин|Теннессин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1306]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 562 | [[]] | [[:ru:Оганесон|Оганесон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1307]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 563 | [[Химик ҡушылмалар]] | [[:ru:Химическое соединение|Химическое соединение]] | align=right| 13663 | align=right| [[d:Q11173]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 564 | [[Кислоталар]] | [[:ru:Кислоты|Кислоты]] | align=right| 29985 | align=right| [[d:Q11158]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 565 | [[]] | [[:ru:Уксусная кислота|Уксусная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 566 | [[]] | [[:ru:Борная кислота|Борная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 567 | [[]] | [[:ru:Лимонная кислота|Лимонная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159683]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 568 | [[]] | [[:ru:Соляная кислота|Соляная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 569 | [[]] | [[:ru:Плавиковая кислота|Плавиковая кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 570 | [[]] | [[:ru:Молочная кислота|Молочная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161249]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 571 | [[]] | [[:ru:Азотная кислота|Азотная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83320]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 572 | [[]] | [[:ru:Ортофосфорная кислота|Ортофосфорная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184782]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 573 | [[]] | [[:ru:Серная кислота|Серная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 574 | [[]] | [[:ru:Дубильная кислота|Дубильная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q427956]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 575 | [[Һелтеләр]]{{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Щёлочи|Щёлочи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q485742]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 576 | [[Нигеҙ (химия)]] | [[:ru:Основание (химия)|Основание (химия)]] | align=right| 33938 | align=right| [[d:Q11193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 577 | [[]] | [[:ru:Неорганические вещества|Неорганические вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 578 | [[]] | [[:ru:Аммиак|Аммиак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4087]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 579 | [[]] | [[:ru:Диоксид углерода|Диоксид углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1997]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 580 | [[]] | [[:ru:Монооксид углерода|Монооксид углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2025]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 581 | [[Һыу]] | [[:ru:Вода|Вода]] | align=right| 16735 | align=right| [[d:Q283]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 582 | [[]] | [[:ru:Органические вещества|Органические вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174211]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 583 | [[]] | [[:ru:Ацетон|Ацетон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49546]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 584 | [[Спирт]] | [[:ru:Спирты|Спирты]] | align=right| 13426 | align=right| [[d:Q156]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 585 | [[]] | [[:ru:Альдегиды|Альдегиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101497]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 586 | [[]] | [[:ru:Алканы|Алканы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41581]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 587 | [[]] | [[:ru:Алкены|Алкены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 588 | [[]] | [[:ru:Амиды|Амиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 589 | [[]] | [[:ru:Амины|Амины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167198]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 590 | [[Бензол]] | [[:ru:Бензол|Бензол]] | align=right| 4423 | align=right| [[d:Q2270]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 591 | [[]] | [[:ru:Бутан (вещество)|Бутан (вещество)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134192]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 592 | [[]] | [[:ru:Этан|Этан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 593 | [[]] | [[:ru:Кофеин|Кофеин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q60235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 594 | [[]] | [[:ru:Карбоновые кислоты|Карбоновые кислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 595 | [[]] | [[:ru:Хлорфторуглероды|Хлорфторуглероды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q960800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 596 | [[]] | [[:ru:Кокаин|Кокаин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41576]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 597 | [[Этанол]] | [[:ru:Этанол|Этанол]] | align=right| 18963 | align=right| [[d:Q153]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 598 | [[]] | [[:ru:Этилен|Этилен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q151313]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 599 | [[]] | [[:ru:Формальдегид|Формальдегид]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161210]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 600 | [[]] | [[:ru:Фруктоза|Фруктоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q122043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 601 | [[]] | [[:ru:Глюкоза|Глюкоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37525]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 602 | [[]] | [[:ru:Галогеналканы|Галогеналканы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 603 | [[]] | [[:ru:Кетоны|Кетоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170744]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 604 | [[Метан]] | [[:ru:Метан|Метан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 605 | [[]] | [[:ru:Метанол|Метанол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14982]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 606 | [[Никотин]] | [[:ru:Никотин|Никотин]] | align=right| 7580 | align=right| [[d:Q28086552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 607 | [[Фенол]] | [[:ru:Фенол|Фенол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 608 | [[]] | [[:ru:Пропан|Пропан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131189]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 609 | [[]] | [[:ru:Пропилен|Пропилен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q151324]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 610 | [[]] | [[:ru:Синтез-газ|Синтез-газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3273339]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 611 | [[Тоҙҙар]] | [[:ru:Соли|Соли]] | align=right| 28649 | align=right| [[d:Q12370]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 612 | [[]] | [[:ru:Квасцы|Квасцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190527]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 613 | [[]] | [[:ru:Нитрат аммония|Нитрат аммония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 614 | [[]] | [[:ru:Сульфат аммония|Сульфат аммония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191831]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 615 | [[Кальций карбонаты]] | [[:ru:Карбонат кальция|Карбонат кальция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 616 | [[Кальций хлориды]] | [[:ru:Хлорид кальция|Хлорид кальция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 617 | [[]] | [[:ru:Сульфат магния|Сульфат магния]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q288266]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 618 | [[]] | [[:ru:Гидроксид калия|Гидроксид калия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132298]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 619 | [[]] | [[:ru:Нитрат калия|Нитрат калия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177836]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 620 | [[]] | [[:ru:Гидрокарбонат натрия|Гидрокарбонат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179731]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 621 | [[Натрий карбонаты]] | [[:ru:Карбонат натрия|Карбонат натрия]] | align=right| 35 321 | align=right| [[d:Q190227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 622 | [[]] | [[:ru:Хлорид натрия|Хлорид натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 623 | [[]] | [[:ru:Гидроксид натрия|Гидроксид натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 624 | [[]] | [[:ru:Нитрат натрия|Нитрат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184373]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 625 | [[]] | [[:ru:Метасиликат натрия|Метасиликат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q425397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 626 | [[]] | [[:ru:Сульфат натрия|Сульфат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 627 | [[]] | [[:ru:Оксид титана(IV)|Оксид титана(IV)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193521]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 628 | [[]] | [[:ru:Смесь (химия)|Смесь (химия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 629 | [[]] | [[:ru:Аэрозоль|Аэрозоль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104541]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 630 | [[]] | [[:ru:Коллоидные системы|Коллоидные системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 631 | [[]] | [[:ru:Дисперсная система|Дисперсная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178697]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 632 | [[]] | [[:ru:Эмульсия|Эмульсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 633 | [[]] | [[:ru:Пена|Пена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 634 | [[]] | [[:ru:Гели|Гели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185744]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 635 | [[]] | [[:ru:Раствор|Раствор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5447188]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 636 | [[]] | [[:ru:Суспензия|Суспензия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 637 | [[]] | [[:ru:Пар|Пар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q255722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 638 | [[]] | [[:ru:Сплав|Сплав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 639 | [[]] | [[:ru:Амальгама|Амальгама]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 640 | [[]] | [[:ru:Латунь|Латунь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39782]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 641 | [[Бронза]] | [[:ru:Бронза|Бронза]] | align=right| 4696 | align=right| [[d:Q34095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 642 | [[]] | [[:ru:Керамика|Керамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 643 | [[]] | [[:ru:Чугун|Чугун]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 644 | [[]] | [[:ru:Дюралюминий|Дюралюминий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243558]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 645 | [[Ҡорос]] | [[:ru:Сталь|Сталь]] | align=right| 32240 | align=right| [[d:Q11427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 646 | [[]] | [[:ru:Нержавеющая сталь|Нержавеющая сталь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 647 | [[]] | [[:ru:Таблетки|Таблетки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206077]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 648 | [[Плацебо]] | [[:ru:Плацебо|Плацебо]] | align=right| 15506 | align=right| [[d:Q269829]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 649 | [[Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр]] | [[:ru:Науки о Земле|Науки о Земле]] | align=right| 5092 | align=right| [[d:Q8008]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 650 | [[Картография]] | [[:ru:Картография|Картография]] | align=right| 659 | align=right| [[d:Q42515]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 651 | [[Географик карта]] | [[:ru:Географическая карта|Географическая карта]] | align=right| 6516 | align=right| [[d:Q4006]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 652 | [[Тәбиғәт һәләкәте]] | [[:ru:Стихийное бедствие|Стихийное бедствие]] | align=right| 32419 | align=right| [[d:Q8065]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 653 | [[Ҡар ишелмәһе]] | [[:ru:Лавина|Лавина]] | align=right| 10960 | align=right| [[d:Q7935]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 654 | [[Ҡоролоҡ]] | [[:ru:Засуха|Засуха]] | align=right| 4207 | align=right| [[d:Q43059]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 655 | [[Һыу баҫыу]] | [[:ru:Наводнение|Наводнение]] | align=right| 10154 | align=right| [[d:Q8068]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 656 | [[Ер тетрәү]] | [[:ru:Землетрясение|Землетрясение]] | align=right| 20106 | align=right| [[d:Q7944]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 657 | [[Цунами]] | [[:ru:Цунами|Цунами]] | align=right| 19521 | align=right| [[d:Q8070]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 658 | [[Ер төҙөлөшө]] | [[:ru:Строение Земли|Строение Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1664027]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 659 | [[]] | [[:ru:Складчатая дислокация|Складчатая дислокация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81659]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 660 | [[]] | [[:ru:Формация (стратиграфическое подразделение)|Формация (стратиграфическое подразделение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q736917]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 661 | [[]] | [[:ru:Фоссилии|Фоссилии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40614]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 662 | [[Геология]] | [[:ru:Геология|Геология]] | align=right| 28314 | align=right| [[d:Q1069]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 663 | [[]] | [[:ru:Ударный кратер|Ударный кратер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55818]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 664 | [[Литосфера]] | [[:ru:Литосфера|Литосфера]] | align=right| 2301 | align=right| [[d:Q83296]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 665 | [[Ер ҡабығы]] | [[:ru:Земная кора|Земная кора]] | align=right| 3845 | align=right| [[d:Q15316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 666 | [[]] | [[:ru:Разлом|Разлом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47089]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 667 | [[Тау тоҡомо]] | [[:ru:Горная порода|Горная порода]] | align=right| 27984 | align=right| [[d:Q8063]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 668 | [[Базальт]] | [[:ru:Базальт|Базальт]] | align=right| 3071 | align=right| [[d:Q43338]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 669 | [[Саҡматаш]] | [[:ru:Кремень|Кремень]] | align=right| 4047 | align=right| [[d:Q83087]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 670 | [[Магмалы тау тоҡомдары]] | [[:ru:Магматические горные породы|Магматические горные породы]] | align=right| 1964 | align=right| [[d:Q42045]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 671 | [[Эзбизташ]] | [[:ru:Известняк|Известняк]] | align=right| 4757 | align=right| [[d:Q23757]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 672 | [[Магма]] | [[:ru:Магма|Магма]] | align=right| 2950 | align=right| [[d:Q42278]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 673 | [[Метаморфик тау тоҡомдары]] | [[:ru:Метаморфические горные породы|Метаморфические горные породы]] | align=right| 1047 | align=right| [[d:Q47069]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 674 | [[Ултырма тау тоҡомдары]] | [[:ru:Осадочные горные породы|Осадочные горные породы]] | align=right| 1149 | align=right| [[d:Q82480]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 675 | [[]] | [[:ru:Минералогия|Минералогия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83353]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 676 | [[Плиталар тектоникаһы]] | [[:ru:Тектоника плит|Тектоника плит]] | align=right| 12055 | align=right| [[d:Q7950]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 677 | [[]] | [[:ru:Стратиграфия|Стратиграфия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134783]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 678 | [[]] | [[:ru:Пласт (геология)|Пласт (геология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12758989]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 679 | [[]] | [[:ru:Надвиг|Надвиг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q496325]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 680 | [[]] | [[:ru:Пироксены|Пироксены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192880]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 681 | [[]] | [[:ru:Силикаты (минералы)|Силикаты (минералы)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178977]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 682 | [[Ҡыр шпаты]] | [[:ru:Полевые шпаты|Полевые шпаты]] | align=right| 12905 | align=right| [[d:Q170258]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 683 | [[]] | [[:ru:Каолинит|Каолинит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223197]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 684 | [[Тальк]] | [[:ru:Тальк|Тальк]] | align=right| 4326 | align=right| [[d:Q134583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 685 | [[]] | [[:ru:Слюды|Слюды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q114675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 686 | [[]] | [[:ru:Асбест|Асбест]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 687 | [[]] | [[:ru:Берилл|Берилл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103480]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 688 | [[Зөбәржәт]] | [[:ru:Изумруд|Изумруд]] | align=right| 1723 | align=right| [[d:Q43513]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 689 | [[Сапфир]] | [[:ru:Сапфир|Сапфир]] | align=right| 1048 | align=right| [[d:Q127583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 690 | [[]] | [[:ru:Рубин|Рубин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43088]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 691 | [[]] | [[:ru:Топаз|Топаз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134985]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 692 | [[Гәрәбә]] | [[:ru:Янтарь|Янтарь]] | align=right| 38796 | align=right| [[d:Q25381]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 693 | [[]] | [[:ru:Слоновая кость|Слоновая кость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82001]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 694 | [[]] | [[:ru:Жемчуг|Жемчуг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43436]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 695 | [[Петрология]] | [[:ru:Петрология|Петрология]] | align=right| 3515 | align=right| [[d:Q163082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 696 | [[]] | [[:ru:Конгломерат (порода)|Конгломерат (порода)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191704]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 697 | [[]] | [[:ru:Гравий|Гравий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 698 | [[]] | [[:ru:Гранит|Гранит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41177]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 699 | [[]] | [[:ru:Вулканический туф|Вулканический туф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q484924]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 700 | [[]] | [[:ru:Кристаллические сланцы|Кристаллические сланцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15315]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 701 | [[]] | [[:ru:Мрамор|Мрамор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40861]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 702 | [[Гнейс]] | [[:ru:Гнейс|Гнейс]] | align=right| 1825 | align=right| [[d:Q166409]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 703 | [[Тупраҡ]] | [[:ru:Почва|Почва]] | align=right| 8576 | align=right| [[d:Q36133]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 704 | [[Ҡом]] | [[:ru:Песок|Песок]] | align=right| 5299 | align=right| [[d:Q34679]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 705 | [[]] | [[:ru:Песчаник|Песчаник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 706 | [[]] | [[:ru:Боксит|Боксит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102078]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 707 | [[Торф]] | [[:ru:Торф|Торф]] | align=right| 6022 | align=right| [[d:Q184624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 708 | [[]] | [[:ru:Кварцит|Кварцит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q237883]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 709 | [[]] | [[:ru:Аспидный сланец|Аспидный сланец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207079]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 710 | [[]] | [[:ru:Горючий сланец|Горючий сланец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221378]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 711 | [[Геодезия]] | [[:ru:Геодезия|Геодезия]] | align=right| 4540 | align=right| [[d:Q131089]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 712 | [[]] | [[:ru:Геофизика|Геофизика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 713 | [[]] | [[:ru:Магнитное поле Земли|Магнитное поле Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6500960]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 714 | [[]] | [[:ru:Внутреннее ядро Земли|Внутреннее ядро Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q394352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 715 | [[]] | [[:ru:Внешнее ядро|Внешнее ядро]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q857867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 716 | [[]] | [[:ru:Мантия Земли|Мантия Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101949]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 717 | [[]] | [[:ru:Сейсмология|Сейсмология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83371]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 718 | [[Геохронологик шкала]] | [[:ru:Геохронологическая шкала|Геохронологическая шкала]] | align=right| 9090 | align=right| [[d:Q43521]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 719 | [[Пангея]] | [[:ru:Пангея|Пангея]] | align=right| 2293 | align=right| [[d:Q4398]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 720 | [[]] | [[:ru:Массовое вымирание|Массовое вымирание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55814]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 721 | [[]] | [[:ru:Массовое пермское вымирание|Массовое пермское вымирание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 722 | [[]] | [[:ru:Мел-палеогеновое вымирание|Мел-палеогеновое вымирание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 723 | [[]] | [[:ru:Ледниковый период|Ледниковый период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 724 | [[]] | [[:ru:Докембрий|Докембрий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103910]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 725 | [[]] | [[:ru:Фанерозой|Фанерозой]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101313]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 726 | [[]] | [[:ru:Палеозой|Палеозой]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q75507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 727 | [[]] | [[:ru:Кембрийский период|Кембрийский период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 728 | [[]] | [[:ru:Пермский период|Пермский период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76402]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 729 | [[Мезозой]] | [[:ru:Мезозой|Мезозой]] | align=right| 4755 | align=right| [[d:Q83222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 730 | [[]] | [[:ru:Триасовый период|Триасовый период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47158]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 731 | [[]] | [[:ru:Юрский период|Юрский период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45805]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 732 | [[Аҡбур осоро]] | [[:ru:Меловой период|Меловой период]] | align=right| 5682 | align=right| [[d:Q44626]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 733 | [[Кайнозой]] | [[:ru:Кайнозой|Кайнозой]] | align=right| 2961 | align=right| [[d:Q102416]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 734 | [[Дүртенсел осор]] | [[:ru:Четвертичный период|Четвертичный период]] | align=right| 3271 | align=right| [[d:Q26185]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 735 | [[Голоцен]] | [[:ru:Голоцен|Голоцен]] | align=right| 1769 | align=right| [[d:Q25445]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 736 | [[]] | [[:ru:Геоморфология|Геоморфология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52109]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 737 | [[]] | [[:ru:Эрозия|Эрозия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 738 | [[]] | [[:ru:Столовая гора|Столовая гора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q623319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 739 | [[]] | [[:ru:Кекур|Кекур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q747957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 740 | [[]] | [[:ru:Выветривание|Выветривание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179177]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 741 | [[Рельеф формаһы]] | [[:ru:Форма рельефа|Форма рельефа]] | align=right| 2804 | align=right| [[d:Q271669]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 742 | [[Тау]] | [[:ru:Гора|Гора]] | align=right| 12035 | align=right| [[d:Q8502]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 743 | [[Тау һырты]] | [[:ru:Горный хребет|Горный хребет]] | align=right| 686 | align=right| [[d:Q46831]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 744 | [[Яйла]] | [[:ru:Плато|Плато]] | align=right| 5304 | align=right| [[d:Q75520]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 745 | [[]] | [[:ru:Холм|Холм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54050]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 746 | [[Үҙән]] | [[:ru:Долина|Долина]] | align=right| 3955 | align=right| [[d:Q39816]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 747 | [[Тигеҙлектәр]] | [[:ru:Равнина|Равнина]] | align=right| 4599 | align=right| [[d:Q160091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 748 | [[]] | [[:ru:Конус выноса|Конус выноса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q465088]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 749 | [[]] | [[:ru:Пляж|Пляж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 750 | [[]] | [[:ru:Каньон|Каньон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q150784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 751 | [[]] | [[:ru:Клиф|Клиф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107679]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 752 | [[Һыубаҫар туғай]] | [[:ru:Пойма|Пойма]] | align=right| 4316 | align=right| [[d:Q193110]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 753 | [[]] | [[:ru:Меандр|Меандр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 754 | [[]] | [[:ru:Оазис|Оазис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 755 | [[Йылға һикәлтәһе]] | [[:ru:Речной порог|Речной порог]] | align=right| 4090 | align=right| [[d:Q695793]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 756 | [[Шарлауыҡ]] | [[:ru:Водопад|Водопад]] | align=right| 2886 | align=right| [[d:Q34038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 757 | [[]] | [[:ru:Кар (форма рельефа)|Кар (форма рельефа)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 758 | [[]] | [[:ru:Озы|Озы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 759 | [[]] | [[:ru:Фьорд|Фьорд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 760 | [[]] | [[:ru:Спелеология|Спелеология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179132]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 761 | [[Мәмерйә]] | [[:ru:Пещера|Пещера]] | align=right| 1708 | align=right| [[d:Q35509]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 762 | [[Карст]] | [[:ru:Карст|Карст]] | align=right| 13677 | align=right| [[d:Q16817]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 763 | [[]] | [[:ru:Атолл|Атолл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42523]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 764 | [[Ҡултыҡ]] | [[:ru:Залив|Залив]] | align=right| 1283 | align=right| [[d:Q39594]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 765 | [[]] | [[:ru:Побережье|Побережье]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 766 | [[]] | [[:ru:Шельф|Шельф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134851]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 767 | [[Мәрйен рифтары]] | [[:ru:Коралловые рифы|Коралловые рифы]] | align=right| 3091 | align=right| [[d:Q11292]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 768 | [[Лагуна]] | [[:ru:Лагуна|Лагуна]] | align=right| 1446 | align=right| [[d:Q187223]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 769 | [[]] | [[:ru:Глубоководный жёлоб|Глубоководный жёлоб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q119253]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 770 | [[Ярымутрау]] | [[:ru:Полуостров|Полуостров]] | align=right| 1096 | align=right| [[d:Q34763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 771 | [[]] | [[:ru:Перешеек|Перешеек]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93267]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 772 | [[Утрау]] | [[:ru:Остров|Остров]] | align=right| 6310 | align=right| [[d:Q23442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 773 | [[]] | [[:ru:Подводная гора|Подводная гора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q503269]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 774 | [[Вулкан]] | [[:ru:Вулкан|Вулкан]] | align=right| 19254 | align=right| [[d:Q8072]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 775 | [[]] | [[:ru:Кальдера|Кальдера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 776 | [[]] | [[:ru:Гейзер|Гейзер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83471]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 777 | [[]] | [[:ru:Горячая точка (геология)|Горячая точка (геология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 778 | [[]] | [[:ru:Срединно-океанический хребет|Срединно-океанический хребет]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 779 | [[]] | [[:ru:Вулканический кратер|Вулканический кратер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q109391]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 780 | [[]] | [[:ru:Некк|Некк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q653139]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 781 | [[]] | [[:ru:Вулканический купол|Вулканический купол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q534282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 782 | [[]] | [[:ru:Подводный вулкан|Подводный вулкан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q674775]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 783 | [[]] | [[:ru:Гайот|Гайот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q151957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 784 | [[]] | [[:ru:Эоловые процессы|Эоловые процессы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215839]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 785 | [[]] | [[:ru:Дюна|Дюна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25391]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 786 | [[Һыу каналы]] | [[:ru:Канал (гидрография)|Канал (гидрография)]] | align=right| 10542 | align=right| [[d:Q12284]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 787 | [[]] | [[:ru:Водохранилище|Водохранилище]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131681]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 788 | [[]] | [[:ru:Польдер|Польдер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106259]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 789 | [[]] | [[:ru:Искусственный остров|Искусственный остров]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 790 | [[]] | [[:ru:Дамба|Дамба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105190]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 791 | [[]] | [[:ru:Карьер|Карьер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188040]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 792 | [[]] | [[:ru:Канава|Канава]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2048319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 793 | [[]] | [[:ru:Намывные территории|Намывные территории]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1130322]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 794 | [[Сүл]] | [[:ru:Пустыня|Пустыня]] | align=right| 15496 | align=right| [[d:Q8514]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 795 | [[Тундра]] Kuzgaul | [[:ru:Тундра|Тундра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43262]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 796 | [[]] | [[:ru:Пустошь (рельеф)|Пустошь (рельеф)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27590]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 797 | [[Урман]] | [[:ru:Лес|Лес]] | align=right| 16546 | align=right| [[d:Q4421]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 798 | [[]] | [[:ru:Джунгли|Джунгли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191086]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 799 | [[]] | [[:ru:Мангры|Мангры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 800 | [[]] | [[:ru:Тайга|Тайга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q69564]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 801 | [[]] | [[:ru:Тропический лес|Тропический лес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1048194]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 802 | [[Ямғыр урманы]] | [[:ru:Дождевой лес|Дождевой лес]] | align=right| 3670 | align=right| [[d:Q9444]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 803 | [[]] | [[:ru:Дождевые леса Амазонии|Дождевые леса Амазонии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 804 | [[]] | [[:ru:Лес умеренной зоны|Лес умеренной зоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q622896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 805 | [[]] | [[:ru:Травянистые сообщества|Травянистые сообщества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1006733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 806 | [[]] | [[:ru:Серраду|Серраду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q278512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 807 | [[]] | [[:ru:Поле (сельское хозяйство)|Поле (сельское хозяйство)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 808 | [[]] | [[:ru:Льянос|Льянос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 809 | [[]] | [[:ru:Луг|Луг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7777019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 810 | [[]] | [[:ru:Пампа|Пампа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 811 | [[]] | [[:ru:Пастбище|Пастбище]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30121]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 812 | [[]] | [[:ru:Прерия|Прерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 813 | [[]] | [[:ru:Сахель|Сахель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q66065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 814 | [[]] | [[:ru:Саванна|Саванна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42320]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 815 | [[Дала]] | [[:ru:Степь|Степь]] | align=right| 6681 | align=right| [[d:Q123991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 816 | [[]] | [[:ru:Водно-болотные угодья|Водно-болотные угодья]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170321]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 817 | [[]] | [[:ru:Болото|Болото]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166735]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 818 | [[Һаҙлыҡ]] | [[:ru:Торфяное болото|Торфяное болото]] | align=right| 8338 | align=right| [[d:Q1681353]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 819 | [[]] | [[:ru:Верховое болото|Верховое болото]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3240227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 820 | [[]] | [[:ru:Педосфера|Педосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q941094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 821 | [[]] | [[:ru:Почвообразование|Почвообразование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q282070]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 822 | [[]] | [[:ru:Почвоведение|Почвоведение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9161265]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 823 | [[Ер атмосфераһы]] | [[:ru:Атмосфера Земли|Атмосфера Земли]] | align=right| 10384 | align=right| [[d:Q3230]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 824 | [[Атмосфера химияһы]] | [[:ru:Химия атмосферы|Химия атмосферы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q287919]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 825 | [[Һауа массаһы]] | [[:ru:Воздушная масса|Воздушная масса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216823]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 826 | [[Атмосфера баҫымы]] | [[:ru:Атмосферное давление|Атмосферное давление]] | align=right| 2423 | align=right| [[d:Q81809]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 827 | [[Һаҙағай]] | [[:ru:Полярное сияние|Полярное сияние]] | align=right| 2977 | align=right| [[d:Q40609]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 828 | [[]] | [[:ru:Гало|Гало]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186310]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 829 | [[]] | [[:ru:Мираж|Мираж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q308762]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 830 | [[Йәйғор]] | [[:ru:Радуга|Радуга]] | align=right| 9000 | align=right| [[d:Q1052]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 831 | [[]] | [[:ru:Небо|Небо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q527]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 832 | [[]] | [[:ru:Климатология|Климатология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52139]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 833 | [[Климат]] | [[:ru:Климат|Климат]] | align=right| 27988 | align=right| [[d:Q7937]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 834 | [[Эль-Ниньо]] | [[:ru:Эль-Ниньо|Эль-Ниньо]] | align=right| 34583 | align=right| [[d:Q7939]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFDAB9 | 835 | [[Глобаль йылыныу]] | [[:ru:Глобальное потепление|Глобальное потепление]] | align=right| 9562 | align=right| [[d:Q7942]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 836 | [[]] | [[:ru:Классификация климатов Кёппена|Классификация климатов Кёппена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 837 | [[]] | [[:ru:Умеренный климат|Умеренный климат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167466]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 838 | [[]] | [[:ru:Тропический климат|Тропический климат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q135712]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 839 | [[Метеорология]] | [[:ru:Метеорология|Метеорология]] | align=right| 33216 | align=right| [[d:Q25261]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 840 | [[]] | [[:ru:Барометр|Барометр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79757]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 841 | [[Дымлылыҡ]] | [[:ru:Влажность|Влажность]] | align=right| 290 | align=right| [[d:Q180600]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 842 | [[Атмосфера фронттары]] | [[:ru:Атмосферный фронт|Атмосферный фронт]] | align=right| 1815 | align=right| [[d:Q189796]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 843 | [[Һауа торошо]] | [[:ru:Погода|Погода]] | align=right| 13265 | align=right| [[d:Q11663]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 844 | [[Болот]] | [[:ru:Облака|Облака]] | align=right| 37379 | align=right| [[d:Q8074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 845 | [[]] | [[:ru:Перистые облака|Перистые облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185638]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 846 | [[]] | [[:ru:Кучево-дождевые облака|Кучево-дождевые облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182311]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 847 | [[]] | [[:ru:Кучевые облака|Кучевые облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14189]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 848 | [[]] | [[:ru:Туман|Туман]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37477]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 849 | [[]] | [[:ru:Атмосферные осадки|Атмосферные осадки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 850 | [[]] | [[:ru:Кислотный дождь|Кислотный дождь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40178]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 851 | [[]] | [[:ru:Гололедица|Гололедица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 852 | [[]] | [[:ru:Роса|Роса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41097]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 853 | [[]] | [[:ru:Иней|Иней]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4590598]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 854 | [[Ер аҫты һыуҙары]] | [[:ru:Подземные воды|Подземные воды]] | align=right| 6265 | align=right| [[d:Q161598]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 855 | [[Боҙборсаҡ]] | [[:ru:Град|Град]] | align=right| 9295 | align=right| [[d:Q37602]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 856 | [[Ямғыр]] | [[:ru:Дождь|Дождь]] | align=right| 36332 | align=right| [[d:Q7925]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 857 | [[Ҡар]] | [[:ru:Снег|Снег]] | align=right| 32855 | align=right| [[d:Q7561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 858 | [[]] | [[:ru:Времена года|Времена года]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q24384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 859 | [[Яҙ]] | [[:ru:Весна|Весна]] | align=right| 3894 | align=right| [[d:Q1312]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 860 | [[Йәй]] | [[:ru:Лето|Лето]] | align=right| 611 | align=right| [[d:Q1313]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 861 | [[Көҙ]] | [[:ru:Осень|Осень]] | align=right| 4076 | align=right| [[d:Q1314]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 862 | [[Ҡыш]] | [[:ru:Зима|Зима]] | align=right| 790 | align=right| [[d:Q1311]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 863 | [[]] | [[:ru:Сезон дождей|Сезон дождей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3117517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 864 | [[]] | [[:ru:Сухой сезон|Сухой сезон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146575]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 865 | [[]] | [[:ru:Циркуляция атмосферы|Циркуляция атмосферы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2615451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 866 | [[]] | [[:ru:Антициклон|Антициклон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 867 | [[]] | [[:ru:Циклон|Циклон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 868 | [[]] | [[:ru:Ячейка Хэдли|Ячейка Хэдли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q338589]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 869 | [[]] | [[:ru:Полярная ячейка|Полярная ячейка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1197111]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 870 | [[Дауыл]] | [[:ru:Буря|Буря]] | align=right| 3042 | align=right| [[d:Q81054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 871 | [[]] | [[:ru:Метель|Метель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 872 | [[]] | [[:ru:Пыльная буря|Пыльная буря]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182878]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 873 | [[Йәшен һәм ялағай]] | [[:ru:Молния|Молния]] | align=right| 9692 | align=right| [[d:Q33741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 874 | [[]] | [[:ru:Шкала ураганов Саффира — Симпсона|Шкала ураганов Саффира — Симпсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205801]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 875 | [[Күк күкрәү]] | [[:ru:Гроза|Гроза]] | align=right| 8718 | align=right| [[d:Q2857578]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 876 | [[Ҡойон]] | [[:ru:Смерч|Смерч]] | align=right| 10765 | align=right| [[d:Q8081]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 877 | [[Тропик циклон]] | [[:ru:Тропический циклон|Тропический циклон]] | align=right| 44231 | align=right| [[d:Q8092]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 878 | [[Ел]] | [[:ru:Ветер|Ветер]] | align=right| 33506 | align=right| [[d:Q8094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 879 | [[]] | [[:ru:Шкала Бофорта|Шкала Бофорта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 880 | [[]] | [[:ru:Высотное струйное течение|Высотное струйное течение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202325]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 881 | [[]] | [[:ru:Муссон|Муссон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42967]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 882 | [[Бриз]] | [[:ru:Бриз|Бриз]] | align=right| 2786 | align=right| [[d:Q81242]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 883 | [[]] | [[:ru:Пассат|Пассат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160603]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 884 | [[Гидросфера]] | [[:ru:Гидросфера|Гидросфера]] | align=right| 3927 | align=right| [[d:Q83169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 885 | [[]] | [[:ru:Криосфера|Криосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q493109]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 886 | [[]] | [[:ru:Гляциология|Гляциология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52120]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 887 | [[]] | [[:ru:Фирн|Фирн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q828861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 888 | [[]] | [[:ru:Ледник|Ледник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35666]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 889 | [[]] | [[:ru:Лёд|Лёд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 890 | [[]] | [[:ru:Ледяной щит|Ледяной щит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 891 | [[]] | [[:ru:Шельфовый ледник|Шельфовый ледник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46966]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 892 | [[]] | [[:ru:Айсберг|Айсберг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47568]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 893 | [[]] | [[:ru:Морской лёд|Морской лёд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213926]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 894 | [[]] | [[:ru:Многолетняя мерзлота|Многолетняя мерзлота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 895 | [[Гидрология]] | [[:ru:Гидрология|Гидрология]] | align=right| 3917 | align=right| [[d:Q42250]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 896 | [[Тәбиғәттә һыу әйләнеше]] | [[:ru:Круговорот воды в природе|Круговорот воды в природе]] | align=right| 13490 | align=right| [[d:Q81041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 897 | [[]] | [[:ru:Гидрография|Гидрография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182468]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 898 | [[Йылға]] | [[:ru:Река|Река]] | align=right| 13508 | align=right| [[d:Q4022]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 899 | [[]] | [[:ru:Эстуарий|Эстуарий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47053]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 900 | [[]] | [[:ru:Дельта реки|Дельта реки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43197]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 901 | [[Лимнология]] | [[:ru:Лимнология|Лимнология]] | align=right| 6209 | align=right| [[d:Q165838]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 902 | [[Күл]] | [[:ru:Озеро|Озеро]] | align=right| 663 | align=right| [[d:Q23397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 903 | [[]] | [[:ru:Пруд|Пруд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3253281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 904 | [[]] | [[:ru:Прилив и отлив|Прилив и отлив]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 905 | [[]] | [[:ru:Океанография|Океанография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43518]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 906 | [[Океан]] | [[:ru:Океан|Океан]] | align=right| 28168 | align=right| [[d:Q9430]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 907 | [[Диңгеҙ]] | [[:ru:Море|Море]] | align=right| 66879 | align=right| [[d:Q165]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 908 | [[]] | [[:ru:Морские течения|Морские течения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129558]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 909 | [[Диңгеҙ кимәле]] | [[:ru:Уровень моря|Уровень моря]] | align=right| 6248 | align=right| [[d:Q125465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 910 | [[]] | [[:ru:Термохалинная циркуляция|Термохалинная циркуляция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q463223]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 911 | [[Физика]] | [[:ru:Физика|Физика]] | align=right| 32075 | align=right| [[d:Q413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 912 | [[]] | [[:ru:Аллотропия|Аллотропия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81915]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 913 | [[]] | [[:ru:Эксперимент Гейгера — Марсдена|Эксперимент Гейгера — Марсдена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1648751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 914 | [[]] | [[:ru:Осмос|Осмос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 915 | [[]] | [[:ru:Квантовая теория поля|Квантовая теория поля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 916 | [[]] | [[:ru:Дистанционное зондирование Земли|Дистанционное зондирование Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199687]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 917 | [[]] | [[:ru:Альфа-распад|Альфа-распад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 918 | [[]] | [[:ru:Абсолютный нуль температуры|Абсолютный нуль температуры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81182]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 919 | [[]] | [[:ru:Адиабатический процесс|Адиабатический процесс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 920 | [[]] | [[:ru:Эффект бабочки|Эффект бабочки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187536]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 921 | [[]] | [[:ru:Броуновское движение|Броуновское движение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178036]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 922 | [[]] | [[:ru:Бета-распад|Бета-распад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q306786]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 923 | [[]] | [[:ru:Стихии (философия)|Стихии (философия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188520]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 924 | [[]] | [[:ru:Солнечная корона|Солнечная корона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 925 | [[]] | [[:ru:Плотность|Плотность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29539]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 926 | [[]] | [[:ru:Электронвольт|Электронвольт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83327]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 927 | [[]] | [[:ru:Электронный микроскоп|Электронный микроскоп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132560]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 928 | [[]] | [[:ru:Фундаментальные взаимодействия|Фундаментальные взаимодействия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 929 | [[]] | [[:ru:Фундаментальная частица|Фундаментальная частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 930 | [[]] | [[:ru:Ферромагнетизм|Ферромагнетизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 931 | [[]] | [[:ru:Гравитон|Гравитон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103585]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 932 | [[]] | [[:ru:Тепловой двигатель|Тепловой двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 933 | [[]] | [[:ru:Тяжёлая вода|Тяжёлая вода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155890]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 934 | [[]] | [[:ru:Гидролиз|Гидролиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 935 | [[]] | [[:ru:Изоляция (электротехника)|Изоляция (электротехника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178150]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 936 | [[]] | [[:ru:Ионосфера|Ионосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162219]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 937 | [[]] | [[:ru:Число Маха|Число Маха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160669]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 938 | [[]] | [[:ru:Шкала Мооса|Шкала Мооса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 939 | [[]] | [[:ru:Магнитосфера|Магнитосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6915]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 940 | [[]] | [[:ru:Обсидиан|Обсидиан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 941 | [[]] | [[:ru:Физическая величина (метрология)|Физическая величина (метрология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 942 | [[]] | [[:ru:Насос|Насос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 943 | [[]] | [[:ru:Водородный показатель|Водородный показатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 944 | [[]] | [[:ru:Прецессия|Прецессия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104225]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 945 | [[]] | [[:ru:Квантовый компьютер|Квантовый компьютер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176555]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 946 | [[]] | [[:ru:Преломление|Преломление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q72277]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 947 | [[]] | [[:ru:Стандартные условия|Стандартные условия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102145]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 948 | [[]] | [[:ru:Кот Шрёдингера|Кот Шрёдингера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 949 | [[]] | [[:ru:Тунгусский метеорит|Тунгусский метеорит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125953]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 950 | [[]] | [[:ru:Путешествие во времени|Путешествие во времени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 951 | [[]] | [[:ru:Электрическое напряжение|Электрическое напряжение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25428]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 952 | [[]] | [[:ru:Длина волны|Длина волны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 953 | [[]] | [[:ru:Кротовая нора|Кротовая нора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7544]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 954 | [[]] | [[:ru:Удельная теплота парообразования и конденсации|Удельная теплота парообразования и конденсации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483538]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 955 | [[]] | [[:ru:Баллистическая ракета|Баллистическая ракета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179348]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 956 | [[]] | [[:ru:Гравитационная постоянная|Гравитационная постоянная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18373]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 957 | [[]] | [[:ru:Насыщенный пар|Насыщенный пар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2661322]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 958 | [[]] | [[:ru:Абсолютно чёрное тело|Абсолютно чёрное тело]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 959 | [[]] | [[:ru:Электролит|Электролит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162908]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 960 | [[]] | [[:ru:Гравитационная линза|Гравитационная линза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 961 | [[]] | [[:ru:Радиус атома|Радиус атома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 962 | [[]] | [[:ru:Постоянная Больцмана|Постоянная Больцмана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5962]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 963 | [[Биофизика]] | [[:ru:Биофизика|Биофизика]] | align=right| 16198 | align=right| [[d:Q7100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 964 | [[]] | [[:ru:Вечный двигатель|Вечный двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12623]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 965 | [[]] | [[:ru:Точка росы|Точка росы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178828]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 966 | [[]] | [[:ru:Эффект Комптона|Эффект Комптона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171516]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 967 | [[]] | [[:ru:Теплопроводность|Теплопроводность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q487005]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 968 | [[]] | [[:ru:Растворимость|Растворимость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170731]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 969 | [[]] | [[:ru:Энергия ионизации|Энергия ионизации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 970 | [[]] | [[:ru:Радиационный пояс|Радиационный пояс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188533]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 971 | [[]] | [[:ru:Гидравлика|Гидравлика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 972 | [[]] | [[:ru:Магнитный поток|Магнитный поток]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177831]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 973 | [[]] | [[:ru:Закон Бойля — Мариотта|Закон Бойля — Мариотта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q175974]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 974 | [[]] | [[:ru:Идеальный газ|Идеальный газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 975 | [[]] | [[:ru:Угловая скорость|Угловая скорость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 976 | [[]] | [[:ru:Маятник Фуко|Маятник Фуко]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178841]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 977 | [[Геоцентризм]] | [[:ru:Геоцентрическая система мира|Геоцентрическая система мира]] | align=right| 720 | align=right| [[d:Q165800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 978 | [[]] | [[:ru:Апоцентр и перицентр|Апоцентр и перицентр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83481]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 979 | [[]] | [[:ru:Метроном|Метроном]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 980 | [[]] | [[:ru:Водяной пар|Водяной пар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190120]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 981 | [[]] | [[:ru:Электромагнит|Электромагнит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178032]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 982 | [[]] | [[:ru:Второе начало термодинамики|Второе начало термодинамики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 983 | [[]] | [[:ru:Орбитальный период|Орбитальный период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37640]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 984 | [[]] | [[:ru:Люминесцентная лампа|Люминесцентная лампа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182925]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 985 | [[]] | [[:ru:Первое начало термодинамики|Первое начало термодинамики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179380]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 986 | [[]] | [[:ru:Теплопередача|Теплопередача]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 987 | [[]] | [[:ru:Теплоёмкость|Теплоёмкость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 988 | [[]] | [[:ru:Проводник (физика)|Проводник (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124291]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 989 | [[]] | [[:ru:Адсорбция|Адсорбция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180254]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 990 | [[Гелиоцентризм]] | [[:ru:Гелиоцентрическая система мира|Гелиоцентрическая система мира]] | align=right| 2139 | align=right| [[d:Q103983]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 991 | [[]] | [[:ru:Огни святого Эльма|Огни святого Эльма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120688]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 992 | [[]] | [[:ru:Закон Архимеда|Закон Архимеда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181404]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 993 | [[]] | [[:ru:Внутренняя энергия|Внутренняя энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180241]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 994 | [[]] | [[:ru:Астрофизика|Астрофизика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 995 | [[]] | [[:ru:Отражение (физика)|Отражение (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165939]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 996 | [[]] | [[:ru:Ветровые волны|Ветровые волны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165848]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 997 | [[]] | [[:ru:Магнитная проницаемость|Магнитная проницаемость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 998 | [[]] | [[:ru:Твёрдость|Твёрдость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3236003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 999 | [[]] | [[:ru:Атомизм|Атомизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178668]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1000 | [[]] | [[:ru:Спин|Спин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133673]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1001 | [[]] | [[:ru:Теоретическая физика|Теоретическая физика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1002 | [[]] | [[:ru:Большая полуось|Большая полуось]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171594]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1003 | [[]] | [[:ru:Горизонт событий|Горизонт событий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1004 | [[]] | [[:ru:Амплитуда|Амплитуда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159190]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1005 | [[Атом]] | [[:ru:Атом|Атом]] | align=right| 29086 | align=right| [[d:Q9121]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1006 | [[Энергия]] | [[:ru:Энергия|Энергия]] | align=right| 10394 | align=right| [[d:Q11379]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1007 | [[]] | [[:ru:Эквивалентность массы и энергии|Эквивалентность массы и энергии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35875]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1008 | [[Энергия һаҡланыу законы]] | [[:ru:Закон сохранения энергии|Закон сохранения энергии]] | align=right| 10056 | align=right| [[d:Q11382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1009 | [[]] | [[:ru:Поле (физика)|Поле (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185674]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1010 | [[Көс]] | [[:ru:Сила|Сила]] | align=right| 29614 | align=right| [[d:Q11402]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1011 | [[Гравитация]] | [[:ru:Гравитация|Гравитация]] | align=right| 14208 | align=right| [[d:Q11412]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1012 | [[Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү]] | [[:ru:Сильное взаимодействие|Сильное взаимодействие]] | align=right| 18580 | align=right| [[d:Q11415]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1013 | [[Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]] | [[:ru:Слабое взаимодействие|Слабое взаимодействие]] | align=right| 12502 | align=right| [[d:Q11418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1014 | [[]] | [[:ru:Материя (физика)|Материя (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35758]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1015 | [[]] | [[:ru:Мощность|Мощность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25342]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1016 | [[]] | [[:ru:Излучение|Излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18335]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1017 | [[]] | [[:ru:Ионизирующее излучение|Ионизирующее излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186161]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1018 | [[]] | [[:ru:Пространство в физике|Пространство в физике]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1019 | [[]] | [[:ru:Пространство-время|Пространство-время]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133327]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1020 | [[Ваҡыт]] | [[:ru:Время|Время]] | align=right| 29518 | align=right| [[d:Q11471]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1021 | [[]] | [[:ru:Планковское время|Планковское время]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1022 | [[]] | [[:ru:Планковские единицы|Планковские единицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q468999]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1023 | [[Вакуум]] | [[:ru:Вакуум|Вакуум]] | align=right| 17791 | align=right| [[d:Q11475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1024 | [[]] | [[:ru:Атомная физика|Атомная физика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26383]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1025 | [[]] | [[:ru:Атомное ядро|Атомное ядро]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1026 | [[]] | [[:ru:Атомная орбиталь|Атомная орбиталь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53860]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1027 | [[]] | [[:ru:Атомная теория|Атомная теория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q210553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1028 | [[]] | [[:ru:Эффект Оже|Эффект Оже]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q719512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1029 | [[]] | [[:ru:Энергия связи|Энергия связи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q420754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1030 | [[]] | [[:ru:Боровская модель атома|Боровская модель атома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1031 | [[]] | [[:ru:Тормозное излучение|Тормозное излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q655904]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1032 | [[]] | [[:ru:Электронная конфигурация|Электронная конфигурация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53859]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1033 | [[]] | [[:ru:Электронная оболочка|Электронная оболочка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193793]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1034 | [[]] | [[:ru:Возбуждение (физика)|Возбуждение (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1035 | [[]] | [[:ru:Водородоподобный атом|Водородоподобный атом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2333783]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1036 | [[]] | [[:ru:Сверхтонкая структура|Сверхтонкая структура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1413102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1037 | [[]] | [[:ru:Ион|Ион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36496]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1038 | [[]] | [[:ru:Модель атома Томсона|Модель атома Томсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q274116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1039 | [[]] | [[:ru:Главное квантовое число|Главное квантовое число]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q867448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1040 | [[]] | [[:ru:Вынужденное излучение|Вынужденное излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q853656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1041 | [[]] | [[:ru:Молекулярная орбиталь|Молекулярная орбиталь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725417]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1042 | [[]] | [[:ru:Теория молекулярных орбиталей|Теория молекулярных орбиталей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q898432]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1043 | [[]] | [[:ru:Оптика|Оптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14620]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1044 | [[]] | [[:ru:Лазер на свободных электронах|Лазер на свободных электронах]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q586386]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1045 | [[]] | [[:ru:Эффект Керра|Эффект Керра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q883038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1046 | [[]] | [[:ru:Светимость|Светимость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105902]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1047 | [[]] | [[:ru:Нелинейная оптика|Нелинейная оптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q756033]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1048 | [[]] | [[:ru:Фотоника|Фотоника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q467054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1049 | [[]] | [[:ru:Волновая оптика|Волновая оптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q942347]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1050 | [[]] | [[:ru:Поляризация волн|Поляризация волн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193760]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1051 | [[]] | [[:ru:Показатель преломления|Показатель преломления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1052 | [[]] | [[:ru:Физика конденсированного состояния|Физика конденсированного состояния]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214781]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1053 | [[]] | [[:ru:Аморфные тела|Аморфные тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1054 | [[]] | [[:ru:Физика твёрдого тела|Физика твёрдого тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q715396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1055 | [[]] | [[:ru:Кристаллография|Кристаллография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160398]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1056 | [[]] | [[:ru:Кристаллы|Кристаллы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43533]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1057 | [[]] | [[:ru:Кристаллическая структура|Кристаллическая структура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q895901]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1058 | [[]] | [[:ru:Сингония|Сингония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q898786]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1059 | [[]] | [[:ru:Кристаллизация|Кристаллизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q284256]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1060 | [[]] | [[:ru:Фазовый переход|Фазовый переход]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1061 | [[]] | [[:ru:Термодинамическая фаза|Термодинамическая фаза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1062 | [[]] | [[:ru:Кипение|Кипение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41716]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1063 | [[]] | [[:ru:Температура кипения|Температура кипения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1003183]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1064 | [[]] | [[:ru:Критическая точка (термодинамика)|Критическая точка (термодинамика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q111059]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1065 | [[]] | [[:ru:Конденсация|Конденсация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1066 | [[]] | [[:ru:Испарение|Испарение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132814]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1067 | [[]] | [[:ru:Отвердевание|Отвердевание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q108000]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1068 | [[]] | [[:ru:Ионизация|Ионизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1069 | [[]] | [[:ru:Плавление|Плавление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1070 | [[]] | [[:ru:Температура плавления|Температура плавления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15318]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1071 | [[]] | [[:ru:Сублимация (физика)|Сублимация (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1072 | [[]] | [[:ru:Тройная точка|Тройная точка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106410]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1073 | [[Агрегат хәл]] | [[:ru:Агрегатное состояние|Агрегатное состояние]] | align=right| 17768 | align=right| [[d:Q11430]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1074 | [[]] | [[:ru:Конденсат Бозе — Эйнштейна|Конденсат Бозе — Эйнштейна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1075 | [[]] | [[:ru:Вырожденный газ|Вырожденный газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51368]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1076 | [[Газ]] | [[:ru:Газ|Газ]] | align=right| 31571 | align=right| [[d:Q11432]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1077 | [[Шыйыҡлыҡ]] | [[:ru:Жидкость|Жидкость]] | align=right| 27966 | align=right| [[d:Q11435]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1078 | [[Плазма]] | [[:ru:Плазма|Плазма]] | align=right| 17255 | align=right| [[d:Q10251]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1079 | [[]] | [[:ru:Кварк-глюонная плазма|Кварк-глюонная плазма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q733096]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1080 | [[Ҡаты есем]] | [[:ru:Твёрдое тело|Твёрдое тело]] | align=right| 10375 | align=right| [[d:Q11438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1081 | [[]] | [[:ru:Сверхтекучесть|Сверхтекучесть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106667]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1082 | [[Электромагнит тәьҫир итешеүе]] | [[:ru:Электромагнитное взаимодействие|Электромагнитное взаимодействие]] | align=right| 11458 | align=right| [[d:Q849919]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1083 | [[]] | [[:ru:Диэлектрик|Диэлектрик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184996]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1084 | [[]] | [[:ru:Опыт Милликена|Опыт Милликена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q649803]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1085 | [[Электр]] | [[:ru:Электричество|Электричество]] | align=right| 10777 | align=right| [[d:Q12725]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1086 | [[Магнит]] | [[:ru:Магнит|Магнит]] | align=right| 23435 | align=right| [[d:Q11421]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1087 | [[]] | [[:ru:Магнетизм|Магнетизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3294789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1088 | [[]] | [[:ru:Метаматериал|Метаматериал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q497166]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1089 | [[]] | [[:ru:Фотоэффект|Фотоэффект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83213]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1090 | [[]] | [[:ru:Сверхпроводимость|Сверхпроводимость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1091 | [[]] | [[:ru:Электростатика|Электростатика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1092 | [[]] | [[:ru:Электрический заряд|Электрический заряд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1111]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1093 | [[]] | [[:ru:Закон Кулона|Закон Кулона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1094 | [[]] | [[:ru:Электрическое поле|Электрическое поле]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1095 | [[]] | [[:ru:Теорема Гаусса|Теорема Гаусса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173356]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1096 | [[]] | [[:ru:Электростатический потенциал|Электростатический потенциал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1097 | [[]] | [[:ru:Сила Лоренца|Сила Лоренца]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172137]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1098 | [[]] | [[:ru:Электродвижущая сила|Электродвижущая сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1099 | [[]] | [[:ru:Магнитодвижущая сила|Магнитодвижущая сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1266982]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1100 | [[]] | [[:ru:Электромагнитная индукция|Электромагнитная индукция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q988780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1101 | [[]] | [[:ru:Закон электромагнитной индукции Фарадея|Закон электромагнитной индукции Фарадея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1102 | [[]] | [[:ru:Уравнения Максвелла|Уравнения Максвелла]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1103 | [[]] | [[:ru:Электромагнитное поле|Электромагнитное поле]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177625]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1104 | [[Электромагнит нурланыш]] | [[:ru:Электромагнитное излучение|Электромагнитное излучение]] | align=right| 22868 | align=right| [[d:Q12969754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1105 | [[]] | [[:ru:Электромагнитный спектр|Электромагнитный спектр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133139]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1106 | [[]] | [[:ru:Радиоволны|Радиоволны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4262]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1107 | [[]] | [[:ru:Микроволновое излучение|Микроволновое излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127995]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1108 | [[Инфраҡыҙыл нурланыш]] | [[:ru:Инфракрасное излучение|Инфракрасное излучение]] | align=right| 30650 | align=right| [[d:Q11388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1109 | [[]] | [[:ru:Видимое излучение|Видимое излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76299]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1110 | [[Ультрафиолет нурланыш]] | [[:ru:Ультрафиолетовое излучение|Ультрафиолетовое излучение]] | align=right| 9322 | align=right| [[d:Q11391]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1111 | [[]] | [[:ru:Рентгеновское излучение|Рентгеновское излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1112 | [[]] | [[:ru:Гамма-излучение|Гамма-излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11523]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1113 | [[]] | [[:ru:Вихревые токи|Вихревые токи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208598]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1114 | [[]] | [[:ru:Магнитостатика|Магнитостатика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q665093]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1115 | [[Электр тогы]] | [[:ru:Электрический ток|Электрический ток]] | align=right| 9788 | align=right| [[d:Q11651]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1116 | [[]] | [[:ru:Теорема о циркуляции магнитного поля|Теорема о циркуляции магнитного поля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51500]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1117 | [[Магнит ҡыры]] | [[:ru:Магнитное поле|Магнитное поле]] | align=right| 10422 | align=right| [[d:Q11408]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1118 | [[]] | [[:ru:Магнитный момент|Магнитный момент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q242657]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1119 | [[]] | [[:ru:Электрическая цепь|Электрическая цепь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132629]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1120 | [[]] | [[:ru:Удельное электрическое сопротивление|Удельное электрическое сопротивление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q108193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1121 | [[]] | [[:ru:Электрическое сопротивление|Электрическое сопротивление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25358]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1122 | [[]] | [[:ru:Закон Ома|Закон Ома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41591]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1123 | [[]] | [[:ru:Коэффициент передачи|Коэффициент передачи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q854659]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1124 | [[]] | [[:ru:Электрическая ёмкость|Электрическая ёмкость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q164399]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1125 | [[]] | [[:ru:Индуктивность|Индуктивность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177897]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1126 | [[]] | [[:ru:Электрический импеданс|Электрический импеданс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1127 | [[]] | [[:ru:Реактивное сопротивление|Реактивное сопротивление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193972]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1128 | [[]] | [[:ru:Правила Кирхгофа|Правила Кирхгофа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187672]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1129 | [[Механика]] | [[:ru:Механика|Механика]] | align=right| 8195 | align=right| [[d:Q41217]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1130 | [[]] | [[:ru:Аэродинамика|Аэродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1131 | [[]] | [[:ru:Механика сплошных сред|Механика сплошных сред]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193463]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1132 | [[]] | [[:ru:Динамика (физика)|Динамика (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128030]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1133 | [[]] | [[:ru:Кинематика|Кинематика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11476]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1134 | [[]] | [[:ru:Механика грунтов|Механика грунтов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q471872]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1135 | [[]] | [[:ru:Статика|Статика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1136 | [[]] | [[:ru:Реология|Реология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271707]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1137 | [[Тирбәлеү]] | [[:ru:Колебания|Колебания]] | align=right| 2915 | align=right| [[d:Q170475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1138 | [[]] | [[:ru:Гармонический осциллятор|Гармонический осциллятор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190070]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1139 | [[Классик механика]] | [[:ru:Классическая механика|Классическая механика]] | align=right| 28882 | align=right| [[d:Q11397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1140 | [[]] | [[:ru:Система отсчёта|Система отсчёта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1141 | [[]] | [[:ru:Трение|Трение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82580]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1142 | [[]] | [[:ru:Импульс силы|Импульс силы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q837940]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1143 | [[]] | [[:ru:Инерция|Инерция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q122508]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1144 | [[]] | [[:ru:Кинетическая энергия|Кинетическая энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46276]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1145 | [[Масса]] | [[:ru:Масса|Масса]] | align=right| 12503 | align=right| [[d:Q11423]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1146 | [[]] | [[:ru:Момент инерции|Момент инерции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165618]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1147 | [[]] | [[:ru:Импульс|Импульс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41273]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1148 | [[]] | [[:ru:Механическое движение|Механическое движение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79782]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1149 | [[Тиҙләнеш]] | [[:ru:Ускорение|Ускорение]] | align=right| 31469 | align=right| [[d:Q11376]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1150 | [[]] | [[:ru:Законы Ньютона|Законы Ньютона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38433]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1151 | [[]] | [[:ru:Скорость движения|Скорость движения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3711325]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1152 | [[Тиҙлек]] | [[:ru:Скорость|Скорость]] | align=right| 28698 | align=right| [[d:Q11465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1153 | [[]] | [[:ru:Потенциальная энергия|Потенциальная энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155640]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1154 | [[]] | [[:ru:Вращение|Вращение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1155 | [[]] | [[:ru:Момент импульса|Момент импульса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161254]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1156 | [[]] | [[:ru:Центробежная сила|Центробежная сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1157 | [[]] | [[:ru:Центростремительная сила|Центростремительная сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1158 | [[]] | [[:ru:Сила Кориолиса|Сила Кориолиса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169973]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1159 | [[]] | [[:ru:Классическая теория тяготения Ньютона|Классическая теория тяготения Ньютона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1160 | [[]] | [[:ru:Момент силы|Момент силы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1161 | [[]] | [[:ru:Вес|Вес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25288]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1162 | [[]] | [[:ru:Механическая работа|Механическая работа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42213]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1163 | [[]] | [[:ru:Механика твёрдого деформируемого тела|Механика твёрдого деформируемого тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1080293]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1164 | [[]] | [[:ru:Модуль упругости|Модуль упругости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192005]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1165 | [[]] | [[:ru:Усталость материала|Усталость материала]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q507234]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1166 | [[]] | [[:ru:Упругость|Упругость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q62932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1167 | [[]] | [[:ru:Закон Гука|Закон Гука]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1168 | [[]] | [[:ru:Пластичность (физика)|Пластичность (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q472074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1169 | [[]] | [[:ru:Жёсткость|Жёсткость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q569057]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1170 | [[]] | [[:ru:Сопротивление материалов|Сопротивление материалов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q240553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1171 | [[]] | [[:ru:Механическое напряжение|Механическое напряжение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206175]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1172 | [[]] | [[:ru:Гидроаэромеханика|Гидроаэромеханика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172145]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1173 | [[]] | [[:ru:Закон Бернулли|Закон Бернулли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1174 | [[]] | [[:ru:Плавучесть|Плавучесть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6497624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1175 | [[]] | [[:ru:Конвекция|Конвекция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1176 | [[]] | [[:ru:Диффузия|Диффузия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1177 | [[]] | [[:ru:Гидроаэродинамика|Гидроаэродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216320]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1178 | [[]] | [[:ru:Гидростатика|Гидростатика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177807]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1179 | [[]] | [[:ru:Уравнения Навье — Стокса|Уравнения Навье — Стокса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201321]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1180 | [[]] | [[:ru:Число Рейнольдса|Число Рейнольдса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1181 | [[]] | [[:ru:Поверхностное натяжение|Поверхностное натяжение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170749]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1182 | [[]] | [[:ru:Турбулентность|Турбулентность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190132]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1183 | [[]] | [[:ru:Вязкость|Вязкость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128709]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1184 | [[Квант механикаһы]] | [[:ru:Квантовая механика|Квантовая механика]] | align=right| 12026 | align=right| [[d:Q944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1185 | [[]] | [[:ru:Квантовая хромодинамика|Квантовая хромодинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q238170]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1186 | [[]] | [[:ru:Квантовая электродинамика|Квантовая электродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q234881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1187 | [[]] | [[:ru:Квантовая запутанность|Квантовая запутанность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1188 | [[]] | [[:ru:Туннельный эффект|Туннельный эффект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q175751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1189 | [[]] | [[:ru:Принцип неопределённости|Принцип неопределённости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1190 | [[]] | [[:ru:Принцип Паули|Принцип Паули]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131594]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1191 | [[]] | [[:ru:Уравнение Шрёдингера|Уравнение Шрёдингера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165498]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1192 | [[]] | [[:ru:Волновая функция|Волновая функция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2362761]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1193 | [[]] | [[:ru:Корпускулярно-волновой дуализм|Корпускулярно-волновой дуализм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193068]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1194 | [[]] | [[:ru:Статистическая механика|Статистическая механика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188715]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1195 | [[Ядро физикаһы]] | [[:ru:Ядерная физика|Ядерная физика]] | align=right| 6276 | align=right| [[d:Q81197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1196 | [[]] | [[:ru:Изотопы|Изотопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25276]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1197 | [[Ядро бүленеше]] | [[:ru:Деление ядра|Деление ядра]] | align=right| 11306 | align=right| [[d:Q11429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1198 | [[]] | [[:ru:Термоядерная реакция|Термоядерная реакция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13082]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1199 | [[Токамак]] | [[:ru:Токамак|Токамак]] | align=right| 13628 | align=right| [[d:Q188589]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1200 | [[]] | [[:ru:Управляемый термоядерный синтез|Управляемый термоядерный синтез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q641442]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1201 | [[Радиоактив тарҡалыу]] | [[:ru:Радиоактивный распад|Радиоактивный распад]] | align=right| 28737 | align=right| [[d:Q11448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1202 | [[]] | [[:ru:Альфа-частица|Альфа-частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1203 | [[]] | [[:ru:Бета-частица|Бета-частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103531]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1204 | [[]] | [[:ru:Физика элементарных частиц|Физика элементарных частиц]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18334]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1205 | [[]] | [[:ru:Частица|Частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1621273]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1206 | [[]] | [[:ru:Камера Вильсона|Камера Вильсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1207 | [[]] | [[:ru:Стандартная модель|Стандартная модель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18338]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1208 | [[]] | [[:ru:Теория струн|Теория струн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33198]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1209 | [[]] | [[:ru:Спонтанное нарушение симметрии|Спонтанное нарушение симметрии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q736716]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1210 | [[]] | [[:ru:Суперсимметрия|Суперсимметрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1211 | [[]] | [[:ru:Ускоритель заряженных частиц|Ускоритель заряженных частиц]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130825]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1212 | [[]] | [[:ru:Большой адронный коллайдер|Большой адронный коллайдер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1213 | [[]] | [[:ru:Синхротрон|Синхротрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q689863]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1214 | [[]] | [[:ru:Синхротронное излучение|Синхротронное излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1215 | [[]] | [[:ru:Тэватрон|Тэватрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q944533]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1216 | [[]] | [[:ru:Субатомная частица|Субатомная частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177013]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1217 | [[]] | [[:ru:Фермион|Фермион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1218 | [[]] | [[:ru:Лептоны|Лептоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82586]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1219 | [[Электрон]] | [[:ru:Электрон|Электрон]] | align=right| 24924 | align=right| [[d:Q2225]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1220 | [[]] | [[:ru:Мюон|Мюон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3151]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1221 | [[]] | [[:ru:Тау-лептон|Тау-лептон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1222 | [[]] | [[:ru:Нейтрино|Нейтрино]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1223 | [[]] | [[:ru:Кварк|Кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6718]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1224 | [[]] | [[:ru:U-кварк|U-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6732]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1225 | [[]] | [[:ru:D-кварк|D-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6745]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1226 | [[]] | [[:ru:C-кварк|C-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1227 | [[]] | [[:ru:S-кварк|S-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1228 | [[]] | [[:ru:T-кварк|T-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6778]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1229 | [[]] | [[:ru:B-кварк|B-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6786]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1230 | [[]] | [[:ru:Адрон|Адрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101667]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1231 | [[]] | [[:ru:Барион|Барион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159731]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1232 | [[]] | [[:ru:Нейтрон|Нейтрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2348]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1233 | [[]] | [[:ru:Протон|Протон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1234 | [[]] | [[:ru:Мезон|Мезон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102742]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1235 | [[]] | [[:ru:Бозон|Бозон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1236 | [[]] | [[:ru:Калибровочные бозоны|Калибровочные бозоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105580]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1237 | [[]] | [[:ru:Глюон|Глюон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3299]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1238 | [[]] | [[:ru:Фотон|Фотон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3198]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1239 | [[]] | [[:ru:Бозон Хиггса|Бозон Хиггса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q402]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1240 | [[]] | [[:ru:W- и Z-бозоны|W- и Z-бозоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1241 | [[]] | [[:ru:Антивещество|Антивещество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1242 | [[]] | [[:ru:Античастицы|Античастицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1243 | [[]] | [[:ru:Позитрон|Позитрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3229]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1244 | [[]] | [[:ru:Антиводород|Антиводород]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216121]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1245 | [[]] | [[:ru:Антипротон|Антипротон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107575]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1246 | [[]] | [[:ru:Антинейтрон|Антинейтрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156530]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1247 | [[Сағыштырмалыҡ теорияһы]] | [[:ru:Теория относительности|Теория относительности]] | align=right| 13329 | align=right| [[d:Q43514]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1248 | [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] | [[:ru:Общая теория относительности|Общая теория относительности]] | align=right| 88152 | align=right| [[d:Q11452]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 1249 | [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы]] | [[:ru:Специальная теория относительности|Специальная теория относительности]] | align=right| 30282 | align=right| [[d:Q11455]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1250 | [[]] | [[:ru:Лоренцево сокращение|Лоренцево сокращение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q836595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1251 | [[]] | [[:ru:Опыт Майкельсона|Опыт Майкельсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q154844]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1252 | [[]] | [[:ru:Теплота|Теплота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44432]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1253 | [[Температура]] | [[:ru:Температура|Температура]] | align=right| 29702 | align=right| [[d:Q11466]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1254 | [[Термодинамика]] | [[:ru:Термодинамика|Термодинамика]] | align=right| 33541 | align=right| [[d:Q11473]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1255 | [[]] | [[:ru:Энтальпия|Энтальпия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1256 | [[]] | [[:ru:Энтропия|Энтропия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1257 | [[]] | [[:ru:Уравнение состояния идеального газа|Уравнение состояния идеального газа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1258 | [[]] | [[:ru:Давление|Давление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1259 | [[]] | [[:ru:Термодинамическая функция состояния|Термодинамическая функция состояния]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230937]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1260 | [[]] | [[:ru:Энергия Гиббса|Энергия Гиббса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q334631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1261 | [[]] | [[:ru:Термодинамическое состояние|Термодинамическое состояние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230875]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1262 | [[]] | [[:ru:Волна|Волна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1263 | [[]] | [[:ru:Акустика|Акустика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82811]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1264 | [[Тауыш]] | [[:ru:Звук|Звук]] | align=right| 13391 | align=right| [[d:Q11461]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1265 | [[]] | [[:ru:Скорость звука|Скорость звука]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1266 | [[]] | [[:ru:Ультразвук|Ультразвук]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162564]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1267 | [[]] | [[:ru:Дифракция|Дифракция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133900]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1268 | [[Йышлыҡ]] | [[:ru:Частота|Частота]] | align=right| 12596 | align=right| [[d:Q11652]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1269 | [[]] | [[:ru:Интерференция волн|Интерференция волн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q136980]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1270 | [[Яҡтылыҡ]] | [[:ru:Свет|Свет]] | align=right| 32087 | align=right| [[d:Q9128]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1271 | [[Яҡтылыҡ тиҙлеге]] | [[:ru:Скорость света|Скорость света]] | align=right| 9417 | align=right| [[d:Q2111]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1272 | [[]] | [[:ru:Шум|Шум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1273 | [[]] | [[:ru:Резонанс|Резонанс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1274 | [[]] | [[:ru:Эффект Доплера|Эффект Доплера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76436]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1275 | [[Үлсәү]] | [[:ru:Измерение|Измерение]] | align=right| 28698 | align=right| [[d:Q12453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1276 | [[]] | [[:ru:Измерительный прибор|Измерительный прибор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2041172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1277 | [[]] | [[:ru:Высотомер|Высотомер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1278 | [[]] | [[:ru:Микрометр (измерительный прибор)|Микрометр (измерительный прибор)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1279 | [[]] | [[:ru:Датчик|Датчик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167676]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1280 | [[]] | [[:ru:Спектрометр|Спектрометр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188463]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1281 | [[]] | [[:ru:Теодолит|Теодолит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1282 | [[]] | [[:ru:Термометр|Термометр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q646]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1283 | [[]] | [[:ru:Весы|Весы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134566]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1284 | [[]] | [[:ru:Единицы физических величин|Единицы физических величин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1285 | [[]] | [[:ru:Метрическая система мер|Метрическая система мер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232405]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1286 | [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]] | [[:ru:Международная система единиц|Международная система единиц]] | align=right| 19525 | align=right| [[d:Q12457]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1287 | [[Метрология]] | [[:ru:Метрология|Метрология]] | align=right| 8715 | align=right| [[d:Q394]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1288 | [[]] | [[:ru:Градус (геометрия)|Градус (геометрия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1289 | [[]] | [[:ru:Радиан|Радиан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33680]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1290 | [[]] | [[:ru:Стерадиан|Стерадиан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177612]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1291 | [[]] | [[:ru:Квадратный метр|Квадратный метр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1292 | [[]] | [[:ru:Акр|Акр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81292]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1293 | [[]] | [[:ru:Гектар|Гектар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35852]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1294 | [[]] | [[:ru:Ангстрем|Ангстрем]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81454]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1295 | [[]] | [[:ru:Астрономическая единица|Астрономическая единица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1296 | [[]] | [[:ru:Фут|Фут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3710]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1297 | [[Дюйм]] | [[:ru:Дюйм|Дюйм]] | align=right| 1489 | align=right| [[d:Q218593]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1298 | [[]] | [[:ru:Световой год|Световой год]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q531]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1299 | [[Метр]] | [[:ru:Метр|Метр]] | align=right| 36981 | align=right| [[d:Q11573]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1300 | [[Миль]] | [[:ru:Миля|Миля]] | align=right| 1024 | align=right| [[d:Q253276]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1301 | [[]] | [[:ru:Морская миля|Морская миля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93318]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1302 | [[]] | [[:ru:Парсек|Парсек]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1303 | [[]] | [[:ru:Ярд|Ярд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q482798]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1304 | [[Секунд]] | [[:ru:Секунда|Секунда]] | align=right| 28876 | align=right| [[d:Q11574]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1305 | [[Минут]] | [[:ru:Минута|Минута]] | align=right| 764 | align=right| [[d:Q7727]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1306 | [[]] | [[:ru:Час|Час]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25235]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1307 | [[Тәүлек]] | [[:ru:Сутки|Сутки]] | align=right| 34408 | align=right| [[d:Q573]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1308 | [[Аҙна]] | [[:ru:Неделя|Неделя]] | align=right| 4471 | align=right| [[d:Q23387]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1309 | [[Ай (ваҡыт)]] | [[:ru:Месяц|Месяц]] | align=right| 3985 | align=right| [[d:Q5151]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1310 | [[Йыл]] | [[:ru:Год|Год]] | align=right| 38398 | align=right| [[d:Q577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1311 | [[]] | [[:ru:Десятилетие|Десятилетие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39911]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1312 | [[Мең йыллыҡ]] | [[:ru:Тысячелетие|Тысячелетие]] | align=right| 130 | align=right| [[d:Q36507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1313 | [[]] | [[:ru:Галлон|Галлон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178413]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1314 | [[Литр]] | [[:ru:Литр|Литр]] | align=right| 10007 | align=right| [[d:Q11582]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1315 | [[]] | [[:ru:Вольт|Вольт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25250]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1316 | [[]] | [[:ru:Ом|Ом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1317 | [[]] | [[:ru:Герц (единица измерения)|Герц (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39369]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1318 | [[]] | [[:ru:Фарад|Фарад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1319 | [[]] | [[:ru:Кулон|Кулон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1320 | [[]] | [[:ru:Генри (единица измерения)|Генри (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163354]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1321 | [[]] | [[:ru:Тесла (единица измерения)|Тесла (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1322 | [[]] | [[:ru:Вебер (единица измерения)|Вебер (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170804]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1323 | [[Ватт]] | [[:ru:Ватт|Ватт]] | align=right| 8548 | align=right| [[d:Q25236]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1324 | [[]] | [[:ru:Ампер|Ампер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25272]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1325 | [[]] | [[:ru:Кандела|Кандела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83216]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1326 | [[]] | [[:ru:Люмен|Люмен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q484092]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1327 | [[]] | [[:ru:Люкс|Люкс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179836]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1328 | [[]] | [[:ru:Атмосфера (единица измерения)|Атмосфера (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177974]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1329 | [[]] | [[:ru:Джоуль|Джоуль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1330 | [[]] | [[:ru:Ньютон (единица измерения)|Ньютон (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1331 | [[]] | [[:ru:Калория|Калория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130964]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1332 | [[]] | [[:ru:Паскаль (единица измерения)|Паскаль (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44395]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1333 | [[Килограмм]] | [[:ru:Килограмм|Килограмм]] | align=right| 16003 | align=right| [[d:Q11570]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1334 | [[]] | [[:ru:Тонна|Тонна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1335 | [[]] | [[:ru:Фунт (единица измерения)|Фунт (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q100995]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1336 | [[]] | [[:ru:Унция|Унция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48013]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1337 | [[]] | [[:ru:Атомная единица массы|Атомная единица массы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483261]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1338 | [[]] | [[:ru:Узел (единица измерения)|Узел (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128822]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1339 | [[]] | [[:ru:Количество вещества|Количество вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104946]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1340 | [[]] | [[:ru:Моль (единица измерения)|Моль (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41509]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1341 | [[Байт]] | [[:ru:Байт|Байт]] | align=right| 758 | align=right| [[d:Q8799]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1342 | [[]] | [[:ru:Бит|Бит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8805]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1343 | [[]] | [[:ru:Бод|Бод]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192027]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1344 | [[]] | [[:ru:Беккерель (единица измерения)|Беккерель (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102573]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1345 | [[]] | [[:ru:Грей (единица измерения)|Грей (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1346 | [[]] | [[:ru:Зиверт|Зиверт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103246]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1347 | [[]] | [[:ru:Градус Цельсия|Градус Цельсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25267]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1348 | [[]] | [[:ru:Градус Фаренгейта|Градус Фаренгейта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1349 | [[]] | [[:ru:Кельвин|Кельвин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11579]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1350 | [[]] | [[:ru:Децибел|Децибел]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5329]] | align=right| |} [[Категория:Проект:Мириада:Статистика]] qu8026s7zpx0agdzqweozxdt7if5im5 Әнәш 0 152751 1295214 976158 2026-05-02T07:30:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295214 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Әнәш - {{lang-ru|Анашка}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округындағы]] күл. == Географияһы == Әнәш күле -[[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округындағы]] күл 55.547397, 60.368368 <ref>[https://yandex.ru/maps/?l=map&ll=60.367928%2C55.547199&mode=search&sll=60.368368%2C55.547397&source=wizgeo&text=%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%2C%20%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2C%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%2C%20%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE%20%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=17 Озеро Анашка]</ref> Алыҫлығы - [[Ҡыштым]]дан 19,5 км, [[Мейәс]]тән - 38,5 км, [[Екатеринбург]]тан - 76,6 км == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә гидронимдың килеп сығыуын былай тип аңлата: ''В основе названия тюркское мужское имя Анаш, распространенное в прошлом у башкир.''<ref>Шувалов Н. И.Анашка // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Еловое[http://old.toposural.ru/html/a.htm]</ref> Гидроним Әнәс тигән башҡорт ир-ат исеменән үҙгәреп ингән булыуы ихтимал <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 125-се бит</ref>. == Шулай уҡ ҡара == *[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И.Анашка // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref> == Һылтанмалар == * [http://ru.esosedi.org/RU/CHE/4330394/oz_anashka/h/ Озеро Анашка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://yandex.ru/images/search?text=%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE%20%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C&stype=image&lr=172&source=wiz/ Озеро Анашка (фото)] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡарабаш ҡала округы]] [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] g68bq2hh2tc0el6xczhhcb2z75ey7ej Һөйәмә (тау) 0 153144 1295196 898399 2026-05-02T04:39:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295196 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һөйәмә''' - ({{lang-ru|Суяме}}, {{lang-en|Gora Suyame}}) - [[Рәсәй]]ҙәге [[Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы]]на ингән тау <ref>[https://yandex.ru/maps/org/gora_suyame/33763913144/?ll=58.017854%2C54.154834&z=18 Гора Суяме]</ref> . == Географияһы == [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]ның [[Ямантау]] яғына яҡын урынлашҡан. Межгорье ЗАТО-һы -Солнечный ҡасабаһы биләмәһенә инә <ref>[http://images.esosedi.org/gora_suyame/39483474/index.html#lat=54152584&lng=58018456&z=15&mt=1&v=1 гора Суяме]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Географик координаттары: 54°9'7"N 58°0'42"E Иң бейек түбәһе - Юша, төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә. Бейеклеге - 1133 м. == Тасуирламаһы == Түбәһе ҙур көмбәҙ рәүешле, һырттың буйына һуҙылып киткән. Өҫтө яҫы, яйла. Ҡатнаш урмандар менән ҡапланған, үңерҙәрендә - альп туғайҙары, һирәк ағаслыҡтар. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә текәлеге 15–20 градусҡа етә <ref>[http://quist.pro/books/ural_17.s.18.php УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия]</ref>. == Этимологияһы == Атама [[башҡорт теле]]ндәге ''"һөйәү"'' һүҙенән килеп сыҡҡан: ''һөйә''+''мә'' (һүҙ яһаусы аффикс). [[Тау]] бер-береһенә һөйәлеп торған кеүек таш бағаналарҙан, [[ҡая]]ларҙан хасил. Ғәҙәттә "һөйәмә" һүҙе урманда бер-береһенә һөйәп әҙерләнгән [[утын]]ға ҡарата ҡулланыла (''[[Белорет районы]]ның хеҙмәт ветераны 1930 йылғы Ғәзиз Ситдиҡовтан яҙып алынған'') <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 600-сө бит</ref> == Шулай уҡ ҡара == *[[Белорет районы]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 600-сө бит == Һылтанмалар == *[https://yandex.ru/maps/org/gora_suyame/33763913144/?ll=58.017854%2C54.154834&z=18 Гора Суяме] *[http://images.esosedi.org/gora_suyame/39483474/index.html#lat=54152584&lng=58018456&z=15&mt=1&v=1 гора Суяме]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{geo-stub}} {{Башҡортостан}} [[Категория:Башҡортостандың тау түбәләре]] [[Категория:Көньяҡ Урал]] [[Категория:Белорет районы географияһы]] plz2g3bppr1snhvawtsejj7cjipqrgl Ҡарасайҙар 0 160667 1295177 1293059 2026-05-01T15:10:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295177 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡарасайҙар''' ({{lang-ru|карача́евцы}}, {{lang-krc|къарачайлыла, таўлула <ref>Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — М.: Наука, 1973. — С. 87.</ref>}}; ''иҫкесә'' [[кавказ татарҙары]], тау татарҙары) — [[Төньяҡ Кавказ|Төньяҡ Кавказдағы]] [[Төрки халыҡтар|төрки телле халыҡ]], [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкес Республикаһының]] төп халҡы. Антропологик тип буйынса ҙур [[европеоид раса|европеоид расаның]] [[Кавкасион раса|кавкасион расаһына]] ҡарай<ref>{{Книга|автор=[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]|заглавие=Происхождение народов Кавказа|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1974|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>.[[Төрки телдәр|Төрки ғаиләнең]] [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар телендә]] һөйләшәләр. == Халыҡ һаны == [[Рәсәй|Рәсәйҙә]] 218 403 кеше (2010), улар араһында [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]]нда — 194 324 кеше, был республика халҡының 41 % тәшкил итә. Күпмелер ҡарасай [[Ҡаҙағстан]]да (2038—1989 й., 1400—1999 й., 995—2009 й.<ref>[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032705 Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607151247/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032705 |date=2020-06-07 }}</ref>) һәм [[Ҡырғыҙстан]]да йәшәй (2509—1989 й., 2167—1999 й., 1731—2009 й.<ref>[http://www.stat.kg/media/files/9cd9d7ee-78f0-413e-885d-80f914049ebf.pdf Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики 2009 года. Население по национальности и языку.]</ref>), улар 1943 йылда көсләп депортациялау һөҙөмтәһендә ул төбәктәргә барып сыҡҡан. Шулай [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Сүриә|Сүриәлә]], [[Европа]] илдәрендә һәм [[АҠШ|Америкала]] йәшәйҙәр, улары XIX быуатта Кавказдан һижрәт ҡылған мөһәжирҙәр. === Рәсәйҙә район һәм ҡалалар буйынса ҡарасайҙар өлөшө ([[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы йәниҫәп буйынса]]) === [[Файл:Численность карачаевцев и балкарцев на Кавказе по муниципальным образованиям, в %.png|thumb|right|350px|2010 йылғы йәниҫәп буйынса Кавказ муниципаль берәмектәрендә ҡарасайҙар һәм балҡарҙар]] (ҡарасайҙар һаны халыҡтың 5 % артҡан муниципаль берәмектәр күрһәтелде): {| class="wikitable collapsible" |- !colspan=3| Рәсәйҙә район һәм ҡалалар буйынса ҡарасайҙар өлөшө |-align="center" |style="background:#f0f0f0;"| '''муниципаль район, ҡала округы''' |style="background:#f0f0f0;"| '''РФ субъекты ''' |style="background:#f0f0f0;"| '''% ҡарасай''' |- | Кесе Ҡарасай МР | Ҡарасай-Черкес | 86,9 |- | Ҡарасай МР | Ҡарасай-Черкес | 85,3 |- | Прикубань МР | Ҡарасай-Черкес | 75,3 |- | Ҡарасай ҠО | Ҡарасай-Черкес | 75,1 |- | Усть-Джегутин МР | Ҡарасай-Черкес | 69,1 |- | Зеленчук МР | Ҡарасай-Черкес | 33,8 |- | Уруп МР | Ҡарасай-Черкес | 18,3 |- | Черкесск ҠО | Ҡарасай-Черкес | 16,3 |- | Адыге-Хабль МР | Ҡарасай-Черкес | 6,1 |- | Кисловодск курорт-ҡала ҠО | Ставрополь крайы | 5,7 |} == Тарихы == Риүәйттәре буйынса, ҡарасайҙар хәҙер йәшәгән урындарына Ҡырымдан килгән<ref name="Карачай">{{Китап|автор=Семенов П.|часть=Карачай|заглавие=Географическо-статистический словарь Российской империи|ответственный=|издание=|место=Санкт-Петербург|издательство=|год=1865|том=II|страницы=505|страниц=|isbn=}}</ref>. Нисек һанап Т. Х. Ҡумыҡов, фаразлауынса, ҡарасайҙарҙың ҡырым сығышлы, имеш, тигән легендаһы Төньяҡ Кавказ халҡына төрөк баҫҡынсыларының идеологик йоғонтоһо менән бәйле була<ref>''[[Кумыков, Туган Хабасович|Кумыков Т. Х.]]'' Этногенез балкарского и карачаевского народов в исторической литературе // О происхождении балкарцев и карачаевцев. — Нальчик: Кабардино-балкарское книжное издательство, 1960. — С. 14.</ref>. Ҡарасай этнография өлкәһе һәм ҡарасайҙар барлығы тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт 1639 йылға ҡарай: ул Мегрелияға рәсәй илсеһе булып ебәрелгән Федот Елчиндың статейный исемлегендә бирелгән. Уның Илселек приказына яҙған отчётында «Карочай», «Корачея» тураһында телгә алына. «Ҡарасай кенәздәре», ағалы-энеле Эльбуздук һәм Элистан тураһында хәбәр итә<ref>''[[Хотко, Самир Хамидович|Хотко С. Х.]]'' Карачай — страна на вершине Кавказа. Очерки истории и культуры Карачая. — [[Майкоп]]: Полиграф-Юг, 2011. — С. 13. — ISBN 978-5-7992-0655-0</ref>. 1743 йылда урыҫ сығанаҡтары кубань түбәһендә йәшәүсе «татар теле» «харачай» халҡы тураһында хәбәр итә. 1753 йылда Сит ил эштәре коллегияһындағы, яҙмаларҙа [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханына]]<ref>''Хотко С. Х.'' Карачай — страна на вершине Кавказа. Очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — С. 15-16.</ref> буйһонмаусы Харачай тигән халыҡ телгә алына. === Этногенезы === Ҡарасай-балҡарҙарҙың нигеҙ ата-бабалары булып ҡыпсаҡтар тора. XIII—XIV быуаттарҙа тамамланған ҡарасайлы халҡының формалашыуында бер нисә этник компонент ҡатнашҡан. Ғалимдар ҡарасайҙарҙың этногенезына башланғыс биргән һәм тоҡомдарына үҙенең рухи һәм матди мәҙәниәтенең күп һыҙаттарын тапшырған урындағы кавказ халҡын һәм ҡыпсаҡтарҙы<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.elbrusoid.org/upload/iblock/48e/48e3226779ff54166f70a188a8c3b3fc.pdf|автор=Кокиев Г.А.|заглавие=К вопросу о происхождении и времени расселения балкарцев и карачаевцев на нынешней территории|год=1941|язык=русский|издание=История Кабардино-Балкарии в трудах Кокиева Г.А.|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Р.С.Тебуев, Р.Т.Тебуев|заглавие=Очерки истории карачаево-балкарцев|ответственный=К.-М.И.Алиев, академик, действительный член РАЕН.|издание=|место=|издательство=|год=2002|страницы=|страниц=224|isbn=5-93078-107-9}}</ref><ref>{{Китап|автор=Махти Чумаевич Джуртубаев|заглавие=Происхождение карачаево-балкарского и осетинского народов|ответственный=|издание=|место=Нальчик|издательство=|год=2010|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Койчуев А. Д. Лайпанов К. Т.|заглавие=Этногенез карачаевцев и балкарцев.|ответственный=Шаманов И. М.|издание=Издание второе|место=|издательство=|год=2014|страницы=|страниц=152|isbn=978-5-8307-0325-3}}</ref><ref>{{Китап|автор=Махти Чумаевич Джуртубаев|заглавие=Древние верования балкарцев и карачаевцев: краткий очерк.|ответственный=|издание=|место=|издательство=Эльбрус|год=1991-01-01|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> айырып күрһәтә. ==== Генофонды ==== Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса, ҡарасайҙарҙа иң йыш осраған ике Y-хромосомалы гаплотөркөм: R1a1a-M198 — яҡынса 36 % һәм G2a-P15 — яҡынса 31 % асыҡланды. Ҡарасайҙар менән сағыштырғанда, бәләкәйерәк йышлыҡ менән, R1a1a-M198 гаплотөркөмө күрше халыҡтарҙа: [[Абазиндар|абазиндарҙа]] (24 %) һәм черкестарҙа (20 %) осрай. R1a1a гаплотөркөмөнөң ҡарасайлылар һәм күрше халыҡтар араһында юғары проценты [[Евразия]] далаларынан күсенеү миграция һөҙөмтәһе булып тора. G2a-P15 гаплотөркөмө ошондағы автохтон халыҡ — кобан мәҙәниәте<ref>{{Мәҡәлә|автор=Схаляхо Р. А., Почешхова Э. А., Теучеж И. Э., Дибирова Х. Д., Агджоян А. Т., Утевская О. М., Юсупов Ю. М., Дамба Л. Д. и др.|заглавие=Тюрки Кавказа: сравнительный анализ генофондов по данным о Y-хромосомe|ссылка=http://genofond.ru/LoadFile.aspx?file_id=1946|язык=|издание=[[Вестник МГУ]]. Серия XXIII. Антропология|тип=|год=2013|том=|номер=2|страницы=34–48|doi=|issn=}}</ref> ҡәбиләләре менән бәйлелер, тип аңлатып була. Ҡарасайҙарҙа, R1a1a һәм G2a ҡарағанда һирәгерәк, башҡа [[Кавказ]] гаплотөркөмдәре: J2 (7 %), R1b (5 %), I2a (4 %), J1 (2 %), E1b1b1, T1 осрай. Ҡарасайҙарҙа көнсығыш-евразия сығышлы Y-хромосомалар гаплотөркөмө ғәмәлдә бөтөнләй юҡ тип билдәләнә, осрамай<ref>{{Мәҡәлә|автор=Литвинов С. С.|заглавие=Изучение генетической структуры народов Западного Кавказа по данным о полиморфизме Y-хромосомы, митохондриальной ДНК и Alu-инсерций|ссылка=http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|язык=|издание=|тип=|год=2010|том=|номер=|страницы=10|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213534/http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|archivedate=2013-10-04}}</ref>. Ҡарасайҙарҙа асыҡланған митохондриаль ДНК-ның төп гаплотөркөмдәре: H. (25,5 %), U1b (10,4 %), U3 (9,4 %), J1 (5,7 %), T1b (5,7 %), U1a (5,7 %), U2e (5,7 %), U5 (5,7 %)<ref>{{Мәҡәлә|автор=Литвинов С. С.|заглавие=Изучение генетической структуры народов Западного Кавказа по данным о полиморфизме Y-хромосомы, митохондриальной ДНК и Alu-инсерций|ссылка=http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|язык=|издание=|тип=|год=2010|том=|номер=|страницы=17|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213534/http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|archivedate=2013-10-04}}</ref>. Ҡарасайҙарҙың митохондриаль ДНК-һы Көнбайыш Кавказдың башҡа популяцияларына яҡын һәм башлыса алғы азия сығышлы. Көнсығыш евразия сығышлы митохондриаль ДНК гаплотөркөмдәре бик түбән йышлыҡҡа эйә. Ҡарасайҙарҙа Көнбайыш Кавказдағы башҡа кавказ телле популяциялар менән сағыштырғанда көнсығыш-евразия сығышлы митохондриаль ДНК гаплотөркөмдәренең аҙ булыуы менән билдәләнә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Литвинов С. С.|заглавие=Изучение генетической структуры народов Западного Кавказа по данным о полиморфизме Y-хромосомы, митохондриальной ДНК и Alu-инсерций|ссылка=http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|язык=|издание=|тип=|год=2010|том=|номер=|страницы=18|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213534/http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|archivedate=2013-10-04}}</ref>. Балҡарҙар һәм ҡарасайҙар популяцияһында Y-хромосомалы гаплотөркөмдәрҙең йышлыҡ бүленеше (%)<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=30075262 Генетическая характеристика балкарцев и карачаевцев по данным об изменчивости Y-хромосомы]</ref> === Ҡарасайҙар Рәсәй составында === 1828 йылда Рәсәй империяһы, Кавказ һуғышында формаль нейтралитет иғлан ителеүенә ҡарамаҫтан, Ҡарасай территорияһын баҫып ала. Ҡарасай вәкилдәре һәм һәм батша администрацияһы араһында нейтралитет тураһында килешеү 1826 йылда уҡ төҙөлгән була. Хәрби операция өсөн ҡарасайлыларҙың, 1928 йылдың 9 июнендә черкестар менән бергә Незлобный ауылын ҡыйратыуҙы ла индереп, Кавказ һыҙығына сапҡындары, шулай уҡ Ҡарасайҙа буйһонмаҫ таулыларҙы һыйындырыуҙары<ref name=":0">{{Китап|автор=[[Толстов, Василий Григорьевич|Толстов В.]]|заглавие=История Хопёрского полка, Кубанского казачьего войска. 1696—1896. В 2-х частях. Т. 1|ответственный=|издание=|место=[[Тбилиси|Тифлис]]|издательство=|год=1900|страницы=205—209|страниц=|isbn=}}</ref> сәбәп булып торған. Хәрби операция 17 октябрҙә башлана. Поход өсөн ике колонна ойошторола: беренсеһе, полковник Луковкин етәкселегендә Боргустанская станицаһы янында йыйылғаны [[:ru:Хопёрский 1-й казачий полк|Хопёрский полкының]] 250 казагынан, 120 дон казагынан, 433 кеше йәйәүленән, 2 батарея һәм 2 атлы орудиеһынан торған. Икенсеһе Малка йылғаһы янында, Таш күперҙә, генерал-майор Турчанинов етәкселегендә 550 пехота һалдатынан, 300 һыҙыҡлы казактан, һәм төрлө полктарҙан саҡырылған дон казактарынан, 4 орудиенан һәм 2 ҡул мортиркаһынан торған, ә генерал Эммануэль үҙе беренсе колоннала булған<ref name=":0"/>. [[1828 йыл|1828 йылдың]] 20 октябрендә ун ике сәғәт буйына Хасаука һуғышы барышында артиллерия менән ҡоралланған рус ғәскәрҙәре (генерал Эммануэлдең шәхси командованиеһы аҫтында) был осорҙа олий ([[Вәли (вазифа)|вәли]], хаким) итеп һайланған кенәз Ислам Ҡрымшаухаллыны кенәз командалығындағы ҡарасай ғәскәрен ҡыҫырыҡлаған. Олий Ислам Ҡрымшаухалланы ғәскәренең һаны яҡынса 500 самаһы яугирҙан торған, генерал Эммануэль ғәскәре һаны — 1653 һалдат, 8 орудие һәм 2 кегорновый мортира, һуғышта ҡатнашҡан, һуғыштан һуң тағы 2 орудие менән бер отряд килгән<ref name=":0"/>. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә кенәз Ҡрымшаухалланы янбашы яралана, һәм ҡарасай ғәскәре менән етәкселекте йәш яугир Казбек Байрамҡулов үҙ өҫтөнә ала. Ләкин көстәр тигеҙ булмай, артылыш һаҡсыларына сигенергә тура килә. Рус ғәскәр яғынан юғалтыу иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса А. Л. Гизетти мәғлүмәттәре буйынса, 17-29 октябрҙәге Ҡарасайға экспедиция барышында урыҫ ғәскәре яғынан — Хасаука алышында (Һ20 октябрь) үлтерелгән 44, яраланған 120 кешене лә индереп, 69 кеше үлтерелә, 193 яралана, таулылар ғәскәре яғынан юғалтыуҙар билдәһеҙ. Ҡарасайҙы Рәсәй империяһына ҡушыу батша генералдарының бик мөһим ҡаҙанышы тип һаналған. Г. А. Эммануэль үҙенең еңеүен билдәле Фермопилды алыу<ref>Социально-экономическое, политическое и культурное развитие народов Карачаево-Черкесии. 1790—1917. Сборник документов. — Ростов-на-Дону, 1985. — С. 39.</ref> менән сағыштырған. Әммә Ҡарасай 1834 йылда ғына Рәсәй составына бөтөнләй инә<ref>{{Cite web|url=http://kavkaznasledie.ru/?p=414|title=Рапорт о переговорах с карачаевцами о возобновлении подданства России. 24 сентября 1834 г|author=[[Розен, Григорий Владимирович|Розен Г. В.]]|work=|date=|publisher=}}</ref>. 1855 йылда, ҡарасайлыларҙың Рәсәй менән союзын нығытыу өсөн, генерал Козловский 3 батальондан торған отряды менән өс аҙна эсендә бушлай (сығымдарһыҙ) Ҡарасайҙың үтеп сыҡҡыһыҙ таулы урындарынан тәүге тәгәрмәсле юл һалдыра<ref name="nekrolog">Генерал от инфантерии Викентий Михайлович Козловский (Некролог) // [[Русский инвалид]], 1873, № 21.</ref>. XIX б. аҙағында — XX б. башында нәшер ителгән [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]] Баталпашинский бүлегенең этник составын тасуирлап, былай тип билдәләне: <blockquote>Үрге Кубань үҙәнендә, уның урманлы тарлауығынан юғарыраҡ, Оло Ҡарасай тип аталған урында, элек-электән ҡарасай татар ҡәбиләһе йәшәй, ул 1841 йылда Рәсәйгә буйһондо һәм үҙенең ерендә ҡалды, айырыуса малсылыҡ менән шөғөлләнәләр; көтөүҙәре бик ҙур. Бында {{comment|айран|кефир}} атайсалы. Ҡарасайлылар түлле халыҡ, күп балалылар һәм 1865 йылда быға тиклем кеше аяғы баҫмаған Теберды уйһыулығын үҙләштерҙе<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Баталпашинск}}</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> </blockquote> 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй империяһында 26 877 ҡарасай иҫәпләнгән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Карачаевцы}}</ref>. XIX быуат аҙағында [[йылҡысылыҡ]] һәм малсылыҡ ҡарасайлыларҙың төп шөғөлө булып ҡалған </span><ref>{{Китап|автор=|заглавие=Алфавитный список народов, обитающих в Российской империи|ответственный=|издание=|место=CПб.|издательство=|год=1895|страницы=39|страниц=|isbn=}}</ref>. === Ҡарасайҙар СССР составында === [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда, [[1920 йыл]]да Ҡарасайҙа ихтилал булған. Август аҙағында, Ҡарасай автономиялы өлкәһенең тау араһындағы Хурзук, Өсҡолан һәм Ҡарт-Журт ауылдарына IX армия вәкиле Черёмушкин командалығында 100 кешенән торған ҡыҙылармеецтар отряды килгән<ref>''Алиев У. Д.'' Карачай. Историко-этнологический и культурно-экономический очерк. — Черкесск: Истоки. Печатается по изданию: Умар Алиев. Карачай. Крайиздат. Севкавкнига. Ростов-на-Дону. 1927, 1991. — С. 181.</ref>, улар өс атылып һуңынан ар, «асыҡтан-асыҡ Совет власына ҡаршы ихтилалға саҡырыусы» өс кулакты атып үлтерә. Советтарға ҡаршы булған ҡарасайҙарҙың хәлле өлөшө был ваҡиғаны тиҙ генә үҙ яйына файҙаланып, халыҡты ихтилалға күтәрә. Баш күтәреүселәр, Өсҡолан ауылы янында көтмәгәндә һөжүм итеп, ҡыҙылармеец отрядын ҡырып һала. Ике ҡыҙылармеец менән Черёмушкин ҡасып өлгөрә. Ҡарасай "кулактарының юғары ҡатлам"ы төҙөгән штаб һәм ихтилал етәксеһе Солтан Ҡылысгәрәй Совет власына ҡаршы «изге һуғыш» иғлан итә. Ләкин ойошторолған һөйләшеүҙәр, "[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] сәйәси хеҙмәткәрҙәренең политработник энергияһы арҡаһында, Ҡарасайҙағы Совет власының ауыр осоронда "аҡ-йәшел"дәрҙе ҡан түкмәйсә сигендергәндәр"<ref name=":1">''Шевцов И. Б.'' Особое задание. — {{М.}}: Политиздат, 1965.</ref>. [[1930 йыл|1930 йылдың]] мартында, коллективлаштырыу барышында ебәрелгән артыҡ перегиб һәм искривлениелар арҡаһында көсөргәнешле шарттарҙа Ҡарасайҙа баш күтәреүселәр сығышы тоҡана. Яҡынса 5000 кеше был ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатнаша. 2000-дән ашыу баш күтәреүсе ҡорал менән сыға, синфи сығышы буйынса «кулактар» — 220, «урта хәллеләр» — 1059 һәм ярлылар — 517. Өҫтәүенә һуңғылары (ярлылар) араһынан күпселеге элекке ихтилалдарҙа ҡатнашҡан була. Ихтилал етәкселәре совет власын ҡолатыу, Ҡарасайҙа "халыҡ власы"н урынлаштырыу маҡсатында, төп үҙәктәрҙе (Микоян-Шахар, [[Кисловодск]] һәм [[Черкесск|Баталпашинск]]) баҫып алыу бурысын ҡуйған. Ихтилал баҫтырыла<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/27097|title=Доклад СОУ ОГПУ за время с 1 по 15 апреля 1930 г. об операции органов ОГПУ по кулацкой контрреволюции. 10 мая 1930 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|accessdate=2017-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509180900/http://istmat.info/node/27097 |date=2017-05-09 }}</ref>. === Ҡарасайлыларҙы ҡыуыу депортация === 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса СССР-ҙа 75 763 ҡарасай иҫәпләнә<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР|publisher=// [[Демоскоп]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/619jgqzIO|archivedate=2011-08-23}}</ref>, шуларҙан 70 301 кеше Ҡарасай автономиялы өлкәһендә<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=13|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам России|publisher=// [[Демоскоп]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CB72cKG|archivedate=2011-08-25}}</ref> йәшәгән. 1942 йылдың август башынан алып 1943 йылдың ғинуар аҙағына тиклем Ҡарасай автономиялы өлкәһе немец оккупацияһында ҡала. 1943 йылдың 12 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы, ә 14 октябрҙә — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән ҡарасайҙарҙы Ҡарасай автономиялы өлкәһенән Ҡаҙаҡ СССР-ына һәм Ҡырғыҙ СССР-ына мәжбүри күсергәндәр<ref name="Скепсис">{{Cite news|title=Депортация народов|publisher=// [[Скепсис (журнал)|Скепсис]]|url=http://scepsis.ru/library/id_1237.html|author=Николай Бугай|language=}}</ref>. Был документтарҙа ҡыуыуҙың сәбәбен шулай аңлатҡандар: <blockquote> «оккупация осоронда күп кенә ҡарасайҙар үҙҙәрен хыянатсыл тотоуы, совет власына ҡаршы көрәш алып барыу өсөн немецтар ойошторған отрядтарға инеүе, намыҫлы совет граждандарын немецтарға һатҡаны, тау артылыштары аша Кавказ аръяғына һөжүм итеүсе немец ғәскәрҙәренә юл күрһәтеп оҙатып йөрөгәндәре, ә оккупанттарҙы ҡыуып сығарғандан һуң совет власы уҙғарған сараларға ҡаршы торғандары, бандиттарҙы һәм немец агенттарын власть органдарынан йәшереп, уларға әүҙем ярҙам иткәндәре» менән бәйле<ref name="Скепсис"/><ref name="Полян">{{cite news|title=Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939—1953)|publisher=// Memo.ru|url=http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm|author=Павел Полян|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114024347/http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |date=2012-11-14 }}</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote>Ҡарасай халҡын көс менән ҡыуыуҙы депортация тәьмин итеү өсөн 53 327 кешенән торған ғәскәри берләшмәләр йәлеп ителгән, һәм 2 ноябрҙә мәжбүри күсереү үткәрелә, һөҙөмтәлә Ҡаҙағстанға һәм Ҡырғыҙстанға 69 267 ҡарасай депортацияға дусар ителгән. Һуңынан урында тағы 329 һәм Кавказдың башҡа райондарынан 90 ҡарасайлыны табып депортациялағандар; бынан тыш, 2543 ҡарасай Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланған була: тыуған йортона ҡайтыу урынына улар ҙа спецкомендатураларға эләгә<ref name="Полян"/>. 14 йыл дауамында ҡыуылып йәшәгән ҡарасайҙар, [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. Хрущев]] ваҡытында, 1957 йылда, өлөшләтә аҡлана һәм Тыуған иленә ҡайтыу мөмкинлеген ала. == Теле == Ҡарасайҙар [[Төрки телдәр|төрки телдәргә]] (төрки телдәр ғаиләһе эсендә ниндәйҙер конкрет төркөмгә ойошоуы буйынса тикшеренеүҙәр дауам итә) ҡараған [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар телендә]] һөйләшә. Был йүнәлештә, әүҙем булмаһа ла, тикшеренеүҙәр дауам итә. Бөтә тере төрки телдәр араһында иң яҡындары:[[Ҡараим теле|ҡараим]], [[Ҡумыҡ теле|ҡумыҡ]] һәм [[Ҡырым татарҙары теле|ҡырым татарҙары]] теле, ә үле төрки телдәренән — «Куманикус кодексы» тип аталған XIV быуат яҙма ҡомартҡыһы теле<ref name="Языки народов СССР">{{Китап|автор=|заглавие=Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|том=2|год=1966|страницы=213|isbn=}}</ref>. Яҙмаһы (1937 йылдан) [[кириллица]] графикаһы нигеҙендә. Быға тиклем латиница ҡулланылған. == Дин һәм мәҙәниәт == [[Файл:Karachay.jpg|thumb|250px|слева|Ҡарасай ҡыҙы милли кейемдә ]] 1865 йылда сыҡҡан «Географическо-статистический словарь Российской империи» һүҙлегендә билдәләнеүенсә, ҡарасайҙар 1782 йылда ислам дине тота башлай, шуға тиклем мәжүси булғандар<ref name="Карачай"/>. Мәгәр XIX быуатҡа тиклем инаныстары [[христианлыҡ]], [[ислам]] һәм элекке йолалары ҡатнашмаһынан торған. Тәңрегә ({{lang-krc|Тейри}}), изге ағастарға, таштарға табыныу, сихырға ышаныу һаҡланған. «Ёзден адет» тип аталған ғөрөф-ғәҙәттәрҙе тотҡандар<ref>[http://karachays.com/index/0-98 Ёзден адет — этический кодекс карачаево-балкарцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091220220305/http://karachays.com/index/0-98 |date=2009-12-20 }} // Карачаевцы</ref>. Хәҙерге ваҡытта күпселек ҡарасайҙар [[Сөнниҙәр|сөнни]] [[Мосолмандар|мосолман]]<ref>{{cite news | title=Внешние факторы радикализации ислама на Кавказе | publisher=// Институт религии и политики | url=http://www.i-r-p.ru/page/stream-event/index-13528.html | archiveurl=https://archive.today/20120802092325/http://www.i-r-p.ru/page/stream-event/index-13528.html | archivedate=2012-08-02 | lang= | access-date=2011-04-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110326094620/http://www.i-r-p.ru/page/stream-event/index-13528.html |date=2011-03-26 }}</ref>. Ҡарасай халҡының мәҙәниәтендә ололарға һәм ҡунаҡтарға хөрмәт күрһәтеү ҙур урын тора. == Ҡарағыҙ == * [[Балҡарҙар]] * [[Ҡарасай тоҡомло һарыҡтар]] * [[Ҡарасай аты]] * [[Ҡарасай флагы]] * [[Төркиҙәр]] * [[Эльбрус]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} ;Сығанаҡтар {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Карачаевцы|том=Ia}} * {{книга |автор=[[Щукин, Иван Семёнович|Щукин И. С.]] |заглавие=Материалы для изучения карачаевцев |ссылка=https://www.prlib.ru/item/426823 |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Тип. П. П. Рябушинского |год=1913 |страниц= |тираж= |ref= }} * {{книга|автор = |часть = Карачаевцы|заглавие = Народы России. Атлас культур и религий |ссылка =|место = М.|издательство = Дизайн. Информация. Картография|год = 2010|страниц = 320|isbn = 978-5-287-00718-8}} * {{статья|автор =Мингазов Ш. Р.|заглавие =Наследники великой Болгарии в Западной Европе|издание=Филология и культура. Philology and Culture |год=2012|номер=1 (27)|страницы=201—207}} * [[Казиев, Шапи Магомедович|Казиев Шапи]], Карпеев Игорь. [http://www.kaziev.ru/index/povsednevnaja_zhizn_gorcev_kavkaza_v_19_v/0-37 Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.] == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.karachays.com Сайт о Карачае и карачаевцах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607114855/http://www.karachays.com/ |date=2020-06-07 }} * [http://karachay-malkar.com/ Сайт о карачаево-балкарском народе]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.kavkaz-uzel.eu/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Хасаука һуғышы] * [https://www.riakchr.ru/v-karachaevskom-rajone-kchr-sostoyalos-otkryitie-memorialnoj-plityi-na-meste-xasaukinskogo-srazheniya/ Память о Хасаукинском сражении]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://tass.ru/obschestvo/5748961 Карачаево-Черкесия вспоминает о жертвах депортации] {{ВС}} {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Кавказ халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Депортацияланған халыҡтар]] [[Категория:Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] jfux0wu7z8dcyyz0cohdo1wd89nouox Әминев Тельман Ғәзиз улы 0 168440 1295212 1284703 2026-05-02T07:09:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295212 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әминев}} '''Әминев Тельман Ғәзиз улы''' ({{lang-ru|Аминов Тельман Газизович}}, [[20 ғинуар]] [[1936 йыл]] — [[6 ғинуар]] [[2021 йыл]]) — ғалим-химик. 1975 йылдан СССР, артабан Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институты ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2002), профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы<ref>[https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://viperson.ru/people/aminov-telman-gazizovich Аминов Тельман Газизович]</ref>. == Биографияһы == Тельман Ғәзиз улы Әминев [[1936 йыл]]дың [[20 ғинуар]]ында [[Салауат районы]] [[Малаяҙ]] ауылында тыуған. Әсәһе — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы]] [[Зәйнәб Биишева]]. Атаһы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры Ғәзиз Әминев. 1953 йылда Өфө ҡалаһының 10-сы урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлағандан һуң [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның химия факультетынаына уҡырға инә, шунда уҡ аспирантура тамамлай. Мәскәү физика-техник институтында хеҙмәт юлын башлай. 1966 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]нда «Уран һәм плутонийҙың ҡайһы бер ҡушылмаларының магнитҡа һиҙгерлеге» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған. 1975 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институтында эшләй, хәҙер — магнит материалдары лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре. 2002 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге дөйөм һәм органик булмаған химия институтында (Мәскәү) «Хром халькогенидтары синтезы һәм магнит үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01002929731 Аминов, Тельман Газизович — Синтез и магнитные свойства сложных халькогенидов хрома]</ref>. Көньяҡ Рәсәй дәүләт техник университетының дөйөм һәм органик булмаған химия кафедраһында ҡыҫҡа ваҡытта профессор булараҡ дәрестәр бирә (Новочеркасск политехник институты). Тельман Әминев — ҡаты есемдең физик химияһы өлкәһендә танылған белгес. Уның фәнни эшмәкәрлеге ярымүткәргес электрониканың һәм компьютер техникаһының тиҙ үҫә торған яңы йүнәлеше — спинтрониканың физик-химик нигеҙҙәрен, ошо йүнәлештә магнит материалдары булдырыуға һәм тикшереүгә йүнәлтелгән. 2020 йылғы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, әлеге ваҡытта фәнни эштәренең төп йүнәлеше — электрон һәм компьютер техникаһында артабанғы прогресс менән бәйле спинтроника һәм спинтронлы материалдар өлкәһендә фәнни эҙләнеүҙәр һәм уйлап табыуҙар. Беҙҙең эштәрҙең икенсе мөһим йүнәлеше — спин быяла һәм наномагнетизм — кеше хәтере, дарыу матдәләренең организмға аныҡ төбәп йүнәлтелеүе проблемаларына ҡағыла. Тельман Ғәзиз улы 270-тән ашыу ғилми, уҡытыу-методик эштәр һәм уйлап табыуҙар авторы. Ул — РФФИ һәм ОХНМ проекттарының етәксеһе һәм бер нисә проектында ҡатнашыусы. Уның хеҙмәттәре белешмә әҙәбиәттә һәм ғилми монографияларҙа ныҡлы урын биләй<ref>[https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тельман Ғәзиз улы Әминев 2021 йылдың 6 ғинуарында Мәскәүҙә вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1543946-v-moskve-skonchalsya-izvestnyy-bashkirskiy-uchenyy-akademik-telman-aminov/ В Москве скончался известный башкирский ученый-академик Тельман Аминов. ИА «Башинформ», 6 января 2021 года]{{ref-ru}}{{V|7|01|2021}}</ref>. == Төп ғилми хеҙмәттәре == * Аминов Т. Г. Избранные работы по магнитным полупроводникам. — Москва, 2014. * Физикохимия магнитного полупроводника CdCr2Se4 //Известия АН СССР. Неорганические материалы. — 2003. — Т.39. — № 10. — С.1159-1176; * Исследование диаграмм состояния систем, включающих магнитно полупроводниковые шпинели CdCr2Se4, HgCr2Se4 и CuCr2Se4 //Магнитные полупроводники (Труды ФИАН, т.139). — М.: Наука, 1982. — С.135-149. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университеты]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/13434/ В Уфе состоялось открытие памятника легендарной Зайнаб Биишевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924024445/https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/13434/ |date=2021-09-24 }} * [https://mkset.ru/news/culture/31-01-2018/k-110-letiyu-zaynab-biishevoy-semeynye-tayny-zhizn-i-lyubov-pisatelnitsy-e55c1ea4-0afd-4583-a407-f9927d26ebf3 К 110-летию Зайнаб Биишевой: семейные тайны, жизнь и любовь писательницы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928234734/https://mkset.ru/news/culture/31-01-2018/k-110-letiyu-zaynab-biishevoy-semeynye-tayny-zhizn-i-lyubov-pisatelnitsy-e55c1ea4-0afd-4583-a407-f9927d26ebf3 |date=2021-09-28 }}.{{ref-ru}} [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Химия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] otv7z6fiwkcsep7yi3w2i2p7k7w19id Үтәк мәсете (Ғафури районы) 0 173262 1295193 1283926 2026-05-02T01:18:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295193 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үтәк мәсете'''—[[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]]ндағы [[Үтәк]] ауылындағы мәсет. Ауылдағы тәүге мәсет [[1828 йыл]]да төҙөлгән. == Тарихы == [[Санкт-Петербург]] тарихсыһы В. В. Вельяминов-Зернов китабында Үтәк ауылы әлегә билдәле тарихи сығанаҡтарҙа [[1734 йыл]]да иҫкә алына тиелгән. 1734 йылда юрматы башҡорто Үтәк Назаровҡа ''тархан'' дәрәжәһе бирелә. Уға хәрби хеҙмәт үтәү йөкләтелә. Ул йәшәгән ауыл Үтәк тип атала. Уның улы-Ғәлиулла Үтәков, ейәндәре- Ғәлиәкбәр һәм Яҡуп Ғәлиуллиндар<ref>{{БЭ2013|77479}}</ref> XVIII быуат аҙағында ауыл күп милләтлегә әйләнә. Үтәктән [[Үрге Әрмет]] ауылы (Ишембай районы) айырылып сыҡҡан. 1907—1920 йылдарҙа ауыл ике төбәккә бүленә. Беренсе Үтәк тип аталған өлөшөндә аҫаба (ер хужаһы) башҡорттар (800), Икенсе Үтәктә- типтәрҙәр (1553) йәшәй. [[1828 йыл]]да Үтәктә тарихта билдәле тәүге мәсет төҙөлә. Халыҡ уны Аҡ мәсет тип йөрөтә. Имам хатип итеп табын башҡорто Ғәбделйәлил Үтәғолов билдәләнә. Әсәһе яғынан ул [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Зәки Вәлиди]]гә, атаһы яғынан [[Мәжит Ғафури]]ға туған тейеш кеше була. Дини белемде ул ул ваҡыттағы ғәҙәт буйынса [[Урта Азия]] яҡтарында ала. [[1862 йыл]]да мәхәлләлә 894 мосолман була. Мәсет янында мәҙрәсә эшләй. 1862 йылда мәсеттең имам хатибы итеп Мөхәмәтҡафи Һатлыҡов тәғәйенләнә. Ул Зәки Вәлидиҙең әсәһе [[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы|Өммөлхаят Һатлыҡова]]ның атаһы. 1862—1898 йылдарҙа ул ауыл мәҙрәсәһендә тирә-яҡ кешеләрен уҡыта. [[1890 йыл]]да Үтәктә икенсе мәсет (Таш мәсет) төҙөлә. Мәсет, китапхана, ятаҡ һәм ашхана таштан төҙөлә. Таш мәсет имам хатибы һәм мөҙәрисе итеп Хәбибназар Мәхәмәтҡафи Һатлыҡов тәғәйенләнә. Хәбибназар Үтәки [[Ҡазан]]да билдәле мәғрифәтсе [[Шиһабетдин Мәржәни]]ҙә уҡый. Мәҙрәсәне тамамлағас, бер аҙ шунда уҡ уҡытыусы булып эшләй. «Мифтах ут тәуарих» (Тарихҡа асҡыс) тигән хеҙмәт яҙа. Ләкин атаһының сире һәм үлеме сәбәпле Хәбибназар Һатлыҡов ауылына кире ҡайта<ref name="Ҡоролтай.Хәбибназар Һатлыҡов">[https://kurultay-ufa.ru/ru/2017/09/09/7019/ Ҡоролтай. Хәбибназар Һатлыҡов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Был мәсеттә мөәзин һәм мөғәллим итеп ишан Әбйәлил Ҡылысарыҫланов һәм Нәғимрахман Үтәғолов тәғәйенләнә. 1902 йылда 1700 мосолман йәшәгән ауылда өсөнсө мәсет төҙөргә ҡарар итәләр. Халыҡ уны Ҡыҙыл мәсет тип атай. Был мәсеттә имам хатип, мөәзин булып Мөхәмәттайып һәм Мөхмәттаһир Һатлыҡовтар, Мөхәмәтшафиҡ Рәхмәтуллин, Садиҡ Харисов- Вәлиев, Фәйзрахман Шәрипов-Рәхмәтуллин, Шәрип Ялиев хеҙмәт итә. Үтәк ауылы мәҙрәсәһендә бик күп буласаҡ дин әһелдәре генә түгел, дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре лә башланғыс белем алған (шул иҫәптән [[Әхмәтзәки Вәлиди]], [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]]тың атаһы Ғиниәт Кейекбаев<ref name="Йәшлек.Ҡыйылып та атыр таңдар бар">[https://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/ht/print:page,1,3551-1184yjylyp-ta-atyr-ta1187dar-bar.html Йәшлек.Ҡыйылып та атыр таңдар бар ]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, СССР урман хужалығы министры урынбаҫары [[Уразбаев Насир Рафиҡ улы|Насир Рафиҡ улы Уразбаев]]<ref name="Уразбаев Насир Рафиҡ улы">[http://utjak-gaf.ru/nasyr-urazbaev/ Уразбаев Насир Рафиҡ улы]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{БЭ2013|76777}}</ref> һ.б.) Мәҙрәсәлә ислам нигеҙҙәрен генә түгел, ҡайһы бер донъяуи фәндәр нигеҙҙәре дә уҡытылған. Хәбибназар Һатлыҡов астрономия һәм математика буйынса заманса белемгә эйә булған, шәкерттәргә лә уларҙы еткерергә тырышҡан.(З.Вәлиди. Хәтирәләр.27 б.) [[1922 йыл]]да мәҙәрсә ябыла. 1923 йылда Аҡ мәсеттең манараһын киҫеп төшөрәләр, 1929 йылда Таш мәсеттең манараһын һәм стеналарын һүтәләр. Ҡыҙыл мәсеттең манараһын киҫәләр, был бинала колхоз идараһы урынлаша. [[2004 йыл]]да халыҡ һорауы буйынса, Ҡыҙыл мәсет бинаһы яңынан мосолмандарға бирелде. Мәсеттең имам хатибы итеп Әнүәр Исмәғил улы Арыҫланов тәғәйенләнә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Үтәк]] [[Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы]] [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] [[Башҡортостанда ислам]] == Әҙәбиәт == Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Кн. 3. — Уфа: Китап, 1993. — 208 с. — На пер. авт. не указан. — ISBN 5-295-01143-7 Заки Валиди Тоган. Воспоминания: Книга I.— Уфа: Башкирское издательство «Китап», 1994 — 400 с. ISBN 5-295-01269-7 Вельяминов-Зернов В.В. Источники для изучения тарханства, жалованного башкирам русскими государями.СПб.,1864. 100 лет Духовному управлению мусульман Республики Башкортостан: история и современность\\Гафурийский район.- Уфа:Китап, 2018.- 432с.илл. с.261-262, ISBN 978-5-295-07003-7 == Һылтанмалар == [https://dereksiz.org/bashort-enciklopediyai.html?page=2 Йола-Ғйбә- ҙәттәре, ислам тәғлимәте мулла ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215053356/http://www.dereksiz.org/bashort-enciklopediyai.html?page=2 |date=2020-02-15 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ғафури районы мәсеттәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Ғафури районы)]] 2e8q76layineqib6sdo15ts61k5dlr2 Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте 0 179888 1295215 1287243 2026-05-02T07:39:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295215 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид)''' ({{Lang-hy|Հայոց Ցեղասպանություն}}, төр. Ermeni soykırımı — әрмән геноциды, төр. Ermeni Kırımı — әрмәндәрҙе ҡырыу; әрмән телендә Մեծ Եղեռն һүҙбәйләнеше йыш ҡулланыла [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]: — ''Иҫ китерлек яуызлыҡ'') — [[1915 йыл]]да (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса [[1923 йыл]]ға саҡлы дауам иткән) [[Ғосман империяһы]] властары контролдә тотҡан территорияларҙа ойошторолған һәм тормошҡа ашырылған [[геноцид]]{{Sfn|Bournoutian|1994}} Геноцид физик юҡ итеү һәм граждандарҙы уларҙы һис шикһеҙ үлемгә дусар иткән насар шарттарға көсләп күсереү йәғни депортациялау{{Sfn|Саркисян|1995}}юлы менән тормошҡа ашырылған. Әрмәндәр геноциды бер нисә стадияла: әрмән һалдаттарын ҡоралһыҙландырыу, сик буйында йәшәүсе әрмәндәрҙе депортациялау, көс ҡулланып күсереү законын ҡабул итеү, әрмәндәрҙе күпләп күсереү һәм үлтереү аша башҡарылған. Ҡайһы бер тарихсылар был яуызлыҡҡа 1890-сы йылдарҙағы үлтереүҙәрҙе, Смирналағы һуйышты һәм 1918 йылда төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғындағы ҡанһыҙ эш итеүен дә индерә (1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы бүлеген ҡара). Геноцидты төп ойоштороусылар [[Йәш төрөктәр]] йошмаһы лидерҙары: Мәһмәт Талаат, Әхмәт Жемаль һәм Энвер паша, шулай уҡ «Айырым ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир һанала. Ғосман империяһында әрмәндәр геноциды менән бер үк ваҡытта ассирийҙар геноциды һәм понтий гректары геноциды ла алып барылған. Әрмән диаспораһының күпселек өлөшө Ғосман империяһынан ҡасҡан әрмәндәрҙән барлыҡҡа килгән. «Геноцид» терминын үҙ ваҡытында уның авторы Рафаэль Лемкин Ғосман империяһында [[әрмәндәр]]ҙе һәм [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] оккупациялаған территорияларҙа йәһүдтәрҙе күпләп үлтереүҙе билдәләү өсөн тәҡдим итә. Әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү (геноцид) [[Холокост]]тан һуңғы тарихта өйрәнелеү буйынса икенсе акт булып тора. [[1915 йыл|1915 йылдың 24 майҙа]] [[Антанта|союздаш илдәрҙең]] ([[Бөйөк Британия]], [[Франция]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе күпләп үлтереү тарихта тәүге тапҡыр кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт{{Sfn|Dadrian|2005|p=75}} тип танылды. Хәҙерге заман [[Төркиә]]һе һәм [[Әзербайжан]] шулай уҡ, был илдәрҙең рәсми [[тарих]]намәһе геноцид фактын инҡар итә, әммә күп һанлы әрмән ҡорбандарын таный. == Тарихи тәүшарттар == [[Файл:Map_of_Historical_Armenia_by_Britannica_1994.jpg|мини|370x370пкс|[[Британ энциклопедияһы|Британник]] Энциклопедияһына ярашлы, Тарихи Әрмәнстан. Ҡыҙыл-һары төҫ менән Бөйөк Әрмәнстан территорияһы, йәшел төҫ менән — Византия Әрмәнстаны йәки Кесе Әрмәнстан, миләүшә төҫ менән — Киликий Әрмәнстаны, һары төҫ менән — [[Әрмәнстан|Әрмәнстан Республикаһы]] күрһәтелгән]] [[Әрмәндәр|Әрмән этносы]] б. э. т. VI быуатта хәҙерге замандағы көнсығыш [[Төркиә]] һәм Әрмәнстан территорияһында, үҙ эсенә [[Арарат]] тауын һәм [[Ван (күл)|Ван]] күлен алған төбәктә формалаша. Б. э. т. II быуатҡа әрмәндәр Арташес I батша власы аҫтында берләшә, Бөйөк Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килә. Бөйөк Тигран II батша хакимлыҡ иткәндә уның территорияһы иң ҙур була: империя сиктәре көнбайышта [[Евфрат]], [[Урта диңгеҙ]] һәм [[Фәләстин]]ды индереп, көнсығышта [[Каспий диңгеҙе]]нә тиклем йәйрәп ятҡан була<ref>{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44264/Cultural-life|заглавие=Armenia}}:</ref>. Б. э. IV быуаты башында Әрмәнстан дәүләт дине булараҡ [[христианлыҡ]]ты рәсми ҡабул иткән беренсе ил була. 405 йылда ғалим Месроп Маштоц беренсе әрмән алфавитын булдыра, ә V быуаттың беренсе яртыһында [[Библия|Тәүрат (Библия)]] [[әрмән теле]]нә тәржемә ителә. Христианлыҡ ҡабул итеү, бүленгәндән һәм дәүләтселеген юғалтҡандан һуң, әрмән этносын берләштергән төп фактор булып торған, ә Әрмән апостол сиркәүе милли тормоштоң мөһим институты була. 428 йылда Бөйөк Әрмәнстан юҡҡа сыға, һәм VII быуатҡа тиклем Көнбайыш Әрмәнстанда византийҙар, ә Көнсығыш Әрмәнстанда — фарсылар идара итә. VII быуат уртаһынан Әрмәнстан территорияһының күп өлөшө ғәрәптәр хакимлығы аҫтында була. 860-сы йылдарҙа [[Әрмән батшалығы]] Багратидтар династияһы власы аҫтында үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә. 1045 йылда Әрмәнстан баш ҡалаһын — Ани ҡалаһын яулай.1080 йылда кенәз Рубен I Киликий Әрмән дәүләтенә нигеҙ һала, 1198 йылда кенәз Левон II батша титулын ҡабул итә. 1375 йылда мысыр мәмлүктәре Киликияны баҫып ала, һөҙөмтәлә бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Артабан әрмән дәүләтселеге ҡалдыҡтары Таулы Ҡарабахта (Хамс мәликлектәре) һәм Сюникта (Зангезур) ғына һаҡланған. [[Ислам|Мосолмандар]] (ғәрәп Ғәббәсиҙәре, сәлжүктәр һәм [[Уғыҙҙар|төрки уғыҙ]], фарсылар) тарихи Әрмәнстан территорияларына күп тапҡырҙар һөжүм иткәндә, христианлыҡтан баш тартырға теләмәүсе әрмәндәрҙең илбаҫарҙарға дини ҡапма-ҡаршы тороуы, емергес һуғыштар, әрмән халҡының күпләп күсеп китергә мәжбүр булыуы был биләмәләрҙә әрмән халҡының һаны кәмеүгә килтерә. == Ғосман империяһы халҡы һәм терминология == [[Файл:Armenian_population_map_1896.jpg|справа|мини|280x280пкс|Ғосман Империяһының көнсығыш өлкәләрендә (''Көнбайыш Әрмәнстан'') 1896 йылда әрмән халҡының таралып ултырыуы]] [[XIX быуат]] аҙағында [[Ғосман империяһы]] халҡы этник яҡтан төрлө була. Унда бер нисә мосолман этносы: [[төрөктәр]], [[курдтар]], [[ғәрәптәр]], черкестар һәм башҡа Төньяҡ Кавказдан сыҡҡан халыҡтар була, христиан этностары араһында [[әрмәндәр]], гректар, болгарҙар һ. б. айырылып тора. Шулай уҡ Ғосман империяһында [[йәһүдтәр]] һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәре йәшәгән. Шул иҫәптән, бигерәк тә [[Әбделхәмит II|Ғәбделхәмит II]] солтан идара иткән осорҙа (1876—1909), юғары хөкүмәт вазифалары биләгән ғосман офицер корпусы сафында ғәрәптәр ҙә хеҙмәт итә. [[XX быуат]] башына тиклем «төрөк» (Türk) этнонимы йыш ҡына кәмһетеү мәғәнәһендә ҡулланыла. «Төрөктәр» тип [[Кесе Азия|Анатолияның]] төрки телле крәҫтиәндәрен, уларҙың наҙанлығынан көлөү (мәҫ. ''kaba türkler'' «тупаҫ төрөктәр») маҡсатында, атағандар. XX быуат башында власҡа [[йәш төрөктәр]] килгәндән һуң, төрөк милләтсе сәйәсәте билдәлеоек ала, пантюркизм рәсми идеологияға әйләнә, ә «төрөк» этнонимы кире коннотацияһын (ҡара: «Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы ойоштороу» бүлеге) юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә ғәрәптәр империяның ахырына тиклем үҙҙәрен «ғосман» тип һанаған. Ғосман империяһы тарҡалыуы алдынан булған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда, әгәр билдәле этник төркөмдәр булмаһа (мәҫәлән, күсмә курд ҡәбиләләре) мосолман халҡы өсөн «мосолман» йәки «ғосман» терминын ҡулланғандар, әлбиттә, ҡәтғи әйткәндә, әрмәндәр ҙә формаль рәүештә һуңғыларына индерелгән. Беренсе донъя һуғышы дәүерендә ғосман ғәскәренә солтанға буйһонған бөтә халыҡтар вәкилдәре тиерлек, шул иҫәптән әрмәндәр ҙә ингән. Аңлатыусы термин ҡулланыла империяһы Беренсе донъя һуғышы тамамланғанға тиклем, империяның дәүләт институттарын биреү өсөн башлыса «оттоман» йәки «ғосман», был атама рус тарихнамәһендә (мәҫәлән, Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) ҡабул ителһә лә, һирәгерәк «төрөк» термины ҡулланылған. Әрмәндәрҙе үлтереүҙә күп мосолман этностары, шул иҫәптән [[курдтар]] һәм черкестар ҡатнашҡан, әммә йыш ҡына был ғәмәлдәр вазифалы төрөктәр күрһәтмәһе нигеҙендә башҡарылған. == Ғосман империяһында әрмән мәсьәләһе == [[Файл:Turkey_in_Asia,_1909.jpg|слева|мини|278x278пкс|6 әрмән виләйәте күрһәтелгән Азия Төркиәһе. 1903 йылғы карта]] [[Ғосман империяһы]] әрмәндәре, мосолман булмағанлыҡтан, икенсе дәрәжәле кеше — [[зимми]] һаналған. Әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, улар күберәк һалым түләргә тейеш булған. Христиан әрмәндәр судта шаһит булыу хоҡуғынан мәхрүм ителгән. Әрмән халҡының 70%-ын ярлы крәҫтиәндәр тәшкил итеүгә ҡарамаҫтан, мосолман халҡы араһына ҙур коммерция талантына эйә хәйләкәр һәм уңышлы әрмән стереотибы таралған. Үҙ сиратында, байып киткән әрмәндәр мосолман халҡында даими асыулы ҡараш тыуҙырған<ref>{{Китап|автор=Н. А. Кузнецова|заглавие="Иран в первой половине XIX века"|ответственный=Ю.В.Ганковский|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1983|страницы=173|страниц=265|isbn=}}</ref>. Әрмәндәргә ҡарата нәфрәт ҡалаларҙа хәл ителмәгән социаль мәсьәләләр һәм ауыл хужалығында ресурстар өсөн көрәш менән көсәйтелгән. Был процесс мөһәжирҙәр —[[Кавказ|Ҡавказдан]] (Кавказ һуғышы һәм 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы) һәм яңы төҙөлгән балҡан дәүләттәренән, шулай уҡ ҡырым татарҙары, йәғни, ҡасаҡтар артыуы арҡаһында ҡатмарлашҡан. Христиандар ерҙәренән ҡыуып ебәргәнлектән, ҡасаҡтар үҙ нәфрәтен урындағы христиандарға күсергән. Әрмәндәрҙең шәхси һәм коллектив хәүефһеҙлек яҡлау мөмкинлеге дәғүәләре һәм шуның менән бергә Ғосман империяһында уларҙың хәленең насарайыуы көнсығыш проблемаһының бер өлөшөн тәшкил иткән "әрмән мәсьәләһе"н барлыҡҡа килтергән. [[1882 йыл]]да Эрзерум өлкәһендә әрмәндәрҙе курд һәм башҡа күсмә ҡәбиләләрҙең талауҙарын һаҡлау маҡсатына хеҙмәт итерлек беренсе әрмән берекмәһе — «Ауыл хужалығы йәмғиәте» булдырылған. [[1885 йыл]]да, платформаһы мәғариф һәм пропаганда ярҙамында әрмән үҙбилдәләнешенә нигеҙ һалырға тейеш булған, шулай уҡ дәүләт террорына ҡаршы тороуҙы күҙ уңында тотҡан Арменакан тип аталған беренсе әрмән сәйәси партияһы булдырыла. [[:ru:1887 год|1887 йылда]] бөтә этник төркөмдәрҙең революцияла ҡатнашыуы юлы менән [[:ru:Западная Армения|төрөк Әрмәнстанын]] азат итеү һәм бойондороҡһоҙ [[Социализм|социалистик]] дәүләт барлыҡҡа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған Гнчакян социал-демократик партияһы барлыҡҡа килә. Ниһәйәт, [[1890 йыл]]да [[Тбилиси|Тифлиста]] иң радикаль Дашнакцутюн партияһының беренсе съезы үтә. Партия программаһы Ғосман империяһы сиктәрендә автономия булдырыуҙы, бөтә халыҡ төркөмдәре өсөн азатлыҡ һәм тигеҙлек булдырыуҙы ҡараған, ә социаль өлөшөндә яңы йәмғиәттең төп элементтары булараҡ крәҫтиән коммуналары төҙөүгә таянған. == 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү == [[Файл:1895erzurum-victims.jpg|мини|300x300пкс|Эрзурум ҡырылышы, [[1895 йыл]]]] 1894—1896 йылдарҙа күп тиҫтә, хатта йөҙләгән мең әрмәндең ғүмерен өҙгән күпләп үлтереүҙең өс төп: Сасун ҡырылышын, [[1895 йыл]]дың көҙ һәм ҡышы империяның бөтә территорияһында әрмәндәрҙе үлтереү, [[Истанбул]]да һәм Ван районында әрмәндәрҙе ҡырыу эпизодтарын үҙ эсенә ала. Бындай яуызлыҡтың сәбәбе булып урындағы әрмәндәрҙең протесы торған. Иң ҡанлыһы һәм өйрәнелмәгәне икенсе фазаһы. Властарҙың ҡырылыш ойоштороуҙа ҡатнашыуы әлегә тиклем ҡаты бәхәстәр предмет булып тора. Сасун (гавар) районында курд юлбашсылары әрмән халҡына күтәргеһеҙ һалым һалалар. Шул уҡ ваҡытта ғосман хөкүмәте элек курд талауҙарын иҫәпкә алып, ғәфү ителгән дәүләт һалымдарын түләүҙе талап итә. Икенсе йылға ла курдтар һәм ғосман чиновниктары әрмәндәрҙән һалым түләүҙәрен талап итә, әммә ҡаршылыҡҡа осрай. Уны баҫтырырға Дүртенсе атлы армия корпусы ебәрелә. Һөҙөмтәлә 3 меңләп кеше үлтерелә. Бөйөк Британия, [[Франция]] һәм [[Рәсәй]] тикшереү буйынса комиссия ойошторорға тәҡдим итә, әммә [[Порта]] уны кире ҡаға<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="Кинросс 606" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221" /><ref name="Robert Melson 59-61" />. [[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|left|200px|Абдулхәмид II солтанға карикатура «Le Rire», 29 май, Париж, 1897]] Әрмән проблемалары яйға һалынмауға ризаһыҙлыҡ белдереп, Гнчакян Социал-демократик партияһы [[1895 йыл]]дың сентябрендә ҙур демонстрация ойошторорға ҡарар итә, әммә уларҙың юлын полиция бүлә. Башланған атыштан тиҫтәләгән әрмән үлтерелә һәм йөҙәрләгәне яралана. Полиция әрмәндәрҙе тотоп ''софтар''ға — ислам уҡыу йорттары уҡыусыларына бирә, һәм улары таш бәреп туҡмап язалайҙар. Ҡырылыш 3 октябргә тиклем дауам итә<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222" />. 8 октябрҙә Трабзонда мосолмандар меңләгән әрмәнде үлтерә һәм тереләй яндыра. Был ваҡиға ғосман властарының Көнсығыш Төркиәлә: Эрзинжан, Эрзурум, Гөмөшхан, Байбурт, Урфала, Битлиста әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү яуызлығы булып тарихҡа кергән<ref name="Кинросс" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226" />. Дашнактар күп халыҡ йыйылған акцияларҙан туҡталып тороуға ҡарамаҫтан, [[1895 йыл]]ғы ҡырыу Истанбулдағы Оттоман банкын баҫып алыу ҡарарына килтерә. [[1896 йыл]]дың 26 авгусында Оттоман банкына баҫып инә, шартлатыу менән ҡурҡытып, европа персоналын аманат итеп ала, төрөк хөкүмәтенән вәғәҙә иткән сәйәси реформалар талап итә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә рәсәй илселеге вәкиле һәм банк директоры Эдгар Винсент һөжүм итеүселәрҙе шәхси хәүефһеҙлек гарантиялары менән бинанан китергә күндерәләр. Әммә властар, дашнактар төркөмө банктан китеп өлгөрмәҫ элек үк, әрмәндәргә һөжүмде рөхсәт итә. Ике көн эсендә властарҙың юл ҡуйыуы арҡаһында 6 меңдән ашыу кеше үлтерелә<ref name="Кинросс" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226" />. [[1894]]—[[1896 йыл]]дарҙағы ҡырыуҙың ҡорбандарын иҫәпләп бөтөү мөмкин түгел. Был осорҙа, көс ҡулланыу ваҡиғалары тамамланыуға тиклем, Төркиәлә булған лютеран миссионеры Иоһаннес Лепсиус, немец һ. б. сығанаҡтарҙы файҙаланып, түбәндәге статистика йыйған: үлтерелгәндәр — {{nobr|88 243}} кеше, бөлгөнлөккә төшөрөлгән — {{nobr|546 000}} кеше, таланған ауыл һәм ҡалалар — 2493, ислам диненә күсерелгән ауылдар — 456, мәсхәрәләнгән сиркәү һәм монастырҙар — 649, мәсетткә әйләндерелгән сиркәүҙәр — 328<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224" />. Кинросс, үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын баһалап, 50—100 мең цифрын килтерә<ref name="Кинросс" />, Блоксхэм — 80—100 мең<ref name="Bloxham-51" />, Ованнисян — 100 меңгә яҡын<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222" />, Адалян һәм Тоттен — 100 меңдән 300 меңгә тиклем<ref name="Charny 287" /><ref name="Totten 23" />, Дадрян — 250—300 мең тиҙәр<ref name="Shelton 71" />, Сюни — 300 тысяч человек<ref name="Looking toward Ararat 99" />. == Йәш төрөктәрҙең власҡа килеүе. Киликий ҡырылышы == [[Файл:Adanabodies.JPG|thumb|Адана, 1909 йыл]] 1860-сы йылдарҙа Абдулхәмид II (1876—1909) солтан хакимлығы осоронда Ғосман империяһында таралыу алған буржуаз-либераль конституцион идеялар [[йәш төрөктәр]] хәрәкәтендә сағылыш тапты. 1894 йылда «Берләшеү һәм прогресс» (Иттихад, {{lang-tr|İttihat ve Terakki}}) йәшерен йәмғиәтенең, ниндәй дин тотоуға ҡарамай, «ҡанлы» солтан режимына, деспотизм һәм тиранияға ҡаршы көрәшергә саҡырған беренсе листовкаһы тарала. Йәш төрөктәрҙең әрмән милли партиялары һәм македон азатлыҡ көрәше лидерҙары ла ҡатнашҡан II конгресында (Париж, 1907) конституцияны тергеҙеү һәм парламент саҡырыу «Декларация»һы ҡабул ителә. Ул империяның бөтә халыҡтарын Абдулхәмид режимын ҡолатыуға йүнәлтелгән дөйөм ихтилалға саҡыра<ref name="осм">Барышников В. Н. (отв. ред.), АКАДЕМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ТЕОРИИ И ИСТОРИИ ИМПЕРИЙ — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского государственного университета, 2012. — 728 с.</ref>. 1908 йылдың 24 июлендә Абдулхәмид ҡайһылыр юл ҡуйыуға барырға була, 24 июлдә конституцияны тергеҙеү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Йәш төрөктәрҙең еңеүе империяның мосолман һәм әрмән халҡын дәртләндереп ебәрә. Әммә «Берләшеү һәм прогресс» партияһын сәйәси партияға әйләндергәндә (1908 йылдың октябре), империя өсөн мөһим булған милли мәсьәлә яңы партия программаһының панғосманизм идеологияһына (ниндәй дин тотоуҙарына ҡарамаҫтан, солтандың бөтә подданныйҙары — «ғосмандар») яраҡлашҡан булыуын күрһәтә<ref name="осм" />. Йәш төрөктәр халыҡтың бөтә ҡатламы араһында ла популярлығын юғалта башлай. Улар, элекке милли өлкәләрҙе автономлаштырыу вәғәҙәләренән баш тартҡанлыҡтан, милли-сәйәси көстәрҙең хуплауын да юғалта<ref name="осм" />. Йәш төрөктәр түңкәрелеше Төркиәлә йәшәүсе әрмән халҡы көткән һиҙелерлек ыңғай үҙгрештәр килтермәй<ref name="ген">[http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm АДАНСКИЕ ПОГРОМЫ 1909 // Genocide.ru]</ref>. 1909 йылдың 13 апреленә ҡаршы төндә, Абдулхәмид хуплауы менән, баш ҡала гарнизоны һалдаттарының контрреволюцион болаһы тоҡана. Шул уҡ ваҡытта [[Адана]]ла әрмән халҡын ҡырыу башлана. 2 мең әрмән үлтерелеүенә ике көн үткәненән һуң ғына властар ҡыҫылырға була. Ҡалаға килгән армия подразделениелары боласылар менән бергә ҡаланың әрмәндәр йәшәгән биләмәләренә һөжүм итә һәм тулыһынса яндыра. Бөтә [[Киликия]] буйлап, Кахраманмараш һәм Кессабҡа тиклем, погромдар ойошторола<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233" /><ref name="Bloxham 60-62" />. [[Файл:Autonomus Armenian province project 1913.png|мини|1913 йылда Рәсәй империяһы, Әрмән милли ассамблеяһы һәм Әрмән католикосаты тарафынан тәҡдим ителгән Ғосман империяһы составында Автономмялы әрмән провинцияһы]] [[Файл:Armenian reform package in Ottoman Empire 1912-1914.png|мини|1914 йылдың 8 февралендә Ғосман империяһы һәм Рәсәй империяһы вәкилдәре ҡул ҡуйған һәм Бөйөк державалар тәғәйенләгән генераль инспекторҙар идаралығы аҫтында 2 провинция булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан Ғосман империяһындағы әрмән реформалары Ахырғы проектына ярашлы, Төрөк Әрмәнстанын административ-территориаль бүлеү.]] Йәш төрөктәр ысынында Абдулхәмид осоронда әрмән халҡының ерҙәрен тартып алыуҙы таный һәм был территорияларға мөһәжирҙәрҙең күсеп килеүен хуплай. Истанбул болаһын баҫтырғандан һуң, йәш төрөктәр халыҡты көсләп төрөкләштереү кампанияһын башлай һәм төрөк этник маҡсатына ярашлы булмаған ойошмаларҙы тыя. {{nobr|400 000}} мөжәһир Анатолияла урынлаша, һәм был империяла мосолмандарҙың артыуына килтерә, әйтер кәрәк, [[XIX быуат]] уртаһында мосолман булмағандар халыҡтың 56 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән. Төрөк буржуаз революционерҙар [[Иттихат]] партияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙе туҡтатып, әрмән сәйәси партиялары тағы ла европа державаларына яҡлау эҙләп мөрәжәғәт итә. 1914 йылға Рәсәй төрөк властарынан Төрөк Әрмәнстанына ҡарата етди юл ҡуйыуҙарға өлгәшә. Күп йылдарға һуҙылған һөйләшеүҙәрҙән һуң, Рәсәй һәм башҡа европа державалары менән берлектә әрмән виләйәттәрендә реформалар үткәреү буйынса Килешеү төҙөлә, үҙгәрештәр алты әрмән өлкәһе һәм [[Трапезунд]] ҡалаһынан ике зона төҙөргә, һәм Порта менән үҙ-ара килешеп эшләгән европа державалары вәкилдәре тарафынан идара ителергә тейеш була.<ref name="Bloxham 62-65" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238" /><ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" /><ref>(''Речь идёт о [http://istmat.info/node/27316 Соглашении о проведении реформ в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803225755/http://istmat.info/node/27316|date=2018-08-03}}, заключённом [[Гулькевич, Константин Николаевич|К. Н. Гулькевичем]] и [[Саид Халим-паша|Саид-Халимом]] 26 января 1914 года''){{sfn|Astourian|1990|p=136}}{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}</ref>{{sfn|Bloxham|2005|pp=62—65}}{{sfn|Akçam|2007|pp=97—102}}, сөнки "әрмән реформалары"н үткәреү буйынса бөтә башҡа килешеүҙәр — айырым алғанда, Берлин конгресының 61-се статьяһы һәм 1895 йылдың октябрендә [[Абдулхәмид II]] иғлан иткән Әрмәнстанда реформалар үткәреү тураһында Декрет — фәҡәт ҡағыҙҙа ғына ҡала һәм төрөк дәүләтенең әрмәндәргә ҡарата мөнәсәбәтен тағы ла күберәк дәрәжәлә тәрәнәйтә{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}{{sfn|Dadrian|2005|pp=70—71}}{{sfn|Akçam|2007|p=43}}. Был реформалар планын әрмән дәүләтселегенә юлда беренсе аҙым икәнен һәм Оттоман империяһының ҡурҡыныс менән янауын йәш төрөктәр режимы ҡарашында әрмән мәсьәләһен тағы киҫкенләштергән. Эске эштәр министры һәм хакимлыҡ итеүсе триумвират ағзаһы Талаат-паша реформаларҙан баш тартыу маҡсатында алты көнсығыш-анатолий виләйәтенән әрмән халҡын күсереү сараларын эшләй башлай{{sfn|Роган |2018|loc=| с=65|name=}}. Төркиә менән Рәсәй араһында һуғыш хәрәкәттәре башланыр алдынан ысынында ике айлап алдараҡ, Төркиә был килешеүҙе юҡҡа сығара. {{sfn|Роган|2018|с=218}}. == Беренсе донъя һуғышы. Әрмәндәр геноциды == === Әрмәндәрҙе физик юҡ итеүҙе ойоштороу === {{Фоторяд|ш1=188|Mehmet Talat Pasha.jpg|ш2=170|Ismail Enver.jpg|ш3=165|Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|текст=Йәш төрөктәр триумвираты: Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жәмал паша|align=left}} [[Иттихат]] революцияһынан һуң, [[1908 йыл]]да төрөктәр алдына яңы берҙәйлек (идентичность) эҙләү мәсьәләһе килеп баҫа. Империя оттоман берҙәйлеге Ғосман империяһы халҡының төрлө төркөмдәре хоҡуҡтарын тигеҙләүсе һәм төрөктәрҙе империя халҡы статусынан мәхрүм иткән конституцияһы менән күҙҙән төшә. Бынан тыш, империя идеологияһы пантөрөклөк агрессив идеология һәм ислам доктринаһы алдында отола. Үҙ сиратында, ислам идеологияһы позициялары күрше шәһит дәүләттәре [[Иран|Персия]] барлығын һәм Иттихат лидерҙарының атеистик донъяға ҡарашын иҫәпкә алмай. Йәш төрөктәрҙең иң абруйлы идеологы социолог һәм шағир Зия Гёкальп Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыу принциптарын аныҡ итеп әйтеп биргән. Был принциптар төрки телдәрҙә һөйләшеүсе мосолмандар йәшәгән Туранды, әйтер кәрәк, Туран территорияһы төрөк этносының бөтә ареалын индерергә тейеш була. Төрки булмаған халыҡты властан ғына түгел, хатта граждандар йәмғиәтенән дә ситләштерә торған был концепция Ғосман империяһында йәшәүсе әрмәндәр һәм башҡа этник аҙсылыҡ ҡабул итерлек булмай. Империяның төп халҡы өсөн иң уңайлы пантөрөклөк бер нисә йыл дауамында Иттихат лидерҙарының бөтәһе тиерлек төп идеология һымаҡ ҡабул ителгән. [[Әрмәндәр]], тәүге сиратта, дини ҡараштан, моғайын, хаталанып, тиңдәштереп,<ref name="ref1915" group="Комм" />, төрөклөктө исламға ҡарағанда кәмерәк яуызлыҡ тип һанай. [[1912 йыл]]ғы Балҡан һуғышы осоронда әрмәндәрҙең күбеһе ғосманлыҡҡа, ә 8 меңдән ашыу үҙ ирке менән ҡушылыусы әрмән һалдаты — төрөк ғәскәрҙәрендә әһәмиәтле роль уйнай. Инглиз илсеһе шаһитлыҡ итеүенсә, әрмән яугирҙәре бик ныҡ ҡыйыулыҡ күрһәткән. Үҙ сиратында, Гнчак һәм Дашнакцутюн әрмән партиялары ғосмандарға ҡаршы позицияла торған. [[Тифлис]]тағы дашнактар вәкиле Төркиәгә ҡаршы операцияларҙа әрмән яҡлы отрядтарҙы туплаған, ә гнчаксы вәкилдәре Кавказдағы рәсәй штабына хәрби ярҙам тәҡдим иткән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245" /><ref name="Astourian 68-69" />. [[1914 йыл]]дың 2 авгусында [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Германия империяһы]] менән, уның төп пункттарының береһе булып Рәсәй мосолман халыҡтарына сығыуҙы тәьмин итеү һәм әрмәндәр йәшәйалмаһын өсөн, Ғосман империяһының көнсығыш сиктәрен үҙгәртеү буйынса йәшерен герман-төрөк килешеүенә ҡул ҡуйған. Был сәйәсәт [[1914 йыл]]дың 30 октябрендә Төркиә һуғышҡа ингәндән һуң, оттоман хөкүмәте тарафынан асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. Мөрәжәғәттә бөтә төрки раса вәкилдәренең «тәбиғи» берләшеүе тураһындағы раҫлау ярылып ятҡан<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245" /><ref name="Astourian 68-69" />. [[Файл:NY Times Armenian genocide.jpg|thumb|180px|Миллион әрмән үлтерелгән һәм ҡыуылған. [[New York Times]], 1915 йылдың 15 декабре]] Германия менән Ғосман империяһы араһында килешеү төҙөлөү менән, христиандарҙың мөлкәтен ғәҙелһеҙ тартып алыу башлана. [[1914 йыл]]дың ноябрендә [[йыһат]] иғлан ителә, һәм был мосолман халыҡтарында христиандарға ҡаршы шовинизмды көсәйтә. Энвер һәм Жемал бойороғо буйынса, Фронттарҙа атакалар ваҡытында [[Истанбул]]дың британ һәм француз халҡы тере ҡалҡан сифатында файҙаланылған. Дошман территорияһында йәшәгән бола башлау ихтималлығы булған этник общиналарҙы файҙаланыу стратегияһы киң таралған: шулай, [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Рәсәй империяһы]] мосолмандарын йыһатҡа ҡушылырға саҡыра, Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләштерелгән короллеге ғәрәп ихтилалдарын әүҙем хуплаған, ә [[Германия империяһы]] — украин милләтселәренә ярҙам иткән. Ғосман властары Дашнакцутюнды, еңеүгә өлгәшкән осраҡта, төрөк идаралығына буйһонған әрмән районы булдырыуҙы вәғәҙәләп, Рәсәй Кавказ аръяғында йәшәүсе әрмәндәрҙең баш күтәреүен ойоштороуға ылыҡтырмаҡсы була. Әммә Дашнакцутюн вәкилдәре, һәр яҡта ҡалған әрмәндәр үҙ хөкүмәтенә тоғро ҡалырға тейеш тип белдерә<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. Бындай баш тартыуҙан ене сыҡҡан «Тешкилят-и Махсуса|Махсус ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир дашнактарҙың бер ниә лидерын атырға бойора. Фронттың икенсе яғында, министр иностранных дел Рәсәй империяһы сит илдәр министры әрмән һәм курдтарҙы Төркиәлә ихтилалдар ойоштороуҙа файҙаланырға тигән бойороҡ сығара. Кавказ наместнигы Воронцов-Дашков Илларион Иванович әрмәндәрҙе Рәсәйгә ярҙам итергә саҡыра һәм Рәсәй Төркиәнең әрмән төбәктәрен автономлаштырыу планы өҫтөндә эшләй тигән вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәләр алдан уйланылған алдаҡ була: Һуғыштан һуң Хәрби-диңгеҙ һәм Ауыл хужалығы министрлыҡтарының һуғыштан һуң Ғосман империяһының әрмән халҡы күп йәшәгән райондарын көсләп ҡушыу тәҡдимдәре булыуына ҡарамаҫтан, империяның юғары етәкселеге, дөйөм алғанда, әрмән милләтселеге менән бәрелешмәҫ өсөн, был перспективаны хупламаны. Шуның өсөн хәрби мәнфәғәт аҡланған хәлдә генә рәсәй ғәскәрҙәре Анатолияға үтә алды; инглиз илсеһе Джордж Уильям Бьюкенен әйткәнсә, сит ил эштәре министры Сазонов Сергей Дмитриевич рәсәйлеләр «Эрзерумдан көнбайышҡа табан артыҡ ер баҫып алыу теләге менән янмай» тигән)<ref name="holquist"/>. Воронцов-Дашков планы буйынса, Кавказда, Көнбайыш Төрөк Әрмәнстанында һәм Кажар Фарсыстанында урыҫтар етәкселек иткән ҡораллы әрмән отрядтары булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан. [[1878 йыл]]да Төркиәнең Рәсәй баҫып алған территориялары әрмәндәренән, шулай уҡ Төркиәнән ҡасып килгән әрмәндәрҙән төҙөлгән биш батальон формалашҡан. Әрмән подразделениелары, төрөк территорияларындағы әрмәндәр ихтилалға күтәрелеүенә иҫәп тотоп, Төркиә сигендә урынлаштырыла. Анатолия әрмәндәре, Рәсәйҙән үҙ ирке менән килгән кешеләрҙән ярҙам алып, үҙоборонаға әҙерләнәләр. Төркиә тарафынан ҡотҡоға бирелгән Кавказ мосолмандары араһында ла шуға оҡшаш үҙойоштороу барған. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында низағтар, Ван ҡалаһы янындағы телеграф һыҙығында диверсия һәм [[1914]] йыл аҙағында — [[1915 йыл]] башында Битлистағы локаль бәрелештәр. Төп әрмән халҡы ғосмандарға ҡаршы сәйәсәтте хупламаған. Курдтар араһында алып барылған рәсәй агитацияһы һөҙөмтә бирмәгән. Ысынында, низағта ҡатнашҡан ҡапма-ҡаршы яҡтарҙың дошман территорияһындағы «этник ҡәрҙәштәр»ҙе яяҡлау кәрәклеге тураһындағы хәбәрҙәре урындағы халыҡты пушка ите сифатында файҙаланыуҙы битлеккә йәшерә<ref name="Bloxham 71-75" />. Фарсыстанды һәм Рәсәй Кавказ аръяғын Төркиә баҫып алғандан һуң, бер нисә мең мосолмандың үҙ ирке менән ғосман ғәскәрҙәренә ҡушылыуы Рәсәй сигендә йәшәгән ир-егеттәрҙе йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған. Шуға оҡшаш сәйәсәт Төркиә әрмәндәренә лә ҡулланылған. Күргәҙмә һымаҡ ҡаты саралар көнсығыш Анатолияның хәрби һәм регуляр булмаған формированиелары өсөн әрмәндәргә мөғәмәләһе бирелгән «ҡағиҙәгә таянған уйын» булған, урындағы тип һаналмаған теләһә ниндәй инцидентты баҫтырыу өсөн яуыз алымдар ҡулланыуҙа икеләнмәгәндәр. Әммә [[1915 йыл]]дың март аҙағына тиклем әрмәндәрҙе ҡырыу буласаҡ болаларҙы булдырмауҙы иҫкәртеү маҡсатында ойошторолған, һәм был уны артабанғы ахырғы көсләп күсереүҙәрҙән һәм Иттихат лидерҙары йәшерергә ынтылған үлтереүҙәрҙән бик ныҡ айырылған<ref name="Bloxham 71-75" />. {|class="graytable" | align="center" width="25%"|[[Файл:Armenian Genocide Museum-Institute 7.JPG|center|270px]] | align="center" width="25%"|[[Файл:Mother and child during the Great Famine of Mount Lebanon 2.jpg|center|150px]] | align="center" width="25%"|[[Файл:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|280px]] |- |align="center"| |align="center"| |align="center"| |} === Тәүге ҡыйралыштар === {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | '''Ғосман империяһының сит ил эштәр министры Мәһмәд Талаат паша АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри]]'''<ref name="Morgenthau 221" />:<br> «…беҙ әрмәндәрҙең дүрттән өлөшөнән ҡотолдоҡ инде, улар хәҙер Битлиста ла, Ванда ла, Эрзерумда ла юҡ. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында бер-береһен күрә алмаусанлыҡ хәҙер шулай көслө, уларҙан ҡотолоу кәрәк. Беҙ шулай эшләмәһәк, улар беҙҙә аҙағыраҡ үс аласаҡ» |} Йәшерен төрөк-герман хәрби килешеүе төҙөлөлөү менән, [[Иттихат]] дөйөм мобилизация иғлан итә, уның һөҙөөмтәһендә барлыҡ сәләмәт әрмән ир-егете армияға саҡырыла. Тәүге саҡырыу 20—45 йәшлектәр категорияһын, артабанғы икеһе — 18—20 һәм 45—60 йәшлектәрҙе солғай. Тиҙҙән, Беренсе донъя һуғышына инеү менән, Ғосман империяһы бер нисә фронтта хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Ғосман ғәскәрҙәренең Рәсәй һәм Фарсыстан территорияһына баҫып инеүе әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар ареалының ҙурайыуына килтерә: 1914 йылдың нобренән 1915 йылдың апреленә тиклем 4—5 мең әрмән ауылы талана һәм дөйөм алғанда {{nobr|27 000}} әрмән һәм бик күп ассирийлылар үлтерелгән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. [[1915 йыл]]дың ғинуарында көнсығыш фронтта барған Һарығамыш алышында Энвер пашаның ғәскәрҙәрен урыҫ армияһы тар-мар итә. Һөҙөмтәлә ғосман армияһы Тәбриз һәм Хой ҡалаларынан алып ташлана. Рәсәй армияһының еңеүенә Рәсәй империяһында йәшәүсе әрмәндәрҙең үҙ теләге менән алышыуы күп дәрәжәлә ярҙам итте, һәм Иттихатҡа бөтә әрмәндәрҙең хыянаты тураһында пропаганда алып барыу мөмкинлеге бирҙе<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Энвер, Конья архиепискобына хат ебәреп, Һарығамыш алышы осоронда төрөк әрмәндәренең лояллеге өсөн асыҡтан-асыҡ рәхмәт әйтә. Энвер хатында Сивас әрмән офицерының уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуы тураһында ла хәбәр итә<ref name="officer" group="Комм">Лейтенант Ованес Агинян, который вскоре погиб на фронте</ref>, который вынес его с поля боя во время панического бегства<ref name="r_Kevorkian_250">{{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история|pages=250}}</ref>. Эрзерумдан Константинополгә тиклем ул шулай уҡ төрөк әрмәндәренә «ғосман хөкүмәтенә тулыһынса тоғро» булғандары өсөн рәхмәт әйтә. Әммә Константинополдә Энвер «Танин» гәзитен нәшерләүсе һәм ғосман парламенты вице-президентына еңелеү әрмән хыянаты һөҙөмтәһе булды һәм әрмәндәрҙе көнсығыш өлкәләрҙән көсләп сығарыу ваҡыты етте ти{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}. Асатурян Энверҙың позицияһы үҙгәреүенпрестижын һаҡлау һәм еңелеү өсөн аҡланыу алымы ти<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. Февралдә ғосман әрмәндәренә ғәҙәттән тыш саралар ҡулланыла. Ғосман армияһының {{nobr|100 000}}гә яҡын әрмән һалдаты ҡоралһыҙландырыла, әрмән милләтле граждандарҙың 1908 йылдан бирле рөхсәт ителгән ҡоралы тартып алына. Шаһиттар һөйләүенсә, ҡоралһыҙландырғандан һуң, әрмән хәрбиҙәрен ҡанһыҙ рәүештә муйындарынан һуйып үлтергәндәр йә тереләй күмеп язалағандар<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. [[Ғосман империяһы]]ндағы АҠШ илсеһе өлкән Генри Моргентау ҡоралһыҙландырыуҙы әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең прелюдияһы тип атаған<ref name="Morgenthau 302—304" />. Ҡайһы бер ҡалаларҙа властар күмәк халыҡты репрессияға дусар итеү менән янаған, шулай уҡ, властар билдәләгән һандағы ҡорал килтергәнсегә тиклем, төрмәләрҙә аманат итеп йөҙәр миллионлап кешене тотҡан. Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу кампанияһы аяуһыҙ язалар менән оҙатылған. Йыйылған ҡоралды фотоға төшөрөп, «хыянат» дәлиле сифатында Истанбулға ебәрелгән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. === Әрмәндәрҙе көсләп күсереү === [[Файл:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|thumb|left|210px|1915 йылдың 24 апрелдә Истанбулдың әрмән интеллигенцияһын ҡулға алыуы һәм көсләп күсереүе тураһында Эске эштәр министрлығының документы]] Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу Ғосман империяһының әрмән халҡына ҡаршы, күмәк халыҡты, мародёрҙар бандаларынан йәки аслыҡтан һәм һыуһап үлеү ҡурҡынысы аҫтына, сүллеккә ҡыуыу кеүек системалы кампаниялар үткәреү мөмкинлеген биргән. Империяның һуғыш эсендәге сик буйы райондарынан ғына түгел, бөтә төп үҙәктәренән тиерлек көсләп күсереү<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248" /><ref name="A Question of Genocide, 270-272" />. Геноцидты ойоштороусылар империяның көнсығыш провинцияларын тулыһынса әрмәндәрҙән таҙартыу, шул иҫәптән әрмәндәрҙе был провинцияларҙа автономия дәғүәләшә алмаҫлыҡ аҙ һанда ҡалдырыу бурысы ҡуйған{{sfn|Роган|2018|с=226}} Баштараҡ властар, яҡшы теләкле хөкүмәт, хәрби ихтыяждан сығып, әрмәндәрҙе яңы өйҙәргә күсереүҙе әҙерләй, тип алдап, сәләмәт ирҙәрҙе йыйған. Был ир-егеттәрҙе төрмәгә япҡандар, һуңынан ҡаланан сүллеккә сығарып, шунда утлы ҡоралдан атып йә сәнсеп юҡ иткәндәр. Һуңынан ҡарттарҙы, ҡатын-ҡыҙҙыһәм балаларҙы йыйып, уларға ла күсереү хәбәрен еткергәндәр. Уларҙы колоннаға теҙеп, жандармдар конвойы аҫтында ҡыуғандар. Кем юлын дауам итә алмай, хатта йөклө ҡатындарҙы ла, үлтергәндәр. Жандармдар, мөмкин тиклем оҙон маршрут һайлап, кешеләрҙе, һыуһағанлыҡтан йә астан һуңғы кеше үлгәнсе, атларға һәм шул уҡ маршруттан кире килергә мәжбүр иткәндәр<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Көсләп күсереүҙең беренсе фазаһы 1915 йылдың апрель башында Сөләйманлы (Зәйтүн) һәм Дёртйол әрмәндәрен кү сереүҙән башланған. 24 апрелдә [[Истанбул]]дың әрмән элитаһы, Александретта һәм Адана әрмән халҡы ҡулға алына һәм көсләп күсерелә. [[9 май]]ҙа Ғосман империяһы хөкүмәте Кесе Азия (Анатолия) әрмәндәрен компакт йәшәгән урындарынан көсләп күсереү ҡарарын ҡабул итә. Күсерелеүсе әрмәндәр урыҫ армияһы менән хеҙмәттәшлек итеүенән ҡурҡҡанлыҡтан, көньяҡҡа күсереү ҡаралған була, әммә һуғыш ығы-зығыһында был бойороҡ үтәлмәй ҡала. Ван ихтилалынан һуң, көсләп күсереүҙең 4-се фазаһына ярашлы, сик буйында һәм Киликияла йәшәүсе бөтә әрмәндәр ҙә күсерелергә тейеш була<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. [[1915 йыл]]дың 26 майында Мәһмәд Талаат паша тыныс тормош осоронда хөкүмәткә ҡаршы сығыусыларға арналған «Депортация тураһындағы закон» иғлан итә. [[1915 йыл]]дың 30 майында Законды мәжлес раҫлай. Әрмәндәр аталмаһа ла, закон уларға ҡағылғаны аңлашылып торған. [[1915]] йылдың 21 июнендә, көсләп күсереүҙең һуңғы актында, Талаат Ғосман империяһының ун провинцияһында йәшәүсе «бөтә әрмәнде лә», дәүләткә файҙалы тип танылғандарын ғына ҡалдырып, көсләп һөрөргә бойора. Депортация өс принципҡа ярашлы атҡарыла: 1) "ун процент принцибы"на ярашлы, мосолмандар менән сағыштырғанда, төбәктә әрмәндәр 10%-тан артырға тейеш түгел, 2) көсләп күсерелгәндәрҙең өй һаны 50-нән артырға тейеш түгел, 3) көсләп күсерелгәндәргә тәғәйенләнгән урындарын үҙгәртеү тыйылған. Әрмәндәргә үҙ мәктәптәрен асыу тыйылған, әрмән ауылдары араһындағы юл бер-береһенән биш сәғәтлектән кәм булмаҫҡа тейеш. Бөтә әрмәндәрҙе лә көсләп күсереү талабы ҡуйылһа ла, сит ил граждандары был процестың шаһиты булмаһын тигәндән сығыптыр, [[Истанбул]] һәм [[Әдирнә]] ҡалаларында йәшәгән әрмән халҡының ҙур ғына өлөшө күсерелмәй ҡала. Измир ҡалаһының әрмән халҡын, әгәр әрмәндәр күсерелә ҡалһа, ҡала сауҙаһы бөлгөнлөккә төшәсәк, тип фекер йөрөткән губернатор Рәхим бей ҡотҡара. [[5 июлдә]] депортация сиктәре көнбайыш провинциялары (Анкара, Эскешәһәр]] һ. б.), Киркук, Мосул, [[Евфрат]] үҙәне һ. б. иҫәбенә киңәйтелә. [[1915 йыл]]дың 13 июлендә Талаат депортация «әрмән мәсьәләһен ахырынаса хәл итеп ҡуйыр өсөн» үткәрелде, тип иғлан итә, һәм был ысынында Ғосман империяһында әрмән проблемаһын бөтөрөүҙе аңлатҡан<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. === Тәүге депортациялар === [[1915 йыл]]дың март уртаһында британ-француз көстәре [[Дарданелл]]ға һөжүм итә. [[Истанбул]]да баш ҡаланы Эскешәһәргә күсереү һәм урындағы халыҡты эвакуациялау буйынса әҙерлек эштәре башлана. Әрмәндәрҙең союздаштарына ҡушылыуынан ҡурҡып, Ғосман империяһы хөкүмәте Истанбул һәм Эскешәһәр араһындағы әрмән халҡын күсерергә ниәтләй. Шул уҡ ваҡытта Иттихат үҙәк комитетының бер нисә ултырышы була, һәм унда «Тәшкиләт-и Махсуса|Специальная организация» ойошмаһы башлығы Бехаэддин Шакир көнсығыш Анатолияла әрмән төркөмдәренең эшмәкәрлеген раҫлаған дәлилдәр килтерҙе. "Эске дошман"дың ҡурҡынысы «тышҡы дошманға» ҡарағанда кәм түгел ти Шакир. Уға киңерәк вәкәләт бирелә. Март аҙағында — апрель башында "Махсус " Иттихат радикаль эмиссарҙары, шул иҫәптән, артыҡ ҡанһыҙ ысул, ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар, менән Рәшид-бей ({{lang-tr|Reşit Bey}}) ҡорал таптырған, ә һуңыраҡ әрмәндәрҙе үлтереүсе фанатикка әйләнә. Акчам Танер әрмәндәрҙе дөйөм көсләп ҡыуып сығарыу ҡарары мартта уҡ ҡабул ителгән була тигән фаразлау бар. <ref>Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59</ref> , әммә Истанбулдан көсләп күсереү үткәрелмәүе ул мәлгә әрмәндәрҙең яҙмышы һуғыштың артабан нисек барышына бйле булғандыр тип фаразларға була<ref name="Bloxham 78-80" />. Йәш төрөктәрҙең, депортация әрмәндәрҙең Көнсығыш фронтта лояль булмауы менән бәйле тип раҫларға маташыуына ҡарамаҫтан, әрмәндәрҙең беренсе көсләп күсерелеүе Әхмәд Жемаль паша етәкселегендә көнсығыш фронты менн күршеләш райондарҙа түгел, ә Кесе Азияның (Анатолия) үҙәгенән ([[Киликия]]{{Sfn|Роган|2018|с=271}}) [[Сүриә]]гә йүнәлтелгән. Мысыр кампанияһында еңелгәндән һуң, ул Сөләймәнле (Зәйтун) һәм Дүртөйлө әрмән халҡын потенциаль ҡурҡыныс тип таныған һәм, союздаш державаларҙың үтеп инеүе осрағын күҙ уңында тотоп, үҙенең контроле аҫтындағы территорияның этник составын үҙгәртеү маҡсатынан беренсе тапҡыр әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙе тәҡдим итә<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. Әрмәндәр депортацияһы 8 апрелдә быуаттар дауамында өлөшләтә бойондороҡһоҙ булған һәм төрөк властары менән ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттәрҙә торған Зәйтун ҡалаһынан башлана. Был хәрәкәтте нигеҙләү маҡсатында Зәйтун әрмәндәре һәм Рәсәй хәрби штабы араһында йәшерен килешеү барлығы тураһындағы хәбәр килтерелгән, әммә Зәйтүн әрмәндәре бер ниндәй ҙә дошманлыҡ саралары күрһәтмәгән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250" /><ref name="Bloxham 82-83" /><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. [[Файл:Armrefugees.jpg|thumb|left|300px|Дейр-эз-Зор концентрацион лагерында ҡасаҡ әрмәндәр үле ат кәүҙәһе янында]] Ҡалаға өс мең төрөк һалдаты индерелә. Зәйтундең цйәш ирҙәренең бер өлөшө, төрөк һалдаттарына һөжүм иткән бер нисә дезертирҙы ла ҡыҫтырып, әрмән монастырына ҡаса һәм унда оборона ойоштороп, әрмән сығанаҡтарына ярашлы, монастырь яулап алынғансы, 300 һалдатын (төрөктәр майор һәм һигеҙ һалдат тип күрһәтә) юҡ итә. Әрмән яғы хәбәрҙәренән билдәле булыуынса, һалдаттарға һөжүм итеү уларҙың әрмән ауылдарында ҡылған әшәкелектәре өсөн үс алыу сараһы була. Зәйтун ҡалаһы әрмән хаҡының күпселеге боласыларҙы хупламаған, әрмән общинаһы лидерҙары боласыларға бирелергә кәңәш итә һәм хөкүмәт ғәскәрҙәренең уларҙы язаға тарттырыуына ҡамасауламай. Әммә ғосман чиновниктарының аҙ өлөшө генә әрмәндәрҙең тоғролоғон танырға әҙер була, күпселеге Зәйтун әрмәндәренең дошман менән хеҙмәттәшлек итә тип ышанған. Эске эштәр министры Талаат Константинополдәге әрмән патриархына дезертирҙарҙы тотоп биргәне өсөн әрмән халҡына рәхмәт белдерә. Әммә һуңыраҡ был ваҡиғаларҙы сит ил державалары менән дөйөм ихтилалдың өлөшө — төрөк тарихнамәһе ҡарашын нығыта. Төп әрмән халҡы ғосман армияһына ҡаршы тороуҙы хупламаһа ла, барыбер Зәйтун әрмәндәрен Дер-зор лагерына йә сүллеккә ҡыуалар, һәм унда һуңыраҡ әрмәндәрҙе йә үлтергәндәр, йә аслыҡтан әм сирҙәрҙән үлеүгә дусар итеп, ҡалдырғандар. Зәйтундан һуң, шундай уҡ яҙмыш [[Киликия]]ның башҡа ҡалаларын да көткән. Бындай депортациялар Вандағы ваҡиғаларға тиклем булған, һәм быны ғосман властары әрмәндәргә ҡаршы кампанияны нигеҙләү өсөн ҡулланғандар. Ғосман хөкүмәте башҡарған эштәр үҙ-ара тура килмәгәнсә ине, әммә ул империяның бөтә территорияһын биләмәгәйне әле<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250" /><ref name="Bloxham 82-83" /><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. Зәйтун әрмәндәрен көсләп күсереү геноцидты ойоштороу менән бәйле мөһим мәсьәләне асыҡлай. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер өлөшө Сүриәнән һәм Ираҡтан алыҫ урынлашҡан Коньяға — һуңынан, нигеҙҙә, әрмәндәр шунда күсерелгән. Әхмәд Жемал паша шәхсән Месопотамияны түгел, боеприпастарҙы ташыуға ҡаршылыҡ булдырмаҫ өсөн, Коньяны һайланым, тп раҫлаған. Әммә апрелдән һуң һәм Жемал юрисдикцияһы аръяғына күсерелеүсе әрмәндәрҙең бер өлөшө Коньяға оҙатыла, һәм был депортация планының 1915 йылдың апрелендә үк булғанлығына ишаралай<ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. === Ван ихтилалы === [[Файл:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|мини|right|230px|Урыҫ һалдаттары Шейхалан ауылында тереләй яндырылғн әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары эргәһендә, 1915 йыл]] Һарығамыш һуғышында тар-мар ителгәндән һуң, [[Ван]] ҡалаһы төрөк яғы өсөн дә, урыҫ яғы өсөн дә мөһим стратегик ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. [[1914 йыл]]дан, ҡалала ҙур йоғонтоға эйә булған Дашнакцутюн ойошмаһы йәшерен рәүештә күп ҡорал йыйған була. После подхода российских добровольцев под командованием Озанян Андраник Торосович етәкселегендәге үҙ теләге менән һуғышта ҡатнашҡан рәсәйлеләр Һарайға (Ван) яҡынлашҡандан һуң, ғосман властары дашнактарҙан төрөк армияһынан ҡасҡан әрмән дезертирҙарын тотоп биреүен талап итә, ҡала менән телефон бәйләнешен өҙә, урындағы халыҡты талау менән шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә, бер яҡтан һалдаттар менән чете (мосолман бандиттары) араһында һәм икенсе яҡтан әрмән үҙоборона төркөмдәре араһында бәрелештәр тоҡана. [[1915 йыл]]дың февралендә империяла әрмәндәр күпселекте тәшкил иткән берҙән-бер өлкәнең Ван ҡалаһы губернаторы итеп, Энверҙың ҡәйнеше — көс ҡулланыуға тартымлығы менән билдәле, ҡорал тартып алыу кампанияһында әрмән халҡын ҡурҡыу аҫтында тотҡан Жәүдәт-бей тәғәйенләнә. Жәүдәт яңы ғына Фарсыстанға (Иран) уңышһыҙ походтан ҡайтҡан була, уны бер нисә мең курд һәм черкес регуляр булмаған һалдаты йәки «итсе батальондары» оҙатып йөрөй. [[1914 йыл]] аҙағында Төркиә хөкүмәте, Вн районындағы әрмәндәрҙе һәм ҡайһы бер фарсы ҡәбиләләрен Төркиәнең дошмандары ҡоралландыра, тип раҫлап, Ванда ихтилал булыу мөмкинлеген билдәләй. Вандағы әрмән лидерҙары властарҙы тынысландырырға маташа һәм Жәүдәткә буйһоноуы тураһында әйтә. [[1915 йыл]]дың март башында Жәүдәт Чатак әрмәндәренән, үлем язаһы һәм ғаиләләрен көсләп күсереү менән янап, 18 йәштән алып 45 йәшкә тиклемге бөтә ир-атты (4000 ир-егет, шулай уҡ күп һанлы дезертирҙар) армия эшселәре сифатында биреүҙе талап итә. Әрмәндәр 400 кеше генә бирә, ә ҡалғандары өсөн «иреккә сығарыу һалымы» (закон рөхсәт иткән армия хеҙмәтен үтәмәгән өсөн билдәле бер сумма аҡса түләү) түләргә тәҡдим итә, Жәүдәт был үтенесте кире ҡаға. Жәүдәт 8 кешенән торған әрмән-төрөк төркөмөн Шадах ауылына бер әрмәнде төрмәгә ултыртыу тарихын асыҡлау буйынса ебәрә. Юлда төркөмдәге бөтә дүрт әрмән дә үлтерелә. 17 апрелдә Жәүдәт "итсе батальондары"н Чатак әрмәндәрен ҡырырға ебәрә, әммә тәртипкә күнмәгән ғәскәр иң яҡын әрмән ауылдарына һөжүм итә<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="The great game of genocide? 76-78" /><ref name="Bloxham 265-267" />. Күмәк халыҡты үлтереүҙәр 19 апрелдә башлана, Ван ҡалаһы янында 2500-гә тиклем әрмән, ә яҡындағы бер нисә көндә 50 меңләп әрмән үлтерелә. Әрмәндәргә һөжүмде Иттихат ойошторғанын һуңыраҡ Вандың ике генерал-губернаторы, Ибраһим Арвас һәм Хасан Ташин таный<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Мосолмандарға, үлем менән янап, әрмәндәрҙе яҡлау тыйылған. Ван әрмәндәре, һөжүм көтөп, бер нисә аҙна дауамында ҡаланың үҙҙәре йәшәгән өлөшөн нығытҡан һәм дүрт аҙна дауамында һөҙөмтәле ҡаршылыҡ күрһәтә. Вандың әрмән өлөшө халҡы 30 мең кешенән торған, шуларҙың 1500 ҡоралланған була. Ҡоралды ваҡ һөнәрселек етештереүе (кустарный) ысулы менән эшләгәндәр. 16 майҙа, урыҫ армияһы Ванға яҡынлашҡас, төрөктәр китергә мәжбүр була. Урыҫ генералы Николаев Ванда әрмән хөкүмәтен иғлан итә. Алты аҙнанан урыҫтар, китә алырлыҡ әрмәндәрҙе үҙҙәре менән алып, сигенә<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="The great game of genocide? 76-78" /><ref name="Bloxham 265-267" />. Ван ваҡиғалары алдан әҙерләнгән характерҙа булмай, әрмәндәр Фарсыстанғапотенциаль ҡасыу өсөн коридорҙы һаҡларға тырышҡан, ә Жәүдәт күҙенә күренгән "әрмән ихтилалы ҡурҡынысы"н баҫыу маҡсатында репрессиялар ҡулланған. Уның хәрәкәте ул осорға хас булмаған. Шул уҡ ваҡытта происходили восстания курдов в районе Битлис районында курдтар ихтилалы һәм Башҡалда ассирийҙар ихтилалы ҡупҡан<ref name="The great game of genocide? 76-78" />. === Депортацияларҙың дауамы === [[Файл:522px-AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|thumb|left|200px|АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри АҠШ Дәүләт департаментына телеграммаһында (1915 йылдың 16 июле) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ''«раса буйынса тамырынан ҡоротоу кампанияһы»'' тип тасуирлай]] {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:37em; max-width: 37%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Оттоман чиновнигы Сәйед Әхмәдтең Трапезундтан әрмәндәрҙе һөрөү процедураһын тасуирлауы'''<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265" group="Комм" />:<br> Башта ғосман чиновниктары балаларын тартып алды, уларҙың ҡайһы берен Трапезундтағы америка консулы ҡотҡарырға тырышып ҡараны. Трапезунд мосолмандары әрмәндәрҙе яҡлаған өсөн үлем язаһы янауы тураһында иҫкәртелгәйне. Шунан өлкән ир-атты, улар хеҙмәттә ҡатнашырға тейеш, тип айырҙылар. Ҡатын-ҡыҙҙы һәм балаларҙы, һаҡ аҫтында һәм хәүефһеҙлек гарантиялары менән, Мосул яғына алып киттеләр, артабан ирҙәр ҡаланан сығарылды һәм алдан ҡаҙылған канауҙар янына ҡуйып атып үлтерелде. Ҡатын-ҡыҙҙарға һәм балаларға, талаусы һәм көсләүсе «четтес» һөжүмдәре ойошторолдо, ә һуңынан уларҙы үлтерҙеләр. Хәрбиҙәргә "четтес"тарҙың хәрәкәтенә ҡамасауламҫҡа тигән ҡәтғи бойороҡ бирелгәйне. Тартып алынған балалар ҙа шулай уҡ ҡаланан сығарылып үлтерелде. Дети на попечении Америка консулы ҡарамағындағы балалар ҙа, Сивасҡа ебәрелеү һылтауы менән, алынды һәм, кәмәләргә ултыртып диңгеҙгә сығарылды һәм сәнсеп үлтерелде, мәйеттәре ҡапсыҡтарға һалынып, диңгеҙгә ташланды. Бер нисә аҙнанан ҡайһы бер мәйеттәр Трапезунд ярҙарында табылды. Июлдә Сәйед Әхмәдкә Трапезунд әрмәндәренең 120 ир-аттан, 400 ҡатын-ҡыҙҙан һәм 700 баланан торған һуңғы конвойын оҙатыу эше ҡушыла. Башта конвойҙан бөтә ирҙәр ҙә айырып алынды, аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә уларҙың барыһының да үлтерелеүе тураһында хәбәр итәләр. Юл буйҙарында меңәрләгән әрмән кәүҙәһе ятҡан. "Четтес"тарҙың бер нисә төркөмө пытались взять из конвойҙан ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы алырға маташты, әммә Сәйед Әхмәд уларға әрмәндәрҙе биреүҙән баш тартты. Юл буйында ул 200-гә яҡын баланы, улар тураһында хәстәрләргә вәғәҙә биргән мосолман ғаиләләренә биреп китте. Кемахта Сәйед Әхмәдкә әрмәндәрҙе, улар үлеп бөткәнсе, конвойларға ҡушыла. Уға әрмәндәрҙең был партияһын Эрзерумдан килгән жандармерия вәкиле Мөхәммәд Эффенди командалыҡ иткән төркөмгә ҡуша алды. Эффенди аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә ул төркөмдөң Евфрат ярына килтерелеүен һәм, конвойҙан айырып алынып, «четтес» бандалары ҡулынан юҡ ителеүен әйтте. Матур әрмән ҡыҙҙары систематик рәүештә күмәк халыҡ алдында көсләнә, һәм һуңынан, шул иҫәптән трапезунд чиновниктары тарфынан үлтерелә ине. Сәйед Әхмәд Эрзурумда әрмәндәрҙе үлтереүҙе ойоштороусылар тип Шакир Бехаэддинды, Трапезундта — Наил бейҙе, Кемахта — Эрзинжандан парламент ағзаларын атаны. «Четтес» штабтары Кемахта урынлашҡайны. |} Дөйөм депортация алдан әҙерләнмәгән булһа ла, [[1915 йыл]]дың март кәңәшмәләренән һуң, Иттихат вәкилдәре әрмәндәрҙе күпләп юҡ итергә кәрәклеге тураһында агитация йәйелдерә. Ван ваҡиғалары һәм үлтерелгән 150 000 мосолман тураһындағы рәсми төрөк статистикаһы мәғлүмәттәренә (Хәлил Берктай 1915 йылда бөтә көнсығыш Анатолияла әрмәндәр 12 мең мосолманды үлтергән тип баһалай) таяныу ғосман властары өсөн шулай уҡ әрмәндәргә ҡаршы хәрәкәт атҡарыуға сәбәп була. 24 апрелдә Константинополдә 235 күренекле әрмән ҡулға алына һәм артабан һөргөнгә оҙатыла. Шуның артынса уҡ 600 әрмән, һуңынан тағы 5 мең әрмән әсирлеккә алына. Уларҙың күпселеге Истанбул янында үлтерелә. Был яуызлыҡ законға таянып эшләнмәгән, ә АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри менән һөйләшкәндә, Талаат был ҡара эште «үҙоборона» булараҡ ҡылыҡһырлай. 30 майҙа Ғосман империяһы министрҙар советы хәрби командалыҡҡа халыҡтың ҡораллы ҡаршылығын баҫтырырға һәм хыянатта йәки шпионаж менән шөғөлләнеүҙә ғәйеплеләрҙе көс ҡулланып күсерергә рөхсәт иткән закон ҡабул ителә. Законлы төҫ бирер өсөн, һөргөнгә оҙатылғандарҙы һаҡлау һәм юғалған мөлкәтенә компенсация түләү күҙ уңында тотолорға тейеш булһа ла, ысынында иһә был шарттарҙың береһе лә үтәлмәй. Әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә төп ролде Эрзерумда урынлашҡан һәм башлыса «четтес» — төрмәләрҙән сығарылған енәйәтселәрҙән торған йәғни {{nobr|34 000}} ағзаһы булған «Айырым ойошма» — Тәшкиләт-и Махсуса шөғөлләнгән. «Айырым ойошма» туранан-тура Талаатҡа буйһонған. Был ойошма 1914 йылдың декабрендә, әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙең рәсми сәбәбе тип аңлатылған Ван ваҡиғаларынан ярты йыл алдараҡ, сигенеүсе урыҫ ғәскәрҙәре ҡалдырып киткән райондарҙа әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған репрессияларҙа үҙен беренсе тапҡыр күрһәтә. Күп кешене үлтереүҙәрҙә илдең махсус хеҙмәттәре башында тороусы һәм махсус үлем эскадрондары булдырыусы Шакир Бехаэддин әүҙем ҡатнашҡан<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="see also suni" group="Комм" /><ref name="роль специальной организации" group="Комм" />. 18 апрелдә Эрзерум янында күмәк төрөк йыйылған митингта әрмәндәрҙе хыянатта ғәйепләйҙәр һәм әрмәндәргә ярҙам иткән мосолмандарҙы ла әрмәндәр яҙмышы көтөүен иҫкәртәләр. Алдағы аҙналар дауамында Эрзерум өлкәһе әрмәндәре төрөктәрҙең һөжүме сериялары объектына әйләнә. Май уртаһында Хыныс һәм уның тирә-яғында ҡырылыш ойошторола — {{nobr|19 000}} әрмән үлтерелә. Өлкәнең башҡа ауылында йәшәгән әрмәндәр Эрзерумға көсләп күсерелә, һәм күбеһе аслыҡтан, һыу эсмәү һәм ябығып хәлһеҙләнеү арҡаһында үлә, ә ҡалғандарын Кемах тарлауығы текә битләүҙәренән йылғаға ырғытҡандар. Эрзерумдың 65 мең әрмән халҡынан күбеһе июнь — июль дауамында көсләп күсерелгән һәм Кемах тарлауығында үлтерелгән, ҡалғандары [[Алеппо]] һәм [[Мосул]]ға күсерелә, бик һирәге генә тере ҡала. Эрзерумда мөһим хәрби объекттарҙа 100-гә яҡын әрмән хеҙмәт иткән. Эрзинжан әрмәндәре лә шулай уҡ Кемах тарлауығында үлтерелә. Эрзерум өлкәһенең тағы бер ҡалаһы Байбурт әрмәндәренән башта аҡсаларын һәм, хәүеф янамаясағында ышандырып, йәш ҡыҙҙарын тартып алғандар, һуңынан уларға "четтес"тар һөжүм иткән. Эрзинжанға ҡасып китергә маташыусыларҙы жандармдар атып үлтергән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. Орду ҡатын-ҡыҙы һәм балалары, Самсунға сығарылыу һылтауы менән, баржаларға тейәлә, һуңынан диңгеҙгә сығарыла һәм борттан ырғытыла. 1919 йылдағы трибунал барышында Трапезунд полицияһы начальнигы өлкә губернаторы бүләге сифатында йәш әрмән ҡыҙҙарын Истанбулға Иттихат лидерҙарына ебәргәнлеген таныны. Ҡыҙыл ярымай дауаханаһындағы әрмән ҡыҙҙарын Трапезунд губернаторы наложница итеп тотҡан һәм мәсхәрәләүгә дусар иткән<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86" />. Көнбайыш Әрмәнстандың көньяҡ өлөшөн Жәүдәт һәм уның «итсе батальондары» (''төр.'' kesab taburi) әрмәндәрҙән таҙартҡан. Битлис әрмәндәре закон боҙмауына ҡарамаҫтан, Жәүҙәт башта уларҙан выкуп талап иткән, һуңынан уларҙың күпселеген аҫтырған. 25 июлдә ҡаланы Жәүдәт ғәскәре уратып алған, һәм ҡыҫҡа ваҡыт ҡамауҙан һуң, ҡаланың рмәндәр йәшәгән өлөшө бирелгән. Ир-ат үлтерелгән, йәш ҡыҙҙарҙы урындағы төрөктәргә һәм курдтарға биргәндәр, ҡалған әрмәндәрҙе көньяҡҡа оҙатҡандар һәм Тигр йылғаһында батырғандар. Битлиста барлығы {{nobr|15 000}} әрмән үлтерелгән, уларҙың өйҙәре төрөк һәм курд мөжәһирҙәренә бирелгән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. Шул уҡ ваҡытта Битлис янындағы әрмән халҡы ла һуйылған. Битлистан һуң Жәүдәт, төрөк һәм курдтарҙың һөжүмдәренән һуң бер аҙға тыныслыҡ урынлашҡан Муш ҡалаһы районына килә. Жәүдәт өлкәгә килгәндән һуң, әрмән общинаһы лидерҙарын язалау башлана, ир-ат штыктар менән сәнсеп үлтерелә, ҡатын-ҡыҙ һәм бала-саға, ат һарайына ҡыуып керетелеп, тереләй яндырыла. Артабан Жәүдәт һәм төрөк-курд отрядтары Сасунға һөжүм итә, һәм был ҡалала йәшәгән әрмәндәр боеприпастары һәм ризығы бөткәнсе ҡаршы тора. Ҡара диңгеҙ буйындағы ҡалаларҙа әрмәндәрҙе караптарға тейәгәндәр һәм батырғандар. Протестант һәм католик конфессияларына ҡараған әрмәндәр ҙә юҡ ителгән. Харпутта, 13 мең әрмән һалдаты менән, америка миссионерҙары нигеҙ һалған Евфрат колледжы студенттары һәм уҡытыусылары үлтерелгән. Америка протестант миссионерҙары етәкселегендә Мерзифонда эшләгән Анатолия колледжы әрмәндәре лә шундай ҡот осҡос яҙмышҡа дусар ителгән. Марсовандың 12 мең әрмәненең күпселеген һөргөнгә оҙатҡандан һуң, америка илсеһе аша колледж президенты Энверҙан һәм Талааттан колледж ағзалары өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын ала, әммә округ губернатор, гарантия тураһында белмәүгә һылтанып, ҡалған әрмәндәрҙе сүллеккә көсләп күсерә һәм улар шунда һәләк була. Католик конфессияға ҡараған Анкара әрмәндәре лә көсләп күсерелә<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. <!-- {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:40em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Из воспоминаний Такуи Левонян, 1900 года рождения'''<ref name="Adalian-81-83">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|81—83}}</ref>:<br>От [[Палу (Элязыг)|Палу]] до Тигранакерта ([[Диярбакыр|Диарбекир]]) нас сильно мучали, и мы очень страдали. Не было воды и еды. У моей матери было что-то в сумке, она давала нам немного время от времени. Мы шли весь день, в течение 10 до 15 дней. На ногах уже не оставалось обуви. Наконец мы достигли Тигранакерта. Там мы помылись у воды, размочили немного сухого хлеба который у нас был и поели. Прошёл слух что губернатор требует от армян очень красивую 12-летнюю девочку… Ночью они пришли с фонарями ища такую девушку. Они нашли её, отобрали у рыдающей матери и сказали что вернут её потом. Позже они вернули ребёнка, почти мёртвого, в ужасном состоянии, оставив его на коленях матери. Мать громко рыдала, и конечно ребёнок, не вынеся произошедшего, умер. Женщины не могли успокоить её. Наконец женщины попытались вырыть яму с помощью орудия одного жандарма, и похоронили девочку. Там была большая стена и моя мать и несколько женщин написали на ней «Здесь похоронена Шушан». |} В отличие от прежних депортаций, которые не отличали невиновных с точки зрения властей армян от «виновных» в пределах местных армянских общин, депортации из [[Киликия|Киликии]] уже не делали различия между армянскими революционными и лоялистическими сообществами. Эти депортации не зависели также от близости к границе и касались всех армян Османской империи. Этим депортированным не предоставлялась еда, что означало фактическую смерть от голода. Им не обеспечивалась защита, и по дороге они подвергались грабежам и насилию нерегулярных османских сил, курдских, черкесских и других мусульманских племён, в результате чего до конечного пункта в пустыне доходило около 20 %. То же самое происходило с армянами всей Восточной Анатолии. Армяне западных провинций относительно беспрепятственно дошли до Дер Зора, где впоследствии в большинстве умерли или были убиты. Считается, что практика общего разрушения армянских общин Анатолии началась 24 апреля 1915 года, когда были арестованы и депортированы в Анкару лидеры армянской общины Константинополя. К середине июня почти все они были убиты. А к этому времени уже были почти полностью уничтожены армянские общины Битлиса и [[Эрзерум]]а. 9 июня министерство внутренних дел направило губернатору Эрзерума требование продать имущество депортированных армян, возвращение которых уже не ожидалось. В течение лета ареал депортаций расширялся, включая районы современной Сирии. Согласно плану депортаций, армяне не должны были превышать 10 % местного населения, что отражало страх младотурок перед концентрацией армян. Есть основания предполагать, что убийства до 150 000 человек в лагерях вокруг пустыни Дер Зор были совершены черкесами, чеченцами и арабами, чтобы не допустить скопления большого количества армян в одном месте<ref name="A Question of Genocide, 270-272" />. Одно из самых ярких свидетельств резни оставили четыре арабских оттоманских чиновника, перешедшие на сторону русских и впоследствии рассказавшие подробности депортации [[Сайкс, Марк|Марку Сайксу]]. Так, по словам лейтенанта Саида Ахмеда Мухтэра Аль-Бааджа, находившегося в [[Трапезунд]]е в 1915 году, он знал, что высылка армян означает резню, и ему был известен официальный приказ расстреливать дезертиров без суда. Лейтенант Саид Ахмед сообщил, что в секретном приказе вместо слова «дезертиров» было «армян», что свидетельствует о понимании центральной властью преступности своих действий и желании их скрыть<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2" />. --> Әрмәндәрҙе үлтереү менән бер рәттән урлашыу һәм талау киң таралған. Сауҙагәр Мәхәмт Али ({{lang-tr|Mehmed Ali}}), Асент Мостафа һәм губернатор Трапезунд губернаторы Жемал Азми {{nobr|300 000}} алып {{nobr|400 000}} төрөк алтын фунтына (ул осорҙа {{nobr|1 500 000}} АҠШ доллары) тиң әрмән байлығын үҙләштергән. Алепполағы америка консулы Вашингтонға: Төркиәлә «талауҙың гигант схемаһы» йәйелдерелгән тип доклад яһай. Трапезундтағы консул Трапезундтағы Иттихат комиссарының өйө талауҙан килгән өлөштөң алтыны һәм башҡа ҡиммәтле таштары менән тулған тип хәбәр иткән<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86" />. [[Файл:Armenianmothermourning.jpg|thumb|right|250px|Әрмән әсә биш балаһының мәйете янында]] Йәй ахырына империялағы әрмән халҡының күп өлөшө үлтерелгән була. Ғосман властары был яуызлыҡты йәшерергә маташһа ла, Европаға барып етә алған ҡасаҡтар Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте барғанын еткерәләр. 27 апрелдә әрмән [[католикос]]ы АҠШ һәм Италияға һуйышты туҡтатыу буйынса ҡыҫылыуҙарын үтенә. Союздаш державалар төрөк һәм курдтарҙың әрмәндәрҙе үлтереүҙәрен асыҡтан-асыҡ ғәйепләне, әммә һуғыш шарттарында уларҙың яҙмышын еңеләйтеү буйынса бер ни ҙә эшләй алманы. Был яуызлыҡты рәсми рәүештә тикшергәндән һуң, Бөйөк Британияла «Отношение к армянам в Османской империи» тип исемләнгән документтар китабы баҫылып сыға<ref name="The treatment of Armenians in the Ottoman Empire" />, Европала һәмАҠШ-та ҡасаҡтарға ярҙамға аҡса йыя башлайҙар. Үҙәк һәм көнбайыш Анатолия әрмәндәрен юҡ итеү 1915 йылдың авгуынан һуң да дауам иткән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567" />. Рәсәй властары һәм йәмәғәтселеге ҡасаҡтарға (тәүҙә фәҡәт христиандарға ғына, ә 1916 йылдың яҙынан — мосолмандарға ла) гуманитар ярҙам күрһәтергә тырышып ҡарай, бының өсөн башында генерал Михаил Тамамшев торған махсус ведомство ойошторолған. Бөтә Рәсәй ҡалалар союзы булышлығы менән рәсәй армияһы оккупациялаған территорияларҙа ашханалар селтәре ойошторолған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан хәрби фекерләү өҫтөнлөк ала — шулай, 1916 йылдың авгусында года командующий Рсәй империяһының Кавказ армияһы командиры (1914—1918)генерал Юденич Николай Николаевич әрмән ҡасаҡтарына ташлап киткән тыуған ерҙәренә ҡайтыуҙы тыя: «Төркиәлә беҙ яулаған ерҙәргә халыҡтың ҡайтыуы иртәрәк, сөнки был төбәктәрҙе аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү былай ҙа бик ҡатмарлы»; ҡалғн халыҡ армия ихтыяжын өсөн тылда ауыл хужалығы хеҙмәтенә йәлеп ителә. Һуңғараҡ оккупацияланған райондарҙың генерал-губернаторы генерал Пешков шулай уҡ 1916 йылдың авгусында төрөк һөжүме башланыр алдынан Ван, Битлис һәм Муш ҡалаларынан Басенға һәм Игдирға 50 мең әрмәнде күсереү тәжрибәһен иҫләп (эвакуациянан һуң, рәсәй властары күскенселәрҙе аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар менән тәьмин итеү көрсөгөнә терәлгәйне), асыҡтан-асыҡ был тыйыуҙы «кәрәкмәгән паника һәм ҡорбандар»ға барып етмәһен өсөн, тип нигеҙләгән. 1915 йылдың яҙында Юденич, аҙыҡ-түлек проблемаһы менән бәйле, шулай уҡ, әрмәндәр менән бергә 4-се казак корпусын ризыҡ менән тәьмин итеү бурысын ҡуйып, курдтар ташлап киткән Алашкерт, Диядин һәм Баязетҡа казактарҙы күсереүҙе тәҡдим итә. Һәм был граждандар адинистрацияһы һүҙҙә хуплау тапһа ла, тормошҡа ашмай ҡала. Башҡа фронттарҙағы кеүек, рәсәй армияһы, хәрби хәлдән сығып, урындағы халыҡты көсләп күсерергә мәжбүр булған: шулай, Эрзерум янындағы ун саҡрым оҙонлоғондағы фронт буйы зонаһынан 10 меңдән ашыу әрмән туранан-тура ҡала районына күсерелә, һәм был аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе тағы ла ҡатмарлаштыра. Әрмән халҡы 1915йылдың июнендә Арарат отряды командующийы генерал-майор Николаев Андрей Михайловичтың курдтарға Ван янына ҡайтырға рөхсәт биреүе менән риза булмай. Рәсәй властары әрмән халҡы күсенеүенең хәрби һәм гуманитар маҡсатын уйлағанынан тыш, генерал-губернатор Пешков бөтә әрмәнде лә Ван күленән көнсығышҡа, ә курдтарҙы — көньяҡҡа күсереүҙе күҙ уңында тотҡан масштаблы акцияны планлаштырған; [[Трабзон|Трапезунда]] һәм Эрзерум райондарында һуғышҡа тиклем йәшәгән әрмәндәргә генә рөхсәт ителгән; төрлө милләт халыҡтарын айырым йәшәтеү маҡсатында апартеид режимы булдырыу тәҡдим ителгән. Хәйер, был план да шулай уҡ тормошҡа ашырылмай ҡалған<ref name="holquist">{{статья|автор= Peter Holquist.|заглавие= The Politics and Practice of the Russian Occupation of Armenia, 1915—February 1917|ответственный = Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|издание= A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|место= Oxford|издательство= Oxford University Press|год= 2011|страницы= 151—174}}</ref>. === Әрмәндәргә медицина эксперименттары яһау === [[Файл:Nød i Armenia - fo30141712130022 302.jpg|thumb|270px]] Оттоман әрмәндәрен юҡ итеүҙе аҡлау сифатында биологик нигеҙләү файҙаланылған. Әрмәндәрҙе «хәтәр микробтар» тип атап, уларға мосолмандар менән сағыштырғанда түбәнерәк статус бирелгән. Был сәйәсәттең төп пропагандисы, беренсе булып көсләп күсерелеүселәрҙең аяҡтарына даға ҡағыуҙы тәҡдим иткән доктор Рәшид Мәһмәт, Диярбакыр губернаторы булған. Рәшид шулай уҡ, Христосты язалағанға оҡшатып, әрмәндәрҙең ҡул-аяҡтары киреп ҡаҙаҡлауҙы ла ҡулланған<ref name="Dictionary of Genocide-21-22" />. Рәсми төрөк энциклопедияһы ''төр.'' Türk Ansiklopedisi 1978 йылда Рәшидты «бик шәп патриот» тип ҡылыҡһырлай<ref name="A Question of Genocide-126-148" />. Мәғҡул (приемлемый) көнкүреш шарттары һәм медикаменттар булмауы төрөк армияһында һәр унынсы һалдаттың ғүмерен ҡыйған эпидемиялар таралыуға килтерә. Өсөнсө армия табибы Сәлим Тәүфиҡ ''төр.'' Tevfik Sağlam тимгелле тиф йәки ҡарамыҡҡа (сыпной тиф) ҡаршы вакцина эшләп сығарыу өсөн центральной больнице Эрзинжан үҙәк дауаханаһында әрмән һалдаттарында һәм хәрби училищелар кадеттарында эксперименттар үткәргән, һәм уларҙың күпселеге вафат булған. Ситләтелгән дәлилдәр был эксперименттарҙа Шакир Бехаэддин ҡатнашыуына күрһәтә. Эксперименттарҙа пациенттарға тиф йоҡторолған ҡан һалдыртыусы Истанбул медицина мәктәбе профессоры Хәмди Суат Акнар ''төр.'' Hamdi Suat Aknar ҡатнашҡан. Һуғыш тамамланғандан һуң, истанбул трибуналы был эште ҡарағанда, Хәмди Суат, «киҫкен психоз» мире асыҡланыу сәбәпле, медицина мәктәбе клиникаһына мәжбүри дауаныуға һалына<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77" />. Бөгөн Төркиәлә Хәмди Суат төрөк бактериологияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә, һәм Истанбулда уның йорт-музейы бар. Уның эксперименттарын Оттоман ҡораллы көстәре баш санитар инспекторы Сөләймән Нуман ({{lang-tr|Süleyman Numan}}) хуплай. Эксперименттар Төркиәләге немец врачтарының һәм бер нисә төрөк табибының протесына алып килә. Уларҙың береһе Жемал Хәйдар ({{lang-tr|Cemal Haydar|}}), эксперименттар барышын күргәнлектән, [[1918 йыл]]да эске эштәр министрына асыҡ хатында уларҙы «ҡырағай» һәм «фәнни енәйәт» тип атаған. Хәйдарҙы Эрзинжандағы Ҡыҙыл ярымай дауаханаһының баш табибы доктор Сәләхетдин хуплай, властарға медицина эксперименттары үткәреүҙе ойоштороуҙа ғәйеплеләрҙе эҙләүҙә ярҙам итеүҙәрен үтенеп мөрәжәғәт итә . Оборона министрығы үҙен ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡһа ла, Хәйдар һәм Сәләхетдин күрһәтеүҙәрен раҫлаған. Хәйдар медицина эксперименттары һөҙөмтәһендә йөҙәрләгән әрмән үлтереүеүен ҡабатлап әйтә, Сәләхетдиндең ғаризаһынан уны өндәшмәҫкә күндереү маҡсатынд баҫым яһағандары күренә. Күсеү осороноң сәйәси буталсыҡлығы һөҙөмтәһендә эксперимент уҙғарыусылар язанан ҡотолоп ҡала. Хәмди Суат һуңыраҡ үҙенең «судҡа тарттырылған енәйәтселәр менән тәжрибә үткәреп» тикшеренеү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77" />. 1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы үткәргән тикшереү һөҙөмтәһендә, Трапезундтың санитар-гигинеа хеҙмәттәре һәм һаулыҡ һаҡлау департаменты етәксеһе Али Сейб ({{lang-tr|Ali Saib}}) тарафынан әрмән балаларын һәм йөклө әрмән ҡатындарын ағыулау факттары билдәле була. Ағыуҙы ҡабул итергә баш тартҡандарҙы уны йоторға мәжбүр иткәндәр йәки диңгеҙгә батырғандар. Көсләп күсерелгәндән һуң, Месопотамия лагерҙарына барып еткән тере әрмәндәрҙе Сейб, морфий йә ағыулы матдәләрҙең үлемесле дозаһын ҡаҙап, үлтергән. Француз һәм төрөк шаһиттары дауаханаларҙа һәм мәктәптәрҙә балаларҙы ағыулау факттарын раҫлаған. Сейб балаларҙы шулай уҡ мобиль пар мунсаларында ({{lang-tr|Etüv|}}) артыҡ эҫе пар ҡулланып үлтергән<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80" />. === Әрмәндәрҙең оборонаһы === Антиохия янындағы [[Муса тауы]] районында йәшәгән әрмән халҡы, ҡыйралышты алдан һиҙенеп, [[1915 йыл]]дың июлендә властарҙан тауға ҡасып китә һәм унда ете аҙна дауамында ғосман ғәскәрҙәренең атакаларын кире ҡағып, уңышлы оборона ойоштора. 4 меңгә яҡын кешене француз судноһы ҡотҡара һәм [[Порт-Саид]]ҡа алып сыға. Оборона тотоусыларҙың бер өлөшө Француз әрмән легион сафына баҫа һәм [[1918 йыл]]да Арар янында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Муса тауы (Муса-даг) оборонаһы тураһында Франц Верфелдең «Сорок дней Муса-Дага» тигән киң билдәле китабында яҙылған<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267" />. Ойошҡан ҙур ҡпршылыҡ күрһәтеү тағы ла Урфа үҙоборонаһында<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-618-621">{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=618—621}}</ref>, Муш<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-345-349">{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=345—349}}</ref>, Сасун үҙоборонаһында (1915) һәм [[Ван алышы]]нда күренә. === Төрөктәрҙең һәм немецтарҙың әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенә ҡаршы сығыштары === {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Теодор Рузвельт<ref name="Letters of Theodore Roosevelt" />, АҠШ президенты (1901—1909):'''<br> «Әрмәндәрҙе биләгән ҡот осоу, — атҡарылған факт. Байтаҡ дәрәжәлә был ул халыҡтың һуңғы дүрт йыл дауамында пацифизм сәйәсәте яҡлы булыуы һөҙөмтәһе. … әрмән ҡырылышы — был һуғыштың иң ҙур енәйәте, һәм Төркиәгә ҡаршы сығыш яһай алмайбыҙ икән, тимәк — беҙ уларҙы уҙындырабыҙ тигән һүҙ |}. Әрмәндәргә ярҙам иткәне өсөн үлем язаһы ҡаралғанлыҡтан, мосолмандар яғынан әрмәндәргә ярҙамды өйрәнеүе ҡыйынлаша, һәм шуның өсөн дә ярҙам йәшерен башҡарылған. Шуға ҡарамаҫтан, әрмән балаларын төрөк ғаиләләре тәрбиәләп үҫтереүе, шулай уҡ әрмән халҡын үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан ғосман чиновниктарының протест күрһәтеү осраҡтары күп булған. [[Алеппо]] ҡалаһы башлығы Мәһмәд Жәләл бей Әрмәндәрҙе көсләп күсереүгә ҡаршы сыға, «әрмәндәр һаҡлана һәм йәшәү хоҡуғы — һәр бер кешенең тәбиғи хоҡуғы» ти, һәм әрмән халҡына ҡаршы йүнәлтелгән теләһә ниндәй репрессияларҙы тыя. Шулай уҡ Смирна губернаторы Рәхми бей һәм Әдирнә (Адрианополь) губернаторы Хажи Адил бей был яуызлыҡтан баш тарта. Жәләл бей [[1915 йыл]]дың июнендә ҡала менән идара итеүҙән ситләтелә. Дер-Зор сүллегендә урынлашҡан концентрацион лагерь командиры Али Суэд Бей, әрмәндәрҙең яҙмышын еңеләйтергә тырышҡаны өсөн, вазифаһынан алына, һәм уның урынына әрмәндәргә ҡарата сиктән тыш ҡәбәхәтлек ҡылған Зәки бей тәғәйенләнә. Йәш төрөктәр лидерҙарының береһе Әхмәд Жемал паша үҙенең мемуарҙарында әрмәндәргә ҡаршы атҡарлыған енәйәттәрҙән ҡото осоуы һәм уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырышыуы тураһында яҙған, әммә тарихсылар уның һүҙҙәрен шикләнеп ҡабул итә<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271" />. Төрөктәргә союздаш булған немец яғы вәкилдәре күп осраҡта әрмәндәргә ҡаршы репрессияларға юл ҡуйҙылар. Немец илсеһе барон фон Вангенһайм, консулдары ентекле мәғлүмәт еткереп торһа ла, ваҡ-төйәк боҙоуҙарға ҡарата ғына протест белдергән. Фон Вангенһаймдан ҡала өсөнсө немец илсеһе граф фон Вольф-Меттерних Иттихаттың ғәмәлдәрен әрмәндәрҙе юҡ итеүгә йүнәлтелгән шовинизм тип баһалаған. Немец миссионеры Иоһаннес Лепсиус [[1915 йыл]]да Истанбулға барған, әммә уның Энверҙан әрмәндәрҙе ҡурсалау үтенестәре яуапһыҙ ҡалған. [[Германия]]ға ҡайтҡас, Лепсиустың Төркиәләге әрмәндәрҙең хәленә йәмәғәтселек фекерен йүнәлтергә тырышыуы уңышҡа өлгәшмәй. Фельдмаршал фон Гольце эргәһендә хеҙмәт иткән доктор Армин Вегнер ҙур фотографиялар архивы йыя. Уның төрөк конвойы алып китеп барған әрмән ҡатынының фотоһы әрмәндәргә ҡаршы геноцид символына әүерелде. [[1919 йыл]]да Вегнер [[АҠШ]] президенты Вильсонға әрмәндәрҙе юҡ итеү тураһында ентекләп яҙа. Мартин Нипаж ({{lang-de|Martin Niepage}}), Алеппо техник мәктәбенең немец преподавателе, 1916 йылда сыҡҡан китабында әрмәндәрҙе ҡырағайҙарса үлтереүҙәр тураһында яҙған<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271" />. {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Файл:Armeniagen6a.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Morgenthau336.jpg|center|200px]] | align="center" | [[Файл:Marcharmenians.jpg|center|200px]] | align="center" | [[File:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|center|200px]] | width="2%"| |- | align="center" | Үлтерелгән әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары (1918 йылда<br>АҠШ илсеһе (өлкән) Генри Моргентауҙың китабында баҫылған фотография | | align="center" | Алеппола юҡ ителгән әрмәндәр<ref name="The Independent, 27-03-1920" /> | align="center" | Ҡораллы һаҡ аҫтында<br>әрмәндәр колоннаһы хәрәкәт итә. 1915 йылдың апреле | align="center" | Урыҫ һалдаттары әрмән ауылы Шейхаланда, 1915 йыл. Был фотография 1917 йылда Тифлиста баҫылып сыҡҡан «Ҡасаҡтар альбомы »нда табылған 62 фотоның береһе. | |} === Әрмән халҡын юҡ итеү буйынса төп райондар картаһы. Концентрацион лагерҙар === [[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|800px|center]] == 1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы == Мудрос тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса, союздаш державалар төрөктәрҙе мотлаҡ язаларға һәм әрмәндәрҙе бүләкләргә тейеш булған. Британия, стратегик юлдарҙы контролгә алыуҙы, хәрби әсирҙәрҙе азат итеүҙе һәм төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғынан китеү мәсьәләһе буйынса ныҡышып, алты әрмән виләйәтенән төрөк ғәскәрҙәрен сығарыу талабын был виләйәттәрҙә на право союзников ввести в эти «бола сығыу осрағында» союздаштар ғәскәр индереү хоҡуғына эйә булыуы менән алмаштырырға ризалашты. Шуға ҡарамаҫтан, [[Антанта|союзные страны]] составындағы союздаш илдәр килешеүҙең был пунктын үтәргә йыйынманылар. Эриван губернаһынан эвакуацияланғанда, нимә алып була, шуны: аҙыҡ-түлек запасын, йорт хайуандарын, эш ҡоралдарын, кейем-һалым, йорт йыһаздары (мебель), хатта ишектәрҙе, тәҙрәләрҙе һәм тимер юл шпалдарын талап алдылар.[[1918 йыл]]дың декабрендә әрмән армияһы Александрополь ҡалаһын яулағанда, тимер юлда бер локомотив йә тимер юл вагоны ла булмай. Зима [[1918]]—1919 йылдарҙағы ҡыш миҙгелендә аҙыҡ-түлеге, кейеме һәм медикаменттары булмаған Әрмәнстанда кеше күпләп ҡырыла. Аслыҡ һәм һыуыҡта тере ҡалғандар тимгелле тиф ҡорбаны булды. Һөҙөмтәлә {{nobr|200 000}} әрмән, йәғни Әрмәнстан халҡының 20%-ы вафат булды. [[1919 йыл]]да 1000 кешегә: тыуыу — 8,7, үлеү — 204,2 кеше тәшкил итә. Ғосман армияһының сигенгән саҡта Әрмәнстанды талауын тарихсылар геноцидтың дауамы тип баһалай<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313" />. Төрөк әрмәндәрен ҡыуыу һәм юҡ итеү процесы завершился серией военных кампаний в [[1920 йыл]]да Киликияға ҡабаттан ҡайтҡан ҡасаҡтарҙы үлтереү һәм Ататөрк Мостафа Кәмал командалығындағы ғәскәрҙәрҙең Смирнала әрмән кварталын ҡырыуы һымаҡ хәрби кампаниялар серияһы булып тамамланды, һуңынан, көнбайыш державалар баҫымы аҫтында, тере ҡалғандарға күсеп китергә рөхсәт бирелде. Смирналағы иң һуңғы компакт йәшәүсе әрмән общинаһын юҡ итеү менән, Төркиәләге әрмән халҡы үҙенең тарихи тыуған илендә ғәмәлдә йәшәүен тамамланы. Тере ҡалған ҡасаҡтар, бер нисә тиҫтә илдә әрмән диаспораһы булдырып, донъя буйлап таралды<ref name="Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide" />. == Бәхәсле мәсьәләләр. Демография, сроктар һәм «ахырғы ҡарар» ҡабул итеү == === Төркиәнең әрмән халҡы === Сәйәси яҡтан нимә өҫтөн тип билдәләнеүҙән сығып ҡарағанда, ҡорбандар һаны иң бәхәсле мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Баһалау ситләтегән билдәләргә һәм шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгәнлектән, ҡорбандар һанын теүәл иҫәпләү мөмкин түгел. Ғосман империяһындағы әрмән халҡы иҫәбе шундай билдәләрҙең береһе булып тора. Әрмән мәсьәләһе килеп тыуған мәлдән, мосолман халҡы араһында әрмәндәр бары тик әһәмиәте аҙ булған аҙсылыҡ тәшкил иткәнен күрһәтеүҙән башлап әрмәндәрҙең Төркиәләге демографик абруйы сәйәси мәсьәләгә әйләнде. [[1864]]—[[1866 йыл]]дарҙа Тәнзимәт реформалары ышығында Эрзерум виләйәте, элекке Әрмәнстан губернаторлығы муташәрифтәр ({{lang-tr|Mutasarrıf}}) идара иткән ете өлөшкә бүленә. Эрзерум виләйәте территорияларының бер өлөшө Диарбаҡыр иленә (провинция) бирелә. Шуға ҡарамаҫтан, әрмәндәр виләйәттең әһәмиәтле генә өлөшөн тәшкил итә, һәм 1878 йылда Эрзерум виләйәте, уның составынан тоташ райондар алыныу һәм башҡа райондарҙы ҡушыу юлы менән 4 ил барлыҡҡа килә: Эрзерум, Ван, Хаккяри һәм Муш. [[1886 йыл]]да Порта Әрмән ҡалҡыулығын вағыраҡ административ берәмектәргә бүлә. [[1895 йыл]]да райондарҙы яңынан үҙгәртеп ҡороу ойошторола, 8 виләйәт 6 яңы административ берәмеккә берләштерелә. Демографик иҫәп алып барғанда, Ғосман хөкүмәте төрөктәрҙе, туркомандарҙы, курдтарҙы, ҡыҙылбаштарҙы, езидтарҙы һ. б. бергә иҫәпләһә лә, ортодоксаль (Әрмән апостол сиркәүе) әрмәндәрҙе католик һәм протестант әрмәндәрҙән, гректар һәм сүриәлеләрҙән айырған<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267" />. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Профессор Израэль Чарни<ref name="Барсегов-623" />:'''<br> «Әрмәндәрҙе сәйәси юҡ итеү күп яҡлап иғтибарҙы йәлеп итә, шул иҫәптән, ҡанһыҙ XX йөҙйыллыҡта күп кешене үлтереүҙең иртә өлгөһө булды, һәм уны күптәр Холокостың «репетицияһы» тип таный». |} Ғосман империяһының [[1844 йыл]]ғы халыҡ йәниҫәбе буйынса, Азия Төркиәһендә {{nobr|2 000 000}} әрмән була. [[1867 йыл]]ғы Парижда ойошторолған Бөтә донъя күргәҙмәһендә империя етәкселеге Кесе Азияла {{nobr|2 000 000}} әрмән һәм европа Төркиәһендә {{nobr|400 000}} әрмән булыуын билдәләне. Әрмән патриархаты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1878 йылда Ғосман империяһында {{nobr|3 000 000}} әрмән: {{nobr|400 000}} — европа Төркиәһендә, {{nobr|600 000}} — көнбайыш Кесе Азияла, {{nobr|670 000}} — Сивас, Трапезунд, Кайсери һәм Диарбаҡыр виләйәттәрендә, Әрмән ҡалҡыулығында {{nobr|1 330 000}} әрмән булған. [[1881]]—[[1893 йыл]]дарҙағы рәсми йәниҫәптә әрмәндәр һаны киҫкен {{nobr|1 048 143}} кәмей. Карс һәм Ардагандағы [[1878 йыл]]ғы юғалтыуҙарҙы иҫәпләгәндә лә, әрмәндәр һанының шул дәрәжәлә кәмеүен фәҡәт цифрҙар менән манипуляция тип кенә аңлатып була. Ғосман хөкүмәтенең йыл һайын теркәлгән яҙмаһында (ежегодник) мосолман булмаған ирҙәр түләгән 1882 йыл һалымы ({{lang-tr|Salname}}) {{nobr|462 870}} төрөк фунты күләмендә иҫәпләнгән булған, әммә шул уҡ ежегодникка ярашлы, Төркиәнең министрҙар советы был һалым килеме ике тапҡырға артыҡ булыр тип көткән, һәм ошо факт та ситләтеп мосолман булмаған халыҡтың ике тапҡыр кәмеүен раҫлай. Рәсми йәниҫәп элек әрмәндәр йәшәгән ҡалаларҙа әрмәндәрҙең булмауын күрһәткән. [[1907]]—[[1908 йыл]]дарҙағы ғосман йәниҫәбе шул уҡ һорауҙар тыуҙыра. Шул йәниҫәпкә ярашлы, армянское население Эрзерум, Битлис һәм Ван ҡалаларының әрмән халҡы, 1894—1896 йылдарҙағы ҡырылышҡа ҡарамаҫтан, шул уҡ күләмдә булған. Раймонд Кеворкян, демографик мәғлүмәттәрҙе енлекләп өйрәнеп, был йәниҫәп әрмән халҡын ысын иҫәпләүгә оҡшамаған, бары тик алдағы йәниҫәп мәғлүмәтен ҡабаталау булған тигән һығымта яһай. [[1912 йыл]]да әрмән патриархияһы Ван, Битлис, Элязыг, Диарбаҡыр һәм Эрзерум виләйәттәрендә әрмән һанын {{nobr|804 500}} кеше тип баһалай. [[1914 йыл]]да патриархия теүәлерәк иҫәпләү башҡара — империя территорияһында {{nobr|1 845 450}} әрмән була. Әрмән халҡының миллиондан ашыу кешегә кәмеүен фәҡәт 1894—1896 йылдарҙағы күп һанда кеше үлтереү, әрмәндәрҙең Төркиәнән ҡасыуы һәм көслөк менән ислам динен ҡабул иттереү менән генә аңлатып була. Бынан тыш, әрмәндәр йәшәгән барса тораҡ пункттарға ла, әгәр ҙә уларҙы курд ҡәбиләләре үҙ ҡулында тотһа, патриархия иҫәпселәре инә алмағанлыҡтан, йәниҫәп тулы булмаған. Диарбаҡыр виләйәте миҫалында һәйбәт аңлашыла: рәсми мәғлүмәт буйынса, әрмән халҡы {{nobr|73 226}} кеше, патриархия иҫәпләүенә ярашлы — {{nobr|106 867}}, ә 1915 йылдың яҙында виләйәттән {{nobr|120 000}} рмән көсләп күсерелгән. Рәсми ғосман статистикаһы 1915 йылда империяла {{nobr|1 295 000}} әрмәән йәшәй тип баһалай<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278" />. «Британника»ға ярашлы, 1 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем тигән билдәләү бар<ref name="britannica-armenian-massacres" />. Хәҙерге заман күҙлегенән Ғосман империяһында әрмән халҡы һаны {{nobr|1 500 000}} <ref name="Erik Jan Zürcher" />{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}} {{nobr|2 500 000}}<ref name="Lise Noël" /> кеше тәшкил иткән. === Ҡорбандар иҫәбе === [[Файл:Геноцид армян.jpg|thumb|right|300px|Әрмән етемдәре ҡар өҫтөндә приютҡа ҡабул итеү сиратын көтә. Фото Армин Вегнер фотоһы]] [[Файл:Near East relief american flour sacks and the Armenians in syria.png|300 px|right|thumb|Ҡасаҡ әрмән балаларының он ҡапсығынан тегелгән кейеме]] Әрмән халҡының дөйөм һанын нигеҙ итеп алып, ҡорбандар иҫәбен конкрет билдәләү мөмкин (ҡара [[#Армянское население Турции]])<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. Ҡорбандар иҫәбен баһалауға йоғонто яһаусы тағы бер параметр булып әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең дауамлылығы тора: хәҙерге баһалар тулы булмаған 1915 йыл<ref name="eoe-54-1" /> һәм 1915 йылдан алып 1923 йылға тиклемгеосорҙо ала<ref name="Rummel 224—225" />. 1915 йылдың 28 сентябрендә Диярбаҡыр губернаторы Рәшид бей Талаатҡа телеграммаһында өлкәнән {{nobr|120 000}} әрмәнде һөрҙөм типяҙа, ә рәсми ғосман статистикаһы ике тапҡыр кәмерәк һандар күрһәткән булған<ref name="Suny, Göçek, Naimar, 136-137" />. 1915 йылдың авгусында Энвер-паша Эрнсту Якхҡа ({{lang-de|Ernst Jackh}}) һәләк булған {{nobr|300 000}} әрмән тураһында хәбәр итә. Иоһаннес Лепсиусҡа ярашлы, 1 миллионға яҡын әрмән үлтерелгән, 1919 йылда Лепсиус үҙенең баһаһын яңынан ҡарны — {{nobr|1 100 000}} кеше. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Кавказ аръяғына [[1918 йыл]]да ғосмандар баҫып ингән ваҡытта ғына было убито от 50-нән алып 100 меңгә тиклем әрмән үлтерелә. «Немецкий союза помощи» ({{lang-de|Deutscher Hilfsbund}} Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) вәкиле Иоһанн Вильһельм Эрнст Зоммер (''ингл.'' Johann Wilhelm Ernst Sommer) көсләп күсереүселәр һанын {{nobr|1 400 000}} тип, ә тере ҡалғандарҙың — {{nobr|250 000}} тип баһаланы<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. 1915 йылдың 20 декабрендә [[Алеппо]]лағы Германия консулы Рёсслер рейхсканцлерға, әрмән халҡының дөйөм һаны 2,5 миллион тип алынһа, һәләк булыусылар һаны {{nobr|800 000}}, хатта шунан да күберәк булыуы ихтимал тигән. Бер үк ваҡытта, әрмән халҡының һанын 1,5 миллион тип алғанда, һәләк булыусылар һанын пропорциональ рәүештә кәметергә кәрәк (йәғни, һәләк булыусылар иҫәбе {{nobr|480 000}} булыуы ихтимал)<ref name="armenocide.com-1915-12-20-DE-001" />. Лепсиусҡа ярашлы, {{nobr|250 000}}-нән алып {{nobr|300 000}} әрмән көслөк менән мосолманға әйләндерелгән, һәм был империяның ҡайһы бер мосолман лидерҙарының протесына килтерҙе. Кютахья мөфтөйө әрмәндәрҙе мосолманға әүерелдереү исламға ҡапма-ҡаршы тип иғлан итә. Дингә ышанмаған Йәш төрөктәр лидерҙарына ислам диненә күсереү дини мәғәнәгә эйә булмаған, әммә әрмән оҡшашлығын (идентичность) ҡаҡшатыу, әрмәндәр яғынан автономия йә бойондороҡһоҙлоҡ талаптарын күтәреп сығырлыҡ нигеҙҙе бөтөрөү — әрмәндәр һанын кәметеү кеүек сәйәси маҡсаттан сығып тормошҡа ашырылған<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. Ҡорбандар иҫәбенең хәҙерге заман баһаһы {{nobr|200 000}} алып (ҡайһы бер төрөк сығанаҡтары<ref name="Zuercher 115" /> һәм Стенфорд Шоу «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />) {{nobr|2 000 000}}-дан артыҡ әрмән (ҡайһы бер әрмән сығанаҡтары<ref name="Zuercher 115" /> һәм Рудольф Руммель<ref name="Rummel 224—225" />) юҡ ителгән ти. Рональд Сюни бер нисә йөҙҙән алып 1,5 миллионға тиклем баһалау диапозонын атай<ref name="Looking toward Ararat-114" />. «Энциклопедия Османской империи» фекеренсә, иң консерватив баһалар ҡорбандар һанын {{nobr|500 000}} ти, ә әрмән ғалимдарының баһаһы иң күбе — 1,5 миллион<ref name="eoe-54-2" />. «Энциклопедия Британника»ға ярашлы, {{nobr|600 000}}-ҙән алып {{nobr|1 500 000}} әрмән һәләк булған<ref name="britannica-armenian-massacres" />, Гюнтер Леви {{nobr|642 000}}<ref name="Guenter Lewy 240" />, Эрик-Ян Цюрхер {{nobr|600 000}}-дән {{nobr|800 000}}-гә тиклем тип баһалай<ref name="Zuercher 115" />, Роджер Смит «миллиондан ашыу» тип атай<ref name="Roger Smith 8" />, «Энциклопедия геноцида» 1,5 миллион әрмән юҡ ителгән тип иҫәпләй<ref name="Rouben Paul Adalian 1999" />, Рудольф Руммелгә ярашлы, {{nobr|2 102 000}} әрмән юҡ ителгән<ref name="Таблица 10.2"/> (шуларҙан {{nobr|258 000}} — Ғосман империяһынан ситтә йәшәүселәр). Дуглас Говардҡа ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын {{nobr|800 000}}-ҙән алып {{nobr|1 000 000}}-ға тиклем диапозонда тип баһалай<ref name="Douglas Arthur Howard 83" />. Ричард Ованнисян фекеренсә, һуңғы осорға тиклем иң таралған баһалау цифраһы {{nobr|1 500 000}}, әммә һуңғы ваҡытта Төркиәнең сәйәси баҫымы һөҙөмтәһендә был баһа кәмеү яғына яңынан ҡарала<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271" />. Армен Марсубянға ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын 1-ҙән алып 1,5 миллионға тиклем кеше тип иҫәпләй<ref name="Marsoobian-135" />. Профиль энциклопедиялар түбәндәге баһаны бирә: «Encyclopedia of Genocide» — 1918 йылға 1 миллионға тиклем<ref name="Encyclopedia of genocide, 61">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|61|volume=1}}</ref>, «Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity» — 1,2 миллион тирәһе<ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" />, «Dictionary of Genocide» — һәләк булғандар 1 миллиондан кәм түгел, әммә 1,5 миллионға яҡын<ref name="Totten 19">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|19}}</ref>, Оксвордская энциклопедия экономической истории — 1,5 миллион һәләк булған{{sfn|Mokyr|2003|p=157}}. === «Ахырғы ҡарар»ҙы ҡабул итеү === Төркиәлә йәшәгән әрмән халҡын юҡ итеү ҡарары ҡабул ителгән ваҡыт икенсе бәхәсле мәсьәлә булып тора. Был проблеманы ҡараусы тарихсылар (Холокосты ҡараусы тарихсыларға оҡшап), ике төркөмгә бүленә: төрөктәр әллә ҡасанан әрмәндәрҙе юҡ итеү планын уйҙарында йөрөткән ти «интенционалистар», ә [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башы ваҡиғалары [[1915 йыл]]да әрмәндәрҙе күпләп үлтереүҙең репетицияһы булған, һәм «функционалистар» ваҡиғалар осраҡлы характерлы һәм Беренсе донъя һуғышы осоронда әрмән ҡурҡынысы тураһындағы күҙаллауҙар тәьҫире аҫтында барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. «Интенционалист» Ваагн Дадрян, мәҫәлән, бының сәбәбе үҙгәрештәргә буйһонмаусан догмаға ҡоролған ислам динендә тип иҫәпләй. Дадрян, муллалар әрмәндәргә ҡаршы йыһатҡа саҡырғандан һуң, үлтереүҙәр йышыраҡ осраҡта йома намаҙынан һуң ойошторолған тигән фекерҙе нигеҙләй. Уның оппоненттары, мосолмандарҙың әрмәндәрҙе ҡотҡарыу осраҡтарын килтереп, һәм Ғосман империяһында әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар илдең, дини закондарҙың төп роль биләүенән баш тартып, модернизация юлына баҫҡан дәүерҙән — Тәнзимәт осоронан һуң башланған тип билдәләй. «Функционалистар», мәҫәлән, Рональд Григор Сюни һәм Дональд Блоксхэм, әрмән общинаһын юҡ итеү сәбәптәрен Ғосман империяһының Һарығамыш янында тар-мар ителеү эҙемтәһендә күрә. «Функционалистар»ҙың ҡарашын анализлағандан һуң, башҡа тикшеренеүсе, Асатурян, геноцид идеялары социаль дискриминация һәм өҫтөнлөклө төркөмгә хас коллектив мифтар нигеҙендә өлгөрә ти. Шуға ҡарамаҫтан, тикшеренеүселәр араһында «ахырғы ҡарар» Ван ҡалаһындағы 1915 йылғы ихтилалдан һуң барлыҡҡа килгәндер тигән консенсусҡа ҡайтып ҡала. Был бәхәстә Ғосман империяһының бөтә тарихы әрмәндәрҙе юҡ итеү прелюдияһы ул, тип иҫәпләүсе Әрмәнстан тарихсылары, һәм әрмән общинаһын маҡсатлы юҡ итеүҙе бөтөнләй кире ҡағыусы Төркиә тарихсыларының күпселеге һуңғы сиктәге позицияны биләй<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" /><ref name="Сюни, Ab Imperio" /><ref name="Bloxham-69-71" />. Ричард Ованнисян: «1894 йылдан 1922 йылға тиклемге осорҙо 1890-сы йылдарҙа Абдулхәмидтең Ғосман империяһында әрмәндәр йәшәүен булдырмауҙы өҙлөкһөҙ көс менән туҡтатырға тырышыуының маҡсаты 1915 йылғы йәш төрөктәрҙекенә ҡарағанда бөтөнләй икенсе була. Ҡамауҙа ҡалған солтан иҫке тәртипте һаҡларға файҙаһыҙ тырышыуында күпләп әрмәндәрҙе ҡырыуға тотонған булһа, йәш төрөктәр иһә статусты юҡҡа сығарыу һәм унда әрмәндәргә урын булмаҫҡа тейешле яңы тәртип урынлаштырыу һәм иҫәптең яңы системаһын төҙөү маҡсатында әрмәндәрҙе юҡҡа сығарыу сәйәсәтен (геноцид) тормошҡа ашырған»<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226" />. == Мәҙәни мираҫты юҡҡа сығарыу == {{Фоторяд|ш1=200|Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|ш2=175|Arakelots12.jpg|текст=Изге Апостолдар Монастыры, Муш ҡалаһы,<br> XX быуат башы һәм 2010 йыл фотографияһы|align=left}} Әрмән халҡын юҡ итеү әрмән мәҙәни мираҫын юҡ итеү кампанияһы менән оҙатылған. Әрмәр һәйкәлдәре һәм сиркәүҙәре шартлатылған, зыяраттар баҫыуға әйләндерелеп һөрөлгән һәм кукуруза һәм бойҙай сәселгән, ҡалаларҙың әрмән кварталдары емертелгән йәки уларҙа, исемдәре үҙгәртелеп, төрөк һәм курд халҡы йәшәй башлаған<ref name="Jones-157" />. Беренсе донъя һуғышына тиклем Төркиәлә әрмән сиркәүенең 30 епархияһы булған, әммә әрмән халҡын юҡҡа сығарғандан һуң, Константинополь патриархатлығы ҡарамағында берҙән-бер епархия тороп ҡалған<ref name="Americana">Armenian church /Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa / Scholastic Library Pub., 2005 V.2 p.338-339 ISBN 0717201384, 9780717201389 {{oq|en|There are one or more Armenian dioceses in nearly every country having Armenian communities. Before World War I there were some 30 dioceses in Turkey alone, but with the extermination and expulsion of the Armenian population only one diocese remains. It is under the authority of the patriarchate in Istanbul.}}</ref>. [[1914 йыл]]да әрмән Константинополь Патриархатына 2549 мәхәллә, шул иҫәптән 200-ҙән ашыу монастырь һәм 1600 сиркәү ҡараған<ref name="Kévorkian and Paboudjian" />. Геноцид сәйәсәте үткәреү һәм этник таҙартыуҙар осоронда бик күп әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емертелде. Күп ҡорамдар емертелде, тағы ла күберәк өлөшө мәсеттәргә һәм Каруан һарайҙар итеп үҙгәртелде. 1960 йылға тиклем төрөк сәйәсәте Төркиә территорияһында әрмәндәр йәшәгәнлеген раҫлаусы тарихи мәғлүмәтте планлы юҡҡа сығарыуға йүнәлтелде. Бары 1960-сы йылдарҙа ғына ғалимдар әрмән рухи мираҫын һәйкәлдәрен теркәү һәм ҡотҡарыу мәсьәләһен күтәреп сыға. 1974 йылда Төркиәлә ғалимдар тарафынан 913 әрмән сиркәүе һәм монастыры тиңләштерелә (идентифицированы). Был һәйкәлдәрҙең яртыһынан күбеһе беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән, ә ҡалған 252-һе емертелгән һәм тик 197-һенең торошон ғына яҡшыраҡ тип әйтеп була<ref name="Robert Bevan" />. [[1980]]-се йылдар аҙағында һәм [[1990]]-сы йылдар башында британ тарихсыһы һәм яҙыусыһы Уильям Далримпл әрмән тарихи һәйкәлдәрен емереү дауам иткәнен раҫлаған миҫалдар таба. Күп һәйкәлдәр ер тетрәүҙәренән һәм властар иғтибарһыҙлығынан, шулай уҡ сиркәүҙәр аҫтында йәшертелгән әрмән хазиналарын эҙләүсе крәҫтиәндәр ғәмәлдәренән ҡаҡшай, аңлы рәүештә емертеү осраҡтары ла бар. Элегерәк француз тарихсыһы Дж. М. Тьерри Ван ҡалаһындағы әрмән сиркәүенең планын тергеҙергә маташҡаны өсөн ситтән тороп өс айлыҡ хеҙмәткә хөкөм ителгән була. Ул шулай уҡ 1985 йылда властар Ошкаванкала әрмән сиркәүен емерергә теләгәнен, ләкин урындағы халыҡ уны ашлыҡ һаҡлау урыны итеп ҡулланыуын дауам итергә теләгәнен белдерә һәм уны һаҡлап алып ҡала. Уильям Далримпл фекеренсә, әрмән һәйкәлдәрен емереү төрөк рәсми кешеләренә һөжүм итеүсе әрмән милләтселәре терроры башланғандан һуң, шәбәйҙе тип билдәләй<ref name="Robert Bevan" />. [[Файл:Geographical distribution of placenames of Armenian origin.svg|thumb|left|370px|Төркиәнең исемдәре үҙгәртелгән топонимдары картаһы]] Уильям Далримплға ярашлы, әрмән мираҫын юҡҡа сығарыуҙың сағыу миҫалы — 1915 йылдан 1960-сы йылдар аҙағына тиклем кешеләргә инергә тыйылған Карс ҡалаһы янында урынлашҡан биш сиркәүҙән торған Хцконк монастырь комплексы. Шаһиттар күрһәтеүенсә, монастырь регуляр армия частары тарафынан динамит ярҙамында шартлатыла, күнекмәләр яһағанда, комплекс бинаһына хатта атырға ла рөхсәт ителгән. Тарихсы монастырҙы барып күргәндә, стеналары емертелеүгә дусар ителгән XI быуат Изге Саргис сиркәүе генә ҡалған була. Икенсе миҫал итеп һарайға әйләндерелгән ярым емерек Варагаванк сиркәүен атарға була. Ерзинжа эргәһендәге IX быуат базиликаһы транспорт инеп йөрөһөн өсөн стенаһында ҙур тишек яһалған келәткә әйләндерелгән була. Эдессалағы әрмән соборы (хәҙер Шанлыурфа) 1915 йылда янғын депоһы итеп үҙгәртеп ҡорола, ә 1994 йылда, мәсеткә кәрәкмәгән христиан ҡоролмаларын емереп, уны мәсет итеп үҙгәртәләр. 1987 йылда Европа парламенты Төркиәне архитектура һәйкәлдәрен һаҡлау шарттрарын яҡшыртырға саҡыра. Бөтә донъя һәйкәлдәр фонды ла шуға оҡшаш тәҡдим менән мөрәжәғәт итһә лә, сикләнгән уңышҡа өлгәшә тип әйтер кәрәк. Халыҡ-ара баҫым һөҙөмтәһендә Вн күле буйында урынлашҡан Изге Тәре (Ахтамар) Сиркәүе тергеҙелә<ref name="Robert Bevan" />. Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ теү сәйәсәте башҡарылғандан һуң, әрмән исемдәре төрөк атамалары менән алмаштырыла. Әрмән мәҙәни һәйкәлдәре йә емертелә, йә бөтөнләй яраҡһыҙға әйләндерелә. Әрмәнстан тураһында хәтерҙе юҡҡа сығарыу ынтылышы «Әрмән яйлаһы» географик атамаһын «Көнсығыш Анатолия» тип үҙгәртеүҙә лә сағыла<ref>George J. Andreopoulos / Genocide: Conceptual and Historical Dimensions / University of Pennsylvania Press, 1997 p.127(pp.265) ISBN 0812216164, 9780812216165<blockquote> In Turkey, Armenian place-names were changed, and Armenian cultural monuments were obliterated or allowed to fall into disrepair. Attempts to eliminate the memory of Armenia included change of the geographical expression «Armenian plateau» to «Eastern Anatolia»</blockquote></ref>. == «Немезида» операцияһы == [[Файл:Jemal morgue.jpg|thumb|250px|Әхмәд Жемал паша кәүҙәһе. 1922 йылдың 25 июлендә [[Тифлис]]та үлтерелә]] [[1919 йыл]]да Дашнакцутюндың [[Бостон]]да үткән IX съезында әрмәндәрҙе үлтереүҙә ҡатнашҡан йәш төрөктәр лидерҙарын юҡ итеү ҡарары сығарыла. Операция боронғо грек үс алыу алиһәһе исемен ала — «Немезида». Заговорсылар төркөмөн башлыса геноцидтан ҡотолған һәм үҙ ғаиләләренең һәләк булыуы өсөн ҙур тәүәккәллек менән үс алырға ҡарар иткән әрмәндәр тәшкил иткән. Операцияның иң билдәле ҡорбаны Ғосман империяһының эске эштәр министры һәм ғосман триумвираты ағзаларының береһе Мәһмәд Талаат паша була. Талаат, йәш төрөктәрҙең башҡа лидерҙары менән бергә 1918 йылда Германияға ҡаса, әммә днако был обнаружен и убит Согомон Тейлирян уны таба һәм 1921 йылдың мартында [[Берлин]]да үлтерә. Тейлирян ҡулға алынғанда йәмәғәтселек фекере уға ҡаршы була, әммә суд процесында әрмән халҡын күпләп үлтереү мәғлүмәттәре иғлан ителгәндән һуң, йәмәғәтселек фекере үҙгәрә. Ахырҙа «триумвират хөкүмәте ҡылған ғәмәлдәрҙән кисергән ғазаптар арҡаһында ваҡытлыса аҡылын юйыу» сәбәпле, енәйәт ҡылырға мәжбүр булған тип, Тейлирянды аҡлайҙар<ref name="Totten-320" />. == 1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы == [[1918 йыл]]да Ғосман империяһы тар-мар ителгәндән һуң, Мудрос тыныслыҡ килешеүендә еңеүсе илдәр Төркиә хөкүмәтенән хәрби әсирҙәргә һәм әрмәндәргә енәйәт ҡылғандарҙы язаларуҙы талап итәләр. Иң тәү сиратта британ хәрби әсиҙәренә аяуһыҙ мөнәсәбәт өсөн, тик һуңынан ғына әрмәндәрҙе юҡ иткән өсөн язалауҙы талап итеүҙе ныҡышҡан Британия үҙенә бер айырым позицияла торған. Трибунал эше башланғанда, Иттихат ойошмаһының төп етәкселәре — Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жемал паша, Бехаэддин Шакир, доктор Селаникли Нәзим бей, Бәдри Осман һәм Жемал Азми — Төркиәнән ситкә ҡасып киткән. Ғәйепләүгә ярашлы, көсләп күсереүҙәр хәрби ихтыяж йәки дисциплинар сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килмәгән, ә [[Иттихат]] үҙәк комитеты тарафынан алдан уйланылған була, һәм уларҙың эҙемтәләре Ғосман империяһының ({{lang-tr|Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda}}) барлыҡ ерендә лә тойолоп торған. Дәлилләүҙәрҙе трибунал нигеҙҙә шаһиттар күрһәтмәләренән түгел, ә документтарҙан алған. Трибунал әрмәндәрҙе ойошҡан үлтереү Иттихат ({{lang-tr|taktil cinayeti}}) лидерҙары тарафынан ойошторолғанын раҫланған факт тип таба. Трибунал судта ҡатнашмаған Энверҙы, Жемалды, Талаат һәм доктор Нәзим бейҙе ғәйепле тип таба һәм уларҙы үлем язаһына тарттыра. Судта ҡатнашҡан өс ғәйепләнеүсе аҫып үлтереү үлем язаһына тарттырыла<ref name="Armenian Genocide, court-martial of perpetrators" />. == Төрөк республикаһы һәм әрмән мәсьәләһе == {| "Төркиә премьер-министры '''Тансу Чиллер. 1994 йылдың сентябре'''<ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115" />:<br>«Төрөк властары «әрмән мәсьәләһе» буйынса үҙ позицияларын әйтеп бирергә теләмәйҙәр тигән фекер дөрөҫ түгел. Беҙҙең позиция үтә лә асыҡ. Бөгөн һис шикһеҙ, тарихи факттар сағылышында әрмән дәғүәләре нигеҙһеҙ һәм иллюзор булып тора. Һәр осраҡта ла әрмәндәр геноцидҡа дусар ителмәне». |} Төркиә республикаһы барлыҡҡа килгәс, сәйәси һәм интеллектуаль элита әрмән общинаһын юҡ итеүҙән йә реакцион-шовинистик сығыштарҙа һәм әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙа етәксе ролен үтәгән кешеләрҙән ары йөрөү ихтыяжын тойманы. Сәйәси элита нигеҙҙә күптәре әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә шәхсән ҡатнашҡан һәм әрмәндәрҙе һәм гректарҙы көсләп күсереүҙән ҙур килем алған төбәк лидерҙары һәм ҡәбилә башлыҡтары менән коалицияла торған [[Иттихат]]тың элекке функционерҙарынан булған. Әрмән мәсьәләһен тикшереүгә ҡуйыу был коалицияны юҡҡа сығарыр ине<ref name="Renewal and Silence" />. [[1927 йыл]]дың октябрендә Республика партияһы съезында Мостафа Кәмал бер нисә көн дауамында төрөк милләте бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көөрәш аша төрөк милләте барлыҡҡа килгәне тураһында һөйләгән. Кәмал тексы рәсми төрөк тарихы сифатында ҡабул ителгән һәм дәүләт тарафынан изге хөрөфәтле (сакральный) йәки тейелгеһеҙ тип ҡаралған. Төркиәнең енәйәти ҡануниәте тарихтың кәмалса фаразлауҙы тәнҡитләүҙе енәйәт тип атай, һәм шуның өсөн төрөк йәмғитәендә дебаттар мөмкин түгел<ref name="Fatma Müge Göçek-42-52" />. Рәсми статистика буйынса, [[1927 йыл]]да Төркилә {{nobr|77 400}} әрмән йәшәгән. Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, [[Төркиә]] әрмәндәргә хәүефһеҙлек гарантиялары, ирекле үҫергә һәм башҡа милли аҙсылыҡтарға биргән кеүек ҡайһы бер льготалар бирергә риза булып ҡул ҡуйған. Әммә был килешеүҙең положениелары үтәлмәгән. Төркиә әрмәндәре илдән ҡасып китеүен һәм йотолоуын дауам иткән. «Закон о фамилиях», принятый [[21 июня]] [[1934 йыл]]дың 21 июнендә ҡабул ителгән «Фамилиялар тураһында закон» гректарҙан, йәһүдтәрҙән һәм әрмәндәрҙән традицион фамилияларынан баш тартырға һәм яңы төрөк фамилияларын ҡабул итеүҙе талап иткән. Икенсе донъя һуғышы осоронда Төркиәлә бик күп сауҙагәрҙәрҙе — гректарҙы, йәһүдтәрҙе һәм әрмәндәрҙе бөлгөнлөккә төшөргән һайланма Мөлкәт һалымы (Варлык вергиси — Налог на имущество) ҡабул ителгән<ref name="Киреев" />. Һуңғы йылдарҙа Төркиәлә академик фән, төрөк интеллектуалдарыы, матбуғат һәм граждандар йәмғиәте әрмән мәсьәләһен тикшереүгә сығара, һәм был милләтселәрҙең һәм төрөк хөкүмәтенең ҡаршылығына килтерә. Әрмән гәзите мөхәррире Грант Динк, яҙыусылар Орхан Памух һәм Әлиф Шәфәҡ, нәшриәтсе Раһип Зараколу «төрөксөлөктө» мәсхәрәләүҙә ғәйепләнде, Динк һәм Зараколу хөкөм ителде. [[2007 йыл]]ың 19 ғинуарында Грант Динк 17 йәшлек төрөк милләәтсеһе ҡулынан һәләк булды. Истанбулда уны һуңғы юлға оҙатҡанда тиҫтәләгән мең төрөк, плакаттарға «Беҙ бөтәбеҙ ҙә әрмән, беҙ бөтәбеҙ ҙә Гранттар» тип яҙып, демонстрация ойошторҙо. Шул уҡ ваҡытта төрөк йәмғиәтенең бер өлөшө Динкты үлтереүсене милли герой тип ҡабул итте<ref name="A Question of Genocide-306-316" />. == Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид) тормошҡа ашырылыуын иҫбатлау == {{main|Доказательства геноцида армян}} {{also|Турецкий военный трибунал 1919—1920 годов}} [[Файл:Rafael de Nogales Mendez.png|thumb|150px|Рафаэль де Ногалес Мендес (1879—1936), ғосман армияһында хеҙмәт иткән [[Венесуэла]] офицеры, үҙенең китабында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында яҙған<ref name="Rafael de Nogales" />]] Әрмәндәргә ҡаршы кампания системалы һәм үҙәкләштерелгән характерҙа булыуы файҙаһына иҫбатлауҙар төрөк булмаған шаһиттарҙың (консулдар, хәрбиҙәр, шәфҡәт туташтары, уҡытыусылар, миссионероҙар) дәлилдәре, төрөк чиновниктарынан һәм тере ҡалған әрмәндәрҙән алынған мәғлүмәттәр һөйләй. Маҡсатҡа ярашлы йүнәлештә әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ойошороу 1919—1920 йылдарҙа эшләгән Төрөк хәрби трибуналының йәш төрөктәр лидерҙарын йомғаҡлау ғәйепләүенә яҙылды. Хәҙерге көнгә тиклем төрөк архивтарынан әрмәндәрҙе маҡсатлы юҡ итеүҙе раҫлаусы документтар тәҡдим ителмәгән, һәм был күренеш документтарҙы юҡ итеү менән йәки бөгөн Төркиәлә хөкөм һөргән цензура менән бәйле булыуы ихтимал. 1920 йылда баҫылып сыҡҡан «Талаат телеграммалары» дәлилләнмәгән һәм ялған тип иҫәпләнә. Оригиналы Телеграммаларҙың төп нөсхәһе юҡ, әммә Дадрян үткәргән анализ был телеграммаларҙың йөкмәткеһе йәш төрөктәрҙе фашлаусы процесс материалдары менән ситләтелгән дәлилдәр аша иҫбатлана. Әрмәндәр ташлап китергә мәжбүр ителгән территорияларға (ойошторолған ярҙам һәм планлаштырылған күсереү булмаһа, үҙҙәре теләгәндән генә Киликияға һәм Көнбайыш Әрмәнстанға килеп етеүе мөмкин булмаҫ ине) Фракия йә [[Болгария]] мөһәржирҙәре урынлаштырыла, һәм ошо факт та әрмәндәрҙе юҡ итеү программаһында бик юғары рәсми даирәләрҙең ҡатнашлығын иҫбатлаусы дәлил булып тора<ref name="Naimark-XVI" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249" /><ref>[https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ Ватикан раскрыл засекреченные документы о Геноциде армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161408/https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ |date=2021-10-20 }}</ref>. Төркиә Президенты [[Рәжәп Тайип Эрдоған]] 2019 йылда Төркиә теләгән бер ваҡытта 1915 йылғы ваҡиғаларҙы өйрәнеү өсөн архивтарҙы асырға әҙер тип хәбәр итте<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|title=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2020-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/askeri-arsivlerimizi-acmaya-haziriz-2048718|title='Askeri arşivlerimizi açmaya hazırız'|author=player-inline {display: inline-block;padding-bottom: 56 25%;position: relative;width: 100%;z-index: 5;} player-box {height: 100%;left: 0;position: absolute;top: 0;width: 100%;}$ ready{quarkPlayer = new QuarkPlayer, bufferLength:5, autoPlay: false, subTitles: false, showAds: true, showNotification: false|publisher=Milliyet|lang=tr|accessdate=2020-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eIm62OsO42E|title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan Fransa'ya '1915 Olayları' Tepkisi!|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> == Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) инҡар итеү == Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (әрмәндәргә ҡарата геноцидты) инҡар итеү ғәҙәттә айырым кешеләр йәки ойошмалар ойошторған геноцидты башҡа төрлө кире ҡағыуҙарынан айырмаһы, уны академик яҡтан респектабелле һәм сәйәси нигеҙләнгән тип һанап, Төрөк Республикаһын рәсми һәм һәр яҡлап хуплау булғанлыҡ менән бәйле<ref name="diff" group="Комм" />. Төрөк республикаһы әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар итеү пиар-кампанияларына маҡсатына байтаҡ аҡса түгә һәм төрөк позицияһының дөрөҫлөгөн тәьмин иткән университеттарға иғәнәләр бирә. Төрлө парламенттар йәки хөкүмәттәр геноцидты таныу буйынса сираттағы тикшереү үткәреү мәсьәләһен күтәреп сыҡһа, Төркиә уларға дипломатик һәм сауҙа санкциялары һәм үҙ илендәге аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтарға репрессиялар менән янай. Төркиә территорияһында ҡасандыр әрмәндәр йәшәгәнлегенең физик эҙҙәрен юҡ итер өсөн, илдә системалы рәүештә әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емерелә<ref name="Totten 21" /><ref name="Bloxham-221, 228" />. Инҡар итеүселәр түбәндәге раҫлауҙар модификацияһының ғәҙәттә береһе ҡабатлана<ref name="Totten 21" />: * Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу бер ҡасан да булмаған; * әрмәндәрҙең һәләк булыуы уларҙы һуғыш хәрәкәттәре барған ерҙән күсергәндә аслыҡтан һәм сирҙәрҙән һаҡланмау арҡаһында килеп сыҡҡан; * йәш төрөктәр әрмәндәрҙе ҡырыуға маҡсатлы сәйәсәт үткәрмәгән; * әрмәндәрҙең һәләк булыуы Ғосман империяһында барған граждандар һуғышы эҙемтәһе булған, был ваҡиға шулай уҡ төрөктәр ҙә күп ҡырылған. == Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең мәҙәниәттә сағылышы == [[Файл:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|thumb|right|180px|Вардгес Акопович Суренянц, «Тапалған иң мөҡәддәс нәмә», 1895 йыл]] 1915 йылғы ваҡиғалар тураһында ''«Ғазапланған Әрмәнстан»'' (1919)тигән беренсе картинанан бары 15 минутыҡ ҡына өҙөк һаҡланған. «Минең халҡым ҡайҙа?» ({{lang-en|Where Are My People?}}, продюсеры Майкл Акопян) исемле беренсе документаль фильм ваҡиғаларҙың 50 йыллығына арналып 1965 йылда сыға. XX һәм XXI быуаттар сигендә бер нисә документаль фильм сыға: «Күҙгә күренмәгән Холокост» ({{lang-en|The Hidden Holocaust}}) иң һәйбәте. Иң билдәле фотографияларҙы немец Ҡыҙыл тәреһенән Армин Вегнер һәм АҠШ консулы Лесли Девис төшөргән<ref name="Hagopian" />. Төрөк республикаһы төрөк әрмәндәрен ҡырыу тураһында фильмдар төшөрөргә маташыуға кәртә ҡуя<ref name="Dinah Shelton" />. Ауыҙ-тел ижади традицияһы ҡырыуҙы тасуирлаған хикәйәләргә н геҙләнеп йырҙар ижад иткән, һәм улар геноцидты иҫбатлаусы дәлил булып тора<ref name="Jonathan McCollum" />. Музыкант әрмәндәрҙән торған System of a Down америка рок-төркөмө ижады йыш ҡына әрмәндәргә ҡарата геноцид тематикаһына ҡағыла. XIX быуат аҙағында уҡ әрмән рәссамы Вардгес Акопович Суренянц бер нисә картинаһын Көнбайыш Әрмәнстанда әрмәндәрҙе ҡырыуға арнаған<ref name="Костина" />. Аршиль Горкиҙың күп картиналары башынан үткән иҫтәлектәре нигеҙендә яҙылған<ref name="Stephen Feinstein 108" />. 1915 йылда һәләк булған алдынғы әрмән шағирҙарының береһе Сиаманто булған. Икенсе ҙур шағир Даниел Григорьевич Варужан шулай уҡ 24 апрелдә ҡулға алынған, һуңыраҡ, 19 августа, язалап үлтерелгән. Егише Чаренц Карс ҡалаһында тыуған һәм 1915 йылда ҡаршылыҡ хәрәкәте составында ҡот осҡос хәлдәрҙе башынан үткәргән Егише Чаренцтың күп шиғырҙары ҡырыуҙың дәһшәтле хәлдәрен тасуирлай. Әрмәндәр геноциды темаһына яҙылған иң билдәле әҙәби әҫәр — Франц Верфелдең «Муса тауында ҡырҡ көн» романы. [[Ливан]]дағы Антелиас ҡалаһында әрмән католикосаты территорияһында 1950-се йылдарҙа төҙөлгән часовня — әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың беренсе хәтер һәйкәле. 1965 йылда католикосат территорияһындағы Эчмиадзин монастырында күп хачкарҙарҙан торған геноцид ҡорбандарына бағышлап ҡуйылған һәйкәл һалына. 1990 йылда сүриә Дер Зор сүллегендә иҫтәлекле часовня төҙөлә, һәм бөгөнгө көнгә тиклем ул әрмәндәрҙе ҡырған урында ҡуйылған берҙән-бер һәйкәл булып тора<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|102-104|volume=1}}</ref>. [[1967 йыл]]да, әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың 50 йыллығынан һуң ике йыл үтеүгә Совет Әрмәнстанында күп халыҡ ҡатнашҡан санкцияланмаған демонстрациялар үткәнлектән, [[Ереван]]да Цицернакаберд («Ҡарлуғас ҡәлғәһе») ҡалҡыулығыында мемориаль комплекс төҙөлөшө тамамлана. Бөгөн Цицернакаберд әрмәндәрҙең табыныу урыны булып тора һәм йәмәғәтселек фекере уны әрмән геноцидына бағышланған универсаль һәйкәл тип ҡабул итә<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104" /><ref name="Totten, 21">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.</ref>. == Юридик яғы == === Әрмәндәргә ҡарата геноцидты халыҡ-ара хоҡуҡи таныу === [[Файл:Nations recognising the Armenian Genocide.svg|thumb|400x400px|right|Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен геноцид тип рәсми рәүештә таныған дәүләттәр картаһы. Асыҡ-йәшел төҫ менән геноцидты өлкәләр йәки муниципалитеттар кимәлендә таныған дәүләттәр күрһәтелгән]] [[Файл:Vladimir Putin, Tsitsernakaberd memorial complex RA.jpg|thumb|250px|[[Владимир Владимирович Путин]] 2013 йылда геноцид хәтеренә урынлаштырылған мемориаль комплекста.<br>«Рәсәй һәр ваҡыт әрмән халҡының ғазабын һәм һәләкәтен үҙенеке кеүек ҡабул итте. Әрмән халҡына ҡарата геноцид ҡорбандары алдында баштарыбыҙҙы түбән эйәбеҙ»<ref>Запись Путина книге почетных посетителей Музея-института геноцида армян в 2001 году// [http://noev-kovcheg.ru/mag/2013-23-24/4236.html Армяно-российская встреча на высшем уровне: хроника визита], Ноев Ковчег, декабрь 2013 года</ref>]] Союздаш илдәрҙең (Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй империяһы) [[1915 йыл]]дың 24 майындағы берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе ҡырыу беренсе танылған кешелеккә ҡаршы енәйәт тип билдәләнә<ref name="Уголовное право России-753" />: {{Начало цитаты}}''Төркиәнең кешелеккә һәм цивилизацияға ҡаршы яңы енәйәттәре танылғанлыҡтан, Союздаш дәүләттәр хөкүмәттәре Юғары Портаны был енәйәттәре өсөн Ғосман хөкүмәтенең бөтә ағзаларының, шулай уҡ был ҡыйралышҡа йәлеп ителгән бөтә агенттарының шәхсән яуаплылығы тураһында иҫкәртәбеҙ.'' {{Конец цитаты|источник=[[1915]] йылдың 24 майы. Франция, Бөйөк Британия һәм Рәсәйҙең берлектәге декларацияһы}} Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен таныу АҠШ әрмән лоббист ойошаларының төп маҡсаты <!-- ANCA-->, һәм таныуҙың үҙенән башҡа,<!--так в источнике. «ANCA is much more vocal on demands for territory and reparations from Turkey than is the Assembly, however.» — в каком году? --> Төркиәгә территориаль дәғүәләр һәм репарация түләү талаптары ҡуйылды. Геноцидты таныуға өлгәшеү маҡсатында, әрмән лоббистары парламентарийҙарҙы һәм йоғонто яһай алырлыҡ кешеләрҙе үҙ яғына йәлеп итә, төрлө илдәрҙең хөкүмәттәренә баҫым яһай, йәмәғәтселек тарафынан был мәсьәләнең киң яҡтыртылыуын ойоштора, был мәсьәлә менән шөғөлләнеүсе институттар (Зорян институты, Әрмән милли институты) булдырылған<ref name="Heather Gregg 19" />. Әрмән [[диаспора]]һы тулыһынса тиерлек геноцид ҡорбандарының туранан-тура тоҡомдарынан тора, һәм уларҙың Төркиәнең баҫымына ҡаршы торорлоҡ етерлек матди ресурстары бар<ref name="Bloxham-223-224">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|223-224}}</ref>. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] өс тапҡыр: (1916<ref name="usa-1916" />, 1919<ref name="usa-1919" />, 1920<ref name="usa-1920" />) йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында [[резолюция]] ҡабул итә. Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (Геноцид армян) Европарламент (1987<ref name="EuroParliament 1987" />, 2000<ref name="EuroParliament 2000" />, 2002<ref name="EuroParliament 2002" />, 2005<ref name="EuroParliament 2005" />, 2015<ref name="europarlament_15_04_2015">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1906585 Европарламент призвал Турцию признать геноцид армян] // ТАСС, 15 апреля 2015 года</ref>), Көньяҡ Африка илдәре парламенттары коалицияһы (Меркосур)<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.382/current_category.5/affirmation_detail.html South American Parliamentarians Coalition (MERCOSUR)], November 19, 2007</ref>, [[Организация Объединённых Наций|БМО]]-ның Милли аҙсылыҡты дискриминациялауға юл ҡуймау һәм уларҙы һаҡлау Рамочный конвенцияһы буйынса ярҙамсы комиссияһы<ref name="CPDPM 1985" />, Латин Америкаһы парламенты (2015) таный<ref>[http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ Парламент Латинской Америки — Parlatino — признал Геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924084709/http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |date=2015-09-24 }}</ref>. [[Файл:Цицернакаберд.jpg|thumb|left|Польша Премьер-министры Дональд Туск «Цицернакаберд»та<ref name="panarmenian.net-45445" />]] Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (Геноцид армян) донъяның күп илдәре һәм йоғонто яһай алырлыҡ халыҡ-ара ойошмалар тарафынан танылды һәм ғәйепләнде. Әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы беренсе булып [[Уругвай]] парламенты ғәйепләп сыҡты<ref name="HRR 1965" /><ref name="UL 2004" /> (1965). Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы шулай уҡ рәсми рәүештә [[Франция]] ''[[геноцид]]'' (халыҡ-ара ҡануниәткә ярашлы<ref name="un-genocide" />) һәм хөкөм итте (1998<ref name="FNAL 1998" />, 2000<ref name="FSL 2000" />, 2001<ref name="FL 2001" />, 2006<ref name="génocide arménien" /><ref name="bbc-6043368" />, 2012<ref name="lenta.ru-24.01.2012-france" />), [[Бельгия]]<ref name="BSR 1998" />, [[Нидерланды]]<ref name="NPR 2004" />, [[Швейцария]]<ref name="SHCNCR 2003" /><ref name="A perfect injustice 14" /> — Швейцарияның Милли советы (Швейцария Федераль йыйылышының түбәнге палатаһы), [[Швеция]]<ref name="A perfect injustice 14" /><ref name="echo.msk-663181" /><ref name="bbc.co.uk-100311" />, [[Рәсәй]]<ref name="pravoteka-79044" />, [[Польша]]<ref name="PPR 2005" />, [[Ливан]] (2000)<ref name="Lebanon_Parliament_Resolution">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.161/current_category.7/affirmation_detail.html Lebanon Parliament Resolution, May 11, 2000]</ref>, [[Италия]]<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.172/current_category.7/affirmation_detail.html Italy Chamber of Deputies Resolution, November 16, 2000]</ref><ref>[http://armeniangenocide100.org/ru/states/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426162110/http://armeniangenocide100.org/ru/states/ |date=2015-04-26 }}</ref>, [[Литва]]<ref name="LARD 2005" />, [[Греция]]<ref name="GHRPR 1996" />, [[Словакия]]<ref name="SR 2004" /><ref name="nrsr.sk" />, [[Кипр Республикаһы]]<ref name="CHRR 1982" />,[[Аргентина]] (2 закон, 5 резолюция)<ref name="Affirmation.297" /><ref name="Affirmation.374" />, [[Венесуэла]]<ref name="VNAR 2005" />, [[Чили]]<ref name="rian-66798950" />, [[Канада]] (1996<ref name="CHCR 1996" />, 2002<ref name="CSR 2002" />, 2004<ref name="CHCR 2004" />)<ref name="A perfect injustice 14" />, [[Ватикан]]<ref name="VCC 2000" />, [[Боливия]] (2014)<ref>[http://www.genocide-museum.am/rus/01.12.2014-Bolivia.php Боливия признает и осуждает Геноцид армян] (+ фото документа). Музей-институт Геноцида армян, 01.12.2014</ref><ref>Официальный сайт МИД Армении. [http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ Բոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատներն ընդունեցին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ օրինագիծ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205061349/http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |date=2014-12-05 }} (Обе палаты парламента Боливии приняли законопроект о признании и осуждении Геноцида армян){{ref-hy}}</ref>, [[Австрия]] (2015)<ref name="Austria">[http://www.parlament.gv.at/PAKT/PR/JAHR_2015/PK0383/index.shtml Полный текст] заявления парламента Австрии на её официальном сайте, 22.04.2015</ref><ref>[http://ria.ru/world/20150422/1060214464.html Парламент Австрии признал геноцид армян в Османской империи], РИА Новости, 22.04.2015</ref>, [[Люксембург]] (2015)<ref>[http://news.am/rus/news/265613.html Парламент Люксембурга признал Геноцид армян] (+ фото документа), ИА News.am, 06.05.2015</ref>, [[Бразилия]] (2015)<ref>[http://panarmenian.net/rus/news/192982/ 24-ой страной, признавшей Геноцид армян, стала Бразилия]</ref>, [[Парагвай]] (2015)<ref>[http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20%28Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio%29.pdf Proyecto de Declaracion (Interes de esta HCS y reconoce el Genocidio Armenio)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161401/http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20(Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio).pdf |date=2021-10-20 }}</ref><ref>[http://news.am/rus/news/293389.html Сенат Парагвая признал Геноцид армян]</ref>, [[Германия]] (2016)<ref>[http://ria.ru/world/20160602/1441975378.html Бундестаг признал геноцидом преступления против армян в 1915 году]{{ref-ru}}</ref>, [[Чехия]] (2017)<ref>[https://regnum.ru/news/2268194.html Чехия «выполнила долг»: парламент страны признал Геноцид армян]</ref>, [[Португалия]] (2019)<ref>[https://news.am/rus/news/509563.html Парламент Португалии признал Геноцид армян], ИА News.am, 26.04.2019</ref>, [[АҠШ]]<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2021/apr/24/joe-biden-armenian-genocide-recognition, Biden becomes first US president to recognise Armenian genocide, The Guardian, 2021]</ref> (в 35 штатах на уровне закона)<ref>[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute</ref><ref>Арег Галстян. [http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid Что будет, если все 50 штатов признают геноцид?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413222236/http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid |date=2015-04-13 }} // Голос Армении, 13.04.2015</ref>, [[Латвия]]<ref>[https://www.delfi.lv/news/national/politics/saeima-deklaracija-atzist-un-nosoda-osmanu-imperijas-laika-istenoto-armenu-genocidu.d?id=53169427 Saeima deklarācijā atzīst un nosoda Osmaņu impērijas laikā īstenoto armēņu genocīdu, Sanita Upleja, Delfi, 2021]</ref> хөкөм итте. Ғосман империяһында әрмәндәрҙе ҡырыу бер нисә халыҡ-ара ойошмаһы тарафынан ҡаралды. 1984 йылда «Халыҡтарҙың даими трибуналы» Ғосман империяһының ғәмәлдәрен [[геноцид]] тип таныны<ref name="Permanent Peoples' Tribunal">April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]</ref>. 1997 йылда Геноцидты тикшереү халыҡ-ара ассоциацияһы ла шуға оҡшаш һығымтаға килде <ref>[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=2011-07-21 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.</ref> <ref>[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], website of the IAGS, March 7, 2009 «that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.»</ref> <ref name="The Association of Genocide Scholars">June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]</ref>. 2000 йылдың 8 июнендә «The New York Times» һәм «The Jerusalem Post» гәзиттәрендә Беренсе донъя һуғышы осоронда 126 Холокосты тикшереүсенең (шулар араһында Бауэр Иегуда, Чарни Израэль һәм Эли Визель) әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте томошҡа ашырылғаны бәхәсһеҙ тигән раҫлауы баҫылды<ref name="Statement_by_126_Holocaust_Scholars">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] и [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000</ref>. 2001 йылда ярашыу буйынса берлектәге төрөк-әрмән комиссияһы «Күсеү осорондағы ғәҙел хөкөм мәсьәләләре буйынса Халыҡ-ара үҙәк»кә 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид булыу-булмауын бойондороҡһоҙ тикшереп, баһа биреү буйынса мөрәжәғәт итә. 2003 йылдың башында МЦППП, 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид тигәндең бөтә билдәләмәләренә тап килә һәм был терминды ҡулланыу тулыһынса аҡлана тигән баһа бирҙе<ref name="International Center for Transitional Justice">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]</ref>. 2019 йылдың 28 октябрендә АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһы әрмән халҡына ҡарата геноцидты таныу тураһында резолюция ҡабул итә<ref name="СШАпризн1">[https://www.bbc.com/russian/news-50219411 В США приняли резолюцию о признании геноцида армян в Османской империи], BBC, 28.10.2019</ref>. Вәкилдәр палатаһы Резолюцияһы АҠШ формаль рәүештә әрмәндәргә ҡарата геноцидты таный тигәнде аңлата. Ул на вступает в силу без одобрения Сенат һәм АҠШ президенты хуплауынан башҡа үҙ көсөнә инә<ref name="СШАпризн2">[https://www.bbc.com/russian/features-50228936 Почему в США признали геноцид армян: геополитика и лоббисты], BBC, 29.10.19 {{oq|ru|Принятая в Палате представителей резолюция формально означает, что США признали геноцид армян. Она вступает в силу без одобрения Сената и президента США.}}</ref>. Резолюция тәҡдим итеү (рекомендательный) характерында<ref name="СШАпризн1" />, АҠШ-тың геноцидты таныуы, бик ҙур несмотря на огромное символик мәғәнәле булыуына ҡарамаҫтан, дәүләт департаменты һәм америка дипломаттары позицияларына мотлаҡ йоғонто яһамай<ref name="СШАпризн2" />. Вәкилдәр палатаһынан артынса уҡ, 2019 йылдың 12 декабрендә АҠШ Сенаты бер тауыштан XX быуат башында Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы геноцид тип таныу тураһында шуға оҡшаш резолюция ҡабул итә<ref>[https://www.dw.com/ru/сенат-сша-признал-геноцид-армян-в-османской-империи/a-51649509 Сенат США признал геноцид армян в Османской империи] // Deutsche Welle, 12.12.2019</ref>. 2021 йылдың 24 апрелендә АҠШ президенты Джо Байден әрмән халҡына ҡарата геноцидты рәсми рәүештә таныны<ref>{{cite web|title=Statement by President Joe Biden on Armenian Remembrance Day|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/04/24/statement-by-president-joe-biden-on-armenian-remembrance-day/|website=whitehouse.gov|date=APRIL 24, 2021}}</ref>. Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) таныуы Төркиәнең Евросоюзға инеүенең мотлаҡ шарты булмаһа ла, әммә ҡайһы бер авторҙар, Европа союзы ағзалығына ынтылғанда, Төркиәгә быны башҡарырға тура киләсәк, тип иҫәпләй<ref name="bbc.co.uk-4290524" /><ref name="mk.ru-76188" />. ==== Инҡар итеүҙең криминаллашыуы ==== [[File:The Genocide Word by Raphael Lemkin.ogv|«Геноцид» термины авторы Рафаэль Лемкин терминдың килеп сығыуы тураһында һәм әрмән геноциды тураһында, (CBS News)]] [[Швейцария]]ла бер нисә кеше (төрөктәр) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе (геноцидты) инҡар иткән өсөн суд тарафынан хөкөмгә тарттырылды<ref name="panarmenian-54518">PANARMENIAN.net. 1 октября 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/54518/ 150 дней тюремного заключения и 30 тысяч франков — так швейцарский суд наказал турок за отрицание Геноцида армян]</ref>. [[2006 йыл]]дың октябрендә Францияның Милли йыйылышы Валери Буайе тәҡдим иткән Франция таныған геноцидтарҙы инҡар итеүҙе енәйәт тип таныу закон проекты ҡабул итте<ref name="génocide arménien"/>; 1 йылға иректән мәхрүм итеү һәм {{nobr|45 000 евро}} штраф ҡараған закон проекты<ref name="newsarmenia.ru-20111222-42585122" />, 2011 йылдың 22 декабрендә ҡабаттан ҡабул ителде, ә 2012 йылдың 23 ғинуарында Сенат был ҡарарҙы раҫланы<ref name="ntv.ru-263754" />. Төркиә француздарҙың геноцидты инҡар итеү законын ғәйепләне<ref name="lenta.ru-24.01.2012-reply" />. Бер төркөм француз депутаттары ҡабул ителгән закондың ярашлы булыуы тураһында Франция Конституцион советына белешеү (запрос) бирҙе, һәм шундай яуап алды: танылған геноцид факттарын инҡар иткән өсөн яза тәҡдим иткән закон кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғына ҡул һуҙыу була<ref name="BBC-120228" /><ref name="gazeta.ru-4016413" />. Конституцион советы ҡарарына яуап итеп, Николя Саркози министрҙарҙан закондың яңы редакцияһын эшләүҙе талап итте<ref name="BBC-120221" />. 2013 йылдың 17 декабрендә Кеше хоҡуҡтары буйынса европа суды (ЕСПЧ) швейцар суды асыҡтан-асыҡ әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар иткәне өсөн Дога Перинчекты хөкөм итеүҙе кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғын боҙоу тип тапты, һәм Перинчекка бер ниндәй ҙә аҡсалата компенсация бирелмәне<ref name="European_Court_of_Human_Rights">[http://ria.ru/world/20131217/984705617.html ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян] // РИА Новости, 17.12.2013</ref>. Ҡарарға айырым аңлатмала судтың Ҙур палатаһы суд геноцидтың криминаллашыуы мәсьәләһен принципта ҡараманы, был осраҡта суд Перинчектың әйтеүе фактын ғына ҡараны, һәм, суд фекере буйынса, уның сығышы нәфрәт һәм иҫәпләшмәүҙе сағылдырмай, һәм Перинчектың Кеше хоҡуҡтары буйына Европа конвенцияһының 10-сы статьяһы гарантиялаған һүҙ азатлығынан мәхрүм итә<ref>[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q & A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда</ref>. --> === Компенсация === 2000 йылда Калифорния конгресы законы 1915 йылда һәләк булған әрмәндәрҙең вариҫтары халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса ярашлы страховой компанияларҙан компенсация алыу хоҡуғына эйә була. 2003 йылда {{нп5|New York Life Insurance Company|New York Life}} страховой компанияһы 1915 йылда ҡырылған әрмәндәрҙең туғандарына компенсация түләй башланы <ref name="regnum-174306" /> (общая сумма компенсаций составляет примерно $20 млн<ref name="regnum-210207" />). Әммә 2009 йылдың авгусында АҠШ-тың Калифорния штаты арбитраж апелляция суды әрмәндәрҙең туғандарына страховой компенсация түләүҙе юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Судья Дэвид Томпсон, «был ваҡиғалар АҠШ-тан мең миль алыҫлыҡта барған, шуның өсөн Калифорния штаты был кешеләр алдында яуаплылыҡ тотмай» тигән баһа бирә, һәм әрмәндәргә түләүҙәрҙең нигеҙе юҡ тип йомғаҡ яһай, һәм «АҠШ Федераль хөкүмәте әрмәндәргә ҡарата геноцидты таныу буйынса ҡарар ҡабул итмәй»<ref name="news.am-2870" />. Француз «Акса» страховой компанияһы ҡорбандар вариҫтарына компенсация ($17,5 млн) түләү йөкләмәһен ала<ref name="regnum-1028092" />. === Ҡорбандарҙы иҫкә алыу көнө === [[Файл:Tsitsernakaberd24.04.2009.JPG|thumb|250px|Еревандағы Цицернакабердты — әрмән геноциды мемориаль комплексын традицион барып күреү көнө, 2009 йылдың 24 апреле]] Йыл һайын 24 апрелдә бөтә донъяла миллионлаған әрмән һәм башҡа милләттәр вәкилдәре әрмән интеллигенцияһының Истанбулдан көсләп күсерелгән көнөн һәм ҡорбандарҙы хәтерләй. Әрмәнстанда был дата мөһим әһәмиәткә эйә, ял көнө булып һанала. Европа парламенты [[2015 йыл]]дың 15 апрелен 24 апрелдә Европала «Ғосман империяһында әрмән геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө» тип иғлан итте<ref name="europarlament_15_04_2015" />. == Һәйкәлдәр == * Ҡырҡ яфа сигеүсе Соборында әрмәндәр геноциды һәйкәле, [[Алеппо]], [[Сүриә]] (1989). * Хачкар — Һамар өлкәһе, Сызрань, «Әрмәндәр геноцидының 100 йыллығына». Йылға порты территорияһында (2015). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Отрицание геноцида армян]] * [[Бойцы за справедливость в отношении геноцида армян]] * [[Простите нас|Акция «Простите нас»]] * [[Музей русско-армянской дружбы]] * [[Армянские реформы|Соглашение об Армянских реформах]] * [[Геноцид ассирийцев]] * [[Геноцид понтийских греков]] * [[Холокост]] * [[Геноцид в Руанде]] == Иҫкәрмәләр == === Тәфсирҙәр === {{примечания|group="Комм"|refs= <ref name="dicl" group="Комм">[https://vstrokax.net/istoriya/pervyj-dokument-v-dele/ Полный текст декларации]</ref> <ref name="diff" group="Комм">Например, в отличие от отрицания Холокоста, в основном обусловленным расовыми мотивами.</ref> <ref name="degree" group="Комм">Степень участия центральных властей в антиармянских действиях не всегда известна. Подробнее в статье [[Массовые убийства армян в 1894—1896 годах#Оценки и последствия|Массовые убийства армян в 1894—1896 годах]]</ref> <ref name="ref1915" group="Комм">Так, во время убийств 1915 года помощь армянам иногда оказывалась мусульманскими лидерами, воспринимающими христиан как «людей [[Библия|книги]]» и, в отличие от расистской идеологии, имеющими место для совести.</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265" group="Комм">Интервью османских офицеров Сайксу приводится сокращённо. Подробные цитаты приведены в книге {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}</ref>:<br> <ref name="see also suni" group="Комм">Шулай уҡ ҡарағыҙ интервью историка Халила Берктая из университета Сабанчи турецкой газете «Радикал» (Сюни, 2004).</ref> <ref name="роль специальной организации" group="Комм">Роль «Специальной организации» и Бехаэддина Шакира подробно рассмотрена в работе {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}, глава «The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents»</ref> }} === Сығанаҡтар буйынса һылтанмалар === {{примечания|2|refs= <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68">{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|62—68|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86">{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|83—86|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77">{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|70—77|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80">{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|77—80|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="Robert Bevan">[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5</ref> <ref name="Berger">''Alan L. Berger.'' Bearing witness to the Holocaust, p. 55:<blockquote>Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915—1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».</blockquote></ref> <ref name="Encyclopedia of genocide">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}</ref> <ref name="Auron">{{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}}<blockquote>When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.</blockquote></ref> <ref name="Moses">{{Книга:A. Dirk Moses:Genocide and settler society|21}}<blockquote>Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.</blockquote></ref> <ref name="Bloxham-51-57">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51—57}}</ref> <ref name="Кинросс 606">{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|606}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=219—221}}</ref> <ref name="Robert Melson 59-61">{{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|59—61}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=221—222}}</ref> <ref name="Кинросс">{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|600—611}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222—226}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224—226}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224}}</ref> <ref name="Bloxham-51">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51}}</ref> <ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide">Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Macmillan Reference, 2005. ISBN 0-02-865848-5, 9780028658483</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222}}</ref> <ref name="Rummel2">''R. J. Rummel.'' The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 — Vol. 3, no. 2</ref> <ref name="Charny 287">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|287}}</ref> <ref name="Taner Akçam 68">{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|68}}</ref> <ref name="Totten 23">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|23}}</ref> <ref name="Taner Akçam 103">{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|103}}</ref> <ref name="Shelton 71">{{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|71}}</ref> <ref name="Taner Akçam 116-117">{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|116—117}}</ref> <ref name="Looking toward Ararat 99">{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|99}}</ref> <ref name="Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization">''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|53—79}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=230—233}}</ref> <ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914">Richard G. Hovannisian. The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876—1914 // Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. Palgrave Macmillan, 2004. ISBN 1-4039-6422-X, 9781403964229</ref> <ref name="Bloxham 60-62">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|60—62}}</ref> <ref name="Bloxham-47-58">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|39—48}}</ref> <ref name="Bloxham 62-65">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|62—65}}</ref> <ref name="Looking toward Ararat 106-106">{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|106—106}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=233—238}}</ref> <ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" >{{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=239—245}}</ref> <ref name="Astourian 68-69">''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|68—69}}</ref> <ref name="Bloxham 71-75">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|71—75}}</ref> <ref name="Morgenthau 221">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|20}}. Шулай уҡ ҡарағыҙ Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. P. 221</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=245—249}}</ref> <ref name="Morgenthau 302—304">Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, pp. 302—304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»</ref> <ref name="A Question of Genocide, 270-272">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|270—272|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Bloxham 78-80">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|78—80}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—250}}</ref> <ref name="Bloxham 82-83">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|82—83}}</ref> <ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|221—243|автор=Aram Arkun.|часть=Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—255}}</ref> <ref name="The great game of genocide? 76-78">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|76—78}}</ref> <ref name="Bloxham 265-267">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|265—267|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=255—258}}</ref> <ref name="The treatment of Armenians in the Ottoman Empire">{{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=565—567}}</ref> <ref name="Dictionary of Genocide-21-22">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21—22}}</ref> <ref name="A Question of Genocide-126-148">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|126—148|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267—271}}</ref> <ref name="The Independent, 27-03-1920">The Independent, March 27, 1920</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313">Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=304—313}}</ref> <ref name="Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref> <ref name="Rouben Paul Adalian 1999">''Rouben Paul Adalian''. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|73}} ''«In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».''</ref> <ref name="Таблица 10.2">''[[Руммель, Рудольф|R. J. Rummel]]''. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. [http://www.hawaii.edu/powerkills/DBG.TAB10.2.GIF Таблица 10.2]</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}</ref> <ref name="Erik Jan Zürcher">{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|114}}<blockquote>Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.</blockquote></ref> <ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115">{{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}</ref> <ref name="Lise Noël">''Noël, Lise'' Intolerance: A General Survey, стр. 101: <blockquote>Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.</blockquote></ref> <ref name="Suny, Göçek, Naimar, 136-137">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|136—137|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271—272}} <blockquote>Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). <…> Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.</blockquote></ref> <ref name="Zuercher 115">{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|115}}<blockquote>The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. <…> Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.</blockquote></ref> <ref name="britannica-armenian-massacres">Энциклопедия Britannica, статья: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide].</ref> <ref name="Rummel 224—225">''R. Rummel'' [https://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&pg=PA225&dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&hl=ru&ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225</ref> <ref name="Guenter Lewy 240">''Guenter Lewy'', [https://books.google.com/books?ei=3E9GTaDyKMfKswb9hYGoDg&ct=result&sqi=2&hl=ru&id=6tdtAAAAMAAJ&dq=armenians+in+ottoman+empire&q=to+about+642,000#search_anchor The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide], стр. 240 <blockquote>According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives <…></blockquote></ref> <ref name="Roger Smith 8">''Roger W. Smith''. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // ''Richard G. Hovannisian''. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8. <blockquote>But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.</blockquote></ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271}}</ref> <ref name="Douglas Arthur Howard 83">''Douglas Arthur Howard'' [https://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&lpg=PA83&vq=%22The%20exact%20number%20of%20those%20who%20died%20is%20a%20matter%20of%20dispute,%20but%20most%20historians%20agree%20it%20was%20around%20800000%20to%201000000%20people.%22&pg=PA83 The history of Turkey], P. 83. <blockquote>The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.</blockquote></ref> <ref name="Сюни, Ab Imperio">{{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}</ref> <ref name="Bloxham-69-71">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|69—71}}</ref> <ref name="Armenian Genocide, court-martial of perpetrators">''Vahakn N. Dadrian''. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref> <ref name="Renewal and Silence">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Erik Jan Zürcher.|часть=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Fatma Müge Göçek-42-52">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42—52|автор=Fatma Müge Göçek.|часть=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}</ref> <ref name="Киреев">{{Книга:Киреев:История Турции XX век}}</ref> <ref name="Naimark-XVI">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|XVI|автор=Norman M. Naimark.|часть=Preface}} ''«That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide»''.</ref> <ref name="Hagopian">[[Акопян, Дж. Майкл|J. Michael Hagopian]]. Films, Armenian Documentary // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=I}}</ref> <ref name="Dinah Shelton">Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|том=1}}</ref> <ref name="Jonathan McCollum">''Jonathan McCollum''. Music Based on the Armenian Genocide // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=II}}</ref> <ref name="Костина">{{Книга:Всеобщая история искусств:5|255}}</ref> <ref name="Stephen Feinstein 108">''Stephen C. Feinstein''. ART OF OTHER GENOCIDES // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=2|pages=108}}</ref> <ref name="panarmenian.net-45445">panarmenian.net. 12 марта 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/45445/Премьерминистр_Польши_преклонил_колени_перед__Вечным_огнем_памяти_жертв_Геноцида Премьер-министр Польши преклонил колени перед Вечным огнём памяти жертв Геноцида].</ref> <ref name="Dictionary of Genocide">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A—L, p. 21:<blockquote>The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915—1923) at the hands of the Young Turk regime.</blockquote></ref> <ref name="Heather Gregg 19">{{книга|автор= Heather S. Gregg.|заглавие = Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States|ссылка= http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|издательство = Inter-University Committee on International Migration|год = 2002|pages = 19|allpages = 35}}</ref> <ref name="un-genocide">[http://www.un.org/russian/documen/convents/genocide.htm «Конвенция о предупреждении и наказании преступления геноцида»] (Утверждена и предложена к подписанию и ратификации резолюцией Генеральной Ассамблеи ООН 260 A (III) от 9 декабря 1948 г.)</ref> <ref name="ags">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида], 1997:<blockquote>That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal, June 11—13, 1997, reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters.</blockquote></ref> <ref name="usa-1916">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.163/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Concurrent Resalution 12, February 9, 1916]</ref> <ref name="usa-1919">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.228/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919]</ref> <ref name="usa-1920">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.164/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Resolution 359, May 11, 1920]</ref> <ref name="EuroParliament 1987">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.152/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. June 18, 1987]</ref> <ref name="EuroParliament 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.171/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. November 15, 2000]</ref> <ref name="EuroParliament 2002">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.217/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. February 28, 2002]</ref> <ref name="EuroParliament 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.341/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. September 28, 2005]</ref> <ref name="CPDPM 1985">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. July 2, 1985]</ref> <ref name="HRR 1965">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.166/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, April 20, 1965]</ref> <ref name="UL 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.282/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Law, March 26, 2004]</ref> <ref name="FNAL 1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.155/current_category.7/affirmation_detail.html France National Assembly Law, May 28, 1998]</ref> <ref name="FSL 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.154/current_category.7/affirmation_detail.html France Senate Law, November 7, 2000]</ref> <ref name="FL 2001">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.170/current_category.7/affirmation_detail.html France Law, January 29, 2001]</ref> <ref name="génocide arménien">[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=2009-02-11 }}{{ref-fr}}</ref> <ref name="BSR 1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.148/current_category.7/affirmation_detail.html Belgium Senate Resolution, March 26, 1998]</ref> <ref name="NPR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.355/current_category.7/affirmation_detail.html Netherlands Parliament Resolution, December 21, 2004]</ref> <ref name="SHCNCR 2003">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.277/current_category.7/affirmation_detail.html Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, December 16, 2003]</ref> <ref name="pravoteka-79044">[https://archive.is/20120909044943/www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915—1922 годах» от 14 апреля 1995 г]</ref> <ref name="PPR 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.354/current_category.7/affirmation_detail.html Poland Parliament Resolution, April 19, 2005]</ref> <ref name="LARD 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.351/current_category.7/affirmation_detail.html Lithuania Assembly Resolution, December 15, 2005]</ref> <ref name="GHRPR 1996">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.156/current_category.7/affirmation_detail.html Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, April 25, 1996]</ref> <ref name="SR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.330/current_category.7/affirmation_detail.html Slovakia Resolution, November 30, 2004]</ref> <ref name="nrsr.sk">[http://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/uznesenie&MasterID=3484 Podané poslancom Františkom Mikloškom v rozprave o návrhu stanoviska Slovenskej republiky k začatiu prístupových rokovaní Európskej únie s Tureckou republikou (tlač 962)]</ref> <ref name="CHRR 1982">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.150/current_category.7/affirmation_detail.html Cyprus House of Representatives Resolution, April 29, 1982]</ref> <ref name="Affirmation.297">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.297/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Senate Declaration, March 31, 2004]</ref> <ref name="Affirmation.374">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.374/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Law, January 15, 2007]</ref> <ref name="VNAR 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.352/current_category.7/affirmation_detail.html Venezuela National Assembly Resolution, July 14, 2005]</ref> <ref name="CHCR 1996">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996]</ref> <ref name="CSR 2002">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.220/current_category.7/affirmation_detail.html Canada Senate Resolution, June 13, 2002]</ref> <ref name="CHCR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.291/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004]</ref> <ref name="VCC 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.167/current_category.7/affirmation_detail.html Vatican City Communiqué, November 10, 2000]</ref> <ref name="A perfect injustice 14">{{Книга:A perfect injustice: genocide and theft of Armenian wealth|14}}<blockquote>At around the same time, on March 29, 2000, the Swedish Parliament passed a formal resolution recognizing the Armenian Genocide, this after a Swedish parliamentary report asserted that «An official statement and recognition of the genocide of the Armenian is important and necessary.» Sweden urged Turkey to do so as well. Canada also recognized the genocide. (The Italian and Austrian parliaments as well as the Swiss and the German parliaments recognized and debated this issue of the Armenian Genocide without a conclusion.)</blockquote></ref> <ref name="Kévorkian and Paboudjian">''Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian''. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093</ref> <ref name="mk.ru-76188">МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529135040/http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html |date=2011-05-29 }}</ref> <ref name="Charny">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|79|1}}</ref> <ref name="A Question of Genocide, 276-284">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|276—284|автор=Fuat Dündar.|часть=Pouring a People into the Desert. The “Definitive Solution” of the Unionists to the Armenian Question}}<blockquote>Despite the order to deport «all Armenians without exception» Armenians in some regions as well as a few Armenian families were spared <…> The main reason for the expulsion of Edirne was geopolitical: as the city was on the European border, any drastic movement could easily be observed by foreigners. Alarge number of foreigners also resided in Istanbul, the capital. For the case of Izmir, the deciding factor was the governor Rahmi Bey within the CUP and his belief that the removal of the Armenians would be the death sentence for the commerce of the city.</blockquote></ref> <ref name="Уголовное право России-753">{{книга |автор = |заглавие = Уголовное право России. Практический курс: учебник |ответственный = под общ. и науч. ред. [[Наумов, Анатолий Валентинович|А.&nbsp;В. Наумова]]; Р.&nbsp;А. Адельханян и др. |издание = 4-е изд., перераб. и доп |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2010 |страниц = 800 |страницы = 753 |isbn = 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2 }}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=247—248}}<blockquote>Between April and August 1915 Armenians from almost all major centers of the empire were ordered to leave their homes, then were either killed near their towns or villages or else deported into remote regions, where, denied food and water, they rapidly died. These measures were undertaken against Armenians located both near the international frontier and far from the battle zone;</blockquote></ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267">{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=265—267}}</ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278">{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267—278}}</ref> <ref name="eoe-54-1">{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}<blockquote>'''Armenian Massacres (Armenian Genocide)''' The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. <…> This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.</blockquote></ref> <ref name="armenocide.com-1915-12-20-DE-001">[http://www.armenocide.com/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-de/1915-12-20-DE-001?OpenDocument Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) — Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915] на сайте armenocide.net</ref> <ref name="Looking toward Ararat-114">{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|pages=114}}<blockquote>Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915—1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.</blockquote></ref> <ref name="eoe-54-2">{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}<blockquote>Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.</blockquote></ref> <ref name="Marsoobian-135">''Armen Marsoobian.'' Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135 <blockquote>The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.</blockquote></ref> <ref name="Jones-157">''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157</ref> <ref name="Totten-320">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|320}}</ref> <ref name="Rafael de Nogales">''Rafael de Nogales''. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249}}<blockquote>Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.</blockquote></ref> <ref name="Letters of Theodore Roosevelt">The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.</ref> <ref name="Барсегов-623">''Барсегов Ю. Г.'' [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212081600/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 |date=2009-02-12 }}</ref> <ref name="A Question of Genocide-306-316">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Ronald Grigor Suny and Fatma Müge Göçek.|часть=Introduction: Leaving It to the Historians}}</ref> <ref name="Totten 21">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}</ref> <ref name="Bloxham-221, 228">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}}</ref> <ref name="bbc-6043368">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6043000/6043368.stm|title=Франция запрещает отрицание геноцида армян|date=2006-10-12|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="lenta.ru-24.01.2012-france">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/france/|title=Сенат Франции запретил отрицание геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}</ref> <ref name="echo.msk-663181">{{cite news|url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|title=Турция отзывает посла из Стокгольма из-за признания парламентом Швеции геноцида армян|date=2010-03-11|publisher=[[Эхо Москвы]]|lang=ru|accessdate=2012-04-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bhn9sln?url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|archivedate=2012-02-04}}</ref> <ref name="bbc.co.uk-100311">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml|title=Швеция признала геноцид армян в Османской Турции|date=2010-03-11|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="rian-66798950">{{cite news|url=http://www.rian.ru/world/20070606/66798950.html|title=Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ|date=2007-06-06|publisher=РИА «Новости»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}</ref> <ref name="bbc.co.uk-4290524">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="newsarmenia.ru-20111222-42585122">{{cite news|url=http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|title=Национальное Собрание Франции принялo законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян|date=2011-12-22|publisher=АМИ «Новости-Армения»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405150203/http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html |date=2012-04-05 }}</ref> <ref name="ntv.ru-263754">{{cite news|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook|date=2012-01-24|publisher=НТВ.Ru|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}</ref> <ref name="lenta.ru-24.01.2012-reply">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/reply/|title=Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}</ref> <ref name="BBC-120228">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120228_france_genocide_law_rejected.shtml|title=Франция не будет наказывать за отрицание геноцида армян|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="gazeta.ru-4016413">{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян|quote=Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения|date=2012-02-29|publisher=Газета.Ru|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="BBC-120221">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/02/120221_rn_france_armenia_genocide.shtml|title=Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="regnum-174306">REGNUM. 30.10.2003. [http://www.regnum.ru/news/174306.html Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян — жертв геноцида в Османской империи]</ref> <ref name="regnum-210207">REGNUM. 29.01.2004. [http://www.regnum.ru/news/210207.html Американская страховая компания New York Life выплатит $20 млн потомкам жертв Геноцида армян]</ref> <ref name="news.am-2870">{{cite news|url=http://news.am/rus/news/2870.html|title=Калифорнийский суд отказал наследникам жертв Геноцида армян в выплате страховых компенсаций|date=2009-08-21|publisher=NEWS.am|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}</ref> <ref name="regnum-1028092">REGNUM. 15.07.2008. [http://www.regnum.ru/news/1028092.html Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года]</ref> }} == Әҙәбиәт == === Китаптар === ; урыҫ телендә * {{Книга|автор=Джованни Гуайта|заглавие=Крик с Арарата. Армин Вегнер и геноцид армян|ссылка=https://www.ozon.ru/context/detail/id/5023604/|ответственный=|издание=|место=|издательство=Юнистрой СК|год=2005|страницы=|страниц=264|isbn=5-98789-025-3|isbn2=|тираж=4000}} * {{книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Турция и Армянский вопрос|оригинал=Թուրքիան և Հայկական հարցը{{ref-hy}}|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/Turqian_ev_haykakan_harcy.pdf|ответственный=Сост. {{ы|Е. Минасян}}|издание=|место=Ер.|издательство=[[Ереванский государственный университет|ЕГУ]]|год=2014|страниц=319|isbn=978-5-8084-1893-6|ref=Минасян}} * {{книга|часть=Дипломатический архив|заглавие=Будущее устройство Армении. По официальным данным. Третья оранжевая книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004202984?page=1|место=Пг.|издательство=Освобождение|год=1915|том=8|страниц=93|ref=Дипломатический архив}} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004202984/ Также доступна для скачивания на cайте НЭБ] * {{книга|автор=Тунян В. Г.|заглавие=Армянский вопрос в русской печати: 1900—1917 гг|ссылка=https://armeniansite.ru/books/Tunyan_Armyanskii%20vopros%20v%20russkoi%20pechati.pdf|ответственный=Науч. ред. {{ы|А. С. Саргсян}}|издание=[[НАН РА]]; Музей — институт Геноцида армян|место=Ер.|издательство=Чартарагет|год=2000|страниц=244|ref=Тунян}} * {{книга|автор= Зеленый А.С.|заглавие = Карта распределения армянского населения в Турецкой Армении и Курдистане с пояснительною запискою|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Ubb7AgAAQBAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8++%D1%81+%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&source=bl&ots=FcFpAqFhEC&sig=ACfU3U1i8C4GAGvMGoPqiPyjeO9MOnIAlw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinrvTbtNXuAhWHxIsKHb9lALUQ6AEwEHoECAsQAQ#v=onepage&q=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B2%20%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&f=false|место = М.|издательство = Книга по требованию (репринт "Воен. тип", 1895 год)|год = 2012|страниц=48|isbn= 978-545815573|ref = Зеленый }} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009968740/ Так же доступно на сайте НЭБ] * {{книга|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/100_letie_Genotsida_armyan.pdf|автор=В.Д. Камынин, А.В. Атанесян, А.В. Лямзин, С.В. Аствацатуров|заглавие=100-летие Геноцида армян в Османской империи: уроки истории. Сборник статей по материалам международной научно-практической конференции 20 апреля 2015 г. в Уральском федеральном университете|ответственный=А.Г. Баблоян|год=2016|издательство=ЕГУ|allpages=124|isbn=978-5-8084-2108-0}} ; инглиз телендә * {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}} * {{книга|автор=Akçam T.|заглавие=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility{{ref-en}}|издательство=Macmillan|год=2007|allpages=500|isbn=1466832126|isbn2=9781466832121|ref=Akçam}} * {{Книга:Munsell, Bliss:Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces}} * {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}} * {{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat}} * {{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}} * {{Книга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}} * {{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи}} * {{Книга|ref=Mokyr|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ssNMAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|заглавие=The Oxford Encyclopedia of Economic History.|ответственный=Joel Mokyr|год=2003|часть=Armenia|место=NY|издательство=Oxford University Press|allpages=2824|volume=5|isbn=9780195105070}} * {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}} * {{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}} * {{Книга:Samuel Totten:Pioneers of genocide studies}} * {{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915}} * {{Книга:Vahakn N. Dadrian:The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus}} * {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2}} * {{Книга|ref=Bournoutian|ссылка=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|автор=George A. Bournoutian|заглавие=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires|ответственный=James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas|год=1994|часть=Armenian|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=Westport, Conn.|издательство=Greenwood press|allpages=840|isbn=9780313274978}} * {{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}} * {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}} * {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts}} * {{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}} * {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}} * {{Книга:Киреев:История Турции XX век}} * {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: cultural and ethical legacies}} * {{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}} * {{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide}} * {{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}} * {{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History}} ** {{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история}} * {{книга|автор=[[Роган, Юджин|Eugene Rogan]]|заглавие=The Fall of the Ottomans The Great War in the Middle East|язык=en|издательство=Basic Books|год = 2015|страниц=460|isbn=978-0-465-02307-3|ref =Rogan}} ** {{книга|автор=Юджин Роган|заглавие=Падение Османской империи. Первая мировая война на Ближнем Востоке, 1914–1920 гг|оригинал=The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East. By Eugene Rogan|место=М.|Издательство= Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=560|isbn=978-5-91671-762-4|ref=Роган}} === Мәҡәләләр === ; урыҫ телендә * {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Идея автономного строя в Турецкой Армении под протекторатом России|ссылка=|издательство= Пятигор. арм. ком. по оказанию помощи добровольцам-дружинникам и беженцам армянам|место= Пятигорск|год=1915|том=|страницы= 15 с|ref=Ошеровский}} * {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Трагедия армян-беженцев|ссылка=|издательство= Книгопечатня Г.Д. Сукиасянца|место= Кисловодск|год=1915|том=|страницы= 23 с|ref=Ошеровский2}} * {{статья |автор=Пономарёв В. А.|заглавие=К вопросу о геноциде армянского народа в Турции и Закавказье XIX—ХХ вв |оригинал= |ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/320/image/320-119.pdf |автор издания= |издание=Вестник Томского государственного университета |тип= |место= |издательство= |год= 2009|месяц= |число= |том= |выпуск= |номер= 320|страницы= 119—122|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Пономарёв}} * {{статья|автор = Дадрян В.|заглавие = Дети как жертвы геноцида: пример армян|ссылка = http://www.genocide.ru/lib/dadrian/children.htm|язык = |ответственный = Отв. ред. проф. [[Барсегов, Юрий Георгиевич|Ю. Г. Барсегов]]|издание = Вестник Армянского института международного права и политологии в Москве |тип = Сб|место = М.|год = 2004|том =|номер = 1|страницы = 74−90|issn = }} * ''Раймонд Кеворкян.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2709725 Логика ненависти не изжита]. Огонёк № 15, 20 апреля 2015. * {{статья|ссылка=http://hpj.asj-oa.am/5257/1/1995%2D1(111).pdf|ref=Саркисян|автор=Саркисян Е. К.|заглавие=Армянский вопрос и Россия в 1912—1914 гг.|год=1995|место=|издательство=|том=|страницы=111—124|издание=Historical-Philological journal|номер=1}} ; инглиз телендә * {{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}} * {{статья|автор=[[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие=The Armenian Genocide: an interpretation{{ref-en}}|ссылка=http://www.seyfocenter.com/wp-content/uploads/2016/10/America_and_the_Armenian_Genocide_of_1915__Studies_in_the_Social_and_Cultural_History_of_Modern_Warfare_.pdf|ответственный={{нп5|Винтер, Джей|Winter Jay||Jay Winter}}|издание=America and the Armenian Genocide of 1915|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2003|pages=52—100|ISBN=0521829585|ISBN2 = 9780521829588|ref=Dadrian}} * {{статья|автор= [[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие= Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide{{ref-en}}|ссылка=|издание= Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Vol. 1 (A—H)|издательство= Macmillan Reference|год= 2005|pages= 67—76|ISBN= 0-02-865992-9|ref= Dadrian}} * {{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}} * {{статья|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald G.Suny]]|заглавие=«They Can Live in the Desert but Nowhere Else»: Explaining the Armenian Genocide One Hundred Years Later{{ref-en}}|ссылка=https://www.juniata.edu/offices/juniata-voices/media/volume-16/vol16-Suny.pdf|место=Juniata College, Pennsylvania|издательство=Juniata Voices|год= 2016|Месяц=April|pages=208—229|ref=Sunny}} * {{Статья:Selim Deringil:Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897}} === Нәфис әҙәбиәт === * {{Книга|автор=Верфель, Франц|заглавие=Сорок дней Муса-Дага. Роман|ответственный=Пер. с нем. Н. Гнединой и Вс. Розанова|место=СПб.|издательство=Симпозиум|год=2010|страниц=904|isbn=978-5-89091-437-8|isbn2=}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Геноцид армян |Портал = |Викицитатник = Геноцид армян |Викитека = |Викиновости = }} * [http://www.genocide-museum.am/ Официальный сайт музея-института геноцида армян (Ереван, Цицернакаберд)] ([http://www.genocide-museum.am/rus/photos_of_armenian_genocide.php коллекция фотографий]){{ref-en}}{{ref-hy}}{{ref-tr}} * [https://web.archive.org/web/20171011031006/http://www.genocidescholars.org/sites/default/files/document%09&#91;current-page:1&#93;/documents/IAGSArmenian%20Genocide%20Resolution%20_0.pdf Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида] * [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] * [http://www.genocide.ru/ Геноцид армян в Турции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005043441/http://www.genocide.ru/ |date=2006-10-05 }} — история, документы, свидетельства, фотографии, карты. * [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute (ANI)]{{ref-en}} * [http://anca.org/ Armenian National Committee of America]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160305081053/http://armenocide.am/ Armenian Genocide]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]{{ref-ru}} * {{YouTube|JgT95fH--ng|Кавказский фронт 1914-1915 гг. Геноцид армян турками 1915. Лекция Б.Г. Кипниса}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Әрмәндәр геноциды]] [[Категория:Погромдар]] [[Категория:Халыҡтарҙы күсереү]] [[Категория:Этник таҙартыуҙар]] [[Категория:Геноцид]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында Кавказ фронты]] [[Категория:Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында]] [[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]] [[Категория:Төркиә тарихы]] cwbsu6qmd86e8nez49ioz2atrx9ghhe Ҡытай йондоҙлоҡтары 0 181158 1295191 1102673 2026-05-01T21:40:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295191 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:星象图.svg|400px|right|星象图]] '''Ҡытай йондоҙлоҡтары''' ({{Ҡытайса|星宿|星宿|xīngxiù|синсю}} йәки {{Ҡытайса|星官|星官|xīngguān|сингуань}}) — бергә тупланған йондоҙҙар төркөмө, улар традицион ҡытай мәҙәниәтендә телгә алына. Боронғо грек астрономияһына нигеҙләнгән хәҙерге йондоҙлоҡтарҙан улар бик ныҡ айырыла. [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)|Оло Етегән]] һәм [[Орион (йондоҙлоҡ)|Орион]] кеүек айырым төркөмдәр буйынса ғына оҡшашлыҡтар бар<ref name="Needham">{{Китап|автор={{nobr|Needham, J.}}|заглавие=Астрономия в Древнем и Средневековом Китае|оригинал=Astronomy in Ancient and Medieval China|ссылка=https://www.jstor.org/stable/74275|издательство=Королевское общество|место=Лондон|издание=Философские труды Лондонского королевского общества. Серия А, Математические и физические науки|том=276, No. 1257|год=1934—1990|страницы=67—82|серия=Место астрономии в древнем мире}}</ref>. == Барлыҡҡа килеүе һәм эволюцияһы == Боронғо грек астрономияһының нигеҙе булған Вавилон һәм Мысыр астрономияһы, Ҡояшты күҙәтеүҙәргә һәм ҡояш сыҡҡанда һәм байығанда уның йондоҙҙарға ҡарата торошон сағыштырыуға нигеҙләнеп хасил була. Йыл дауамында Ҡояштың йондоҙлоҡтар аша хәрәкәт итеүе зодиакты барлыҡҡа килтергән сәбәп була<ref name="Needham">{{Китап|автор={{nobr|Needham, J.}}|заглавие=Астрономия в Древнем и Средневековом Китае|оригинал=Astronomy in Ancient and Medieval China|ссылка=https://www.jstor.org/stable/74275|издательство=Королевское общество|место=Лондон|издание=Философские труды Лондонского королевского общества. Серия А, Математические и физические науки|том=276, No. 1257|год=1934—1990|страницы=67—82|серия=Место астрономии в древнем мире}}</ref>. Ә боронғо Ҡытайҙа күк йөҙөн күҙәтеүселәр, киреһенсә, үҙҙәренең иғтибарын Тимерҡаҙыҡ (поляр йондоҙ) йондоҙона йүнәлтә һәм уға ҡарата торошона ҡарап, башҡа йондоҙҙарҙы бүлә<ref name="Needham">{{Китап|автор={{nobr|Needham, J.}}|заглавие=Астрономия в Древнем и Средневековом Китае|оригинал=Astronomy in Ancient and Medieval China|ссылка=https://www.jstor.org/stable/74275|издательство=Королевское общество|место=Лондон|издание=Философские труды Лондонского королевского общества. Серия А, Математические и физические науки|том=276, No. 1257|год=1934—1990|страницы=67—82|серия=Место астрономии в древнем мире}}</ref>: төньяҡ донъя ҡотобо тирәләй өс күк көмбәҙе ({{Ҡытайса|三垣||Sān Yuán}}) (уларҙың йондоҙҙары йыл әйләнәһенә күренеп тора) һәм 28 ай туҡталҡаһы ({{Ҡытайса|二十八宿||Èrshíbā Xiù}}) була, Айҙың хәрәкәтенә ярашлы уның айҙары зодиак төркөмдәренә бүленә.<ref>[http://www.lamost.org/~yzhao/history/xiu28.html Становление и эволюция 28-и стоянок]{{ref-zh}}</ref>. Ай туҡталҡалары һиндтарҙың ''Накшатр'' системаһына оҡшаш һәм, бер үк ваҡытта, 27 накшатрҙа классик исемлектән айырылып тора<ref name="Needham" />. == Төньяҡ йондоҙлоҡтар һәм астеризмдар == Ҡытай астрономдары төньяҡ донъя ҡотобо тирәләй урынлашҡан күкте өс күк көмбәҙенә бүлә (короллектәргә, ингл. в.: кәртә): Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге тыйылған күк көмбәҙе ({{Ҡытайса|紫微垣||Zǐ Wēi Yuán}}), Юғарығы һарайы көмбәҙе ({{Ҡытайса|太微垣||Tài Wēi Yuán}}) һәм Күк баҙары көмбәҙе ({{Ҡытайса|天市垣||Tiān Shì Yuán}})<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/11430/ Руководство по астрономии — Mировая цифровая библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316005805/http://www.wdl.org/ru/item/11430/ |date=2014-03-16 }}</ref>. Боронғо ҡытайҙар күҙлегенән ҡарағанда, Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге тыйылған күк көмбәҙе күктең уртаһында урынлаша һәм ҡалған йондоҙҙар тарафынан уратып алына. Юғарығы һарайы көмбәҙе көнсығышта һәм төньяҡта ята, ә Күк баҙары көмбәҙе көнбайышта һәм көньяҡта ята. Өс күк көмбәҙе астеризмдарҙан (йондоҙҙар төркөмөнән) торған «''диуарҙар''» менән бүленә. === 28 ай туҡталҡаһы === 28 ай туҡталҡаһы дүрт билдәгә бүленгән, уларҙың һәр береһе донъя ҡитғалары менән бәйле, һәм һәр береһендә ете ай туҡталҡаһы бар<ref>{{Cite web|url=http://idp.bl.uk/education/astronomy/sky.html|title=Китайское небо = The Chinese Sky|publisher=International Dunhuang Project|accessdate=2020-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151104154237/http://idp.bl.uk/education/astronomy/sky.html|archivedate=2015-11-04}}</ref><ref>{{Китап|заглавие=Энциклопедия истории науки, техники и медицины в незападных культурах|оригинал=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures|ссылка=https://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA517|год=1997|страницы=517|издательство=[[Springer Science+Business Media#History|Kluwer Academic Publishers]]|isbn=0-7923-4066-3|ref=Sun|автор={{nobr|Sun, Xiaochun}}|ответственный={{Нп3|Helaine Selin|Helaine Selin|en|Helaine Selin}}}}</ref>. {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="background:#c8ccd1;" |Зодиактың дүрт билдәһе ! colspan="5" style="background:#c8ccd1;" |Ай туҡталҡаһы |- !№ !Исеме<br><br><br><br>(пиньинь) !Транскрипция,<br><br><br><br>Тәржемә !{{Comment|Звезда|Соответствующая звезда в западном зодиаке}} !Миҙгел |- ! rowspan="7" |Зәңгәрһыу аждаһа<br><br><br><br>Көнсығышҡа<br><br><br><br>(東方青龍) |1 |角 (Jiăo) |Цзян, Мөгөҙ |Vir α ! rowspan="7" |Яҙ |- |2 |亢 (Kàng) |Кан, Муйын |Vir κ |- |3 |氐 (Dĭ) |Ди, Тамыр |α Lib |- |4 |房 (Fáng) |Фан, Покои (Бүлмәһе) |π Sco |- |5 |心 (Xīn) |Синь, Йөрәк |σ Sco |- |6 |尾 (Wěi) |Вэй, Ҡойроҡ |μ Sco |- |7 |箕 (Jī) |Цзи, Елгәргес |γ Sgr |- ! rowspan="7" |Ҡара ташбаҡа<br><br><br><br>Төньяҡта<br><br><br><br>(北方玄武) |8 |斗 (Dǒu) |Доу, Сүмес |φ Sgr ! rowspan="7" |Ҡыш |- |9 |牛 (Niú) |Ню, Үгеҙ |β Cap |- |10 |女 (Nǚ) |Нюй, Ҡыҙы |ε Aqr |- |11 |虛 (Xū) |Сюй, Бушлыҡ |β Aqr |- |12 |危 (Wēi) |Вэй, Ҡыйыҡ башы |α Aqr |- |13 |室 (Shì) |Ши, Палата |α Peg |- |14 |壁 (Bì) |Би, Диуар |γ Peg |- ! rowspan="7" |Аҡ юлбарыҫ<br><br><br><br>Көнбайыш<br><br><br><br>(西方白虎) |15 |奎 (Kuí) |Куй, Бот |ω And ! rowspan="7" |Көҙ |- |16 |婁 (Lóu) |Лоу, Бәйләүес |β Ari |- |17 |胃 (Wèi) |Вэй, Ашҡаҙан |ε Ar |- |18 |昴 (Mǎo) |Мао, Сәсле баш |17 Tau |- |19 |畢 (Bì) |Би, Сачок |ε Tau |- |20 |觜 (Zī) |Цзы, Ташбаҡа |λ Ori |- |21 |參 (Shēn) |Шэнь, Өс йондоҙ |ζ Ori |- ! rowspan="7" |Ҡыҙыл ҡош<br><br><br><br>Көньяҡта<br><br><br><br>(南方朱雀) |22 |井 (Jǐng) |Цзин, Ҡоҙоҡ |Gem μ ! rowspan="7" |Йәй |- |23 |鬼 (Guǐ) |Гуй, Демон |Cnc θ |- |24 |柳 (Liǔ) |Лю, Тал |δ Hya |- |25 |星 (Xīng) |Син, Йондоҙ |α Hya |- |26 |張 (Zhāng) |Чжан, Асыҡ селтәр |υ1 Hya |- |27 |翼 (Yì) |И, Ҡанат |α Crt |- |Егерме һигеҙ |軫 (Zhěn) |Чжэнь, Арба |Crv γ |} == Көньяҡ йондоҙлоҡтар һәм астеризмдар == Боронғо Ҡытайҙа көньяҡ донъя ҡотобо билдәле булмай һәм уны [[:en:Three Enclosures|өс Кәртәгә]] һәм [[:en:Twenty-Eight Mansions|28 ай йортона]] индермәйҙәр. [[Мин империяһы]] аҙағында, Сюй Гуанци, [[:en:Hellenistic astrology|эллиндарҙың йондоҙҙар картаһына]] таянып, тағы ла 23 астеризмды индерә<ref>{{Китап|заглавие=Энциклопедия истории науки, техники и медицины в незападных культурах|оригинал=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures|ссылка=https://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA517|год=1997|страницы=910|издательство=[[Springer Science+Business Media#History|Kluwer Academic Publishers]]|isbn=0-7923-4066-3|ref=Sun|автор={{nobr|Sun, Xiaochun}}|ответственный={{Нп3|Helaine Selin|Helaine Selin|en|Helaine Selin}}}}</ref>. {| class="wikitable" !№ !Ҡытай<br><br><br><br>исеме<br><br><br><br>(пиньинь) !Транскрипция<br><br><br><br>Тәржемә !Иҫәптән<br><br><br><br>йондоҙҙар !{{Comment|Созвездие в<br>западном зодиаке|Соответствующее южное созвездие в западном зодиаке}} |- |1 |海山 |Һайлыҡ |6 |[[Киль (йондоҙлоҡ)|Мерв]]/[[Центавр (йондоҙлоҡ)|Центавр]]/[[Себен (йондоҙлоҡ)|Муха]]/[[Елкәндәр (йондоҙлоҡ)|Парус]] |- |2 |十字架 |Тәре |4 |[[Көньяҡ Тәре (йондоҙлоҡ)|Көньяҡ Тәре]] |- |3 |馬尾 |Ат ҡойроғо |3 |[[Центавр (йондоҙлоҡ)|Центавр]] |- |4 |馬腹 |Ат ҡорһағы |3 |[[Центавр (йондоҙлоҡ)|Центавр]] |- |5 |蜜蜂 |Бал ҡорто |4 |[[Себен (йондоҙлоҡ)|Муха]] |- |6 |三角形 |Өсмөйөш |3 |[[Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)|Көньяҡ Өсмөйөш]] |- |7 |異雀 |Сәйер ҡош |9 |[[Ожмах ҡошо (йондоҙлоҡ)|Ожмах Ҡоштары]] / [[Октант (йондоҙлоҡ)|Октант]] |- |8 |孔雀 |Тауис |11 |[[Тауис (йондоҙлоҡ)|Тауис]] |- |9 |波斯 |Фарсия |11 |[[Индеец (йондоҙлоҡ)|Индеецтар]] / [[Телескоп (йондоҙлоҡ)|Телескоп]] |- |10 |蛇尾 |Йылап ҡойроғо |4 |[[Октант (йондоҙлоҡ)|Октант]] / [[Көньяҡ Гидра (йондоҙлоҡ)|Көньяҡ Гидра]] |- |11 |蛇腹 |Йылан эсе |4 |[[Көньяҡ Гидра (йондоҙлоҡ)|Көньяҡ Гидра]] |- |12 |蛇首 |Йылан башы |2 |[[Көньяҡ Гидра (йондоҙлоҡ)|Көньяҡ Гидра]] / [[Селтәр (йондоҙлоҡ)|Селтәре]] |- |13 |鳥喙 |Ҡош суҡышы |7 |[[Тукан (йондоҙлоҡ)|Тукан]] |- |14 |鶴 |Торна |12 |[[Торна (йондоҙлоҡ)|Торна]] / [[Тукан (йондоҙлоҡ)|Тукан]] |- |15 |火鳥 |Утлы ҡош |10 |[[Феникс (йондоҙлоҡ)|Феникс]] / [[Скульптор (йондоҙлоҡ)|Скульптор]] |- |16 |水委 |Һыу ағымы |3 |[[Эридан (йондоҙлоҡ)|Эридан]] / [[Феникс (йондоҙлоҡ)|Феникс]] |- |17 |附白 |Аҡ йыйылма |2 |[[Көньяҡ Гидра (йондоҙлоҡ)|Көньяҡ Гидра]] |- |18 |夾白 |Аҡ тап |Ике |[[Селтәр (йондоҙлоҡ)|Селтәре]] / [[Алтын Балыҡ (йондоҙлоҡ)|Алтын Балыҡ]] |- |19 |金魚 |Алтын балыҡ |5 |[[Алтын Балыҡ (йондоҙлоҡ)|Алтын Балыҡ]] |- |20 |海石 |Диңгеҙ ҡаяһы |5 |[[Киль (йондоҙлоҡ)|Мерв]] |- |21 |飛魚 |Осар балыҡ |6 |[[Елбәҙәк Балыҡ (йондоҙлоҡ)|Балыҡ]] |- |22 |南船 |Көньяҡ караб |5 |Киль |- |23 |小斗 |Бәләкәй сүмес |9 |[[Хамелеон (йондоҙлоҡ)|Хамелеон]] |} == IAU йондоҙлоҡтарына тап килеше == Түбәндәге исемлектә IAU тарафынан ҡабул ителгән [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] ҡытай системаһына тап килеүе күрһәтелә. {{Col-begin}} {{Col-4}} * [[:en:Andromeda (Chinese astronomy)|Андромеда (仙女座)]] * [[:en:Apus (Chinese astronomy)|Райская Птица (天燕座)]] * [[:en:Aquarius (Chinese astronomy)|Водолей (寶瓶座)]] * [[:en:Aquila (Chinese astronomy)|Орёл (天鷹座)]] * [[:en:Ara (Chinese astronomy)|Жертвенник (天壇座)]] * [[:en:Aries (Chinese astronomy)|Овен (白羊座)]] * [[:en:Auriga (Chinese astronomy)|Возничий (御夫座)]] * [[:en:Boötes (Chinese astronomy)|Волопас (牧夫座)]] * [[:en:Camelopardalis (Chinese astronomy)|Жираф (鹿豹座)]] * [[:en:Cancer (Chinese astronomy)|Рак (巨蟹座)]] * [[:en:Canes Venatici (Chinese astronomy)|Гончие Псы (獵犬座)]] * [[:en:Canis Major (Chinese astronomy)|Большой Пёс (大犬座)]] * [[:en:Canis Minor (Chinese astronomy)|Малый Пёс (小犬座)]] * [[:en:Capricornus (Chinese astronomy)|Козерог (摩羯座)]] * [[:en:Carina (Chinese astronomy)|Киль (船底座)]] * [[:en:Cassiopeia (Chinese astronomy)|Кассиопея (仙后座)]] * [[:en:Centaurus (Chinese astronomy)|Центавр (半人馬座)]] * [[:en:Cepheus (Chinese astronomy)|Цефей (仙王座)]] * [[:en:Cetus (Chinese astronomy)|Кит (鯨魚座)]] * [[:en:Chamaeleon (Chinese astronomy)|Хамелеон (蝘蜓座)]] {{Col-4}} * [[:en:Columba (Chinese astronomy)|Голубь (天鴿座)]] * [[:en:Coma Berenices (Chinese astronomy)|Волосы Вероники (后髮座)]] * [[:en:Corona Australis (Chinese astronomy)|Южная Корона (南冕座)]] * [[:en:Corona Borealis (Chinese astronomy)|Северная Корона (北冕座)]] * [[:en:Corvus (Chinese astronomy)|Ворон (烏鴉座)]] * [[:en:Crater (Chinese astronomy)|Чаша (巨爵座)]] * [[:en:Crux (Chinese astronomy)|Южный Крест (南十字座)]] * [[:en:Cygnus (Chinese astronomy)|Лебедь (天鵝座)]] * [[:en:Delphinus (Chinese astronomy)|Дельфин (海豚座)]] * [[:en:Dorado (Chinese astronomy)|Золотая Рыба (劍魚座)]] * [[:en:Draco (Chinese astronomy)|Дракон (天龍座)]] * [[:en:Equuleus (Chinese astronomy)|Малый Конь (小馬座)]] * [[:en:Eridanus (Chinese astronomy)|Эридан (波江座)]] * [[:en:Fornax (Chinese astronomy)|Печь (天爐座)]] * [[:en:Gemini (Chinese astronomy)|Близнецы (雙子座)]] * [[:en:Grus (Chinese astronomy)|Журавль (天鶴座)]] * [[:en:Hercules (Chinese astronomy)|Геркулес (武仙座)]] * [[:en:Hydra (Chinese astronomy)|Гидра (長蛇座)]] * [[:en:Hydrus (Chinese astronomy)|Южная Гидра (水蛇座)]] * [[:en:Indus (Chinese astronomy)|Индеец (印第安座)]] {{Col-4}} * [[:en:Lacerta (Chinese astronomy)|Ящерица (蝎虎座)]] * [[:en:Leo (Chinese astronomy)|Лев (獅子座)]] * [[:en:Leo Minor (Chinese astronomy)|Малый Лев (小獅座)]] * [[:en:Lepus (Chinese astronomy)|Заяц (天兔座)]] * [[:en:Libra (Chinese astronomy)|Весы (天秤座)]] * [[:en:Lupus (Chinese astronomy)|Волк (豺狼座)]] * [[:en:Lynx (Chinese astronomy)|Рысь (天貓座)]] * [[:en:Lyra (Chinese astronomy)|Лира (天琴座)]] * [[:en:Microscopium (Chinese astronomy)|Микроскоп (顯微鏡座)]] * [[:en:Monoceros (Chinese astronomy)|Единорог (麒麟座)]] * [[:en:Musca (Chinese astronomy)|Муха (蒼蠅座)]] * [[:en:Octans (Chinese astronomy)|Октант (南極座)]] * [[:en:Ophiuchus (Chinese astronomy)|Змееносец (蛇夫座)]] * [[:en:Orion (Chinese astronomy)|Орион (獵戶座)]] * [[:en:Pavo (Chinese astronomy)|Павлин (孔雀座)]] * [[:en:Pegasus (Chinese astronomy)|Пегас (飛馬座)]] * [[:en:Perseus (Chinese astronomy)|Персей (英仙座)]] * [[:en:Phoenix (Chinese astronomy)|Феникс (鳳凰座)]] * [[:en:Pisces (Chinese astronomy)|Рыбы (雙魚座)]] * [[:en:Piscis Austrinus (Chinese astronomy)|Южная Рыба (南魚座)]] {{Col-4}} * [[:en:Puppis (Chinese astronomy)|Корма (船尾座)]] * [[:en:Pyxis (Chinese astronomy)|Компас (羅盤座)]] * [[:en:Reticulum (Chinese astronomy)|Сетка (網罟座)]] * [[:en:Sagitta (Chinese astronomy)|Стрела (天箭座)]] * [[:en:Sagittarius (Chinese astronomy)|Стрелец (人馬座)]] * [[:en:Scorpius (Chinese astronomy)|Скорпион (天蝎座)]] * [[:en:Sculptor (Chinese astronomy)|Скульптор (玉夫座)]] * [[:en:Scutum (Chinese astronomy)|Щит (盾牌座)]] * [[:en:Serpens (Chinese astronomy)|Змея (巨蛇座)]] * [[:en:Sextans (Chinese astronomy)|Секстант (六分仪座)]] * [[:en:Taurus (Chinese astronomy)|Телец (金牛座)]] * [[:en:Telescopium (Chinese astronomy)|Телескоп (望远镜座)]] * [[:en:Triangulum (Chinese astronomy)|Треугольник (三角座)]] * [[:en:Triangulum Australe(Chinese astronomy)|Южный Треугольник (南三角座)]] * [[:en:Tucana(Chinese astronomy)|Тукан (杜鵑座)]] * [[:en:Ursa Major (Chinese astronomy)|Большая Медведица (大熊座)]] * [[:en:Ursa Minor (Chinese astronomy)|Малая Медведица (小熊座)]] * [[:en:Vela (Chinese astronomy)|Паруса (船帆座)]] * [[:en:Virgo (Chinese astronomy)|Дева (室女座)]] * [[:en:Volans (Chinese astronomy)|Летучая Рыба (飛魚座)]] {{Col-end}} == Шулай уҡ ҡара == * [[Китайский календарь]] * [[Четыре знака зодиака]] * [[У-син]] * [[Накшатра]] * {{нп3|Традиционные китайские названия звезд||en|Traditional Chinese star names}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Книга Цзинь]] ([[:en:Book of Jin|Book of Jin]]{{ref-en}}) — главы 11-13 (晉書·天文志) * [[Хуайнань-цзы]] — глава 3 (淮南子·天文訓) * [[:Файл:Guide to Astronomy WDL11430.pdf]]{{ref-zh}} * {{книга |заглавие = Сакральное на традиционном востоке |язык = ru |ссылка = https://book.ivran.ru/f/sakralnoe-22-12-2017.pdf |ответственный = отв. редактор Рябинин А. Л.; ред.-сост. Васильев Д. Д., Королева О. А., Фомина Н. И. |место = М. |издательство = Институт востоковедения РАН |серия = Сборник статей |год = 2017 |страниц = 576 |isbn = 978-5-89282-736-2 |тираж = 500 }} * {{книга |автор=徐刚, 王燕平|заглавие = 星空帝国:中国古代星宿揭秘 |язык = zh |место = [[Пекин|北京]] |издательство = 人民邮电出版社|год = 2016 |страниц = 247 |isbn = 978-7-115-42140-1}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20100810114313/http://www.lcsd.gov.hk/CE/Museum/Space/Research/StarName/e_research_chinengstarzone_b.htm Гонконгский музей Космоса: ''Английско-китайский голоссарий звездных областей, астеризмов и имён звёзд'']{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20060315234840/http://www.chinapage.com/astronomy/astronomy.html 天丈 Астрономия]{{ref-en}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Ҡытай астрологияһы]] [[Категория:Ҡытайҙа астрономия]] [[Категория:Зодиак билдәләре]] [[Категория:Ҡытай йондоҙлоҡтары]] dvefanscykl30ghbj5wtrfpgaz13b2n Әзербайжанда йәһүдтәр 0 191218 1295209 1257006 2026-05-02T05:54:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295209 wikitext text/x-wiki {{Ук}}[[Файл:Sinagogue_of_Ashkenazi_Jews_in_Baku.jpg|мини|300x300пкс|Баҡыла ашкеназ йәһүдтәре синагогаһы ]] [[Әзербайжан]]да [[йәһүдтәр]] ([[Әзербайжан теле|әзерб]]. Azərbaycan yəhudiləri, ивр. ‏יהדות אזרבייג'ן‏‎) Әзербайжан Республикаһы территорияһында өс йәһүд общинаһы бар: 1) башлыса Губала (Ҡыҙыл Слобода ҡасабаһы) һәм [[Баҡы]]ла йәшәгән тау йәһүдтәре общинаһы; 2) ашкеназдар общинаһы (европа йәһүдтәре), төп йәшәү урындары — Баҡы һәм [[Сумҡайыт]]; 3) тик Баҡыла ғына тупланған грузин йәһүдтәре общинаһы. Советтар союзынан һуңғы осорҙа күпләп эмиграцияға китеү һәм һуңғы ике төркөмдөң тәбиғи кәмеүе арҡаһында Әзербайжанда берҙән-бер йәһүд общинаһы булып таулы йәһүдтәр тора<ref name="автоссылка12">{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2016/0693/tema04.php|title=Быстрое постарение продолжается, но есть исключение — Азербайджан<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2017-01-29|archive-date=2020-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207043500/http://www.demoscope.ru/weekly/2016/0693/tema04.php|deadlink=no}}</ref>. == Тарихы == === Йәһүд общинаһы тарихы === [[Файл:Jews_sinagogue_in_Baku.png|мини|Баҡыла йәһүд [[синагога]]һы. Рәсәй империяһы открыткаһы]] Тарих дауамында хәҙерге Әзербайжан территорияһында төрлө этнолингвистик төркөмдәргә ҡараған тау йәһүдтәре, ашкеназдар һәм грузин йәһүдтәре йәшәгән. Йәһүдтәр тураһында иң тәүге мәғлүмәттәрҙе 1990 йылда Р. Геюшов етәкселегендәге археологтар Баҡы ҡалаһы районында ҡаҙыныу эштәре барышында таба. Ҡаҙыныу эштәре барышында йәһүд кварталының ҡалдыҡтары һәм беҙҙең эраның VII быуатына ҡараған Шабран синагогаһы табыла<ref name="autogenerated12">{{ЭЕЭ|10098|Азербайджан}}</ref>. Ашкеназдар Баҡыла 1810 йылдан төпләнә башлай<ref name="Баку2">{{ЭЕЭ|10381|Баку}}</ref>. Баҡы ҡәлғәһендә һәм уның биҫтәләрендә 1810 йылда Баҡы коменданты генерал И. И. Репиндың Юғары Грузия хөкүмәте дәүләт экспедицияһына тәҡдим иткән милли һәм синыфҡа ҡарауы тураһында белдереүҙәренә ярашлы, Баҡыла 26 йәһүд, шул иҫәптән 1 раввин иҫәпләнә<ref>Документы по истории Баку. 1810—1917. — Баку, 1978, с. 12</ref>. 1835 йылда рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Кубала 2718, өйәҙҙә 2774 (6 намаҙ йорто) йәшәй<ref>{{ВТ-ЕЭБЕ|Куба, уездный город}}</ref>. 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Баҡыла 2341 йәһүд һәм өйәҙҙә 154 йәһүд иҫәпләнә<ref>{{ВТ-ЕЭБЕ|Баку}}</ref>. 1918—1920 йылдарҙа Әзербайжан Демократик Республикаһы булған осорҙа хөкүмәт составына йәһүд Евсей Гиндес инә, ул АДР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын биләй<ref name="Мусабеков2">{{cite news|title=Становление независимого азербайджанского государства и этнические меньшинства|author=Расим МУСАБЕКОВ|publisher=sakharov-center.ru|url=http://old.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_012.htm|lang=ru|accessdate=2014-10-25|archivedate=2021-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121070049/http://old.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_012.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121070049/http://old.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_012.htm |date=2021-01-21 }}</ref>. === Тау йәһүдтәре === Йәһүд халҡына [[Нәдир шаһ]]тың [[Көнсығыш Кавказ]]дағы хәрби походы ҙур зыян килтерә. 1731 йылда Кусары (хәҙер Гусар ҡалаһы) ауылын яулап алып, ҡалған бөтә йәһүдтәрҙе [[Ислам|ислам дине]]нә күсерә<ref>{{книга|автор=|заглавие=Российская еврейская энциклопедия|издательство=Российская академия естественных наук|том=5|год=|страницы=248|isbn=}} {{oq|ru|В 1731 захвативший К. персидский военачальник Афшар Надир-Шах обратил всех оставшихся евреев в ислам. Во 2-й пол. 18 в. евреи К. были обвинены в ритуальном употреблении крови мусульман (первый «кровавый навет» на Кавказе).}}</ref>. Нәдир шаһ баҫып ингән саҡта тау йәһүдтәренең бер нисә тораҡ пункты емерелә йәки юҡ ителә. Ҡотолоп ҡалғандары Кубала Хөсәйен Али-хан ҡурсалау аҫтында йәшәй башлай<ref>{{ЭЕЭ|11277|горские евреи}}</ref>. 2009 йылғы әзербайжан халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, урындағы йәһүдтәрҙең күпселеге (93,5 %) үҙҙәренең этник төркөмөнөң телен туған тел тип атай. Әзербайжан йәһүдтәренең 19,3 проценты рус телен дә яҡшы белеүен белдерә<ref name="автоссылка13">{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2016/0693/tema04.php|title=Быстрое постарение продолжается, но есть исключение — Азербайджан<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2017-01-29|archive-date=2020-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207043500/http://www.demoscope.ru/weekly/2016/0693/tema04.php|deadlink=no}}</ref>. == Ойошмалар, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Йәһүд общинаһы Әзербайжандың иң әүҙем һәм йоғонтоло дини общиналарының береһе булып тора. Атап әйткәндә, республикала әзербайжан-израиль дуҫлығы Үҙәге, «Сохнут» йәһүд агентлығы, йәһүд традицияларын һаҡлау һәм яҡлау буйынса комитеттар, дини мәктәп-иешивалар, Йәһүд мәҙәни үҙәге, «Ева» ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте, «Хесед-Хершон» хәйриә йәмғиәте, «Алеф» йәштәр клубтары, «Гилель» студенттар ойошмаһы, «Мишпаха» видеоклубы булдырылған һәм әүҙем эшләй, «Аз-Из», «Башня» һәм «Амишав» гәзиттәре сыға. 1993 йылдың авгусынан Әзербайжанда израиль илселеге эшләй, [[Израиль]], әзербайжан илселеген асыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла. [[Файл:“Xabad-Or-Avner”_təhsil_mərkəzinin_binasının_təməlqoyma_mərasimi.jpg|мини|250x250пкс|Баҡыла йәшәгән йәһүд балалары өсөн «Хабад-Ор-Авгнер» белем биреү үҙәгенә нигеҙ һалыу тантанаһы ваҡытында. 2007 йылдың 31 майында, Баҡы]] Әзербайжан йәһүд общинаһының күп кенә вәкилдәре республиканың сәйәси, мәҙәни, социаль һәм иҡтисади тормошонда әүҙем ҡатнаша. Бөгөн Баҡыла йәһүд милләтенең күренекле вәкилдәре йәшәгән биналарҙа мемориаль таҡтаташтар һаҡланған. Мәҫәлән, [[Нобель премияһы]] лауреаты теоретик физик [[Ландау Лев Давидович|Лев Ландау]], республиканың атҡаҙанған табибы профессор Соломон Гусман һәм [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] профессор Лола Барсук, Ҡарабах һуғышы геройы, Әзербайжан Геройы Альберт Агарунов һәм башҡалар<ref>{{Cite web|url=http://www.sem40.ru/world/1054548650.shtml|title=Еврейская община Азербайджана|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227061408/http://www.sem40.ru/world/1054548650.shtml|archivedate=2010-12-27|deadlink=yes}}</ref>. Баҡыла өс тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], инженер-техник хеҙмәт генерал-полковнигы Б. Л. Ванников бюсы ҡуйылған. 2005 йылдың ноябренән 2019 йылдың декабренә тиклем Әзербайжан парламентында йәһүд общинаһы вәкиле булып Абрамов Евда Сасунович тора. Әлеге ваҡытта республикала бер нисә синагога, «Сохнут» халыҡ-ара йәһүд ойошмаһы филиалы, «Әзербайжан-Израиль» йәмғиәте эшләй. Улар йәһүд общиналары һәм Израилдең Баҡылағы илселеге ярҙамында бик күп мәҙәни саралар үткәрә, шулай уҡ йәһүд әҙәбиәте нәшер ителә, төрлө ижади коллективтар ойошторола<ref name="Мусабеков">{{Cite news|title=Становление независимого азербайджанского государства и этнические меньшинства|author=Расим МУСАБЕКОВ|publisher=sakharov-center.ru|url=http://old.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_012.htm|language=ru|accessdate=2014-10-25|archivedate=2021-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121070049/http://old.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_012.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121070049/http://old.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_012.htm |date=2021-01-21 }}</ref>. 2007 йылдың 31 майында Баҡыла йәшәгән йәһүд балалары өсөн «Хабад-Ор-Авгнер» белем биреү үҙәгенә нигеҙ һалына. Төҙөлөш 2010 йылда тамамлана. 2010 йылдың 4 октябрендә Әзербайжан президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Илһам Алиев]], уның ҡатыны Мехрибан Алиева һәм йәһүд общиналары Федерацияһы президенты [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] һәм Халыҡ-Ара "Ор-Авнер"фонды Лев Леваев белем биреү үҙәген асыу тантанаһында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=http://www.trend.az/news/politics/1761115.html|title=Президент Азербайджана Ильхам Алиев принял участие в открытии образовательного центра для еврейских детей «Хабад-Ор-Авнер» в Хатаинском районе Баку|access-date=2014-10-25|archive-date=2014-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025200500/http://www.trend.az/news/politics/1761115.html|deadlink=no}}</ref>. 450 уҡыусыға иҫәпләнгән үҙәктә йәһүд мәҙәниәте нигеҙҙәре уҡытыла<ref>{{Cite web|url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/ru/content/view/139/2245/%E2%80%9CXabad-Or-Avner%E2%80%9D-T%C9%99hsil-M%C9%99rk%C9%99zi/|title=Образовательный центр «Хабад-Ор-Авнер»|access-date=2014-10-25|archive-date=2018-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180401075301/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/ru/content/view/139/2245/%E2%80%9CXabad-Or-Avner%E2%80%9D-T%C9%99hsil-M%C9%99rk%C9%99zi/|deadlink=yes}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Иудаизм в Азербайджане|Иудаизм в Азербайджане]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.sem40.ru/evroplanet/world/az/19079/ Кавказский Ерушалаим. Часть 1] * [http://www.sem40.ru/world/azerbaijan.shtml Где живут евреи (Азербайджан)] * [http://ejwiki.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD_%D0%B2_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B5_%D0%B2_XI%E2%80%94XV_%D0%B2%D0%B2. История еврейских общин в Азербайджане в XI—XV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229205002/http://ejwiki.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD_%D0%B2_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B5_%D0%B2_XI%E2%80%94XV_%D0%B2%D0%B2. |date=2017-12-29 }} * [https://azertag.az/ru/xeber/Are_Gut_i_ego_lyubov_k_Azerbaidzhanu_Schitayu_eto_svoei_zhiznennoi_missiei-1282121 Арье Гут и его любовь к Азербайджану: «Считаю это своей жизненной миссией»] [[Категория:Әзербайжанда иудаизм]] [[Категория:Әзербайжан]] 2z73bdp9hv7yz2ad1pb2g39kvdd20s7 Ҡырғыҙстандың ауыл хужалығы 0 191426 1295190 1239707 2026-05-01T21:31:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295190 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:E8184-Tamchy-mud-dam.jpg|мини|380x380пкс| Ғәҙәттә, Ҡырғыҙстан сәсеүлектәренә һуғарыу талап ителә]] [[Файл:E8024-Milyanfan-corn-huskers.jpg|мини|380x380пкс| Кукуруз сәкәндәрен таҙартыу ]] '''Ҡырғыҙстандың ауыл хужалығы''' [[иҡтисад]]та мөһим урын алып тора. Бөтә донъя ЦРУ факттары китабы мәғлүмәттәре буйынса, уға дөйөм [[эске тулайым продукт]]тың 18 проценты һәм бөтә эшсе көсөнөң 48 проценты тура килә. Дөйөм ер майҙанының 6,8 проценты ғына [[ауыл хужалығы]] культураларын үҫтереү өсөн ҡулланыла, ә 44 проценты мал көтөүлек итеп файҙаланыла. Ҡырғыҙстандың таулы ил булыуы арҡаһында [[малсылыҡ]] ауыл хужалығы хужалығының байтаҡ өлөшөн тәшкил итә. == Ҡырғыҙстанда хәҙерге ауыл хужалығы == Ҡырғыҙстанда ауыл хужалығы мөһим тармаҡ булып тора. Эшкә һәләтле халыҡтың күп өлөшө малсылыҡ һәм үҫемселек менән шөғөлләнә. Етештерелгән продукция эске баҙар ихтыяждарын ҡаплай, ә артыҡ продукция [[экспорт]]ҡа сығарыла. Ҡырғыҙстанда иген культураларынан [[һоло]], [[Шәкәр кукурузы|кукуруз]], [[арпа]], [[бойҙай]], [[Дөгө (үҫемлек)|дөгө]] үҫтерелә. Йәшелсә культураларынан [[кәбеҫтә]] һәм татлы борос, [[баклажан]] һәм томат, ҡуҙаҡлылар һәм [[Айлыҡ шалҡан|редис]] үҫтерелә. [[Файл:Peach_fruits.jpg|мини|533x533пкс|Персик ағасы]] Абрикос һәм [[Шафталы|персик]], [[инжир]] һәм [[һөрмә]], [[слива]] һәм гранат күпләп үҫтерелә. Ә сәтләүектең иң таралғандары — миндаль, [[ер еләге]], [[урман сәтләүеге]], грек сәтләүеге һәм төрлө сорттағы фисташкалар. Еләк культураларынан — [[ҡурай еләге]], еләк, һары сейә, барбарис һәм [[ҡарағат]] үҫтерелә. Ҡырғыҙстанда гидросистема үҫешкән, шуға күрә [[Өйрәктәр|өйрәк]], [[күркә]], [[ҡаҙ]] һәм [[тауыҡ]] һәм [[һыйыр]], [[һарыҡ]], [[кәзә]] үрсетелә. Шулай уҡ Ҡырғыҙстанда һөт продукцияһы етештереү өсөн хайуандар һәм меринос йөнө алыу өсөн һарыҡ аҫырайҙар. Был ил күрше [[Үзбәкстан]]ға, [[Тажикстан]]ға һәм [[Ҡаҙағстан]]ға плантацияларҙы һуғарыу өсөн һыу бирә. Ҡырғыҙстанда һыу фондында тәбиғи һәм яһалма характерҙағы һыу ятҡылығы — 3500-ҙән ашыу. Шуның менән бәйле илдә 40-ҡа яҡын балыҡ хужалығы һәм 200-гә яҡын балыҡсылыҡ хужалығы һыу ятҡылығы иҫәпләнә, улар араһында етештерелгән продукция күләме буйынса Ысыҡкүл, Чуй, Джалал-Абад өлкәләре алдынғы урында тора. Ҡырғыҙстанда сәнәғәт масштабында [[һаҙан]], карп, маринка, ҡорбан балығы, [[бағыр]], [[алабалыҡ]] һәм [[һыла]] үҫтерелә<ref>{{Cite web|url=https://agro24.su/countries/kirgiziya/|title=Страны торговые партнеры, Киргизия|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811192234/https://agro24.su/countries/kirgiziya/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210811192234/https://agro24.su/countries/kirgiziya/ |date=2021-08-11 }}</ref> Ҡырғыҙстан емеш-еләк һәм сәтләүек ағастарынан торған киң урмандары менән дан тота. Улар айырыуса көньяҡта, сәтләүек-емеш урмандары бүлкәтендә осрай, унда ҡырағай алма, груша, сейә, ҡарағат, ҡурай еләге, өрөк, грек сәтләүеге, фисташка, миндаль, барбарис, зизифус, алыча һ. б. үҫә. Әммә Ҡырғыҙстандың башҡа территорияларында ла ҡырағай үҫеүсе аҙыҡ үҫемлектәре күп. Ҡырғыҙстанда аҡ бәшмәк, гөрөздә, шампиньондар үҫә)<ref>{{Cite web|url=https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/vegetable-world/34545-kulturnye-pischevye-i-vitaminonosnye-rasteniya-kyrgyzstana.html|title=Яблонево-ореховые леса Киргизии|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811192239/https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/vegetable-world/34545-kulturnye-pischevye-i-vitaminonosnye-rasteniya-kyrgyzstana.html|deadlink=no}}</ref>. Ауыл хужалығы культуралары [[Фирғәнә үҙәне|Фирғәнә үҙәненә]], Талас өлкәһендә һәм Чуй өлкәһендә үҫтерелә. [[Файл:Балыкчы.jpg|мини|400x400пкс|Ысыҡкүл өлкәһендә юл буйында абрикостар менән сауҙа итеү]] Абрикос Ҡырғыҙстандың Баткен өлкәһендә күпләп үҫтерелә. Абрикостарҙы киптереү һәм эшкәртеү был өлкә фермерҙарының килеменең төп сығанағы булып тора<ref>[http://rus.azattyk.org/media/soundslide/24636092.html Абрикосовый рай в Баткене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304140316/http://rus.azattyk.org/media/soundslide/24636092.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zakon.kz/4524621-batkenskie-abrikosy-jeksportirujutsja-v.html|title=Баткенские абрикосы экспортируются в Россию и Казахстан под видом таджикских|access-date=2022-01-24|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083628/http://www.zakon.kz/4524621-batkenskie-abrikosy-jeksportirujutsja-v.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083628/http://www.zakon.kz/4524621-batkenskie-abrikosy-jeksportirujutsja-v.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Яңы абрикостарҙы Ысыҡ-Күл ҙур күләмдә бирә<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_ZiA-NVN-pU|title=ВИДЕО. Фестиваль Иссык-Кульского абрикоса «Кызыл орук» 4 августа 2014 г.|access-date=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124073248/https://www.youtube.com/watch?v=_ZiA-NVN-pU|deadlink=no}}</ref>. Мәскәүҙә һатыла<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=uZkfMnz9eYw|title=ВИДЕО. Иссык-Кульские абрикосы покоряют Москву. 18 августа 2020 г.|access-date=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124073337/https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=uZkfMnz9eYw|deadlink=no}}</ref>. Ҡырғыҙстандың ауыл хужалығы продукцияһы араһында [[Тәмәке (сеймал)|тәмәке]], [[мамыҡ]], [[Бәрәңге|картуф]], йәшелсә, [[Йөҙөм (еләк)|йөҙөм]], емеш — еләк һәм еләк етештерелә.Төп культура булып мал аҙығы төрҙәре тора. Ужым бойҙайы уңышы биреү буйынса икенсе урында, унан һуң арпа, кукуруз һәм дөгө тора. Экспортҡа мамыҡ һәм тәмәке оҙатыла. Ит экспортҡа аҙ күләмдә сығарыла. Шуға ҡарамаҫтан, илдә көтөүлектәр 9 миллион гектарҙан ашыу ерҙе биләй һәм малсылыҡты үҫтереү өсөн уңайлы шарттар бар. 2012 йылда Ҡырғыҙстан [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]на ит экспортлау тураһында килешеү төҙөй<ref>{{Cite news|url=http://www.satrapia.com/news/article/kyrgyzstan-intends-exporting-meat-to-saudi-arabia/|title=Kyrgyzstan Intends Exporting Meat to Saudi Arabia|work=The Gazette of Central Asia|publisher=Satrapia|date=2012-05-29|accessdate=2012-06-08|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304030207/http://www.satrapia.com/news/article/kyrgyzstan-intends-exporting-meat-to-saudi-arabia/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304030207/http://www.satrapia.com/news/article/kyrgyzstan-intends-exporting-meat-to-saudi-arabia/ |date=2016-03-04 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Kyrgyzstan-ANIMAL-HUSBANDRY.html Animal Husbandry in Kyrgyzstan] * [http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Kyrgyzstan-AGRICULTURE.html Agriculture in Kyrgyzstan] [[Категория:Ҡырғыҙстан иҡтисады]] az3q8kj83ot1mhkvcgegv9q8qnnvuqz Проект:Вики-яҙ 2026 102 199994 1295184 1295159 2026-05-01T16:23:33Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1295184 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |29 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |27 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 754nnq1emnjw75ctyxylz49h3s0kegg 1295222 1295184 2026-05-02T09:28:48Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1295222 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |29 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |28 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] gil4fa131vk4dtvr33mqzwcfqhbfmbn 1295227 1295222 2026-05-02T10:19:27Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295227 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |29 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |28 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Катранзу, Мэри]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |1 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] nztvfwoj7va17kp1i3uphh3arhyd4fs Ҡояш бөркөлөүе 0 200169 1295186 1293987 2026-05-01T19:20:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295186 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solarflare_hinode.png|мини|300x300пкс|Хиноде юлдашынан төшөрөлгән ҡояш бөркөлөүе. Ҡояш табының көньяҡ өлөшө янында ике тар, яҡты структура булып күренә.]] '''Ҡояш бөркөлөүе''' — [[Ҡояш]] атмосфераһында [[энергия]] (кинетик, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ) бүленеп сығыуҙың шартлау процесы. Бөркөлөү, нисек кенә булмаһын, ҡояш атмосфераһының бөтә ҡатламдарын: фотосфераны һәм ҡояш тажын ялмай. Ҡояш бөркөлөүе йыш ҡына, әммә һәр ваҡыт түгел, таж массаһын сығарыу менән оҙатыла. Ҡеүәтле ҡояш бөркөлөүе бүлеп сығарған энергия 6×10 <sup>25</sup> Дж-ға етә ала, был яҡынса Ҡояштың секунд эсендә бүлеп сығарған энергияһының яҡынса {{frac|1|6}} өлөшө, йәки тротил эквивалентында 160 миллиард мегатонна. Сағыштырыу өсөн, был яҡынса 1 миллион йыл эсендә бөтә донъяла электр энергияһын ҡулланыу күләме. Магнит ҡыры тәьҫирендә ҡояш плазмаһы ҡапыл ҡыҫыла, плазма жгуты йәки таҫма (оҙонлоғо тиҫтәләрсә йәки йөҙҙәрсә мең километрға етә ала) барлыҡҡа килә, был шартлауға килтерә. Был өлкәлә ҡояш плазмаһы яҡынса 10 миллион К температураға тиклем йылына ала. Ҡояш тажында хәрәкәт иткән һәм планета-ара киңлеккә 1000 км/с тиклем тиҙлек менән хәрәкәт иткән бүлеп сығарылған матдәләренең кинетик энергияһы арта. Электрондар, протондар һәм башҡа зарядлы киҫәксәләр ағымдары өҫтәмә энергия ала һәм һиҙелерлек тиҙләнә. Оптик, рентген, гамма һәм радио нурланышы көсәйә<ref>{{Книга|автор=Воронцов-Вельяминов Б.А., Е.К. Страут|заглавие=Астрономия базовый уровень 11 класс|ответственный=зав. редакцией И.Г. Власова|год=2014, с изм. 2018|издательство=Дрофа|страницы=141}}</ref> Бөркөлөү фотондары Ергә бөркөлөү башланғандан алып яҡынса 8,5 минуттан килеп етә; артабан бер нисә тиҫтә минут эсендә зарядлы киҫәксәләрҙең ҡеүәтле ағымдары Ергә килеп етә, ә ҡояш ялҡынынан килгән плазма болоттары беҙҙең планетаға ике-өс көндән һуң ғына килеп етә. == Тасуирламаһы == Ҡояш бөркөлөүенең импульсив фазаһы оҙайлылығы ғәҙәттә бер нисә минуттан артмай, ә был ваҡыт эсендә сығарылған энергия күләме миллиардлаған мегатонна тротил эквивалентына етә ала. Бөркөлөү энергияһын ғәҙәттә электромагнит тулҡындарының күренгән диапазонында түбәнге хромосфераның йылыныуын характерлаусы <sub id="mwJQ">Hα</sub> [[водород]]ының нурланыш һыҙығындағы балҡыш майҙанын был сығанаҡтың ҡеүәте менән бәйле сағыулығына ҡабатландығы буйынса билдәләйҙәр. Һуңғы йылдарҙа бер төрлө патруль үлсәүҙәргә нигеҙләнгән Ерҙең бер нисә яһалма юлдаштарында, айырыуса [[:ru:GOES|GOES]]<ref>{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&news_id=550 |title=Энциклопедия Солнца — Солнечные вспышки |access-date=2008-03-29 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401020728/http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&news_id=550 |url-status=live }}</ref>, үткәрелгән 0,5—10 кэВ энергия диапазонындағы (0,5—8 ангстрем тулҡын оҙонлоғондағы) йылы рентген шартлауы амплитудаһының классификацияһы киң ҡулланыла. Классификация [[1970 йыл|1970]] йылда Д. Бейкер тарафынан тәҡдим ителә һәм тәүҙә «Solrad» юлдаштары үлсәүҙәренә нигеҙләнә<ref>{{книга |год=1981 |заглавие=Solar flare magnetohydrodynamics |часть=Flare classification |страницы=51 |издательство=[[Taylor & Francis#Gordon & Breach|Gordon and Breach Science Publishers]] |ссылка=https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&lpg=PA51&dq=&pg=PA51 |isbn=0677055307 |автор=Priest, Eric Ronald |archive-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412215440/https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&lpg=PA51&dq=&pg=PA51#v=onepage&q&f=false }}</ref>. Был классификация буйынса ҡояш ялҡынына балл — латин хәрефенән һәм унан һуң килгән индекстан торған билдә бирелә. Ялҡын өлгәшкән рентген нурланышының иң юғары интенсивлығының дәүмәленә бәйле хәреф А, В, С, М йәки Х булыуы мөмкин<ref>[http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html Классификация вспышек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927113011/http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html |date=2011-09-27 }} {{ref|en}}</ref><ref group="Комм">Выбор для классификации вспышек рентгеновского диапазона обусловлен более точной фиксацией процесса: если в оптическом диапазоне даже крупнейшие вспышки увеличивают излучение на доли процентов, то в области мягкого рентгеновского излучения ({{nobr|1 нм}}) — на несколько порядков, а жёсткое рентгеновское излучение спокойным Солнцем не создаётся вообще и образуется исключительно во время вспышек.</ref>: {| class="wikitable" !Хәреф ! Интенсивлыҡ пигы (Вт/ <sup>м2</sup> ) |- | А | 10<sup>−7</sup> -нән кәмерәк. |- | Б | 1,0×10<sup>−7</sup>-нән 10<sup>−6</sup>-нә тиклем. |- | С | 1,0×10 <sup>−6</sup>-нән 10 <sup>−5</sup>-нә тиклем. |- | М | 1,0×10 <sup>−5</sup>-нән 10 <sup>−4</sup>-нә тиклем. |- | Х | 10<sup>−4</sup>-нән артыҡ. |} Индекс А, В, С, М хәрефтәре өсөн ялҡын интенсивлығының 1,0-ҙән 9,9-ға тиклемге ҡиммәтен күрһәтә. Шулай, [[2010 йыл]]дың [[12 февраль|12 февралендә]] M8.3 баллы Ҡояш бөркөлөүенә {{S|8,3×10<sup>−5</sup> Вт/м<sup>2</sup>}} интенсивлыҡ пигы ярашлы. 1976 йылдан алып теркәлгән (2010 йылға ҡарата)<ref>[http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html Самые мощные зарегистрированные солнечные вспышки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806042513/http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html |date=2011-08-06 }} {{ref|en}}</ref>, [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[4 ноябрь|4 ноябрендә]] булған иң көслө бөркөлөүгә Х28 балы бирелгән. Шулай итеп, уның иң юғары нөктәһендә рентген нурланышының интенсивлығы {{S|28×10<sup>−4</sup> Вт/м<sup>2</sup>}} тәшкил иткән. Ҡояштың рентген нурланышын теркәү, ул тулыһынса [[Ер атмосфераһы|Ер атмосфераһы тарафынан]] йотолғанлыҡтан, Спутник-2 йыһан карабын тейешле ҡорамалдар менән тәүге тапҡыр осороуҙан башлап мөмкин булды<ref>{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |title=Эксперимент на втором искусственном спутнике Земли (Спутник-2) |access-date=2011-04-26 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |url-status=live }}</ref>, шуға күрә ҡояш ялҡындарының рентген нурланышының интенсивлығы тураһында мәғлүмәттәр 1957 йылға тиклем юҡ. Тулҡындар оҙонлоғоноң төрлө диапазондарында үлсәүҙәр ялҡындарҙа төрлө процестарҙы сағылдыра. Шуға кңрә, ике ялҡын активлығы индексы араһындағы бәйләнеш статистик мәғәнәлә генә бар; айырым ваҡиғалар өсөн бер индекс юғары, икенсеһе түбән булыуы мөмкин, һәм киреһенсә. Ҡояш бөркөлөүе, ғәҙәттә, ҡапма-ҡаршы магнит полярлығындағы Ҡояш таптары үҙ-ара тәьҫир итешкән урындарҙа, йәки анығыраҡ әйткәндә, төньяҡ һәм көньяҡ полярлыҡтағы өлкәләрҙе айырып торған нейтраль магнит ҡыры һыҙығы янында барлыҡҡа килә. Ҡояш ялҡындарының йышлығы һәм ҡеүәте 11 йыллыҡ ҡояш циклы фазаһына бәйле. == Эҙемтәләре == Ҡояш бөркөлөүҙәренең практик ҡулланылышы бар. Мәҫәлән, һирәк атмосфералы йәки атмосфераһы булмаған күк есеменең өҫтөндәге элементтар составын өйрәнеүҙә ҡулланыла, шулай уҡ йыһан караптары бортында ҡуйылған рентген флуоресценция спектрометрҙары өсөн рентген нурҙарын ҡуҙғытыусы булып торалар. Ялҡындарҙың ҡаты ультрафиолет һәм рентген нурланышы ионосфераның барлыҡҡа килеүе өсөн яуаплы төп фактор булып тора, ул шулай уҡ өҫкө атмосфераның үҙенсәлектәрен һиҙелерлек үҙгәртергә һәләтле: уның тығыҙлығы һиҙелерлек арта, был Ерҙең яһалма юлдашының орбита бейеклегенең тиҙ кәмеүенә килтерә. Ҡояш бөркөлөүҙәре ваҡытында зарядлы киҫәксәләрҙең көслө ағымдары йыш ҡына юлдаштарға зыян яһай һәм аварияларға килтерә<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}</ref> <ref>{{Cite web|url=title=subtitle=2017-09-07|title=access-date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|url-status=live}}</ref>. Ҡояш бөркөлөүе ваҡытында башлыса КМОП элементтары булған заманса электроникаға зыян килтереүҙең ихтималлығы ТТЛ-ға ҡарағанда юғарыраҡ, сөнки етешһеҙлек тыуҙырыусы киҫәксәләрҙең сик энергияһы түбәнерәк. Бындай киҫәксәләр йыһан караптарының ҡояш батареяларына ла ҙур зыян килтерәләр<ref>{{Статья|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20170907/1501973300.html|title=Мощная вспышка на Солнце может повлиять на работу спутников, заявил эксперт|website=РИА Новости|date=2017-09-07|access-date=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029215412/https://ria.ru/20170907/1501973300.html|url-status=live}}</ref>. Бөркөлөү ваҡытында һирпелгән плазма болоттары геомагнит дауылдарының барлыҡҡа килеүенә килтерә, улар техникаға һәм биологик объекттарға билдәле бер йоғонто яһай. == Күҙаллау == Хәҙерге ҡояш бөркөлөүҙәрен күҙаллау Ҡояштың магнит ҡырҙарын анализлауға нигеҙләнгән. Әммә Ҡояштың магнит төҙөлөшө шул тиклем тотороҡһоҙ, хатта бөркөлөүҙе бер аҙна алдан да күҙаллау әлеге ваҡытта мөмкин түгел. НАСА бик ҡыҫҡа ваҡытлы күҙаллауҙар бирә, 1 көндән 3 көнгә тиклем: тыныс көндәрҙә көслө бөркөлөү ихтималлығы, ғәҙәттә, 1–5% диапазонында күрһәтелә, ә әүҙем осорҙа ул 30–40%-ҡа тиклем генә арта<ref>{{статья|автор=Богачёв С. А., Кириченко А. С.|заглавие=Солнечные вспышки|ссылка=|язык=|издание=Земля и Вселенная|тип=|год=2013|том=|номер=5|страницы=3—15|doi=|issn=0044-3948}}</ref>. == Теркәлгән иң көслө ҡояш бөркөлөүҙәре == Рентген диапазонында ҡояш бөркөлөүе ҡеүәтен үлсәүҙәр 1975 йылдан алып GOES юлдаштары ярҙамында үткәрелә. Түбәндәге таблицала 1975 йылдан алып был юлдаштарҙан алынған мәғлүмәттәргә ярашлы иң көслө 30 бөркөлөү күрһәтелгән<ref>{{Cite web |url=https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |title=Solar Flares: Solar X-ray Flares from the GOES satellite 1975 to present and from the SOLRAD satellite 1968—1974 |access-date=2017-09-07 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701110258/https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |url-status=live }}</ref>. {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" !Дата !Ҡеүәте, Х !Иҫкәрмә |- |04.11.2003 |28,0 |Ҡояш активлығының 23-сө циклындағы иң көслө бөркөлөү |- |02.04.2001 |20,0 | |- |16.08.1989 |20,0 |Ҡояш активлығының 22-сө циклындағы иң көслө бөркөлөү |- |28.10.2003 |17,2 |«Хэллоуин» бөркөлөүе |- |07.09.2005 |17,0 | |- |06.03.1989 |15,0 | |- |11.07.1978 |15,0 |Ҡояш активлығының 21-се циклындағы иң көслө бөркөлөү |- |15.04.2001 |14,4 | |- |19.10.1989 |13,0 | |- |24.04.1984 |13,0 | |- |15.12.1982 |12,9 | |- |15.06.1991 |12,0 | |- |11.06.1991 |12,0 | |- |06.06.1991 |12,0 | |- |04.06.1991 |12,0 | |- |01.06.1991 |12,0 | |- |06.06.1982 |12,0 | |- |20.05.1984 |10,1 | |- |17.12.1982 |10,1 | |- |29.10.2003 |10,0 | |- |09.06.1991 |10,0 | |- |25.01.1991 |10,0 | |- |29.09.1989 |<span style="display:none">0</span>9,8 | |- |09.07.1982 |<span style="display:none">0</span>9,8 | |- |06.11.1997 |<span style="display:none">0</span>9,4 | |- |22.03.1991 |<span style="display:none">0</span>9,4 | |- |06.09.2017 |<span style="display:none">0</span>9,3 |Ҡояш активлығының 24-се циклындағы иң көслө бөркөлөү (тап 2673 төркөмөнән)<ref>{{Cite web |url=https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&d=6&y=2017 |title=Тесис — 6 сентября 2017 года |access-date=2020-07-06 |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815201646/https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&d=6&y=2017 |url-status=live }}</ref> |- |24.05.1990 |<span style="display:none">0</span>9,3 | |- |05.12.2006 |<span style="display:none">0</span>9,0 | |- |02.11.1992 |<span style="display:none">0</span>9,0 | |- |14.05.2024 |<span style="display:none">0</span>8,7 |Мәскәү ваҡыты менән 19:51 сәғәттә рентген нурҙары диапазонында тап 3664 төркөмөндә (S18W89) 16 минутҡа һуҙылған бөркөлөү күҙәтелгән<ref>{{Cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|website=nauka.tass.ru|access-date=2024-05-14|title="На Солнце произошла одна из мощнейших вспышек с 2017 года"|archive-date=2024-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514183804/https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|url-status=live}}</ref>. |} Ҙур ҡояш дауылдары (Мияке ваҡиғалары) беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, 774—775 һәм 993-994 йылдарҙа була<ref>{{статья |заглавие= Multiradionuclide evidence for an extreme solar proton event around 2,610 B.P. (∼660 BC) |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том= 116 |номер=13 |страницы= 5961—5966 |doi= 10.1073/pnas.1815725116 |pmid= 30858311 |pmc= 6442557 |bibcode= 2019PNAS..116.5961O |ref= O'Hare |язык=en |тип=journal |автор= O'Hare, Paschal et al. |год= 2019 }}</ref><ref>{{статья |заглавие= The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE |издание= [[The Astrophysical Journal]] |том= 884 |страницы= L18 |doi= 10.3847/2041-8213/ab42e4 |ссылка= https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&item_id=52542&item_no=1&attribute_id=17&file_no=1 |bibcode= 2019ApJ...884L..18H |ref= Hayakawa |язык= en |тип= journal |автор= Hayakawa, Hisashi et al. |год= 2019 |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2020-06-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200612161054/https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&item_id=52542&item_no=1&attribute_id=17&file_no=1 }}</ref>. == Комментарийҙар == <references group="Комм" responsive="1"></references> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.astronet.ru/db/msg/1190782 Физика космоса. Маленькая энциклопедия, М.: Советская Энциклопедия, 1986] * [http://www.kosmofizika.ru/spravka/s_flare.htm Солнечные вспышки] * [https://web.archive.org/web/20110317030314/http://www.swpc.noaa.gov/rt_plots/xray_5m.html Данные о рентгеновском излучении Солнца со спутников GOES (NOAA)] * [https://xras.ru/sun_flares.html Солнечные вспышки онлайн] * [http://www.gorchilin.com/sun/ Солнечные вспышки онлайн на интерактивных графиках] * [https://xras.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&news_id=550 Солнечные вспышки в энциклопедии Солнца] [[Категория:Ҡояш активлығы|Ҡояш бөркөлөүе]] [[Категория:Астрономия]] 0z21u31qslur3wwc9pjmgglr9t043a4 Өлкән Плиний 0 200195 1295224 1294222 2026-05-02T10:05:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 16 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295224 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Өлкән Пли́ний'''<ref group="~">Старшим он называется в отличие от своего племянника, [[Плиний Младший|Плиния Младшего]].</ref> ({{lang-la|Plinius Maior}}, ысын исеме '''Гай Плиний Секунд''', {{lang-la|Gaius Plinius Secundus}}; б. э. [[22 год|22]] — [[24 год|24]] йй., [[Комо|Яңы Ком]] — б. э. 79 йылының [[24 августа|24]] йәки [[25 август|авгусы]], [[Стабия]]) — [[Древний Рим|боронғо рим]] эрудит яҙыусыһы. Антиклыҡтың иң ҙур энциклопедик әҫәре [[«Естественная история»|«Тәбиғи тарих»]] авторы булараҡ билдәле; уның башҡа әҫәрҙәре беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән. Кесе Плиний булараҡ билдәле [[Гай Плиний Цецилий Секунд]]тың атаһының ағаһы йәки бабаһы була (һеңлеһенең ире, Кесе Плинийҙың атаһы вафат булғандан һуң, туғанының улын уллыҡҡа алып, уға бына тигән белем бирә). Плиний Рим империяһының төньяҡ сигендә армияла хеҙмәт итә, Римгә ҡайтҡас әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Император Веспасиан власҡа килгәс (уның улы Тит менән хеҙмәт иткән була), дәүләт хеҙмәтенә алына. 70-се йылдарҙа Плиний провинцияларҙа наместник вазифаһын башҡара һәм [[Неаполитан ҡултығы]]нда флот менән командалыҡ итә. 77 йәки 78 йылда, Титҡа бағышлап, "Тәбиғи тарих"ын баҫтырып сығара. Везувий вулканы атылыуы һөҙөмтәһендә һәләк була. == Биографияһы == <!--[[Файл:Como-panorama from monte-croce.jpg|thumb|300px|Вид на озеро Комо и одноимённый город.]]--> Төрлө фараздар буйынса, Плиний 22—23 йылдарҙа тыуған<ref>{{IstRomLit.2.1962|128|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref> или в 23—24 годах н. э.<ref name=mfa.1376>{{Albrecht.2}} 1376</ref><ref name=mur.2>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 2.</ref>[[Комо|Яңы Ком]] (хәҙерге Комо) уның тыуған урыны тип атала<ref name=mur.2 />. Плиний вероналы [[Гай Валерий Катулл|Катуллды]] үҙенең яҡташы тип атағанға — һирәк булһа ла, яҙыусының тыуған ерен Верона, тип тә иҫәпләйҙәр<ref>{{IstRomLit.2.1962|128–129|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>. Әммә хәҙерге ваҡытта энциклопедист уртаҡ сығышын, Транспаданиянан (По йылғаһы аръяғындағы өлкә) сығышын, күҙ уңында тотҡан, тип иҫәпләнә<ref name=mfa.1376 />. Яҙыусы [[һыбайлылар ҡатламы]]на ҡараған бай ғаиләлә тыуған<ref name=mur.3 />. Бала сағында Плинийҙы Римға ебәрәләр, унда император Калигула һарайында бәйләнештәре булған ғаилә дуҫы, сәйәсмән һәм шағир Публий Помпоний Секунд улдарын тәрбиәләү һәм уҡытыу менән етәкселек итә. Буласаҡ тәбиғәтте өйрәнеүсенең уҡытыусылары араһында ритор Ареллий Фуск, грамматик [[Квинт Реммий Палемон|Реммий Палемон]], ботаник Антоний Кастор булғаны билдәле<ref name=irl.129>{{IstRomLit.2.1962|129|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>. 40-сы йылдар аҙағында — 50-се йылдар башында Плиний Рим империяһының төньяҡ сигендәге легиондарҙа хеҙмәт итә. Тәүҙә ул Убиев өлкәһендә һәм [[Рейн]] дельтаһында, Түбәнге Германия провинцияһында, хеҙмәт итә. "Тәбиғи тарих"тан уның йылғаның икенсе ярында булыуы тураһында ла билдәле<ref name=s.205 /><ref group="цитата">Естественная история, XVI, 2-4. [цитата 1]. Плиний 47 йылда домиций Корбулондың хавк ҡәбиләһенә ҡаршы кампанияһында ҡатнашҡан тип иҫәпләнә[8]. Моғайын, Башта Плиний йәйәүлеләр когортаһы, һуңынан атлы отряд менән етәкселек иткәндер[6]. Түбәнге Германия провинцияһында хеҙмәт иткәндән һуң буласаҡ яҙыусы Үрге Германия провинцияһына юллана: Ул Aquae Mattiacae (хәҙерге висбаден) ҡайнар сығанаҡтары һәм Дунайҙың үрге ағымы тураһында телгә ала. Был провинцияла ул, моғайын, 50-51 йылдарҙа хаттарға ҡаршы походта ҡатнашҡандыр. Был Ваҡытта үрге Германияның наместнигы булып уның ҡурсалаусыһы Помпоний тора, ул кампания менән етәкселек итә. Яҡынса 51 йәки 52 йылда Плиний помпоний менән бергә провинцияны ташлап Римға ҡайта[8]. Яҡынса 57-58 йылдарҙа Плиний йәнә төньяҡта була Цитата: «Көнсығышты тасуирлағанда беҙ океан янында шундай уҡ мохтажлыҡта йәшәгән бер нисә ҡәбиләне телгә алдыҡ. Әммә [шундай халыҡтар] төньяҡта ла осрай, унда беҙ ҙур һәм бәләкәй хавкалар тип аталған ҡәбиләләрҙе күрҙек. Бында Океан һыуы тәүлек эсендә ике тапҡыр тигеҙ ваҡыт оҙонлоғонда күтәрелә һәм ҙур арауыҡтарҙы тултыра. Шулай итеп, тәбиғәт элементтарының мәңгелек ҡапма-ҡаршылығын ҡаплап, Океан был урынды ҡоро ер йәки диңгеҙ өлөшө тип атау кәрәкме тигән мәсьәләне хәл итмәй. Бында был ярлы ҡәбилә йәшәй, улар йә бейек түмәләстәрҙе, йә һыу күтәрелеү бейеклеген күҙ уңында тотоп кеше ҡулы менән төҙөлгән ҡалҡыулыҡтарҙы биләй. Был [бейек урындарҙа] уларҙың өйҙәре урынлашҡан; бөтә тирә-яҡ һыу менән ҡапланғанда, уларҙың халҡы караптарҙа йөҙгән диңгеҙселәргә оҡшаған, ә һыу сигенгәндә, улар карап һәләкәтенә осраған кешеләргә оҡшаған. Был ваҡытта улар үҙ өйҙәре янында диңгеҙ һыуы менән бергә йөҙөп китеп барған балыҡты тоталар. Уларҙың, күршеләре кеүек, мал аҫрау һәм һөт менән туҡланыу мөмкинлеге юҡ; эргәләрендә бер ниндәй ҙә ағас үҫмәгәнлектән, улар хатта ҡырағай хайуандарға һунарға ла һәләтле түгел. Шәкәр ҡамышынан һәм һаҙлыҡ ҡамышынан балыҡ тотоу өсөн бауҙар һәм селтәрҙәр бәйләйҙәр; улар ҡулдары менән ләм йыялар, уны ҡояшҡа һалып түгел, ел ярҙамында киптерәләр һәм был ерҙе аҙыҡ әҙерләү һәм төньяҡ еленән өшөгөн тәндәрен йылытыу өсөн яғыулыҡ итеп ҡулланалар. Уларҙың өй алдындағы соҡорҙарҙа йыйылған ямғыр һыуынан башҡа эсемлектәре юҡ. Һәм был ҡәбиләләр, хәҙер рим халҡы тарафынан еңелеп, ҡоллоҡ тураһында һөйләй! Әммә шулай: күптәрҙе яҙмыш уларҙы язалау өсөн генә аяй» <!-- (перевод «Древние германцы, 1937»)-->.</ref>. Плиний [[Гней Домиций Корбулон|Домиция Корбулонды]]ң 47 йылда [[Хавки|хавкалар]] ҡәбиләһенә ҡаршы кампанияһында ҡатнашҡан, тип иҫәпләнә<ref name=s.206 />. Моғайын, башта Плиний йәйәүле когорта, һуңынан — атлы отряд менән етәкселек иткәндер<ref name=irl.129 />. Түбәнге Германия провинцияһында хеҙмәт иткәндән һуң буласаҡ яҙыусы Үрге Германия провинцияһына юллана: Ул Aquae Mattiacae (хәҙерге Висбаден) ҡайнар сығанаҡтарын һәм Дунайҙың үрге ағымын телгә ала. Был провинцияла ул, моғайын, 50-51 йылдарҙа хатт ҡәбиләһенә ҡаршы походта ҡатнашҡандыр. Был ваҡытта уның ҡурсалаусыһы Помпоний Үрге Германия наместнигы ла, кампания етәксеһе лә булғандыр. Яҡынса 51 йәки 52 йылда Плиний Помпоний менән бергә Римгә ҡайта<ref name=s.206>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 206.</ref>. Яҡынса 57-58 йылдарҙа Плиний йәнә төньяҡ сигендә хәрби хеҙмәттә була (моғайын, йәнә Түбәнге Германия провинцияһында)<ref name=s.206 />. Был ваҡытта ул буласаҡ император Тит менән бергә хеҙмәт итә<ref name=irl.129 /><ref name=s.206 />. Тиҙҙән Плиний Италияға ҡайта һәм 59 йылдың 30 апрелендә [[Кампания]]ла [[ҡояш тотолоуы]]н күҙәтә<ref>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 207.</ref>. Римдә Плиний адвокат булып эшләй, Ә нерон хакимлығы аҙағында йәмәғәт тормошонан ситләшә<ref name=mfa.1376 /><ref name=irl.129 />. Ошо уҡ ваҡытта бер нисә әҫәр яҙа. Плиний Йәһүд һуғышында ҡатнашҡан (унда Веспасиан, Титтың атаһы, рим армияһы менән етәкселек иткән) һәм хатта Сүриә прокуроры булған тигән фараз бар<ref>[http://ancientrome.ru/dictio/article.htm?a=327843473 Плиний Старший] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705053326/http://ancientrome.ru/dictio/article.htm?a=327843473 |date=2016-07-05 }} / Античные писатели. Словарь. — {{СПб.}}: Лань, 1999.</ref>, әммә уның нигеҙҙәре бик икеле<ref name=s.205>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 205.</ref><ref group="~">Теодор Моммзен предположил, что человек, упомянутый в надписи из Арада (от его имени сохранились только буквы …inius Secun…), — это Пл<u>иний Секун</u>д. Этот человек был префектом I Фракийской когорты, адъютантом Тита Юлия Александра при осаде Иерусалима, прокуратором Сирии и командующим [[XXII Дейотаров легион|XXII легионом]] в Египте. См.: ''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 205.</ref>. 69 йылда Титтың атаһы Веспасиан яңы император булғас, Плиний дәүләт хеҙмәтенә саҡырыла. Бәлки, был осорҙа уны үҙе лә яҙыусылыҡ менән шөғөлләнгән Веспасиандың яҡын кешеһе [[Гай Лициний Муциан]] ҡурсалағандыр<ref name=beagon.4>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 4.</ref>. Плинийҙың хеҙмәте тураһында ентекле мәғлүмәт билдәле түгел: Светоний уның бер нисә провинцияның прокураторы булыуын телгә ала, әммә ҡайһыһында икәнен аныҡ ҡына әйтмәй. Тик тәбиғәтте өйрәнеүсенең туғанының улы (племянник) Кесе Плиний бер хатында бабаһының Испания прокуроры булыуын телгә ала<ref>Плиний Младший. Письма, III, 5, 17.</ref> (был наместниклыҡ вазифаһы 73/74 йылдарға ҡарай). [[Фридрих Мюнцер]], "Тәбиғи тарих"та Римдең төрлө төбәктәре аталыуын өйрәнеп, Плиний 70-76 йылдарҙа Нарбон Галлияһы, Африка, Тарракон Испанияһы һәм Белгика прокураторы булған тип фаразлай<ref name=s.211>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 211.</ref>. Әммә Рональд Сайм Фекеренсә, Нарбон Галлияһында Һәм Белгикта яҙыусы юл аша йәки башҡа эштәр буйынса йөрөй алған<ref>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 213—214.</ref>. Африка һәм Тарракон Испанияһында наместниклыҡ булыуы ихтимал, башҡа провинциялар тураһында аныҡ ҡына бер нәмә лә әйтеп булмай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уның ҡасан провинция наместнигы булыуын билдәләү мөмкин түгеллегенә иғтибар итә, шуға күрә уны беренсе тапҡыр прокуратор итеп Нерон ҡуйған тип фаразлай. Әммә Светоний шаһитлығы бер нисә вазифаны эҙмә-эҙлекле биләүен күрһәтә<ref>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 224.</ref>. Шулай уҡ 70-се йылдарҙа Плиний императорҙарҙың кәңәшсеһе булыуы ихтимал тип фаразлана<ref name=mur.3>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 3.</ref>. [[Файл:MtRedoubtedit1.jpg|thumb|300px|1990 йылда Аляскалағы Редаут вулканының атылыуы 79 йылдағы [[Везувий]] атылыуы менән бер, [[плиниан]], тибына ҡарай]] Ахырҙа Плинийҙы Неаполитан ҡултығы ярындағы Мизенда (хәҙерге Мизено) флот командующийы итеп тәғәйенләйҙәр<ref name=irl.129 /> 79 йылдың 24 авгусында (хәҙерге археологик мәғлүмәттәр буйынса, бәлки, һуңыраҡтыр — октябрҙә) Везувий вулканының көслө атылыуы башлана, Һәм Плиний караптарҙа ҡултыҡтың икенсе ярындағы Стабииға килә. Стабияла ул көкөрт парҙары менән ағыулана һәм үлә. Плинийҙың атылған вулканға ни өсөн яҡынлашыуы билдәһеҙ, шуға күрә уны йыш ҡына үҙ ҡыҙыҡһыныуының ҡорбаны итеп кенә ҡабул итәләр<ref name=mur.4>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 4.</ref>. Әммә уның шул саҡта Мизенда булған туғанының улы тарихсы [[Корнелий Тацит]]ҡа яҙған хатында бабаһының үлемен ентекле һүрәтләй: ул ҡултыҡтың икенсе ярына тәбиғәттең һирәк күренешен күҙәтеү өсөн генә түгел, ә дуҫтарына ҡотолорға ярҙам итеү өсөн дә юллана. Стабиила ул паникаға бирелгән урындағы халыҡты тынысландыра һәм ел алмашыныуын һәм диңгеҙҙең тынысланыуын көтә, әммә ахырҙа тонсоғоп үлә<ref>Плиний Младший. Письма, VI, 16.</ref>. Кесе Плинийҙың бабаһының «тамағы тәбиғәттән нескә һәм көсһөҙ» булыуы тураһындағы хәбәре әлеге ваҡытта ғәҙәттә бронх астмаһы тип аңлатыла<ref>{{cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/archive/20120918/hmd/breath/Faces_asthma/VIIA29.html|title=Pliny the Elder (Gaius Plinius Secundis)|publisher=Национальная библиотека медицины [[Национальные институты здравоохранения США|Национальных институтов здравоохранения США]]|access-date=2013-12-29|lang=en|archive-date=2017-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505194912/https://www.nlm.nih.gov/archive/20120918/hmd/breath/Faces_asthma/VIIA29.html|url-status=live}}</ref>. Светоний, тәбиғәтте өйрәнеүсе, ҡолонан үҙен [[эвтаназия|ғазаптарҙан ҡотҡарыуын]] (үлтереүен) һораған тигән фараз ҡалдыра<ref group="цитата">Светоний. Билдәле кешеләр тураһында. Өлкән Плиний. Цитата: «Ул Кампан һәләкәтендә һәләк була. Мизен флоты менән командалыҡ итеп, ул Везувий атылғанда, ваҡиғаның сәбәптәрен яҡынданыраҡ асыҡлау ниәте менән, либурн галераһында йөҙөп бара. Әммә ҡаршы ел уға кире ҡайтырға ҡамасаулай, һәм ул көл һәм саң-туҙан менән ҡаплана, йәки, ҡайһы берәүҙәр фекеренсә, эҫенән хәлһеҙләнеп, үлемен тиҙләтеүен һорағас, ҡоло тарафынан үлтерелә».</ref>. Шулай итеп, вулкан атылыуын күҙәтеү теләге менән бер рәттән, Плиний катаклизмдан зыян күргәндәргә ярҙам итеү теләгенә буйһона<ref name=mfa.1376 /><ref name=mur.4 />. Римдә Медицина сәнғәте тарихи милли музейында Плинийҙың баш һөйәге тип фаразланған баш һөйәге һаҡлана. Әлеге ваҡытта, 2010 йылдарҙағы тикшеренеүҙәрҙән һуң был бик ихтимал тип һаналһа ла, был Плиний һөйәгеме тигән һорау хәл ителмәгән<ref>{{Cite news|title=Here Lies the Skull of Pliny the Elder, Maybe|first=Franz|last=Lidz|url=https://www.nytimes.com/2020/02/14/science/pliny-archaeology-skull-vesuvius.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2020-02-14|access-date=2025-02-20|lang=en-US|archive-date=2025-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123182057/https://www.nytimes.com/2020/02/14/science/pliny-archaeology-skull-vesuvius.html|url-status=live}}</ref>. == Әҙәби эшмәкәрлеге == {{main|Естественная история (Плиний)}} Туғанының улы яҙған хаттарҙан билдәле булыуынса, Өлкән Плиний ғәҙәттән тыш эшһөйәр кеше булған. Ғилми эшкә уңайһыҙ тип һанаған урын булмай уға; уҡырға һәм яҙырға файҙаланмаған берәй ваҡыты булдымы икән. Ул уҡый, йәки уға юлда, мунсала, төшкө аш ваҡытында, төшкө аштан һуң уҡыйҙар, өҫтәүенә, мөмкинлек булғанда йоҡо ла өҙөлгән. Сөнки ул аҡыл дәрестәренә бағышланмаған һәр сәғәтте юғалған тип иҫәпләгән. Төрлө китаптарҙы уҡыған, хатта насар китаптарҙы ла. Сөнки Өлкән Плиний, ниндәй ҙә булһа файҙа ала алмаҫлыҡ насар китап юҡ, тип фекер йөрөткән. Кесе Плиний үҙенең хаттарының береһендә бабаһының әҫәрҙәрен һанап сыға: «Кавалерия тураһында борһаланыу» (De iaculatione equestri), ике китапта «Помпоний Секунда тормошо тураһында» (De vita Pomponii Secundi), өс китапта риторик әҫәр (Studiosi), һигеҙ китапта «Шикле һүҙҙәр» грамматик әҫәрҙәре (''Dubii Sermonis''; Присциан һәм Григорий Турский был эште ''Ars Grammatica'' тип атай<ref name=sandys.192>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. I. — Cambridge: Cambridge University Press, 1903. — P. 192.</ref>), утыҙ бер китаптан торған тарихи әҫәр, Ул Ауфидий Басс (''A fine Aufidii Bassi''), егерме китаптан торған «Герман һуғыштары» (''Bellorum Germaniae'') һәм, ниһайәт, «Тәбиғи тарих»ының утыҙ ете китабы тамамланған мәлдән алып булған ваҡиғаларҙы һүрәтләй<ref group="~">Плиний Младший передаёт название «Естественной истории» как ''Naturae Historiae'', но в настоящее время более распространены варианты ''Historia Naturalis'' или ''Naturalis Historia''; см.: The Cambridge History of Classical Literature. Volume 2: Latin Literature. Ed. by E. J. Kenney, W. V. Clausen. — Cambridge: Cambridge University Press, 1982. — P. 670.</ref>. Бынан тыш, автор үлгәндән һуң, уның уҡығанда яҙған өҙөктәр йәки яҙмалары менән иң ваҡ итеп яҙылған хаттың йөҙ алтмыш китабы ҡалған (беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған). «Естественная история» посвящена [[Тит (римский император)|Титу]]. Поскольку Плиний во введении называет его шестикратным консулом, произведение датируется 77<ref name=loeb.10>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. VIII.</ref> или 78 годом<ref name=mfa.1377 /> (впоследствии Тит был консулом ещё два раза). Первоначально в «Естественной истории» насчитывалось 36 книг. Современные 37 книг появились позднее, по разным версиям, из-за разделения книги XVIII на две части<ref name=irl.134 /> или из-за добавления содержания и перечня источников в качестве отдельной книги I<ref name=star.367 />. Работа о метании дротика и биография Помпония были представлены публике в 62—66 годах, и в это же время Плиний начал писать историю германских войн. Трактаты о риторике и грамматике были завершены автором в 67—68 годах, а «История после Ауфидия Басса» — между 70 и 76 годами<ref name=healy.390>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 389—390.</ref>. === "Тәбиғи тарих"тың структураһы === * Введение. * Книга I. Оглавление и источники. * Книга II. Вселенная и космос. * Книга III. География (от Испании до [[Мёзия|Мёзии]]). * Книга IV. География (Балканы, часть черноморского побережья, Сарматия, Скифия, острова Балтийского и Северного морей). * Книга V. География (Африка и Ближний Восток). * Книга VI. География (Кавказ, Азия). * Книга VII. Человек. * Книга VIII. Сухопутные животные. * Книга IX. Рыбы и прочие обитатели моря. * Книга X. Птицы. * Книга XI. Насекомые. * Книга XII. Деревья. * Книга XIII. Экзотические деревья. * Книга XIV. Фруктовые деревья. * Книга XV. Фруктовые деревья. * Книга XVI. Лесные деревья. * Книга XVII. Окультуренные деревья. * Книга XVIII. Зерновые культуры. * Книга XIX. Лён и другие растения. * Книга XX. Лекарства из садовых растений. * Книга XXI. Цветы. * Книга XXII. Свойства растений и фруктов. * Книга XXIII. Лекарства из окультуренных деревьев. * Книга XXIV. Лекарства из лесных деревьев. * Книга XXV. Дикие растения. * Книга XXVI. Лекарства из прочих растений. * Книга XXVII. Прочие растения и лекарства из них. * Книга XXVIII. Лекарства из животных. * Книга XXIX. Лекарства из животных. * Книга XXX. Лекарства из животных. * Книга XXXI. Лекарства из морских растений. * Книга XXXII. Лекарства из морских животных. * Книга XXXIII. Металлы. * Книга XXXIV. Металлы. * Книга XXXV. Краски, цвета, картины. * Книга XXXVI. Камни, скульптуры. * Книга XXXVII. Драгоценные камни и изделия из них. === "Тәбиғи тарих"тың үҙенсәлектәре === Сам Плиний характеризовал свою работу как «ἐγκύκλιος παιδεία» ([''энкю́клиос пайде́йя'']<!--классическое произношение--> — «круговое (всестороннее) обучение»; отсюда — слово «энциклопедия»)<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 12.</ref>. Предполагалось, что «круговое обучение» предшествует специальному, углублённому изучению отдельных вопросов. В частности, именно так понимал это выражение [[Квинтилиан]]<ref name=healy.36 />. Впрочем, Плиний придавал этому греческому выражению новое значение: сами греки никогда не занимались созданием единого сочинения, охватывающего все области знания<ref name=tm.195>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 195.</ref>, хотя именно греческие [[софисты]] впервые целенаправленно передавали своим ученикам знания, которые могли пригодиться им в повседневной жизни<ref name=healy.36>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 36.</ref>. Плиний был убеждён, что подобный труд под силу написать только римлянину<ref name=lit.196>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 196.</ref>. Первым образцом типично римского жанра [[Компендиум (текст)|компендиума]] всех известных знаний иногда считают наставление [[Марк Порций Катон Старший|Катона Старшего]] сыну<ref name=tm.195 />, но чаще — «''Disciplinae''» [[Марк Теренций Варрон|Марка Теренция Варрона]], один из важнейших источников для Плиния<ref name=tm.196>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 196.</ref>. Из других важных предшественников «Естественной истории» называется ''Artes'' [[Авл Корнелий Цельс|Авла Корнелия Цельса]]. Плиний не скрывает, что в Риме предпринимались попытки создания такого сочинения<ref>Естественная история. Введение, 14.</ref>. Впрочем, «Естественная история», в отличие от предшественников, была не просто сборником различных сведений, а охватывала все основные области знаний и концентрировалась на их практическом применении<ref name=beagon.13>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 13.</ref>. Неясно, на какую аудиторию нацеливался Плиний, начиная свой главный труд. Его собственные слова во введении, будто «Естественная история» предназначается для ремесленников и сельских хозяев, порой принимаются на веру<ref name=irl.134>{{IstRomLit.2.1962|134|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>, но нередко отвергаются как неискренние<ref name=mfa.1381 />. Например, [[Старостин, Борис Анатольевич|Б. А. Старостин]] полагает, что целевая аудитория автора — римские военачальники. По мнению исследователя, на самом деле «в центре его [Плиния] внимания стояли вопросы прокорма и вообще жизнеобеспечения войск»<ref name=star.367>''Старостин Б. А.'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 367.</ref>. Как бы то ни было, целью всего сочинения была попытка связать текущее состояние античной науки с практикой — в частности, с сельским хозяйством, торговлей, горным делом<ref name=irl.134 />. В настоящее время обращается внимание и на важность для автора установления связей между человеком и природой<ref name=mfa.1380 />. {| class="wikitable" align=right style="margin:20px; width:37%; font-size:90%;" !colspan=2|Некоторые вымышленные народы в «Естественной истории» (иллюстрации к [[Нюрнбергская хроника|Нюрнбергской хронике]] 1493 года): |- |[[Файл:Back-feet-people (Schedelsche Weltchronik d 012).jpg|thumb|upright=0.6]] |Мегасфен утверждает, что на горе Нул живут люди, у которых ступни вывернуты назад и на каждой по восемь пальцев…<ref name=hn.vii.23>Естественная история, VII, 23; перевод В. Н. Илюшечкина.</ref> |- |[[Файл:Cinocefalo Weltchronik 12.jpg|thumb|upright=0.6]] |…в других горах проживают племена пёсьеголовых, которые носят шкуры диких зверей и чья речь прерывиста наподобие лая; они кормятся охотой и ловлей птиц, для чего вместо оружия используют собственные ногти…<ref name=hn.vii.23 /> |- |[[Файл:Nuremberg chronicles - Strange People - Umbrella Foot (XIIr).jpg|thumb|upright=0.6]] |…[Ктесий] описывает племя людей, которых называют моноколи, у которых только одна нога, а передвигаются они прыжками с удивительной быстротой. То же самое передают и о племени скиаподов, которые в жару лежат на земле и заслоняются тенью от ног; проживают они неподалёку от троглодитов…<ref name=hn.vii.23 /> |- |[[Файл:Nuremberg chronicles - Strange People - Headless (XIIr).jpg|thumb|upright=0.6]] |…к западу от них обитают люди без головы, а глаза у них на плечах…<ref name=hn.vii.23 /> |} Сочинение Плиния нередко оценивалось как нагромождение фактов, отобранных произвольным образом. Подобная оценка была наиболее характерна для XIX — начала XX века ([[#Научное изучение|см. ниже]]). Однако в настоящее время признано, что «Естественная история» отличается чёткой последовательностью изложения. Так, животные подразделяются по сфере обитания (книга 8 посвящена животным, которые обитают на земле, 9 — в море, 10 — в воздухе), а в каждой из этих книг изложение начинается с больших животных (слоны, киты) и завершается малыми<ref name=mur.6 />. Вторая половина книги XI посвящена анатомическим вопросам, что подводит итог книгам о животном мире<ref name=lit.1945 />. В книгах о географии изложение начинается с запада, затем по кругу описываются все известные земли. Минералы описываются по степени драгоценности, начиная с золота. В истории искусства автор прибегает, помимо прочего, и к хронологической систематизации<ref name=mur.6>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 6.</ref>. Не случайно и начало повествования с книги о космологии, поскольку Плиний выстраивал материал от общего к частному, а небо оценивалось античными авторами как основополагающая часть Вселенной. После рассмотрения астрономических вопросов римский автор обращается к описанию метеорологии, геологии, переходя к собственно географии Земли. Затем Плиний переходит к обитателям планеты, после чего рассказывает о растениях, сельском хозяйстве и фармакологии, а завершает свой труд рассказом о минералах и металлах, которые добывают под землёй<ref name=lit.1945>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 194—195.</ref>. Таким образом, римский автор последовательно описывает природу сверху вниз. Кроме того, в тематике всех 36 основных книг обнаруживается симметрия<ref name=mfa.1377 />: * 2—6: 5 книг о неодушевлённой материи; * 7—11: 5 книг о животных (включая людей); * 12—19: 8 книг о растениях; * 20—27: 8 книг о растениях; * 28—32: 5 книг о животных; * 33—37: 5 книг о неодушевлённой материи. В расположении материала в каждой книге существуют и свои закономерности наряду с упомянутым движением от общего к частному. Обычно Плиний, сообщая какой-либо факт, дополняет его историческим экскурсом, парадоксальным свидетельством или рассуждением о моральной стороне явления, чтобы сформировать целостное представление о нём<ref name=mfa.1380 />. С помощью сообщений об уникальных явлениях и особенностях явлений Плиний очерчивает границы самого явления. В сочинении встречаются ошибки: иногда Плиний неверно интерпретирует свой источник, иногда некорректно подбирает латинский аналог для греческого слова<ref name=loeb.9>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. IX.</ref>. Все ошибки предшественников он копирует вследствие кабинетного характера работы (например, утверждение, будто расстояние от Солнца до Луны в 19 раз больше, чем расстояние от Земли до Луны<ref name=star.371 />, а также распространённое в античности представление о движении планет по сложным траекториям в рамках [[Теория гомоцентрических сфер|теории гомоцентрических сфер]]<ref>''Старостин Б. А.'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 372.</ref>). Порой при описании одних и тех же явлений в разных частях сочинения Плиний противоречит сам себе; впрочем, подобные эпизоды могут быть риторическими приёмами<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 9.</ref>. Наконец, у Плиния встречаются сведения о людях с собачьими головами и прочие небылицы<ref name=irl.137>{{IstRomLit.2.1962|137|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>. Особенно много небылиц Плиний сообщает в книгах VII (прежде всего, параграфы 9—32 о необычных людях и существах, 34—36 о женщинах, от которых рождались звери и прочие существа, 73—76 о карликах и гигантах) и VIII (параграфы 37, 80 и 153). Кроме того, наверняка вымышленными считаются описания в IX, 2; XI, 272; XVI, 132; XVII, 241 и 244, а также XVIII, 166<ref name=beagon.11>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 11.</ref>. Впрочем, фантастические сведения по-иному воспринимались в эпоху Плиния (см. ниже). Плиний скрупулёзно подсчитывает, сколько он сообщил читателю единичных фактов, исторических экскурсов и общих суждений в каждой книге<ref name=lit.1945 />; всего он собрал 20 тысяч фактов, достойных рассмотрения<ref name=lit.197>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 197.</ref>. === «Тәбиғи тарих» сығанаҡтары === [[Файл:Plinius_t_y_Venezia_1499_IMG_3886.JPG|thumb|300px|Венецианское издание «Естественной истории» 1499 года. Видны оглавление и перечень источников для каждой книги]] Поскольку Плиний сам не проводил никаких опытов и не был профильным специалистом в описываемых областях знания, он мог опираться прежде всего на сочинения предшественников<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 5.</ref>. Хотя в античную эпоху учёные не всегда придерживались строгих правил цитирования, римский естествоиспытатель указывает свои источники в первой же книге<ref name=mfa.1377>{{Albrecht.2}} 1377.</ref>. Всего он использовал сочинения более чем 400 авторов, из которых 146 писали на латинском языке. Это позволяет говорить о систематизации Плинием не одних лишь римских знаний, а всего античного научного наследия. Наиболее активно он использовал около двух тысяч книг ста основных авторов. Предполагается, что сперва автор создал основу будущей работы на основании небольшого числа сочинений, а затем дополнял её трудами других исследователей<ref name=mfa.1378>{{Albrecht.2}} 1378.</ref>. Основными источниками для отдельных книг считаются<ref name=mfa.1378 /><ref name=mfa.1379>{{Albrecht.2}} 1379.</ref>: * 2 (космология): [[Посидоний]], [[Папирий Фабиан]], [[Нигидий Фигул]], [[Нехепсо]], [[Петосирис]], {{Нп5|Эпиген Византийский||en|Epigenes of Byzantium}}, [[Трасилл]]; * 3—6 (география): [[Марк Теренций Варрон]] (возможно), документы [[Октавиан Август|Октавиана Августа]], созданная [[Агриппа|Агриппой]] карта мира, [[Корнелий Непот]], [[Лициний Муциан]], [[Стаций Себоз]], [[Юба II]], [[Исидор Харакский]], собственные наблюдения для раздела о Германии; * 7 (антропология): [[Марк Теренций Варрон]], [[Гней Помпей Трог]] (он, в свою очередь, опирался на [[Аристотель|Аристотеля]]), [[Юба II]]; * 8—11 (зоология): [[Гней Помпей Трог]] (опирался на материалы [[Аристотель|Аристотеля]] и [[Теофраст]]а), [[Юба II]], [[Марк Теренций Варрон]], [[Гай Лициний Муциан]], [[Фенестелла]]; * 12—19 (ботаника): [[Теофраст]], [[Марк Теренций Варрон]], [[Авл Корнелий Цельс]], [[Секстий Нигер]], [[Диоскорид]]; * 20—27 (применение растительных продуктов в фармакологии): в основном [[Секстий Нигер]], [[Диоскорид]] и [[Басс]], меньше — [[Теофраст]], [[Антоний Кастор]], [[Авл Корнелий Цельс]], [[Марк Теренций Варрон]]; * 28—32 (применение животных продуктов в фармакологии): в основном [[Ксенократ Афродисийский]], [[Анаксилай]], [[Марк Теренций Варрон]], меньше — [[Веррий Флакк]]; * 33—37 (минералогия): предполагаются [[Ксенократ Афродисийский]], [[Архелай (философ)|Архелай]], [[Юба II]], [[Теофраст]], [[Марк Теренций Варрон]], [[Пасительс]]. Нет единого мнения о характере использования Плинием своих материалов<!-- ([[#???|см. ниже]])-->. Нередко он переписывал или переводил у своих источников целые страницы текста, что было нормальной практикой в античную эпоху<ref name=irl.135>{{IstRomLit.2.1962|135|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>, но иногда подвергал их свидетельства сомнению. Некоторые сведения, впрочем, он получил из практического опыта. Это касалось, однако, вопросов применения рассматриваемых сведений на практике. Большую часть таких фактов Плиний собрал во время путешествий по провинциям и общения с должностными лицами<ref name=beagon.5et6 />. Кроме того, его сведения об Испании характеризуются подробностью и свидетельствами личных наблюдений: в частности, он детально и со знанием дела описывает технологии, используемые в горном деле в этой провинции<ref name=beagon.4 />. Так как Плиний достаточно точно и в соответствии с действительностью описал внутреннее устройство [[Пирамиды Гизы|египетских пирамид]], то принято считать его первым европейцем, который там побывал<ref name="Заморовский">{{книга|автор=Замаровский В.|заглавие=Их величества пирамиды|страницы=}}</ref>. == Стиль == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 300px | Заголовок = Плиний о пьянстве<br><small>(источник крылатого выражения ''[[in vino veritas]]'')</small> | Содержание = ...жадные взоры приторговывают замужнюю женщину, осоловелые предают мужа, тогда тайное выходит наружу. Одни вслух заявляют о своих завещаниях, другие выбалтывают смертоносные тайны и не могут удержать слов, которые войдут им в горло, — сколько людей так погибло! По пословице — [[In vino veritas|истина в вине]]. <...> И люди заявляют, что они ловят жизнь на лету; мы ежедневно теряем вчерашний день, а они теряют и завтрашний (XIV, 141—142; перевод М. Е. Сергеенко)}} Стиль Плиния характеризуется как крайне неровный<ref name=irl.138>{{IstRomLit.2.1962|138|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>, а большая часть единственного сохранившегося сочинения написана сухим языком, лишённым какого-либо стилистического оформления. Так, некоторые пассажи выглядят как механическое объединение выписок Плиния из разных книг<ref name=chcl.670 />. Эта особенность Плиния очень часто критиковалась исследователями<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 34.</ref>, и в результате, например, [[Покровский, Михаил Михайлович|М. М. Покровский]] вовсе отказывает Плинию в литературном даровании<ref>''Покровский М. М.'' История римской литературы. — {{М.}}—{{Л.}}: Изд-во АН СССР, 1942. — С. 350.</ref>. Общая характеристика римского автора как посредственного стилиста нередко встречается и в современной филологии (например, Кембриджская история классической литературы ставит ему в вину неумение организовать свои мысли<ref name=chcl.671>The Cambridge History of Classical Literature. Volume 2: Latin Literature. Ed. by E. J. Kenney, W. V. Clausen. — Cambridge: Cambridge University Press, 1982. — P. 671.</ref>). По-видимому, это не было вызвано специфическим жанром сочинения: современники естествоиспытателя [[Колумелла]] и [[Авл Корнелий Цельс|Цельс]], чьи сочинения также носили энциклопедический характер, писали значительно лучше Плиния<ref group="~">Впрочем, не обладал серьёзным литературным талантом другой преемник Плиния, [[Марк Теренций Варрон|Варрон]]; см. The Cambridge History of Classical Literature. Volume 2: Latin Literature. Ed. by E. J. Kenney, W. V. Clausen. — Cambridge: Cambridge University Press, 1982. — P. 671.</ref>. Впрочем, в «Естественной истории» наряду с сырыми пассажами встречаются и хорошо отделанные фрагменты (прежде всего, морализаторские пассажи, а также общее вступление к работе). В них наблюдаются все признаки знакомства автора с литературой и риторическими приёмами «серебряного века»: он использует [[Антитеза|антитезы]], восклицания, искусственный порядок слов<ref name=mfa.1381>{{Albrecht.2}} 1381.</ref>. Оживляют невыразительно оформленный энциклопедический материал исторические отступления и тщательно построенные развёрнутые описания<ref name=chcl.670>The Cambridge History of Classical Literature. Volume 2: Latin Literature. Ed. by E. J. Kenney, W. V. Clausen. — Cambridge: Cambridge University Press, 1982. — P. 670.</ref>. В целом Плиний стремится к сжатости изложения<ref name=mfa.1381 />. В зависимости от ситуации, он может прибегать как к архаизации речи, так и ко введению новых слов и выражений<ref name=irl.138 />. В «Естественной истории» встречается много специальной терминологии, а также слов греческого происхождения или целых выражений на [[Древнегреческий язык|древнегреческом языке]]<ref name=mfa.1380 /><ref group="~">В I веке н. э. изучение греческого языка было неотъемлемой частью римского образования.</ref>. Сама характеристика предмета и комментарии к нему обычно не разделяются, а описываются вместе<ref name=chcl.670 />. Как правило, для Плиния характерна неупорядоченная структура фраз. В сочинении есть немало сложных предложений, в каждой части которых подлежащее меняется. Из-за этого некоторые фразы сложны для интерпретации, а сочинение в целом производит впечатление незавершённости<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 35.</ref>. Сам Плиний, впрочем, извиняется перед читателями за возможные огрехи своего стиля<ref name=mfa.1380>{{Albrecht.2}} 1380.</ref>. <!-- == Плинийҙың ҡараштары == <blockquote>''«…пусть каждый об этом судит, как ему угодно; наша задача — описывать очевидные природные свойства вещей, а не выискивать сомнительные причины»'' (Естественная история, XI, 8)</blockquote> {{Врезка | Выравнивание = left | Ширина = 300px | Заголовок = Плиний о полезности архитектуры | Содержание = Скажем попутно и о пирамидах в том же Египте, этом праздном и глупом выставлении напоказ царями своего богатства, поскольку, как передают многие, они для того строили пирамиды, чтобы их богатство не доставалось преемникам или злокозненным соперникам или чтобы народ не был в праздности. Неутомимым было в этом тщеславие тех людей (XXXVI, 16 (75); перевод Г. А. Тароняна)<br><br>[о римских акведуках:] ...если кто оценит потщательней обилие вод в общественных местах, банях, водоёмах, каналах, домах, садах, пригородных виллах, расстояния подачи воды, воздвигнутые арки, прорытые горы, выровненные долины, то признает, что во всём мире не было ничего более поразительного (XXXVI, 24 (123); перевод Г. А. Тароняна)}} Плиний был ярко выраженным практиком и оценивал все достижения науки и техники по степени их полезности для общества. Например, описывая самые известные сооружения древности, римский естествоиспытатель неоднократно подчёркивал бесполезность дорогостоящих египетских пирамид и дворцов римской элиты, противопоставляя им полезные и не менее грандиозные акведуки и [[Клоака Максима|канализацию]]<ref>''Deming D.'' Science and Technology in World History. — Volume 1: The Ancient World and Classical Civilization. — Jefferson—London: McFaland & Co, 2010. — P. 170—171.</ref>. Приверженность практическому подходу выразилась и в невысокой оценке Плинием умозрительных и спекулятивных исследований, не опирающихся на надёжные свидетельства<ref>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Wayback|url=http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=20160807060850 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 61.</ref>. Другая характерная особенность его мировоззрения — преклонение перед величием природы, которое выражается в виде достойных удивления чудес. Благодаря этому вся «Естественная история» является не сухим перечислением фактов, а [[панегирик]]ом природе<ref name=chcl.670 />. Философские взгляды Плиния неясны. Одна из фраз в предисловии к сочинению порой трактуется как свидетельство философской независимости автора: «''и [[Стоицизм|стоики]], и диалектики [[перипатетики]], и [[Эпикуреизм|эпикурейцы]] (а от грамматиков и всегда ждал) вынашивают критику против изданных мной книг о грамматике''»<ref name=lit.198>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 198.</ref>. Однако нередко его мировоззрение характеризуется как умеренный и рациональный стоицизм<ref name=autogenerated1>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. X.</ref>. [[Старостин, Борис Анатольевич|Б. А. Старостин]] предполагает близкое знакомство Плиния с [[митраизм]]ом, вплоть до влияния этого учения на роль Солнца в «Естественной истории»<ref name=star.368>''Старостин Б. А.'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 368.</ref>. При описании географии Плинию был свойственен романоцентризм: по его словам, Ирландия находится ''дальше'' Британии [от Рима], то есть северо-западнее, Фригия — ''дальше'' Троады [от Рима], то есть восточнее<ref name=star.371>''Старостин Б. А.'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 371.</ref><ref group="~">Впрочем, подобный взгляд был характерен для римского мировоззрения в целом: например, во II веке до н. э. римляне основали на Пиренейском полуострове две провинции и назвали их [[Ближняя Испания (римская провинция)|Ближняя Испания]] и [[Дальняя Испания (римская провинция)|Дальняя Испания]], имея в виду отдалённость от Рима.</ref>. Так же, согласно его записям, [[Евфрат]] первоначально имел выход в море отдельно от [[Тигр (река)|Тигра]]. В ряде актуальных тем (например, в рассмотрении вопросов сельского хозяйства) Плиний не просто слепо собирает свидетельства предшественников, а акцентирует внимание на организационной стороне вопроса, то есть на практическом применении знаний. Это позволяет считать «Естественную историю» ориентированной на практику тематической подборкой, но не механической компиляцией. Работы последнего типа стали популярны позднее и достигли кульминации развития в виде [[Corpus iuris civilis|«Дигест» Юстиниана]] и [[Суда (энциклопедия)|энциклопедии «Суда»]]<ref name=beagon.21>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Wayback|url=http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=20160807060850 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 21.</ref>. {{якорь|Чудеса}}Отсутствие критического подхода к подбору фактов и объяснению природных явлений может быть вызвано как совершенно иной целью сочинения (см. цитату в начале раздела), так и доверчивостью автора, вызванной характерным для римского мировоззрения в I веке н. э. особым интересом к необычному и чудесному. При этом сам Плиний порой критиковал за доверчивость других авторов<ref name=hn.v.4 group="цитата">Естественная история, V, 4. Цитата: «Действительно, меньше приходится удивляться необычайным вымыслам греков об этих местах и реке Ликсе, когда подумаешь о том, что наши писатели и теперь рассказывают не менее удивительные вещи: будто бы там есть могущественный город и даже больший, чем великий Карфаген, и расположен он напротив Карфагена на почти неизмеримом расстоянии от Тинги. Корнелий Непот страстно верил этим и другим подобным рассказам» (перевод Н. М. Подземской).</ref>. Благодаря повышенному интересу ко всему необычному сочинение Плиния отвечало интересам массового читателя. По этой же причине, впрочем, он включал в «Естественную историю» и явно недостоверные сведения (см. выше)<!--об установке на то, что в далёких странах ЕСТЬ чудеса-->. В I веке н. э. в античном обществе бытовало представление, будто вдали от столицы империи происходят различные чудеса, а живут там фантастические люди и животные из мифов и легенд. Римский естествоиспытатель сохранил это убеждение, записав греческую поговорку «''Африка вечно приносит что-то новенькое''»<ref>Естественная история, VIII, 42. Перевод И. Ю. Шабаги.</ref>. По словам исследовательницы Плиния Мэри Бигон, путешественники в далёкие края «''чувствовали, что потеряют лицо, если не вернутся с фактами и цифрами, которые бы удовлетворили нетерпеливых и любопытных слушателей дома; соответственно, они предпочитали сочинять небылицы вместо того, чтобы признать отсутствие чудес''<!--криво-->»<ref name=beagon.10 group="цитата">''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 10. Оригинал цитаты: «[the pioneering knights] felt they would lose face if they did not return with some facts and figures to satisfy an eager and curious audience at home. Accordingly, they would invent rather than admit ignorance»</ref>. Тем не менее, подобный подход позволил энциклопедии Плиния стать ценным источником по народному фольклору и различным суевериям в Римской империи<ref name=chcl.671 />. Плиний был ярко выраженным римским патриотом, что проявилось и в сравнительно нейтральном энциклопедическом жанре. Отмечено, что он охотнее ссылался на римских авторов, хотя нередко мог использовать греческий первоисточник информации<ref name=chcl.671 />. Как и [[Марк Порций Катон Старший|Катон Старший]], ценимый Плинием, он не упускает случая, чтобы раскритиковать греков и их обычаи. Неоднократно он указывает на доверчивость греческих писателей<ref name=hn.v.4 group="цитата" />, а также порицает использование греческими врачами лекарств, приготовленных из человеческих органов<ref>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 20.</ref><!--читал про критику врачей в целом; где — не помню-->. Впрочем, Плиний признаёт за [[Аристотель|Аристотелем]] репутацию непререкаемого научного авторитета, а [[Александр Македонский|Александра Македонского]] называет величайшим из царей<ref>Естественная история, VIII, 44.</ref>. Поскольку Плиний происходил из сословия всадников и был [[Homo novus|новым человеком]] в римской политической жизни, он не разделял староримские предрассудки относительно перспектив использования новых технологий. Всадники традиционно вели направленную на получение прибыли деятельность, не ограничивая себя отдельными сферами экономики, в то время как сенаторы традиционно занимались сельским хозяйством и операциями с земельными участками. Поэтому выходцы из всадников интересовались новыми технологиями, и многие цитируемые энциклопедистом римские авторы также происходили из этого сословия<ref name=beagon.5et6>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 5-6.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 300px | Заголовок = Плиний об упадке интереса к знаниям | Содержание = Сейчас, когда установлен столь прочный мир, когда мы так счастливы под властью государя, столь заботящегося о процветании искусств и всех областей жизни, — несмотря на всё это, мы не можем не только добавить каких-либо новых исследований к тому, что знали древние, но хотя бы основательно усвоить их знания. (II, 117; перевод Б. А. Старостина)}} Несмотря на значительный прогресс человечества в целом, Плиний выражает обеспокоенность упадком морали и уменьшением интереса к знаниям (см. цитату справа). В античную эпоху взгляды о связи технического и научного прогресса с упадком морали были широко распространены (один из наиболее ярких представителей этой традиции — Сенека, с творчеством которого Плиний был хорошо знаком). Но естествоиспытатель сохраняет надежду на улучшение ситуации в будущем, а также замечает, что «''устаревают человеческие обычаи, но не плоды [исследований]''»<ref>Естественная история, II, 118. Перевод Б. А. Старостина<!--?-->.</ref><ref name=beagon.56et8>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 56-58.</ref>. Негативные характеристики императора [[Нерон]]а в сочинении иногда объясняются желанием доказать свою преданность новой [[Династия Флавиев|династии Флавиев]], одному из представителей которого и была посвящена «Естественная история». Впрочем, более правдоподобно, что свои политические пристрастия автор высказывал в своей последней исторической работе (не дошедшая до наших дней ''A fine Aufidii Bassi''), которая охватывала в том числе и правление Нерона, и события [[Год четырёх императоров|года четырёх императоров]]<ref name=beagon.17>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 17.</ref>. --> == Йоғонтоһо == Сочинения Плиния были хорошо известны в античную эпоху. Их знали уже [[Гай Светоний Транквилл]] и [[Авл Геллий]]<ref name=beagon.22>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 22.</ref>, а также [[Апулей]] и [[Тертуллиан]]<ref name=mfa.13834 />. Уже во II веке начали составляться краткие пересказы (эпитомы) «Естественной истории», особенно книг по медицине и фармакологии, что отрицательно сказалось на распространённости оригинального сочинения<ref name=beagon.23>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 23.</ref>. На «Естественную историю» опирался в конце II — начале III века [[Серен Саммоник]] при написании стихотворной медицинской поэмы ''Liber Medicinalis''<ref name=mfa.13834 />. В это же время работу Плиния использовал [[Квинт Гаргилий Марциал]], а [[Гай Юлий Солин]] составил извлечение «Собрание достойных упоминания вещей» (''Collectanea rerum memorabilium''<ref group="~">Сочинение Солина было также известно как ''Polyhistor'' и ''De mirabilibus mundi''.</ref>), в которое было включено много сведений из энциклопедии Плиния<ref name=beagon.22 />. Кроме них, «Естественную историю» использовали и другие энциклопедисты античной эпохи<ref name=beagon.22 />. При этом больше никто в античную эпоху не пытался повторить и превзойти главный труд Плиния<ref name=chcl.670 />. [[Файл:Laocoön and His Sons.jpg|thumb|300px|Скульптурная группа «[[Лаокоон и его сыновья]]» была опознана по упоминанию у Плиния: «…как, например, в случае с Лаокооном, который находится во дворце императора Тита, произведением, которое должно быть предпочтено всем произведениям и живописи и искусства скульптуры в меди. Его с детьми и причудливыми сплетениями змей создали из единого камня по согласованному замыслу величайшие художники с Родоса Гагесандр, Полидор и Афинодор»<ref>Естественная история, XXXVI, 37; перевод Г. А. Тароняна.</ref>]] Впрочем, в Риме была хорошо известна не только естественнонаучная энциклопедия Плиния, но и другие его сочинения. В частности, его наставление по красноречию считается предшественником известного руководства [[Квинтилиан]]а; последний его цитирует, хотя иногда отмечает излишний педантизм своего предшественника. Кроме того, нередко цитировалось античными учёными его сочинение о грамматике<ref name=healy.35>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 35.</ref>. Несмотря на то, что исторические работы Плиния не сохранились, предполагается, что сочинение «История после Ауфидия Басса» (''A fine Aufudii Bassi'') было одним из основных источников для позднейших историков для рассказа о событиях от правления [[Клавдий|Клавдия]] до 69 года. Работа, вероятно, была достаточно полной и подробной в деталях, но без глубокого анализа событий. Как следствие, эта работа хорошо подходила для использования и переработки, и к ней обращались [[Публий Корнелий Тацит|Тацит]], [[Плутарх]], [[Дион Кассий]], реже — Светоний<ref name=chcl.671 />. Последний оставил краткую биографию Плиния в своём сочинении «О замечательных людях». Тацит использовал в своих работах не только «Историю после Ауфидия Басса», но и сочинение о германских войнах — возможно, именно оно было одним из источников для известной «[[Германия (Тацит)|Германии]]». Впрочем, отношение Тацита к Плинию могло быть достаточно критическим: во второй книге своей «Истории» римской автор упрекает в необъективности предшественников, рассказывавших о событиях [[Год четырёх императоров|гражданской войны 69 года]], а среди них, вероятно, и Плиния<ref name=healy.35 /><ref group="цитата">Тацит. История, II, 101. Цитата: «Писатели, которые рассказывали историю этой войны во время правления Флавиев, из лести объясняли измену Цецины и других их заботами о мире и любовью к родине. Нам же кажется, что людьми этими, — не говоря уж об их непостоянстве и готовности раз изменив Гальбе, изменять кому угодно, — двигали соперничество и зависть…»</ref>. В позднеантичную эпоху и Раннее Средневековье римская энциклопедия не была забыта, и её использовали крупнейшие учёные этого времени. Другие сочинения Плиния, однако, были утеряны в начале Средних веков ([[#Рукописи|см. ниже]]). Сведения из «Естественной истории» активно использовались монахами в качестве источника научных знаний, особенно по астрономии и медицине. Впрочем, сфера применения работы Плиния была гораздо шире, и его энциклопедию использовали даже для составления проповедей и комментариев к Библии<ref name=healy.384>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 384.</ref>. [[Иероним Стридонский]] хорошо знал Плиния и называл его латинским [[Аристотель|Аристотелем]] и [[Теофраст]]ом<ref name=beagon.22 />, ''De rerum natura'' [[Исидор Севильский|Исидора Севильского]] во многом опирается на античного естествоиспытателя, особенно при описании астрономии и метеорологии<ref name=healy.383>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 383.</ref>. Кроме того, испанский автор использовал в своих «Этимологиях» и саму римскую энциклопедию, и её сокращения, сделанные Солином<ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 124.</ref>. [[Беда Достопочтенный]] использовал «Естественную историю» как источник сведений об астрономии и других науках<ref name=healy.383 /><ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 158.</ref>. Трактат [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанна Скота Эриугены]] «Перифюсеон, или о разделении природы» во многом базировался на сведениях римской энциклопедии<ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 220.</ref>. Пользовался Плинием и [[Павел Диакон]]<ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 269.</ref>. Актуальными оставались географические свидетельства Плиния. Ирландский монах [[Дикуил]] использовал первые пять книг Плиния для своего сочинения «Об измерении мира» (''De mensura Orbis terrae'')<ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 284.</ref>. «Естественная история» продолжала оставаться одним из важнейших источников для энциклопедистов Высокого и Позднего Средневековья. Около 1141 года в Англии {{iw|Роберт из Криклейда|Роберт из Криклейда||Robert of Cricklade}} составил «Подборку всего лучшего из Естественной истории Плиния Секунда» (''Defloratio Historiae Naturalis Plinii Secundi'') в 9 книгах, откуда были исключены материалы, которые автор счёл устаревшими<ref name=healy.385>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 385.</ref>. Автор «О природе вещей» (''De natura rerum'') [[Фома из Кантемпре]] признавал, что обязан своими познаниями Аристотелю, Плинию и Солину. Активно использовал свидетельства Плиния [[Бартоломей Английский]] в своём сочинении «О свойствах вещей» (''De proprietatibus rerum'')<ref name=healy.386>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 386.</ref>. Кроме того, [[Иоанн Солсберийский]] знал «Естественную историю» и часто на неё ссылался<ref name=healy.384 />. Наконец, популярная средневековая энциклопедия «Великое зерцало» (''Speculum naturale'') [[Винсент из Бове|Винсента из Бове]] во многом опиралась на свидетельства Плиния<ref name=healy.385 />. В эпоху Возрождения, несмотря на постепенное появление и распространение переводов научных трактатов с [[арабский язык|арабского]] и древнегреческого языков на латынь, «Естественная история» оставалась очень важным источником научных знаний<ref name=healy.384 />. Наиболее часто её использовали для составления медицинских руководств и разделов о медицине в общих энциклопедиях<ref name=healy.386 />. Кроме того, сочинение Плиния стало основой для формирования единой латинской терминологии в ряде наук<ref name=beagon.23 /><ref name=mfa.1385et6>{{Albrecht.2}} 1385—1386.</ref>. Энциклопедию Плиния читали многие гуманисты, в том числе [[Петрарка, Франческо|Петрарка]], который располагал рукописным экземпляром энциклопедии и делал на её полях свои заметки<ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. II. — Cambridge: Cambridge University Press, 1908. — P. 8.</ref>. [[Файл:Plinius - LROC - WAC.JPG|thumb|300px|[[Плиний (лунный кратер)|Кратер Плиний]] на Луне]] До изобретения книгопечатания произведение Плиния нередко вынужденно заменяли сокращениями из-за дороговизны отдельной копии и чересчур большого объёма текста оригинала. В конце XV века «Естественная история» начала часто печататься, чему не препятствовал её значительный объём ([[#Печать|см. ниже]]). Это способствовало распространению полного свода античных знаний за пределы узкого круга учёных. В 1506 году по описанию Плиния опознали найденную в Риме скульптурную группу «[[Лаокоон и его сыновья]]» (см. справа), а в целом последние книги энциклопедии повлияли на развитие представлений об античном искусстве. В 1501 году появляется первый перевод энциклопедии Плиния на итальянский язык, сделанный [[Ландино, Кристофоро|Кристофоро Ландино]]<!--в enwiki — 1476--><ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. II. — Cambridge: Cambridge University Press, 1908. — P. 82.</ref>, а вскоре сочинение перевели на французский и английский языки.<!--связать--> С «Естественной историей» были знакомы, среди прочих, [[Шекспир, Уильям|Уильям Шекспир]], [[Рабле, Франсуа|Франсуа Рабле]], [[Монтень, Мишель де|Мишель Монтень]] и [[Шелли, Перси Биши|Перси Шелли]]<ref name=mfa.1385et6 />. В разное время читатели «Естественной истории» обращали внимание на различные детали. Например, в Раннее Средневековье<!--early medieval — по-видимому, на 100—200 лет дольше, чем РСВ в нашем понимании--> к этому сочинению обращались прежде всего за занимательными историями и отдельными фактами. В эпоху Возрождения на Плиния взглянули как на писателя, обращая много внимания на его язык. «Естественная история» частично заменила потерянные работы античных авторов как источник информации, а также очень помогала в переводе терминологии древнегреческих научных трактатов на общепринятый в науке латинский язык. После изобретения книгопечатания остро встала проблема восстановления изначального текста римского автора ([[#Ошибки|см. ниже]]). Наряду с филологической критикой исследователи начали обращать внимание на несоответствие ряда сообщаемых Плинием фактов о природе действительности. Из-за этого римская энциклопедия постепенно теряла своё значение как источник актуальных знаний по естественным наукам и к началу XX века стала восприниматься как собрание не всегда достоверных сведений или даже чистого вымысла. Лишь к концу XX века было признано важное значение «Естественной истории» не только для истории науки, но и для изучения всего античного мировоззрения<ref name=beagon.23 />. В вулканологии в честь Плиния назван [[Плинианское извержение|специфический тип извержения вулкана]], характеризующийся мощными взрывными выбросами магмы и массивными пепельными осадками (во время такого извержения в 79 году погиб автор «Естественной истории»). В 1651 году [[Риччоли, Джованни Баттиста|Джованни Риччоли]] назвал в честь римского автора [[Плиний (кратер)|кратер]] на Луне диаметром 41 км между морями [[Море Ясности|Ясности]] и [[Море Спокойствия|Спокойствия]]. <!-- == Ҡулъяҙмалар. Беренсе баҫмалар. Фәнни өйрәнеү == [[Файл:Danimarca XIII secolo, plinio historia naturalis.JPG|thumb|300px|Страница из рукописи «Естественной истории» XIII века]] {{якорь|Рукописи}}Благодаря своей популярности «Естественная история» сохранилась во множестве рукописей. Впрочем, ни один из дошедших до наших дней манускриптов не охватывает всё сочинение. Всего насчитывается около 200 достаточно крупных рукописей<ref name=mfa.13834>{{Albrecht.2}} 1383—1384.</ref>. Обычно выделяется две группы манускриптов: ''vetustiores'' (более древние) и ''recentiores'' (более современные)<ref name=mfa.13834 />. Старейшие из них относятся к концу VIII — началу IX века<ref name=loeb.12>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. XII.</ref>. Более ранние рукописи сохранились лишь во фрагментах (в частности, до наших дней дошли фрагменты манускрипта V века)<ref name=mfa.13834 />. Известно, что в IX веке копии энциклопедии Плиния были в крупнейших монастырях Западной Европы: в частности, в [[Корби (Сомма)|Корби]], [[Аббатство Сен-Дени|Сен-Дени]], [[Лоршский монастырь|Лорше]], [[Райхенау (монастырь)|Райхенау]], [[Монте-Кассино]]<ref name=healy.384 />. Рукопись из Райхенау дошла до наших дней в виде [[палимпсест]]а: листы пергамента с книгами XI—XV были использованы повторно. Кроме того, сохранились достаточно древние рукописи с книгами II—VI в Лейдене (рукопись IX века) и Париже (IX—X века)<ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. I. — Cambridge: Cambridge University Press, 1903. — P. 629.</ref>. Другие сочинения Плиния были известны в античную эпоху ещё в VI—VII веках (грамматическое сочинение римского автора знал Григорий Турский<ref name=sandys.192 />). Однако уже в Высокое Средневековье его знают исключительно как автора «Естественной истории», а рукописи его исторических и грамматических сочинений не дошли до наших дней. {{якорь|Ошибки}}В Средние века огромный объём «Естественной истории» и обилие специальной терминологии приводили к появлению большого числа ошибок при каждом переписывании<ref name=loeb.12 />. Кроме того, более поздние авторы использовали большие фрагменты из сочинения римского автора и нередко добавляли к ним что-то своё, а более поздние авторы полагали, что и дополнения принадлежат Плинию. В частности, Иероним Стридонский несколько раз цитирует именно дополненные кем-то фрагменты «Естественной истории»<ref name=beagon.23 />. {{якорь|Печать}}Популярную энциклопедию Плиния впервые напечатали очень рано, в 1469 году, братья [[Иоганн и Венделин фон Шпейер|да Спира (фон Шпейер)]] в Венеции<ref name=loeb.13 />. До конца XV века было выпущено ещё четырнадцать различных изданий «Естественной истории». Из-за отсутствия опыта критики текста издатели обычно набирали и печатали текст по единственной рукописи со всеми её ошибками. В 1470 году «Естественную историю» напечатал {{нп5|Бусси, Джованни Андреа|Джованни Андреа Бусси||Giovanni Andrea Bussi}} в Риме (в 1472 году эта версия была переиздана [[Жансон, Николя|Николя Жансоном]] в Венеции), в 1473 году — [[Перотти, Никколо|Никколо Перотти]] в Риме<ref name=d.97>''Doody A.'' Pliny’s Encyclopedia: The Reception of the Natural History. — Cambridge: Cambridge University Press, 2010. — P. 97.</ref>. В 1476 году в Парме вышло ценное комментированное издание Плиния {{нп5|Бероальдо Старший, Филиппо|Филиппо Бероальдо Старшего|fr|Filippo Beroaldo (1453-1505)}}<ref name=loeb.13>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. XIII.</ref>, которое впоследствии переиздавалось в 1479 году в Тревизо, в 1480 и 1481 годах в Парме, в 1483, 1487 и 1491 годах в Венеции<ref name=d.97 />. В 1496 году братья Британничи издали «Естественную историю» в Брешии (позднее в том же году была осуществлена повторная печать этого издания в Венеции), а в 1497 году в Венеции был издан текст сочинения Плиния с комментариями известного филолога {{нп5|Барбаро, Эрмолао|Эрмолао Барбаро||Ermolao Barbaro}} (двумя годами позднее это издание было перепечатано в Венеции)<ref name=d.97 />. По подсчётам самого Барбаро, он выявил и исправил пять тысяч текстуальных ошибок во всём сочинении. Своё издание текста «Естественной истории» предпринял [[Эразм Роттердамский]] (вышло в 1525 году); в редактировании текста ему помогал филолог [[Ренанус, Беатус|Беатус Ренанус]]<ref name=healy.390 />. Таким образом, сочинение Плиния пользовалось уникальной популярностью среди энциклопедических работ древности. Например, сочинение Варрона было утеряно, а ряд средневековых энциклопедий совершенно не издавались после изобретения книгопечатания и лишь некоторые печатались в научных целях, но только до XVII века. В то же время «Естественная история» к началу XX века выдержала по меньшей мере 222 издания текста, а также 42 неполных и 62 критических издания<ref name=beagon.22 />. {{Врезка |Выравнивание = left |Фон = #c6dbf7 |Ширина = 250px |Заголовок = |Содержание = <small>«Недалеко от города [[Поццуоли|Пуцеля]] есть на море остров, которой именуется {{iw|Преминтория-де-Мисино||it|Capo Miseno}}; на том острову древле жил владетель-филозоф, которой назывался Плиниуш. Тот помяненный Плиниуш згорел на той горе, что против Неаполя, которая от сотворения света горит непрестанно и доныне; и тот Плиниуш неверствием был одержим, чтоб той горе гореть, и хотел видеть ис тое горы исходящий пламень, и упал в тое гору, и там згорел».</small> |Подпись = <small>[[Толстой, Пётр Андреевич|П. А. Толстой]], 1698 год</small><ref>{{Cite web |url=http://az.lib.ru/t/tolstoj_p_a/text_0020.shtml |title=Lib.ru/Классика: Толстой Петр Андреевич. Путешествие стольника П. А. Толстого по Европе (1697-1699) |access-date=2014-08-17 |archive-date=2014-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806004730/http://az.lib.ru/t/tolstoj_p_a/text_0020.shtml |url-status=live }}</ref>}} {{якорь|Научное_изучение}}В 1492 году в Италии началась дискуссия о ценности «Естественной истории», инициированная гуманистом {{iw|Леоничено, Никколо|Никколо Леоничено||Niccolò Leoniceno}}. Врач и переводчик с древнегреческого, Леоничено обратил внимание на большое число ошибок в разделах о медицине и фармакологии в «Естественной истории» и выпустил небольшую статью, в которой утверждал вторичный характер работы римского естествоиспытателя в целом. Он упрекал Плиния в отсутствии научного метода, дилетантизме в медицинских и философских вопросах, а также выступал против критики греков на страницах энциклопедии. Работа Леоничено была замечена гуманистом {{iw|Колленуччо, Пандольфо|Пандольфо Колленуччо|it|Pandolfo Collenuccio}}, который выступил в защиту римского автора. В частности, он предположил, что ошибки в тексте римской энциклопедии были вызваны неточностями при переписывании текста в Средние века. В дальнейшем Леоничено и Колленуччо опубликовали ещё несколько статей с доводами в свою пользу. Дискуссия стала хорошо известна в учёных кругах, а в 1509 году в Ферраре все статьи обоих участников были собраны воедино и опубликованы. Этот спор считается первым серьёзным исследованием «Естественной истории» и самого Плиния<ref name=healy.390 />. В середине XIX века римскую энциклопедию активно изучали в Германии. В 1852 году Людвиг фон Ян обнаружил неизвестную рукопись «Естественной истории» X века в [[Бамберг]]е (содержала книги XXXII—XXXVII), которая оказала влияние на некоторые издания Плиния, выполненные в Германии. Примерно в это же время [[Урлихс, Людвиг фон|Людвиг фон Урлихс]] целенаправленно изучал разделы «Естественной истории», посвящённые истории искусств<ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. III. — Cambridge: Cambridge University Press, 1908. — P. 202.</ref>. Среди прочих исследовали сочинение Плиния [[Ян, Отто|Отто Ян]] и [[Брунн, Генрих|Генрих Брунн]]<ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. III. — Cambridge: Cambridge University Press, 1908. — P. 220—221.</ref>. В целом в XIX — начале XX века антиковеды критиковали Плиния за слепое копирование материалов других авторов и за большие фрагменты стилистически сырого текста, а историки науки — за отсутствие внятной методологии в отборе материала и в его интерпретации. Так, [[Моммзен, Теодор|Теодор Моммзен]] считал Плиния «безалаберным компилятором», а [[Койре, Александр|Александр Койре]] характеризовал «Естественную историю» как «собрание анекдотов и россказней досужих кумушек»<ref name=lit.191>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 191.</ref>. К концу XX века, впрочем, господствующее мнение о Плинии в истории науки было пересмотрено в лучшую сторону<ref name=beagon.23 />. --> == Комментарийҙар һәм өҙөмтәләр == '''Комментарийҙар''' {{примечания|group="~"}} '''Цитаталар''' {{примечания|group="цитата"}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Альбрехт, Михаэль фон|Альбрехт М.]]'' История римской литературы. Т. 2. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2004. — С. 1376—1388. * ''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи / История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 2. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — С. 128—139. * ''[[Литичевский, Георгий Семёнович|Литичевский Г. С.]]'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего (Заключительная статья к IX книге «Естественной истории») // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 191—209. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Плиний Старший|[[Модестов, Василий Иванович|Модестов В. И.]]}} * {{ВТ-РСКД|Plinii}} * ''[[Старостин, Борис Анатольевич|Старостин Б. А.]]'' Плиний Старший и его «Естественная история» (Предисловие к IV книге «Естественной истории») // [[Вопросы истории естествознания и техники]]. — № 3. — Москва, 2007. — С. 104—110. * ''[[Старостин, Борис Анатольевич|Старостин Б. А.]]'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 366—374. * Скржинская, М. В. Северное Причерноморье в описании Плиния Старшего. — Киев, 1977. * ''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: [[Oxford University Press]], 2004. — 235 p. * ''[[Сайм, Рональд|Syme R.]]'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 201—236. {{seealso|Естественная история (Плиний)#Издания и переводы}} == Һылтанмалар == * [https://warspot.ru/21292-mizenskiy-flot-i-gnev-vezuviya Мизенский флот и гнев Везувия] {{ВС}} {{Хорошая статья|Древний Рим}} [[Категория:Латин яҙыусылары]] [[Категория:Латин тарихсылары]] [[Категория:Боронғо Рим яҙыусылары]] [[Категория:Хеҙмәттәре беҙҙең көнгә килеп еткән антик яҙыусылар]] [[Категория:Боронғо Рим тарихсылары]] [[Категория:I быуат тарихсылары]] [[Категория:Энциклопедистар]] [[Категория:Вулкан атылғанда һәләк булғандар]] [[Категория:Бороно Рим ғалимдары]] [[Категория:79 йылда вафат булғандар]] [[Категория:I быуат яҙыусылары]] [[Категория:Боронғо Римдең Флот етәкселәре]] ot10z7qufqykkiseko5qw83nclmqef8 Һанна Арендт 0 200412 1295194 1294013 2026-05-02T02:16:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295194 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоһа́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы. == Биографияһы == * fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа<ref>{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = "Tabellarische Lebenslauf" Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}</ref>. Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә. [[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеттарында]] белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперста]] уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультманды]]ң [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә<ref>{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт 1933 йылда]] 1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар, мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция]]ға ҡаса<ref>{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}</ref>. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована)<ref name="fichesde">{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202165409/http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=2014-02-02 }}</ref><ref name="campgurs">{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&savoirplus=76&idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201215413/http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&savoirplus=76&idsection=2 |date=2014-02-01 }}</ref><ref name="diplo">{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201231637/http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=2014-02-01 }}</ref><ref name="ajpn">{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219214326/http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=2014-02-19 }}</ref>, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға<ref name="fichesde" />, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса. АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта. 1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхманды]]ң судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән. 2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}</ref>. == Шәхси тормошо == [[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902—1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970) кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}. == Идеялары == Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала. Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр (халыҡ)» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «үҙенең уникаллеген эштәрендә һәм һүҙҙәрендә күрһәтеү» ынтылышы тора. Йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек өсөн дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә. Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай<ref name="St">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}</ref>. Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонтоһо контексында — «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — "әүҙемлек"тә тормошҡа ашырылған "яңы башланғыс"ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа башҡаһын талап итмәгән "хеҙмәт"тән һәм, цивилизацияның органик булмаған есемен яңынан ҡороусы һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, XX быуат оморо донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәткәәнлектән, эстән янай. Арендт XX быуатта тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеккә ҡараған асыуланған кешеләрҙе ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаға әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел — террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра кеше. [[Израиль|Израилд]]ә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында, Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың „яуызлығының күнегелләнлеге“ (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың „радикаль яуызлыҡ“ тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә<ref>{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}</ref><ref>''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411002115/http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=2021-04-11 }}</ref>. «Көс ҡулланыу тураһында» (1969) хеҙмәтендә Арендт властың ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власты]] һәм [[көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм «ҡеүәт», «көс» һәм «абруй» кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: «''Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал ғына, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай.''» Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле. <!-- «Суть всякого правления составляет власть, а отнюдь не насилие. Насилие по самой своей природе есть не более чем орудие; как всякое средство, оно неизменно нуждается в наличии некой направляющей цели, служащей к тому же его оправданием. А то, что само по себе нуждается в оправдании или обосновании, не может являться сущностью чего бы то ни было» --> Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|Һайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәсәт — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә<ref>Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7</ref>. Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: „Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың, маҡсаттан һәм сараларынан сығып, яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер маҡсатты емереү саралары билдәләй, һөҙөмтәлә һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы“<ref>{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}</ref>. Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта, Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}</ref>. Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]] принцибын принципиаль яҡлаһа ла, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була<ref>Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.</ref>. == Йәһүд халҡына мөнәсәбәте == Ата-әсәһе йортонда, Арендт хәтерләүенсә, [[Йәһүдтәр|„йәһүд“]] һүҙен ҡулланмағандар, әммә әсәһе Һаннанан түбәнһетелгән буйһоноуға юл ҡуймауын талап итә. Уҡытыусы [[антисемит]] белдереү яһаған осраҡта, әсәһенең аныҡ инструкцияһына ярашлы, Һанна, әсәһенә рәсми хат яҙыу мөмкинлеген биреп, торорға һәм кластан сығып китергә тейеш була. Әммә синыфташтарының антисемит фекерҙәренә ул үҙе яуап бирергә тейеш була. Арендт хәҙерге антисемитизмдың сәбәптәре „йәһүд тарихының билдәле бер аспекттарында һәм һуңғы быуаттарҙа йәһүдтәр башҡарған ҡайһы бер үҙенсәлекле функцияларҙа“ тип иҫәпләй. Йәһүд сығышлы булыу факты, дини, милли һәм социаль-иҡтисади нигеҙгә таянысын юғалтып, йәһүдтәр өсөн етди хәүеф сығанағына әйләнә. Ул былай тип яҙа: „Ғәйеплегә (козёл отпущения) һылтанма яһап аңлатыу элеккесә антисемитизмдың етдилеген һәм йәһүдтәрҙең ваҡиғалар эпицентрына йәлеп ителеүенең мәғәнәһен аңлауҙан ҡасыуҙың төп ынтылыштарының береһе булып тора“<ref>{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}</ref>. Арендт [[сионизм]]ды тәнҡитләй, үҙенең ҡарашы буйынса, „йәһүд халҡының киләсәк тормошонда [[Эрец-Исраэль]] ролен интерпретациялау менән сионистар үҙҙәрен бөтә донъя йәһүдтәренең яҙмышынан айыра. Уларҙың галутта, бөтә донъя диаспораһында йәһүд тормошоноң ҡотолғоһоҙ түбәнәйеүе тураһындағы доктринаһы, Фәләстин халҡының [[ишуа]] аңына дөйөм йәһүҙилек тормошона ҡатнашмау, тайпылыу мөнәсәбәте үҫешенә булышлыҡ итә“. Ғәрәптәргә ҡарата сионист сәйәсәтен хупламай һәм мыҫҡыл итә. Ул үҙенең халыҡтарҙы һәм башҡа төркөмдәрҙе түгел, ә айырым кешеләрҙе яратыуын белдерә<ref>{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт."Неизбежность — лишь призрак": наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}</ref>. == Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре == Һанна Арендт, Марбургта Мартин Хайдеггерҙа уҡый: ул уның боронғо грек философтары тәғлимәттәренә арналған лекцияларын тыңлай, уның семинарҙарына йөрөй. М.Хайдеггер үҙенең йәш студентында яҡшы уҡыусы ғына түгел, ә ысын һылыуҡайҙы ла күрә. Мәҫәлән, 1924 йылда уларҙың билдәле „Марбург романы“ башлана. Арендт университеттан алыҫ булмаған йорттарҙың береһенең мансардаһын ҡуртымға ала, ул унда уҡытыусыһы менән йәшерен осраша. Шул уҡ йылда студент менән уҡытыусы араһында билдәле хат алышыу башлана, унда улар философия тураһында ла һөйләшә. М. Хайдеггерҙың Х. Арендтҡа яҙған хатынан, 1925 йыл:<blockquote> ''Ни өсөн мөхәббәт башҡа кешелек мөмкинлектәренән бай һәм уның менән һуғарылған кешеләргә татлы йөк һымаҡ тойола? Беҙ бит, үҙебеҙ булып ҡалған кеүек булһаҡ та, үҙебеҙҙең яратҡаныбыҙға әйләнәбеҙ. Беҙ һөйгәнебеҙгә рәхмәт әйтергә теләйбеҙ, әммә ул лайыҡлы булырлыҡ һүҙҙәр таба алмайбыҙ.'' ''Үҙебеҙ аша ғына рәхмәт әйтә алабыҙ. Мөхәббәт рәхмәтте үҙебеҙгә тоғролоҡҡа һәм бер ниндәй шарттар ҡуймай икенсебеҙгә ышаныуға әйләндерә. Шулай итеп, мөхәббәт үҙенең йәшерен серен даими тәрәнәйтә.'' ''Яҡынлыҡ — ул икенсеһенән бөйөк алыҫлыҡтағы — бер нәмәне лә юҡҡа сығырға бирмәгән, йәшәү, әммә «һине» үтә күренмәле, әммә аңлап бөткөһөҙ итеп урынлаштырған, фәҡәт — шунда асылыш. Икенсебеҙ тормошобоҙға үтеп инә икән, бер йән дә быны аңлата алмай. Бер кеше яҙмышы үҙен икенсе кеше яҙмышына бүләк итә, һәм саф мөхәббәт был фиҙакәрлекте беренсе көндәге кеүек һаҡларға бурыслы.''<ref>Арендт Х., Хайдеггер М. Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.</ref></blockquote>Шуға ҡарамаҫтан, роман 1924 йылдың аҙағынан һүрәнләнә. Арендт үҙенең уҡытыусыһынан айырылырға мәжбүр була, сөнки ул саҡта Хайдеггерҙың ҡатыны Эльфрида һәм ике балаһы була, бынан тыш, ул карьераһын юғалтырға йыйынмай. [[Өсөнсө рейх|Өсөнсө Рейх]] власҡа килгәс, улар бөтөнләй айырыла<ref>[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]</ref>. Әммә уларҙың мөнәсәбәттәре бының менән генә тамамланмай, дуҫтарса булып ҡала. 1950 йылдан Хайдеггер менән Арендт араһында хат алышыу һаман дауам итә. Бынан тыш, М. Хайдеггерҙы нацизмға ярҙам итеүҙә ғәйепләгәндә, Һанна Арендт уны төп яҡлаусыларҙың береһе була. == Төп хеҙмәттәре == * [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951). * [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни. * {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}} * [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963). === Рус библиографияһы === '''Китаптары''': * ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996. * ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000. * ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003. * ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с. * ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с. * ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с. * {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}} * ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с. * ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с. * ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с. * ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с. * ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с. * {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}} * ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с. * {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}} * {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}} '''Мәҡәләләре''': * ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133. * ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95. * ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31. * ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134. * ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141. * {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56 * {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38 * {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27. * {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фашизм]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с. * {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }} * [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160. * [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115. * ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990. * [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013 * {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}} * Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145. * ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997. * [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130. * ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001. * ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003. * Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726. * [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67 * [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181. * ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004. * ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67 '''на других языках''' * {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}} * Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011 {{refend}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания] * [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ] * Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода] * Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»] * Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век] * Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека] * ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт] * Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г. * [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407143619/http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=2013-04-07 }} * [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»] * [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090924025646/http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=2009-09-24 }} * [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ] * {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}} * [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт] * [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |date=2013-11-04 }} * [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера] {{Внешние ссылки}} [[Категория:Шәхестәр:Ганновер]] [[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]] [[Категория:XX быуат философтары]] [[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]] [[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]] [[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]] [[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]] [[Категория:Социаль философтар]] [[Категория:Сәйәси философтар]] [[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]] [[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]] [[Категория:Германия политологтары]] [[Категория:АҠШ политологтары]] [[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]] [[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]] [[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]] [[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]] [[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]] [[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]] [[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]] [[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]] 9vzudulr1d28l1oq2iw5wnzvnf3e4bm Ҡояш еле 0 200490 1295187 1294621 2026-05-01T19:21:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295187 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш еле''' — Ҡояш тажынан 300—1200 км/с тиҙлек менән тирә-яҡ йыһан киңлегенә ағып сыҡҡан ионлаштырылған [[Элементар киҫәксә|киҫәксәләр]] (тәү сиратта [[:ru:Гелиево-водородная плазма|гелий-водород плазмаһы]]) ағымы. Ул планета-ара мөхиттең төп компоненттарының береһе булып тора. Сағыштырыу өсөн, ҡояш еленең тиҙлеге [[Яҡтылыҡ тиҙлеге|яҡтылыҡ тиҙлегенән]] ни бары 250—1000 тапҡырға кәмерәк. Ҡояш еле менән күп тәбиғи күренештәре бәйле, шул иҫәптән йыһан һауа торошоноң магнит дауылдары һәм һаҙағай (поляр балҡыш) кеүек күренештәр. Башҡа [[Йондоҙҙар|йондоҙҙарға]] ҡарата йондоҙло ел термины ҡулланыла, шуға күрә Ҡояш еленә ҡарата «[[Ҡояш|Ҡояштың]] йондоҙло еле» тип әйтергә мөмкин. «Ҡояш еле» (Ҡояштан Ергә 2—3 көндә килеп еткән ионлашҡан киҫәксәләр ағымы) һәм «[[Яҡтылыҡ|ҡояш нурҙары]]» (Ҡояштан Ергә уртаса 8 минут 17 секунд эсендә осоп килеп еткән фотондар ағымы) төшөнсәләрен бутарға ярамай. Атап әйткәндә, Ҡояш яҡтылығы баҫымы эффекты Ҡояш елкәндәре тип аталған проекттарҙа ҡулланыла. Ҡояш еле иондарының импульсын тартыу сығанағы булараҡ ҡулланған йыһан карабы двигателе «электр елкәне» тип атала. [[Файл:Structure_of_the_magnetosphere-ru-1.svg|мини|500x500пкс|Ҡояш еле һәм Ер магнитосфераһы]] [[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|мини|300x300пкс|Гелиосферик токлы ҡатлам — Ҡояш елендә Ҡояштың әйләнешле магнит ҡырының плазмаға тәьҫире һөҙөмтәһе]] == Тарихы == Ҡояштан сыҡҡан киҫәксәләрҙең даими ағымы барлығын тәүге тапҡыр британ астрономы Ричард Кэррингтон әйтә. [[1859 йыл]]да Кэррингтон һәм Ричард Ходжсон үҙ аллы аҙаҡ [[Ҡояш бөркөлөүе]] тип аталасаҡ күренеште күҙәтәләр. Икенсе көндә геомагнит дауылы була, һәм Каррингтон был ике күренештең бәйләнешен фаразлай. Һуңыраҡ Джордж Фитцджеральд матдә ваҡыт-ваҡыт Ҡояш тарафынан тиҙләтелә һәм бер нисә көн эсендә Ергә барып етә тигән фараз белдерә<ref name=meyer-vernet>{{книга |год=2007 |заглавие=Basics of the Solar Winds |ссылка=https://archive.org/details/basicsofsolarwin0000meye |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0-521-81420-0 |ref=Meyer-Vernet |автор=Meyer-Vernet, Nicole }}</ref>. [[1916 йыл]]да Норвегия тикшеренүсеһе Кристиан Биркеланд былай тип яҙа: «Физик күҙлектән ҡарағанда, ҡояш нурҙары ыңғай ҙа, кире лә түгел, ә икеһе лә бергә булыуы ихтимал». Йәғни ҡояш еле тиҫкәре [[Электрон|электрондарҙан]] һәм ыңғай иондарҙан тора<ref>Kristian Birkeland, «Are the Solar Corpuscular Rays that penetrate the Earth’s Atmosphere Negative or Positive Rays?» in ''Videnskapsselskapets Skrifter'', I Mat — Naturv. Klasse No.1, Christiania, 1916.</ref>. Өс йылдан һуң, [[1919 йыл]]да, [[:ru:Линдеманн, Фредерик|Фредерик Линдеманн]] шулай уҡ ике зарядтың да киҫәксәләре, протондар һәм [[электрон]]дар, Ҡояштан килә тип фаразлай<ref>''Philosophical Magazine'', Series 6, Vol. 38, No. 228, December, 1919, 674 (on the Solar Wind)</ref>. 1930-сы йылдарҙа ғалимдар Ҡояш тажының температураһы миллион градусҡа етергә тейеш тип билдәләй, сөнки таж Ҡояштан ҙур арауыҡта етерлек яҡты булып ҡала, был Ҡояш тотолған ваҡытта асыҡ күренә. Һуңыраҡ спектроскопик күҙәтеүҙәр был һығымтаны раҫлай. 1950-се йылдар уртаһында британ математигы һәм астрономы [[:ru:Чепмен, Сидни|Сидни Чепмен]] бындай температурала газдарҙың үҙенсәлектәрен асыҡлай. Баҡтиһәң, газ бик яҡшы йылылыҡ үткәргескә әйләнә һәм уны Ер орбитаһынан ситтәге киңлеккә таратырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта немец ғалимы Людвиг Бирманды [[комета]] ҡойроҡтарының һәр ваҡыт Ҡояштан йүнәлтелгән булыуы ҡыҙыҡһындыра. Бирман, Ҡояш даими киҫәксәләр ағымын сығара, улар оҙон ҡойроҡ барлыҡҡа килтереп кометаны уратып алған газға баҫым яһай, тип фаразлай<ref>{{статья |заглавие=Kometenschweife und solare Korpuskularstrahlung |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=29 |страницы=274 |язык=en |автор=Ludwig Biermann |год=1951 |тип=journal}}</ref>. 1955 йылда совет астрофизиктары [[Всехсвятский Сергей Константинович|С.]] [[Всехсвятский Сергей Константинович|К. Всехсвятский]], Г. М. Никольский, Е. А. Пономарев һәм В. И. Чередниченко<ref>{{статья|автор=Всехсвятский С. К., Никольский Г. М., Пономарёв Е. А., Чередниченко В. И. |заглавие=К вопросу о корпускулярном излучении Солнца |издание=Астрономический журнал |том=32 |страницы=165 |год=1955 |язык=ru }}</ref> һуҙылған таждың нурланыш аша энергия юғалтыуын һәм ҡеүәтле эске энергия сығанағының махсус бүленеше менән генә гидродинамик тигеҙлек хәлендә була алыуын күрһәтәләр. Ҡалған бөтә осраҡтарҙа ла матдә һәм энергия ағымы булырға тейеш. Был процесс мөһим «динамик таж» күренеше өсөн физик нигеҙ булып хеҙмәт итә. Матдә ағымының дәүмәле түбәндәге ҡараштарҙан сығып баһалана: әгәр таж гидростатик тигеҙлектә булһа, [[водород]] һәм [[тимер]] өсөн бер төрлө атмосфераның бейеклектәре 56/1 сағыштырмаһында булыр ине, йәғни алыҫтағы тажда тимер иондары күҙәтелергә тейеш түгел. Тик был улай түгел. Тимер бөтә таж буйлап балҡый, шуның менән бергә [[FeXIV]] [[FeX]]-ға ҡарағанда, кинетик температураһы түбәнерәк булһа ла, юғарыраҡ ҡатламдарҙа күҙәтелә. Иондарҙы «аҫылынып торған» хәлдә тотоусы көс өҫкә йүнәлгән протон ағымының бәрелешкәндә тимер иондарына тапшырған импульсы булыуы мөмкин. Был көстәрҙең тигеҙлеге шарттарынан протон ағымын еңел генә табырға мөмкин. Ул гидродинамика теорияһы күҙаллаған, артабан туранан-тура үлсәүҙәр менән раҫланған менән бер үк булып сыға. Был 1955 йыл өсөн һиҙелерлек ҡаҙаныш була, әммә ул ваҡытта бер кем дә «динамик таж»ға ышанмай. Өс йылдан һуң Юджин Паркер Чепмен моделендәге Ҡояштан ҡайнар ағым һәм Бирманн гипотезаһындағы комета ҡойроҡтарын өрҙөрөүсе киҫәксәләр ағымы бер үк күренештең ике сағылышы булып тора тип һығымта яһай, уны ул ''«ҡояш еле»'' тип атай<ref>{{cite web|title=THE SOLAR WIND AND MAGNETOSPHERIC DYNAMICS|author=Christopher T. Russell|work=Institute of Geophysics and Planetary Physics University of California, Los Angeles|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/solwind_magsphere/|access-date=2007-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306072952/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/solwind_magsphere/|archive-date=2008-03-06|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | last=Roach | first=John | title=Astrophysicist Recognized for Discovery of Solar Wind | publisher=National Geographic News | date=2003-08-27 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/08/0827_030827_kyotoprizeparker.html | access-date=2006-06-13 | archive-date=2006-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060629191309/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/08/0827_030827_kyotoprizeparker.html }}</ref> Паркер Ҡояш тажы Ҡояш тарафынан ныҡ тартылһа ла, йылылыҡты шул тиклем яҡшы үткәреүен күрһәтә, ул хатта ҙур арауыҡта ла эҫе булып ҡала. Ҡояштан алыҫлашҡан һайын уның тартыу көсө кәмегәнлектән, өҫкө тажынан матдәнең планета-ара арауыҡҡа тауыштан юғары ағымы башлана. Өҫтәүенә, Паркер беренсе булып гравитацияның көсһөҙләнеү күренешенең гидродинамик ағымға «Лаваль соплоһы» кеүек үк йоғонто яһауын билдәләй: ул ағымды тауышҡа тиклемге фазанан тауыштан юғары фазаға күсерә<ref>{{статья |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1958ApJ...128..664P |заглавие=Dynamics of the Interplanetary Gas and Magnetic Fields |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=128 |страницы=664 |язык=en |тип=журнал |автор=Eugene Parker |год=1958 |издательство=[[IOP Publishing]] |doi=10.1086/146579 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603064719/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1958ApJ...128..664P }}</ref>. Паркер теорияһы ҡаты тәнҡиткә дусар ителә. 1958 йылда «Астрофизик журналға» тапшырылған мәҡәлә ике рецензент тарафынан кире ҡағыла һәм мөхәррир [[Субраманьян Чандрасекар|Субрахманьян Чандрасекар]] ярҙамында ғына баҫылып сыға. Әммә [[1959 йыл|1959 йылдың]] ғинуарында ҡояш еленең үҙенсәлектәрен тәүге тапҡыр туранан-тура үлсәүҙәр (Константин Грингауз, СССР Фәндәр академияһының Йыһан тикшеренеүҙәре институты) " Луна-1 " совет станцияһы тарафына<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1959-012A|title=Luna 1|publisher=[[NASA]] National Space Science Data Center|access-date=2007-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/61882RTrC?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1959-012A|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref>, унда ҡуйылған сцинтилляция иҫәпләгесе һәм газ ионлаштырыу детекторы ярҙамында башҡарыла<ref>{{ref|ru}} [http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm 40th Anniversary of the Space Era in the Nuclear Physics Scientific Research Institute of the Moscow State University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914084414/http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm |date=2007-09-14 }}, contains the graph showing particle detection by [[Луна-1]] at various altitudes</ref>. Өс йылдан һуң ошондай уҡ үлсәүҙәрҙе американ [[:ru:Нейгебауэр, Марсия|Марсия Нейгебауэр]] «Маринер-2» станцияһы мәғлүмәттәрен файҙаланып башҡара<ref>{{статья |заглавие=Solar Plasma Experiment |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1962-12-07_138_3545/page/1094 |издание=Science |том=138 |страницы=1095—1097 |язык=en |автор=M. Neugebauer and C. W. Snyder |год=1962 }}</ref>. Әммә елдең юғары тиҙлеккә тиклем тиҙләнеше әлегә аңлашылмай һәм уны Паркер теорияһы менән аңлатып булмай. [[1971 йыл]]да Джеральд Ньюмен һәм Роджер Копп магнитогидродинамика тигеҙләмәләрен ҡулланып, тажда ҡояш еленең тәүге һанлы моделдәрен төҙөйҙәр<ref>{{статья |заглавие=Gas-magnetic field interactions in the solar corona |издание={{Нп3|Solar Physics (журнал)|Solar Physics||Solar Physics (journal)}} |том=18 |страницы=258 |язык=en |тип=journal |автор=G. W. Pneuman and R. A. Kopp |год=1971 }}</ref>. 1990-сы йылдар аҙағында SOHO юлдашы бортындағы ультрафиолет корональ спектрометр ярҙамында Ҡояш полюстарында юғары тиҙлектәге ҡояш еле барлыҡҡа килеү өлкәләрен күҙәтеүҙәр үткәрелә. Баҡтиһәң, елдең тиҙләнеше саф термодинамик киңәйеүгә нигеҙләнеп көтөлгәндән күпкә ҙурыраҡ булыа сыға. Паркер моделе ел тиҙлегенең фотосферанан дүрт ҡояш радиусы бейеклектә тауыштан юғары булып китеүен күҙаллай, әммә күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, был күсеү һиҙелерлек түбәнерәк, яҡынса бер ҡояш радиусы бейеклегендә була, был Ҡояш елен тиҙләтеүсе өҫтәмә механизм барлығын раҫлай. == Ҡояш еленең үҙсәлектәре == Ҡояш еле арҡаһында Ҡояш секунд һайын яҡынса миллион тонна матдәһен юғалта. Ҡояш еле башлыса [[Электрон|электрондарҙан]], протондарҙан һәм [[гелий]] ядроларынан (альфа киҫәксәләренән) тора; башҡа элементтарҙың ядролары һәм ионлаштырылмаған киҫәксәләр (электр нейтраль) бик аҙ миҡдарҙа була. Ҡояш еле Ҡояштың тышҡы ҡатламынан сыҡһа ла, ул был ҡатламдағы элементтар составын сағылдырмай, сөнки дифференциация процестары һөҙөмтәһендә ҡайһы бер элементтарҙың миҡдары арта, икенселәренең кәмей (ФИП эффекты). Ҡояш еленең интенсивлығы ҡояш әүҙемлегенең һәм уның сығанаҡтарының үҙгәреүенә бәйле. [[Ер]] орбитаһынан (Ҡояштан яҡынса 150 миллион км алыҫлыҡта) күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр ҡояш еленең структуралы булыуын һәм ғәҙәттә тыныс һәм ҡуҙғыған (спорадик һәм рекуррент) ағымдарға бүленеүен күрһәтә. Тыныс ағымдар, тиҙлегенә ҡарап, ике класҡа бүленә: '''әкрен''' (Ер орбитаһы янында яҡынса 300—500 км/с) һәм '''тиҙ''' (Ер орбитаһы янында 500—800 км/с). Ҡайһы берҙә планета-ара магнит ҡырының төрлө полярлыҡтағы төбәктәрен айырып торған һәм үҙенсәлектәре буйынса яй елгә яҡын булған гелиосфера ток ҡатламы ла стационар ел тип иҫәпләнә. <center> {|class="standard" |+Ҡояш еленең параметрҙары !Параметр !Уртаса дәүмәл !Әкрен ҡояш еле !Тиҙ ҡояш еле |---- |Тығыҙлығы n, см<sup>−3</sup> |8,8 |11,9 |3,9 |---- |Тиҙлеге V, км/с |468 |327 |702 |---- |nV, см<sup>−2</sup>·с<sup>−1</sup> |3,8{{e|8}} |3,9{{e|8}} |2,7{{e|8}} |---- |[[Протон]]дарҙың температураһы T<sub>p</sub>, К |7{{e|4}} |3,4{{e|4}} |2,3{{e|5}} |---- |[[Электрон]]дарҙың температураһы T<sub>e</sub>, К |1,4{{e|5}} |1,3{{e|5}} |1,0{{e|5}} |---- |T<sub>e</sub> / T<sub>p</sub> |1,9 |4,4 |0,45 |} </center> === Әкрен ҡояш еле === Әкрен Ҡояш еле Ҡояш тажының «тыныс» өлөшөндә (корональ ағымдар өлкәһе) уның газодинамик киңәйеүе ваҡытында барлыҡҡа килә: таждың температураһы яҡынса 2 {{E|6}} К булғанда, таж гидростатик тигеҙлек шарттарында була алмай, һәм был киңәйеү булған сик шарттарында таж матдәһен тауыштан юғары тиҙлеккә тиклем тиҙләтеүгә килтерергә тейеш. Ҡояш тажының бындай температураларға тиклем йылыныуы Ҡояш фотосфераһында йылылыҡ тапшырыуҙың конвектив тәбиғәте арҡаһында барлыҡҡа килә: [[плазма]]ла конвектив турбулентлыҡ үҫеше интенсив магнит тауыш тулҡындарының барлыҡҡа килеүе менән бергә бара; улар үҙ сиратында Ҡояш атмосфераһының тығыҙлығы кәмеү йүнәлешендә таралғанда [[Тауыш|, тауыш тулҡындары]] һуғыу тулҡындарына әйләнә; һуғыу тулҡындары таж матдәһе тарафынан һөҙөмтәле йотолалар һәм уны (1—3) {{E|6}} К температураға тиклем йылыталар. === Тиҙ ҡояш еле === Ҡабатланған тиҙ Ҡояш еле ағымдары Ҡояш тарафынан бер нисә ай дауамында сығарыла һәм Ерҙән күҙәтеүҙәрҙә 27 тәүлек ҡабатланыу периодына эйә (Ҡояш әйләнеше периоды). Был ағымдар таж упҡындары — таждың сағыштырмаса түбән температуралы (яҡынса 0,8 {{E|6}} К), плазма тығыҙлығы кәмегән (таждың тыныс өлкәләре тығыҙлығының дүрттән бер өлөшө генә) һәм Ҡояшҡа радиаль [[Магнит ҡыры|магнит ҡыры булған]] өлкәләре менән ассоциациялаша. === Ҡуҙғыған ағымдар === Ҡуҙғыған ағымдарға таж массаһы сығарыуҙың (КВМ- корональный выброс массы) планета-ара сағылышын, шулай уҡ тиҙ таж массаһы атылыуҙан һәм таж упҡындарынан сыҡҡан тиҙ ағымдарҙан алдағы ҡыҫылыу төбәктәре инә. Бындай ҡыҫылыу төбәктәрендә күҙәтелгән осраҡтарҙың яртыһында тиерлек уларҙан алда планета-ара һуғыу тулҡыны була. Тап ҡуҙғыған Ҡояш еле ағымдарында планета-ара магнит ҡыры эклиптика яҫылығынан тайпыла һәм ҡырҙың көньяҡ компонентына эйә була ала, был күп йыһан һауа торошо күренештәренә (геомагнит әүҙемлеге, шул иҫәптән магнит дауылдары) килтерә. Элек ҡуҙыған осраҡлы ағымдар [[Ҡояш бөркөлөүе]] арҡаһында барлыҡҡа килә тип фаразланған, әммә хәҙерге ваҡытта Ҡояш елендәге осраҡлы ағымдар таж масса һиптермәләре арҡаһында барлыҡҡа килә тип иҫәпләнә. Шуның менән бергә Ҡояш бөркөлөүе лә, таж масса һиптермәләре лә Ҡояштағы бер үк энергия сығанаҡтары менән бәйле, улар араһында статистик бәйләнеш бар. Ҡояш елдәренең төрлө ҙур масштаблы төрҙәрен күҙәтеү ваҡыты буйынса, әкрен һәм тиҙ ағымдар яҡынса 53 % тәшкил итә: гелиосферик ток ҡатламы 6 %, таж массаһы сығарыуҙар 22 %, тиҙ таж массаһы сығарыу алдынан ҡыҫылыу төбәктәре 9 %, таж упҡындарынан сыҡҡан тиҙ ағымдарҙан алдағы ҡыҫылыу төбәктәре — 10 %, һәм Ҡояш әүҙемлеге циклында төрлө типтарҙы күҙәтеү ваҡыты араһындағы нисбәт ныҡ үҙгәрә<ref>{{статья | автор = Ермолаев Ю. И., Николаева Н. С., Лодкина И. Г., Ермолаев М. Ю. | заглавие = Относительная частота появления и геоэффективность крупномасштабных типов солнечного ветра | ссылка = | язык = | издание = Космические исследования | тип = | год = 2010 | том = 48 | номер = 1 | страницы = 3—32 }} </ref>. == Ҡояш еле барлыҡҡа килтергән күренештәр == Ҡояш еле плазмаһының юғары үткәреүсәнлеге арҡаһында Ҡояштың [[магнит ҡыры]] ағып сыҡҡан ел ағымдарына ҡуша туңып ҡала һәм планета-ара мөхиттә планета-ара магнит ҡыры булараҡ күҙәтелә. Ҡояш еле гелиосфера сиген барлыҡҡа килтерә, шуның менән йондоҙ-ара газдың Ҡояш системаһына инеүенә юл ҡуймай. Ҡояш еленең магнит ҡыры ситтән килгән галактика йыһан нурҙарын һиҙелерлек көсһөҙләндерә. Урында планета-ара магнит ҡырының артыуы йыһан нурҙарының ҡыҫҡа ваҡытлы кәмеүенә килтерә, был Форбуш кәмеүе (Форбуш-эффект) тип атала, ә ҡырҙың ҙур масштаблы кәмеүе уларҙың оҙайлы ваҡытҡа артыуына килтерә. Шулай итеп, 2009 йылда оҙайлы ҡояш әүҙемлеге минимумы ваҡытында Ер янында нурланыш интенсивлығы быға тиклем күҙәтелгән бөтә максимумдарға ҡарағанда 19 % арта<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/ray_surge.html|title=Cosmic Rays Hit Space Age High|date=2009-09-28|publisher=[[НАСА]]|access-date=2009-09-30|archive-url=https://www.webcitation.org/61882uAhJ?url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/ray_surge.html|archive-date=2011-08-22|url-status=live|lang=en}}</ref>. Ҡояш еле [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] [[магнит ҡыры]] булған [[планета]]ларында магнитосфера, һаҙағай [[Һаҙағай|(поляр балҡыш)]] һәм планеталарҙағы нурланыш билбауҙары кеүек күренештәр тыуҙыра. == Мәҙәниәттә == «Ҡояш еле» — билдәле фантастик яҙыусы [[Кларк Артур Чарльз|Артур Кларктың]] хикәйәһе (1963). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Луна-2|Луна-2]] * [[:ru:Звёздный ветер|Звёздный ветер]] * [[:ru:Спутник Дайсона-Харропа|Спутник Дайсона-Харропа]] == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''Паркер Е. Н.'' Динамические процессы в межпланетной среде / Пер. с англ. М.: Мир, 1965 * ''Пудовкин М. И.'' Солнечный ветер// Соросовский образовательный журнал, 1996, No 12, с. 87-94. * ''Хундхаузен А.'' Расширение короны и солнечный ветер / Пер. с англ. М.: Мир, 1976 * {{публикация|книга|часть=Солнечный ветер|часть ответственный=[[Вайсберг, Олег Леонидович|Вайсберг О. Л.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=636—639|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188678}} * Физическая энциклопедия, т.4 — М.:Большая Российская Энциклопедия [http://www.physicum.narod.ru/vol_4/586.pdf стр. 586] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240326132913/http://www.physicum.narod.ru/vol_4/586.pdf |date=2024-03-26 }}, [http://www.physicum.narod.ru/vol_4/587.pdf стр. 587]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} и [http://www.physicum.narod.ru/vol_4/588.pdf стр. 588]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Гелиосфера (Под ред. И. С. Веселовского, Ю. И. Ермолаева) в монографии Плазменная гелиогеофизика / Под ред. Л. М. Зелёного, И. С. Веселовского. В 2-х т. М.: Физ-матлит, 2008. Т. 1. 672 с.; Т. 2. 560 с. * {{книга|автор=[[Коваленко, Владимир Афанасьевич|Коваленко В. А.]]|заглавие=Солнечный ветер|место=М.|издательство=Наука|год=1983|страниц=272}} == Һылтанмалар == * [http://www.astronet.ru/db/msg/1210264 «Солнечный ветер. Соросовская Энциклопедия», 2005] * [http://astronet.ru/db/msg/1171268 Что такое солнечный ветер] * [http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2006-1/ Living review: Kinetic Physics of the Solar Corona and Solar Wind]{{ref|en}} [[Категория:Астрофизика]] [[Категория:Ҡояш системаһы]] 5cx031lkaezp0wslvieh8b1b50pvvh7 Фәтхи һалдат (хикәйә) 0 200566 1295197 1295160 2026-05-02T04:45:00Z Баныу 28584 1295197 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] q1x5zrye3mbtlpo2djgkh8z1pd5t942 1295199 1295197 2026-05-02T05:41:23Z Баныу 28584 /* Стиль үҙенсәлектәре */ 1295199 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. Ғайса Хөсәйенов билдәүәүенсә, яҙыусы хикәйәлә әҫәби-стилистик сараларының береһе — үҙ-ара һөйләшеү, әңгәмәләшеү алымын ҙур оҫталыҡ менән ҡуллана. Геройҙарҙың үҙ һөйләүен — тышҡы һәм эске монолог алымдарын да еңел үҙләәштереп ебәрә. «Фәтхи һалдат» хикәйәһендә хикәйәләү бик йәтеш итеп [[хикәйәт]], [[риүәйәт]] стиленәрәк көйләнә. Әҫәр Студент Хафиз Әлемғолов менән Әхтәри ҡарттың әңгәмәһе менән башланып китә. Әхтәри ҡарт Бығаутау исеменең килеп сығышын Фәтхи һалдат менән бәйле хикәйәт аша тасуирлап бирә: {{Цитата|-Ана ергә төшкән болот 8ымыҡ күгәреп ятҡан тауҙы күрәһеңме? Уны беҙҙә Бығаутау тип йөрөтәләр. Хәҙерге йәштәрҙән ниңә уға шулай тип исем биргәндәр тип һораһаң, яуап бирә алмайҙар. Әле уларҙың күбеһе бығауҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Ҡайһыһы ат аяғында бығау күргәндәре бер ҙә иҫтәре китмәй. Ҡара әле уны, был тауҙың бығауға оҡшаған ере бармы? Бер төрлө лә оҡшаған ере юҡ. Ниңә Бығаутау тигәндәрен хәҙер һөйләйем.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] nf6dy0ea48j2jb8jcmgh3d3qiulwjg7 1295200 1295199 2026-05-02T05:42:00Z Баныу 28584 /* Стиль үҙенсәлектәре */ 1295200 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. [[Ғайса Хөсәйенов]] билдәүәүенсә, яҙыусы хикәйәлә әҫәби-стилистик сараларының береһе — үҙ-ара һөйләшеү, әңгәмәләшеү алымын ҙур оҫталыҡ менән ҡуллана. Геройҙарҙың үҙ һөйләүен — тышҡы һәм эске монолог алымдарын да еңел үҙләәштереп ебәрә. «Фәтхи һалдат» хикәйәһендә хикәйәләү бик йәтеш итеп [[хикәйәт]], [[риүәйәт]] стиленәрәк көйләнә. Әҫәр Студент Хафиз Әлемғолов менән Әхтәри ҡарттың әңгәмәһе менән башланып китә. Әхтәри ҡарт Бығаутау исеменең килеп сығышын Фәтхи һалдат менән бәйле хикәйәт аша тасуирлап бирә: {{Цитата|-Ана ергә төшкән болот 8ымыҡ күгәреп ятҡан тауҙы күрәһеңме? Уны беҙҙә Бығаутау тип йөрөтәләр. Хәҙерге йәштәрҙән ниңә уға шулай тип исем биргәндәр тип һораһаң, яуап бирә алмайҙар. Әле уларҙың күбеһе бығауҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Ҡайһыһы ат аяғында бығау күргәндәре бер ҙә иҫтәре китмәй. Ҡара әле уны, был тауҙың бығауға оҡшаған ере бармы? Бер төрлө лә оҡшаған ере юҡ. Ниңә Бығаутау тигәндәрен хәҙер һөйләйем.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] ldl79c6txndhkkwsnk9rca2w32uqp9u 1295202 1295200 2026-05-02T05:44:28Z Баныу 28584 1295202 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=7,8,174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. [[Ғайса Хөсәйенов]] билдәүәүенсә, яҙыусы хикәйәлә әҫәби-стилистик сараларының береһе — үҙ-ара һөйләшеү, әңгәмәләшеү алымын ҙур оҫталыҡ менән ҡуллана. Геройҙарҙың үҙ һөйләүен — тышҡы һәм эске монолог алымдарын да еңел үҙләәштереп ебәрә. «Фәтхи һалдат» хикәйәһендә хикәйәләү бик йәтеш итеп [[хикәйәт]], [[риүәйәт]] стиленәрәк көйләнә. Әҫәр Студент Хафиз Әлемғолов менән Әхтәри ҡарттың әңгәмәһе менән башланып китә. Әхтәри ҡарт Бығаутау исеменең килеп сығышын Фәтхи һалдат менән бәйле хикәйәт аша тасуирлап бирә<ref name=":1" />: {{Цитата|-Ана ергә төшкән болот 8ымыҡ күгәреп ятҡан тауҙы күрәһеңме? Уны беҙҙә Бығаутау тип йөрөтәләр. Хәҙерге йәштәрҙән ниңә уға шулай тип исем биргәндәр тип һораһаң, яуап бирә алмайҙар. Әле уларҙың күбеһе бығауҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Ҡайһыһы ат аяғында бығау күргәндәре бер ҙә иҫтәре китмәй. Ҡара әле уны, был тауҙың бығауға оҡшаған ере бармы? Бер төрлө лә оҡшаған ере юҡ. Ниңә Бығаутау тигәндәрен хәҙер һөйләйем.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] fcw9gmolrajp805r84tybp9aggb8qlo 1295203 1295202 2026-05-02T05:45:25Z Баныу 28584 /* Стиль үҙенсәлектәре */ 1295203 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=7,8,174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. [[Ғайса Хөсәйенов]] билдәләүенсә, яҙыусы хикәйәлә әҫәби-стилистик сараларының береһе — үҙ-ара һөйләшеү, әңгәмәләшеү алымын ҙур оҫталыҡ менән ҡуллана. Геройҙарҙың үҙ һөйләүен — тышҡы һәм эске монолог алымдарын да еңел үҙләәштереп ебәрә. «Фәтхи һалдат» хикәйәһендә хикәйәләү бик йәтеш итеп [[хикәйәт]], [[риүәйәт]] стиленәрәк көйләнә. Әҫәр Студент Хафиз Әлемғолов менән Әхтәри ҡарттың әңгәмәһе менән башланып китә. Әхтәри ҡарт Бығаутау исеменең килеп сығышын Фәтхи һалдат менән бәйле хикәйәт аша тасуирлап бирә<ref name=":1" />: {{Цитата|-Ана ергә төшкән болот 8ымыҡ күгәреп ятҡан тауҙы күрәһеңме? Уны беҙҙә Бығаутау тип йөрөтәләр. Хәҙерге йәштәрҙән ниңә уға шулай тип исем биргәндәр тип һораһаң, яуап бирә алмайҙар. Әле уларҙың күбеһе бығауҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Ҡайһыһы ат аяғында бығау күргәндәре бер ҙә иҫтәре китмәй. Ҡара әле уны, был тауҙың бығауға оҡшаған ере бармы? Бер төрлө лә оҡшаған ере юҡ. Ниңә Бығаутау тигәндәрен хәҙер һөйләйем.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] mbc83h87ekpe07i3c4vnelw9sdjq60y 1295204 1295203 2026-05-02T05:48:31Z Баныу 28584 /* Стиль үҙенсәлектәре */ 1295204 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=7,8,174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. [[Ғайса Хөсәйенов]] билдәләүенсә, яҙыусы хикәйәлә әҫәби-стилистик сараларының береһе — үҙ-ара һөйләшеү, әңгәмәләшеү алымын ҙур оҫталыҡ менән ҡуллана. «Фәтхи һалдат» хикәйәһендә хикәйәләү бик йәтеш итеп [[хикәйәт]], [[риүәйәт]] стиленәрәк көйләнә. Әҫәр Студент Хафиз Әлемғолов менән Әхтәри ҡарттың әңгәмәһе менән башланып китә. Әхтәри ҡарт Бығаутау исеменең килеп сығышын Фәтхи һалдат менән бәйле хикәйәт аша тасуирлап бирә<ref name=":1" />: {{Цитата|-Ана ергә төшкән болот 8ымыҡ күгәреп ятҡан тауҙы күрәһеңме? Уны беҙҙә Бығаутау тип йөрөтәләр. Хәҙерге йәштәрҙән ниңә уға шулай тип исем биргәндәр тип һораһаң, яуап бирә алмайҙар. Әле уларҙың күбеһе бығауҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Ҡайһыһы ат аяғында бығау күргәндәре бер ҙә иҫтәре китмәй. Ҡара әле уны, был тауҙың бығауға оҡшаған ере бармы? Бер төрлө лә оҡшаған ере юҡ. Ниңә Бығаутау тигәндәрен хәҙер һөйләйем.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] t1rz4rlh2eodiywnlxr6hdajjhs9nsl 1295205 1295204 2026-05-02T05:50:17Z Баныу 28584 /* Стиль үҙенсәлектәре */ 1295205 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=7,8,174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. [[Ғайса Хөсәйенов]] билдәләүенсә, яҙыусы хикәйәлә әҫәби-стилистик сараларының береһе — үҙ-ара һөйләшеү, әңгәмәләшеү алымын ҙур оҫталыҡ менән ҡуллана. «Фәтхи һалдат» хикәйәһендә хикәйәләү бик йәтеш итеп [[хикәйәт]], [[риүәйәт]] стиленәрәк көйләнә. Әҫәр Студент Хафиз Әлемғолов менән Әхтәри ҡарттың әңгәмәһе менән башланып китә. Әхтәри ҡарт Бығаутау исеменең килеп сығышын Фәтхи һалдат менән бәйле хикәйәт аша тасуирлап бирә<ref name=":1" />: {{Цитата|Ана ергә төшкән болот 8ымыҡ күгәреп ятҡан тауҙы күрәһеңме? Уны беҙҙә Бығаутау тип йөрөтәләр. Хәҙерге йәштәрҙән ниңә уға шулай тип исем биргәндәр тип һораһаң, яуап бирә алмайҙар. Әле уларҙың күбеһе бығауҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Ҡайһыһы ат аяғында бығау күргәндәре бер ҙә иҫтәре китмәй. Ҡара әле уны, был тауҙың бығауға оҡшаған ере бармы? Бер төрлө лә оҡшаған ере юҡ. Ниңә Бығаутау тигәндәрен хәҙер һөйләйем.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] od3chxgqqudcsgb64zv3tg1g98pjnqf 1295206 1295205 2026-05-02T05:51:30Z Баныу 28584 /* Стиль үҙенсәлектәре */ 1295206 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=7,8,174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән. [[Ғайса Хөсәйенов]] билдәләүенсә, яҙыусы хикәйәлә әҫәби-стилистик сараларының береһе — үҙ-ара һөйләшеү, әңгәмәләшеү алымын ҙур оҫталыҡ менән ҡуллана. «Фәтхи һалдат» хикәйәһендә хикәйәләү бик йәтеш итеп [[хикәйәт]], [[риүәйәт]] стиленәрәк көйләнә. Әҫәр Студент Хафиз Әлемғолов менән Әхтәри ҡарттың әңгәмәһе менән башланып китә. Әхтәри ҡарт Бығаутау исеменең килеп сығышын Фәтхи һалдат менән бәйле хикәйәт аша тасуирлап бирә<ref name=":1" />: {{Цитата|Ана ергә төшкән болот һымыҡ күгәреп ятҡан тауҙы күрәһеңме? Уны беҙҙә Бығаутау тип йөрөтәләр. Хәҙерге йәштәрҙән ниңә уға шулай тип исем биргәндәр тип һораһаң, яуап бирә алмайҙар. Әле уларҙың күбеһе бығауҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Ҡайһыһы ат аяғында бығау күргәндәре бер ҙә иҫтәре китмәй. Ҡара әле уны, был тауҙың бығауға оҡшаған ере бармы? Бер төрлө лә оҡшаған ере юҡ. Ниңә Бығаутау тигәндәрен хәҙер һөйләйем.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] e4ndyv7zm7ts3yfxnf6oek6uoo9746t 1295207 1295206 2026-05-02T05:52:35Z Баныу 28584 /* Стиль үҙенсәлектәре */ 1295207 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба<ref name=":0" />. Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора. == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине<ref name=":1">{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=7,8,174—203|isbn=5-295-03524-7}}</ref>. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола<ref name=":0">{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}</ref>. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе<ref name=":1" />: {{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}} Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора<ref>{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}</ref>. == Стиль үҙенсәлектәре == Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә<ref name=":0" />. Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә<ref name=":0" /><ref name=":1" />: {{Цитата|Аҡ офицер тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора. Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр! Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}} Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән<ref name=":0" />. [[Ғайса Хөсәйенов]] билдәләүенсә, яҙыусы хикәйәлә әҫәби-стилистик сараларының береһе — үҙ-ара һөйләшеү, әңгәмәләшеү алымын ҙур оҫталыҡ менән ҡуллана. «Фәтхи һалдат» хикәйәһендә хикәйәләү бик йәтеш итеп [[хикәйәт]], [[риүәйәт]] стиленәрәк көйләнә. Әҫәр Студент Хафиз Әлемғолов менән Әхтәри ҡарттың әңгәмәһе менән башланып китә. Әхтәри ҡарт Бығаутау исеменең килеп сығышын Фәтхи һалдат менән бәйле хикәйәт аша тасуирлап бирә<ref name=":1" />: {{Цитата|Ана ергә төшкән болот һымыҡ күгәреп ятҡан тауҙы күрәһеңме? Уны беҙҙә Бығаутау тип йөрөтәләр. Хәҙерге йәштәрҙән ниңә уға шулай тип исем биргәндәр тип һораһаң, яуап бирә алмайҙар. Әле уларҙың күбеһе бығауҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Ҡайһыһы ат аяғында бығау күргәндәре бер ҙә иҫтәре китмәй. Ҡара әле уны, был тауҙың бығауға оҡшаған ере бармы? Бер төрлө лә оҡшаған ере юҡ. Ниңә Бығаутау тигәндәрен хәҙер һөйләйем.}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}} * {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=open&mid=2&id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Хикәйәләр]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] ino9pns3nn1bygysjkehafi988etvx1 Проект:Вики Иранды ярата 2026 102 200608 1295175 1295102 2026-05-01T14:40:56Z MR973 26610 Вики-билдәләү синтаксисын рефакторинглау, WAM ҡалыбы параметрҙарын көйләү, телдәр интерференцияһын бөтөрөү һәм кодты оптималләштереү. Текстағы сәйер ялғауҙарҙы һәм хаталарҙы башҡортсаға тура килтереп төҙәттем. Шуға күрә, әгәр был башҡортса түгел, ә махсус рәүештә татарса (?) яҙылған текст булһа, зинһар, бының нимә аңлатҡанын аңлатып яҙығыҙ 1295175 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = <div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:WikiLovesIran.png|300px]]</div>Вики Иранды ярата<br/><small>2026 йылғы вики-марафон</small> |subheader = 01-31 май көндәрендә <small>(UTC буйынса)</small> Башҡортса Википедияла үтеүсе, [[Иран]] менән бәйле теләһә ниндәй темаға арналған мәҡәләләр менән байытыу марафонында ҡатнаш! <p><small>Был биттең ҡыҫҡа адресы <nowiki>https://w.wiki/MRun</nowiki></small></p> __NOTOC__ |body = * Бәйгенең [[m:Wiki_Loves_Iran_2026|төп халыҡ-ара инглизсә бите]]. ** [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Articles|Тәҡдим ителгән мәҡәләләр исемлеге]]. <blockquote><div style="text-align:center;">Берәй тема тураһында мәҡәләне табыу йәки булдырыуҙы башлап ебәреү өсөн, һүҙбәйләнеште аҫтағы тәҙрәгә индерегеҙ һәм төймәгә баҫығыҙ.</div> <div style="text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;"><inputbox> type=search width=90 buttonlabel=Яңы мәҡәлә яҙыу йәки булған мәҡәләгә күсеү searchbuttonlabel=Тулы текстлы эҙләү break=yes </inputbox></div> </blockquote> == Тәртип == [[Файл:Iranian_Wikimedians_User_Group_Logo_-_no_text.svg|100px|Iranian_Wikimedians_User_Group|right]] Бәйге [[:m:Iranian_Wikimedians_User_Group/Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркөмө|Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркөмө]] тарафынан ойошторола, башҡарыла һәм бүләкләнә. * Мәҡәләләр: ** [[Иран]] тураһында булырға тейеш. ** '''Бәйге барышында''' булдырылған йәки тулыландырылған. ** Өҫтәлгән материал күләме кәм тигәндә мәғәнәле '''3000 байт''' ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Iran_2026/Rules халыҡ-ара этап ҡағиҙәләре]). ** Башҡортса Википедияның '''ғәмәлдәге тәртиптәрен боҙмаҫҡа тейеш'''. ** Вики-бот ярҙамында статистик күрһәткестәре менән генә айырылған стандарт йөкмәткеле мәҡәләләр '''түгел'''. ** 2026 йылдың 1 майынан 0:01 менән 31 майҙың 23:59 ([[UTC]]) ваҡыттары араһында [[Махсус:Яңы бит|яңы булдырылған]]. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм айырым тел бүлегендәге урындарға бәйле. ** Башҡортса Википедияла һәр зачётлы ҡатнашыусының иҫәп яҙмаһы исеме һәм файҙалы өлөшө бер нисә урында мәңгеләштерелә. Урындағы жюри быны хәстәрләй алыу өсөн, байытылған/булдырылған мәҡәләләрҙе [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Таблица|түбәндәге таблицаға]] урынлаштырыуығыҙ һорала. ** 10 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусылар финалистар араһына инә. ** Булдырылған/яҡшыртылған мәҡәләләр яғынан алдынғы 3 ҡатнашыусы ([[Википедия:Марафондар/Вики Рамаҙанды ярата/2026#Баһалау тәртибе|мәҡәләләрҙе баһалау формулаһы]] буйынса файҙалы мәғлүмәт) шулай уҡ «Башҡортса Википедияла Иран илсеһе 2026» дәрәжәһенә лайыҡ була, шәхси битендә һәм бәйгенең урындағы Дан галереяһында таныла. * Жюри ҡарарына шикәйәт итеп булмай. |footer = * Процесты Викимедиа йәмғиәтенең тәжрибәле төркөмө ойоштора һәм [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Баһалау тәртибе|баһалай]]. }} == Жюри == * Жюри рәйесе, техник башҡарыусы — {{u|Il Nur}} ([[Ҡазан]]) * Жюри рәйесе — {{u|Fxan}} ([[Ҡазан]]) == Баһалау тәртибе == * [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Баһалау тәртибе|Күрһәтелгән талаптарға]] тура килгән, өҫтәлгән материал күләме кәм тигәндә 3000 байт булған мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы сифатлы итеп асҡан, материалды [[Википедия:Викилаштырыу|викилаштырған]] һәм һүрәтләгән, күләме кәм тигәндә 3000 байт булған мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан кәм булған ҡатнашыусылар һәм/йәки башҡорт мәҙәниәте менән бәйле темалар буйынса мәҡәләләр яһаған өсөн баллдар коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. Ҡатнашыусы 1 мәҡәлә өсөн максималь 2/4 балл ала ала. == Бүләкләү == Wiki Loves Iran 2026 ҡатнашыусылары халыҡ-ара һәм урындағы приздар отоу мөмкинлегенә эйә. '''Халыҡ-ара приздар: (5 приз)''' * Донъя рейтингында беренсе урын: (70$) * Донъя рейтингында икенсе урын: (55$) * Донъя рейтингында өсөнсө урын: (40$) * Донъя рейтингында дүртенсе урын: (30$) * Донъя рейтингында бишенсе урын: (30$) Урындағы бүләктәр: * Ozon сертификаттары менән 1 500 һум. * Бүләкләү өсөн ойоштороусылар яуаплы. == Таблица == Мәҡәләләрҙе өҫтәү өсөн аҫтағы төймәгә баҫығыҙ һәм таблица аҙағына был кодты ҡуйығыҙ ҙа һаҡлағыҙ <code><nowiki> | {{u|{{subst:REVISIONUSER}}}} || {{:Wiki Loves Iran 2026/Participate/{{subst:REVISIONUSER}}}} || |- </nowiki></code>. Унда һеҙҙең исем менән исемлек сығыр. Мәҡәләләрҙе [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List|үҙегеҙҙең биткә индереп]] күрһәтеп барыу кәрәк буласаҡ. <div style="text-align:center">{{Clickable button 2|1= Үҙегеҙҙе бында баҫып өҫтәгеҙ|url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List&action=edit|class=mw-ui-constructive}}</div> === Һөҙөмтәләр === === Башҡортса Википедияла «Иран» === <categorytree>Иран</categorytree> [[Категория:Проект:Вики Иранды ярата 2026]] cbpjrk2wjek5z1bxdsl8cy960iwz8rb 1295176 1295175 2026-05-01T14:47:27Z MR973 26610 орфография 1295176 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = <div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:WikiLovesIran.png|300px]]</div>Вики Иранды ярата<br/><small>2026 йылғы вики-марафон</small> |subheader = 01-31 май көндәрендә <small>(UTC буйынса)</small> Башҡортса Википедияла үтеүсе, [[Иран]] менән бәйле теләһә ниндәй темаға арналған мәҡәләләр менән байытыу марафонында ҡатнаш! <p><small>Был биттең ҡыҫҡа адресы <nowiki>https://w.wiki/MRun</nowiki></small></p> __NOTOC__ |body = * Бәйгенең [[m:Wiki_Loves_Iran_2026|төп халыҡ-ара инглизсә бите]]. ** [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Articles|Тәҡдим ителгән мәҡәләләр исемлеге]]. <blockquote><div style="text-align:center;">Берәй тема тураһында мәҡәләне табыу йәки булдырыуҙы башлап ебәреү өсөн, һүҙбәйләнеште аҫтағы тәҙрәгә индерегеҙ һәм төймәгә баҫығыҙ.</div> <div style="text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;"><inputbox> type=search width=90 buttonlabel=Яңы мәҡәлә яҙыу йәки булған мәҡәләгә күсеү searchbuttonlabel=Тулы текстлы эҙләү break=yes </inputbox></div> </blockquote> == Тәртип == [[Файл:Iranian_Wikimedians_User_Group_Logo_-_no_text.svg|100px|Iranian_Wikimedians_User_Group|right]] Бәйге [[:m:Iranian_Wikimedians_User_Group/Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркөмө|Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркөмө]] тарафынан ойошторола, башҡарыла һәм бүләкләнә. * Мәҡәләләр: ** [[Иран]] тураһында булырға тейеш. ** '''Бәйге барышында''' булдырылған йәки тулыландырылған. ** Өҫтәлгән материал күләме кәм тигәндә мәғәнәле '''3000 байт''' ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Iran_2026/Rules халыҡ-ара этап ҡағиҙәләре]). ** Башҡортса Википедияның '''ғәмәлдәге тәртиптәрен боҙмаҫҡа тейеш'''. ** Вики-бот ярҙамында статистик күрһәткестәре менән генә айырылған стандарт йөкмәткеле мәҡәләләр '''түгел'''. ** 2026 йылдың 1 майынан 0:01 менән 31 майҙың 23:59 ([[UTC]]) ваҡыттары араһында [[Махсус:Яңы биттәр|яңы булдырылған]]. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм айырым тел бүлегендәге урындарға бәйле. ** Башҡортса Википедияла һәр зачётлы ҡатнашыусының иҫәп яҙмаһы исеме һәм файҙалы өлөшө бер нисә урында мәңгеләштерелә. Урындағы жюри быны хәстәрләй алыу өсөн, байытылған/булдырылған мәҡәләләрҙе [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Таблица|түбәндәге таблицаға]] урынлаштырыуығыҙ һорала. ** 10 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусылар финалистар араһына инә. ** Булдырылған/яҡшыртылған мәҡәләләр яғынан алдынғы 3 ҡатнашыусы ([[Википедия:Марафондар/Вики Рамаҙанды ярата/2026#Баһалау тәртибе|мәҡәләләрҙе баһалау формулаһы]] буйынса файҙалы мәғлүмәт) шулай уҡ «Башҡортса Википедияла Иран илсеһе 2026» дәрәжәһенә лайыҡ була, шәхси битендә һәм бәйгенең урындағы Дан галереяһында таныла. * Жюри ҡарарына шикәйәт итеп булмай. |footer = * Процесты Викимедиа йәмғиәтенең тәжрибәле төркөмө ойоштора һәм [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Баһалау тәртибе|баһалай]]. }} == Жюри == * Жюри рәйесе, техник башҡарыусы — {{u|Il Nur}} ([[Ҡазан]]) * Жюри рәйесе — {{u|Fxan}} ([[Ҡазан]]) == Баһалау тәртибе == * [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Баһалау тәртибе|Күрһәтелгән талаптарға]] тура килгән, өҫтәлгән материал күләме кәм тигәндә 3000 байт булған мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы сифатлы итеп асҡан, материалды [[Википедия:Викилаштырыу|викилаштырған]] һәм һүрәтләгән, күләме кәм тигәндә 3000 байт булған мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан кәм булған ҡатнашыусылар һәм/йәки башҡорт мәҙәниәте менән бәйле темалар буйынса мәҡәләләр яһаған өсөн баллдар коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. Ҡатнашыусы 1 мәҡәлә өсөн максималь 2/4 балл ала ала. == Бүләкләү == Wiki Loves Iran 2026 ҡатнашыусылары халыҡ-ара һәм урындағы приздар отоу мөмкинлегенә эйә. '''Халыҡ-ара приздар: (5 приз)''' * Донъя рейтингында беренсе урын: (70$) * Донъя рейтингында икенсе урын: (55$) * Донъя рейтингында өсөнсө урын: (40$) * Донъя рейтингында дүртенсе урын: (30$) * Донъя рейтингында бишенсе урын: (30$) Урындағы бүләктәр: * Ozon сертификаттары менән 1 500 һум. * Бүләкләү өсөн ойоштороусылар яуаплы. == Таблица == Мәҡәләләрҙе өҫтәү өсөн аҫтағы төймәгә баҫығыҙ һәм таблица аҙағына был кодты ҡуйығыҙ ҙа һаҡлағыҙ <code><nowiki> | {{u|{{subst:REVISIONUSER}}}} || {{:Wiki Loves Iran 2026/Participate/{{subst:REVISIONUSER}}}} || |- </nowiki></code>. Унда һеҙҙең исем менән исемлек сығыр. Мәҡәләләрҙе [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List|үҙегеҙҙең биткә индереп]] күрһәтеп барыу кәрәк буласаҡ. <div style="text-align:center">{{Clickable button 2|1= Үҙегеҙҙе бында баҫып өҫтәгеҙ|url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List&action=edit|class=mw-ui-constructive}}</div> === Һөҙөмтәләр === === Башҡортса Википедияла «Иран» === <categorytree>Иран</categorytree> [[Категория:Проект:Вики Иранды ярата 2026]] gqay8ydxeckxsvd5oxnmk5onuu4onwg Этна 0 200616 1295178 2026-05-01T15:10:46Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{другие значения}} {{Вулкан |Название = Этна |Национальное название = it/Etna |Изображение = EtnaAvió.JPG |Подпись изображения = Вулкан Этна. Вид с самолёта. 2003 год. |Координаты = 37.755/14.9953 |CoordScale = 50000 |Горная система = |Хребет или масси... 1295178 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} {{другие значения}} {{Вулкан |Название = Этна |Национальное название = it/Etna |Изображение = EtnaAvió.JPG |Подпись изображения = Вулкан Этна. Вид с самолёта. 2003 год. |Координаты = 37.755/14.9953 |CoordScale = 50000 |Горная система = |Хребет или массив = |Форма вулкана = [[стратовулкан]] |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Период образования = [[плиоцен]] |Последнее извержение = 02.06.2025 |Высота = 3357 |Источник высоты = |Относительная высота = 3357 |Первое восхождение = |Позиционная карта = Италия |Позиционная карта 1 = Италия Сицилия |Страна = Италия }} '''Э́тна''' — [[стратовулкан]] в [[Италия|Италии]], на восточном побережье [[Сицилия|Сицилии]]<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, недалеко от городов [[Мессина]] и [[Катания]]. Самый высокий действующий вулкан в [[Европа|Европе]]<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Максимальная высота Этны меняется в результате [[Извержение вулкана|извержений]] и обрушений в промежутках между ними. По данным Обсерватории Этны (Италия), с февраля 2021 года высота юго-восточного кратера Этны составляет 3357±3 метра, что является новым рекордом после достигнутой северо-восточным кратером в 1981 году высоты 3350 метров<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна занимает территорию площадью 1190 квадратных километров, таким образом являясь самым большим активным вулканом Италии, превосходящим своего ближайшего «соперника» — [[Везувий]] — более чем в 2,5 раза<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. По разным данным, у Этны имеется от 200 до 400 боковых вулканических [[Вулканический кратер|кратеров]], в среднем раз в три месяца из какого-либо кратера извергается [[лава]]. Примерно раз в 150 лет извержение разрушает какой-либо посёлок, потому что склоны Этны густо населены, так как благодаря обилию минералов и микроэлементов, содержащихся в остывшей лаве и [[Вулканический пепел|вулканическом пепле]], почва здесь очень плодородна<ref name="autogenerated" />. На склонах Этны выращивают фрукты, [[Олива европейская|оливы]], разводят [[виноградник]]и. Региональное правительство в [[Палермо]] в 1981 году создало вокруг Этны национальный [[заповедник]]. Благодаря постоянной активности Этна включена в список [[Декадные вулканы|декадных вулканов]] [[Организация Объединённых Наций|ООН]]<ref name="autogenerated" />. В июне 2013 года на [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-й сессии Комитета]] вулкан включён в [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геология == Этна находится на стыке двух [[Тектоника плит|тектонических плит]]: [[Африканская плита|Африканской]] и [[Евразийская плита|Евразийской]]. Африканская плита непрерывно дрейфует в сторону Евразийской, погружаясь под неё. Извержения Этны, как и любого [[стратовулкан]]а, связаны с расплавлением в [[Зона субдукции|зоне субдукции]] уходящей вниз тектонической плиты. Движение Африканской плиты под Евразийскую поднимает последнюю с образованием горных массивов Сицилии. Расплавленная [[магма]] достигает поверхности Земли через трещины в Евразийской плите, одной из которых является вулканический канал Этны (см. схему). В месте столкновения этих двух плит сформировались многие активные вулканы: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липарских островов]] и Этна. Вулканическая деятельность последней началась примерно полмиллиона лет назад извержениями, происходившими ниже уровня моря по отношению к древней береговой линии Сицилии<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. {{num|300000|лет назад}} вулканизм переместился к юго-западу от центрального конуса Этны. {{num|170000|лет назад}} вулканическая деятельность заняла современное положение. Извержения того времени создали [[стратовулкан]] в сменяющих друг друга взрывных и экспансивных извержениях. Рост высоты вулкана прерывался крупными извержениями, приводившими к обвалу вершины и формированию [[Кальдера|кальдеры]]. Около {{num|35000}}—{{num|15000|лет назад}} тип извержений Этны был взрывным. Извержения приводили к формированию гигантских [[Пирокластический поток|пирокластических потоков]], оставивших после себя обширные пласты лавы. Пепел от этих извержений распространялся иногда на 800 км и далее, его следы можно найти на месте современного [[Рим]]а. Примерно 6000 лет назад восточный склон горы откололся и рухнул в море. Оползень оставил большую котловину в стороне вулкана, известного как [[Валле-дель-Бове]] (Долина Вола). Исследование, опубликованное в 2006 году, предполагает, что обвал восточного склона привёл к образованию гигантского [[цунами]], следы которого можно найти в разных местах Восточного [[Средиземноморье|Средиземноморья]]. Вероятно, цунами было причиной массового бегства жителей из поселения Атлит-Ям ([[Израиль]]), находящегося теперь ниже уровня моря<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Нечто подобное произошло в наши дни, во время извержения в 1956 году [[Безымянный (вулкан)|вулкана Безымянный]] в [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] и в 1980 году [[Сент-Хеленс (вулкан)|вулкана Сент-Хеленс]] в [[Соединённые Штаты Америки|США]]. Крутые стены Валле-дель-Бове неоднократно обрушались, а слои застывшей лавы, виднеющиеся в стенах долины, помогают исследовать вулканическую историю Этны. Следующее обрушение вершины Этны предположительно произошло около 2000 лет назад, сформировав малую [[Кальдера|кальдеру]]. Эта кальдера была почти полностью заполнена лавовыми потоками последующих извержений, но всё ещё определяется как хорошо видимая трещина в наклоне горы около основания современного конуса. Помимо основного кратера, Этна имеет 300—400 боковых. После окончания извержения застывающая лава формирует в кратере прочную пробку, через которую новый лавовый поток при последующих извержениях пробиться уже не может. При возникновении новых извержений ему проще образовать кратер в новом, свободном от застывшей лавы месте. В частности, боковой кратер одного из наиболее крупных извержений в 2002—2003 годах, около [[Торре-дель-Филозофо]], находится на 450 метров ниже вершины Этны. По мнению вулканологов, «дружелюбный вулкан» (как называют Этну местные жители) меняется. В недавнем прошлом характер Этны был довольно спокойным, однако теперь, согласно журналу «[[Фокус (журнал)|Фокус]]», «поведение вулкана, который считали активным, но неопасным, становится всё более подозрительным». Французские и итальянские исследователи предупреждают, что «характер извержений Этны меняется от [[Эффузия (геология)|эффузивного]], при котором лава изливается на поверхность медленно и выделяется немного газов, к эксплозивному, взрывному». == История некоторых извержений == * 1226 год {{донэ}} — первое исторически доказанное извержение Этны<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * 475 год {{донэ}} — известно по свидетельствам [[Пиндар]]а и [[Эсхил]]а (в «ЭСБЕ» 477 {{донэ}}<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * 396 год {{донэ}} — извержение спасло города [[Катания]] и [[Сиракузы]] от захватчиков-[[Карфаген (государство)|карфагенян]]. * 44 год {{донэ}} — большое извержение, пепел затмил небо над [[Рим]]ом (и значительно испачкал белокаменные здания города). В результате наблюдались плохие урожаи во всём [[Средиземноморье|средиземном регионе]] вплоть до [[Эллинистический Египет|Египта]]. * 122 год — Этна почти стёрла с лица земли город [[Катания]]. * 1169 год — мощное извержение<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> и землетрясение, примерно 15 тысяч погибших. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 год]] — лава уничтожила 15 населённых пунктов. Жители Катании пытались отвести потоки лавы, но она двинулась на запад и угрожала городу [[Патерно (Сицилия)|Патерно]]. Между жителями городов произошла схватка, поток лавы вновь устремился к Катании и преодолел городские стены, 27 тысяч жителей города лишились своих домов. Число погибших по разным оценкам составило от 15 до 100 тысяч человек. Извержение изменило очертания берега: замок [[Урсино (закок)|Урсино]], ранее стоявший у самого моря, оказался в 500 метрах от воды. После этого извержения вмешательство в естественный поток лавы в Италии было официально запрещено, и этот закон оставался в силе сотни лет<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 год, 14 марта<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 год, 8 марта<ref name=":0" />. * 1886 год * 1892 год — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 год — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 год — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 год — разрушение подъёмника. * 1991—1993 годы — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 год — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 годы, 2002—2003 годы — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 год — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 4 сентября 2007 года — около 8 вечера началось сильное извержение. * 10 мая 2008 года — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 3—12 января и май 2011 года — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * С 19 июля 2011 года по июль 2019 года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * С 13 по 15 декабря 2020 года<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2022 года вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Извержение происходило с 12 ноября по 8 декабря 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * В 2024 году извержение началось 5 июля, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. В том же 2024 году в ночь на 4 августа началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2025 лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Кольца дыма == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] 4fs1wugnpm7c930uqvd7khyz229t7ol 1295179 1295178 2026-05-01T15:13:43Z Akkashka 14326 1295179 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Вулкан |Название = Этна |Национальное название = it/Etna |Изображение = EtnaAvió.JPG |Подпись изображения = Вулкан Этна. Вид с самолёта. 2003 год. |Координаты = 37.755/14.9953 |CoordScale = 50000 |Горная система = |Хребет или массив = |Форма вулкана = [[стратовулкан]] |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Период образования = [[плиоцен]] |Последнее извержение = 02.06.2025 |Высота = 3357 |Источник высоты = |Относительная высота = 3357 |Первое восхождение = |Позиционная карта = Италия |Позиционная карта 1 = Италия Сицилия |Страна = Италия }} '''Э́тна''' — [[стратовулкан]] в [[Италия|Италии]], на восточном побережье [[Сицилия|Сицилии]]<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, недалеко от городов [[Мессина]] и [[Катания]]. Самый высокий действующий вулкан в [[Европа|Европе]]<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Максимальная высота Этны меняется в результате [[Извержение вулкана|извержений]] и обрушений в промежутках между ними. По данным Обсерватории Этны (Италия), с февраля 2021 года высота юго-восточного кратера Этны составляет 3357±3 метра, что является новым рекордом после достигнутой северо-восточным кратером в 1981 году высоты 3350 метров<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна занимает территорию площадью 1190 квадратных километров, таким образом являясь самым большим активным вулканом Италии, превосходящим своего ближайшего «соперника» — [[Везувий]] — более чем в 2,5 раза<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. По разным данным, у Этны имеется от 200 до 400 боковых вулканических [[Вулканический кратер|кратеров]], в среднем раз в три месяца из какого-либо кратера извергается [[лава]]. Примерно раз в 150 лет извержение разрушает какой-либо посёлок, потому что склоны Этны густо населены, так как благодаря обилию минералов и микроэлементов, содержащихся в остывшей лаве и [[Вулканический пепел|вулканическом пепле]], почва здесь очень плодородна<ref name="autogenerated" />. На склонах Этны выращивают фрукты, [[Олива европейская|оливы]], разводят [[виноградник]]и. Региональное правительство в [[Палермо]] в 1981 году создало вокруг Этны национальный [[заповедник]]. Благодаря постоянной активности Этна включена в список [[Декадные вулканы|декадных вулканов]] [[Организация Объединённых Наций|ООН]]<ref name="autogenerated" />. В июне 2013 года на [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-й сессии Комитета]] вулкан включён в [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геология == Этна находится на стыке двух [[Тектоника плит|тектонических плит]]: [[Африканская плита|Африканской]] и [[Евразийская плита|Евразийской]]. Африканская плита непрерывно дрейфует в сторону Евразийской, погружаясь под неё. Извержения Этны, как и любого [[стратовулкан]]а, связаны с расплавлением в [[Зона субдукции|зоне субдукции]] уходящей вниз тектонической плиты. Движение Африканской плиты под Евразийскую поднимает последнюю с образованием горных массивов Сицилии. Расплавленная [[магма]] достигает поверхности Земли через трещины в Евразийской плите, одной из которых является вулканический канал Этны (см. схему). В месте столкновения этих двух плит сформировались многие активные вулканы: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липарских островов]] и Этна. Вулканическая деятельность последней началась примерно полмиллиона лет назад извержениями, происходившими ниже уровня моря по отношению к древней береговой линии Сицилии<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. {{num|300000|лет назад}} вулканизм переместился к юго-западу от центрального конуса Этны. {{num|170000|лет назад}} вулканическая деятельность заняла современное положение. Извержения того времени создали [[стратовулкан]] в сменяющих друг друга взрывных и экспансивных извержениях. Рост высоты вулкана прерывался крупными извержениями, приводившими к обвалу вершины и формированию [[Кальдера|кальдеры]]. Около {{num|35000}}—{{num|15000|лет назад}} тип извержений Этны был взрывным. Извержения приводили к формированию гигантских [[Пирокластический поток|пирокластических потоков]], оставивших после себя обширные пласты лавы. Пепел от этих извержений распространялся иногда на 800 км и далее, его следы можно найти на месте современного [[Рим]]а. Примерно 6000 лет назад восточный склон горы откололся и рухнул в море. Оползень оставил большую котловину в стороне вулкана, известного как [[Валле-дель-Бове]] (Долина Вола). Исследование, опубликованное в 2006 году, предполагает, что обвал восточного склона привёл к образованию гигантского [[цунами]], следы которого можно найти в разных местах Восточного [[Средиземноморье|Средиземноморья]]. Вероятно, цунами было причиной массового бегства жителей из поселения Атлит-Ям ([[Израиль]]), находящегося теперь ниже уровня моря<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Нечто подобное произошло в наши дни, во время извержения в 1956 году [[Безымянный (вулкан)|вулкана Безымянный]] в [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] и в 1980 году [[Сент-Хеленс (вулкан)|вулкана Сент-Хеленс]] в [[Соединённые Штаты Америки|США]]. Крутые стены Валле-дель-Бове неоднократно обрушались, а слои застывшей лавы, виднеющиеся в стенах долины, помогают исследовать вулканическую историю Этны. Следующее обрушение вершины Этны предположительно произошло около 2000 лет назад, сформировав малую [[Кальдера|кальдеру]]. Эта кальдера была почти полностью заполнена лавовыми потоками последующих извержений, но всё ещё определяется как хорошо видимая трещина в наклоне горы около основания современного конуса. Помимо основного кратера, Этна имеет 300—400 боковых. После окончания извержения застывающая лава формирует в кратере прочную пробку, через которую новый лавовый поток при последующих извержениях пробиться уже не может. При возникновении новых извержений ему проще образовать кратер в новом, свободном от застывшей лавы месте. В частности, боковой кратер одного из наиболее крупных извержений в 2002—2003 годах, около [[Торре-дель-Филозофо]], находится на 450 метров ниже вершины Этны. По мнению вулканологов, «дружелюбный вулкан» (как называют Этну местные жители) меняется. В недавнем прошлом характер Этны был довольно спокойным, однако теперь, согласно журналу «[[Фокус (журнал)|Фокус]]», «поведение вулкана, который считали активным, но неопасным, становится всё более подозрительным». Французские и итальянские исследователи предупреждают, что «характер извержений Этны меняется от [[Эффузия (геология)|эффузивного]], при котором лава изливается на поверхность медленно и выделяется немного газов, к эксплозивному, взрывному». == История некоторых извержений == * 1226 год {{донэ}} — первое исторически доказанное извержение Этны<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * 475 год {{донэ}} — известно по свидетельствам [[Пиндар]]а и [[Эсхил]]а (в «ЭСБЕ» 477 {{донэ}}<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * 396 год {{донэ}} — извержение спасло города [[Катания]] и [[Сиракузы]] от захватчиков-[[Карфаген (государство)|карфагенян]]. * 44 год {{донэ}} — большое извержение, пепел затмил небо над [[Рим]]ом (и значительно испачкал белокаменные здания города). В результате наблюдались плохие урожаи во всём [[Средиземноморье|средиземном регионе]] вплоть до [[Эллинистический Египет|Египта]]. * 122 год — Этна почти стёрла с лица земли город [[Катания]]. * 1169 год — мощное извержение<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> и землетрясение, примерно 15 тысяч погибших. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 год]] — лава уничтожила 15 населённых пунктов. Жители Катании пытались отвести потоки лавы, но она двинулась на запад и угрожала городу [[Патерно (Сицилия)|Патерно]]. Между жителями городов произошла схватка, поток лавы вновь устремился к Катании и преодолел городские стены, 27 тысяч жителей города лишились своих домов. Число погибших по разным оценкам составило от 15 до 100 тысяч человек. Извержение изменило очертания берега: замок [[Урсино (закок)|Урсино]], ранее стоявший у самого моря, оказался в 500 метрах от воды. После этого извержения вмешательство в естественный поток лавы в Италии было официально запрещено, и этот закон оставался в силе сотни лет<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 год, 14 марта<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 год, 8 марта<ref name=":0" />. * 1886 год * 1892 год — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 год — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 год — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 год — разрушение подъёмника. * 1991—1993 годы — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 год — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 годы, 2002—2003 годы — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 год — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 4 сентября 2007 года — около 8 вечера началось сильное извержение. * 10 мая 2008 года — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 3—12 января и май 2011 года — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * С 19 июля 2011 года по июль 2019 года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * С 13 по 15 декабря 2020 года<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2022 года вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Извержение происходило с 12 ноября по 8 декабря 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * В 2024 году извержение началось 5 июля, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. В том же 2024 году в ночь на 4 августа началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2025 лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Кольца дыма == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] ebl8i5hdx4lpcm6d59az2zorcb8e68n 1295180 1295179 2026-05-01T15:24:36Z Akkashka 14326 1295180 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия|Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия|Сицилия]]ның көнсығыш яяр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, недалеко от городов [[Мессина]] и [[Катания]]. Самый высокий действующий вулкан в [[Европа|Европе]]<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе  — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. По разным данным, у Этны имеется от 200 до 400 боковых вулканических [[Вулканический кратер|кратеров]], в среднем раз в три месяца из какого-либо кратера извергается [[лава]]. Примерно раз в 150 лет извержение разрушает какой-либо посёлок, потому что склоны Этны густо населены, так как благодаря обилию минералов и микроэлементов, содержащихся в остывшей лаве и [[Вулканический пепел|вулканическом пепле]], почва здесь очень плодородна<ref name="autogenerated" />. На склонах Этны выращивают фрукты, [[Олива европейская|оливы]], разводят [[виноградник]]и. Региональное правительство в [[Палермо]] в 1981 году создало вокруг Этны национальный [[заповедник]]. Благодаря постоянной активности Этна включена в список [[Декадные вулканы|декадных вулканов]] [[Организация Объединённых Наций|ООН]]<ref name="autogenerated" />. В июне 2013 года на [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-й сессии Комитета]] вулкан включён в [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна находится на стыке двух [[Тектоника плит|тектонических плит]]: [[Африканская плита|Африканской]] и [[Евразийская плита|Евразийской]]. Африканская плита непрерывно дрейфует в сторону Евразийской, погружаясь под неё. Извержения Этны, как и любого [[стратовулкан]]а, связаны с расплавлением в [[Зона субдукции|зоне субдукции]] уходящей вниз тектонической плиты. Движение Африканской плиты под Евразийскую поднимает последнюю с образованием горных массивов Сицилии. Расплавленная [[магма]] достигает поверхности Земли через трещины в Евразийской плите, одной из которых является вулканический канал Этны (см. схему). В месте столкновения этих двух плит сформировались многие активные вулканы: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липарских островов]] и Этна. Вулканическая деятельность последней началась примерно полмиллиона лет назад извержениями, происходившими ниже уровня моря по отношению к древней береговой линии Сицилии<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. {{num|300000|лет назад}} вулканизм переместился к юго-западу от центрального конуса Этны. {{num|170000|лет назад}} вулканическая деятельность заняла современное положение. Извержения того времени создали [[стратовулкан]] в сменяющих друг друга взрывных и экспансивных извержениях. Рост высоты вулкана прерывался крупными извержениями, приводившими к обвалу вершины и формированию [[Кальдера|кальдеры]]. Около {{num|35000}}—{{num|15000|лет назад}} тип извержений Этны был взрывным. Извержения приводили к формированию гигантских [[Пирокластический поток|пирокластических потоков]], оставивших после себя обширные пласты лавы. Пепел от этих извержений распространялся иногда на 800 км и далее, его следы можно найти на месте современного [[Рим]]а. Примерно 6000 лет назад восточный склон горы откололся и рухнул в море. Оползень оставил большую котловину в стороне вулкана, известного как [[Валле-дель-Бове]] (Долина Вола). Исследование, опубликованное в 2006 году, предполагает, что обвал восточного склона привёл к образованию гигантского [[цунами]], следы которого можно найти в разных местах Восточного [[Средиземноморье|Средиземноморья]]. Вероятно, цунами было причиной массового бегства жителей из поселения Атлит-Ям ([[Израиль]]), находящегося теперь ниже уровня моря<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Нечто подобное произошло в наши дни, во время извержения в 1956 году [[Безымянный (вулкан)|вулкана Безымянный]] в [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] и в 1980 году [[Сент-Хеленс (вулкан)|вулкана Сент-Хеленс]] в [[Соединённые Штаты Америки|США]]. Крутые стены Валле-дель-Бове неоднократно обрушались, а слои застывшей лавы, виднеющиеся в стенах долины, помогают исследовать вулканическую историю Этны. Следующее обрушение вершины Этны предположительно произошло около 2000 лет назад, сформировав малую [[Кальдера|кальдеру]]. Эта кальдера была почти полностью заполнена лавовыми потоками последующих извержений, но всё ещё определяется как хорошо видимая трещина в наклоне горы около основания современного конуса. Помимо основного кратера, Этна имеет 300—400 боковых. После окончания извержения застывающая лава формирует в кратере прочную пробку, через которую новый лавовый поток при последующих извержениях пробиться уже не может. При возникновении новых извержений ему проще образовать кратер в новом, свободном от застывшей лавы месте. В частности, боковой кратер одного из наиболее крупных извержений в 2002—2003 годах, около [[Торре-дель-Филозофо]], находится на 450 метров ниже вершины Этны. По мнению вулканологов, «дружелюбный вулкан» (как называют Этну местные жители) меняется. В недавнем прошлом характер Этны был довольно спокойным, однако теперь, согласно журналу «[[Фокус (журнал)|Фокус]]», «поведение вулкана, который считали активным, но неопасным, становится всё более подозрительным». Французские и итальянские исследователи предупреждают, что «характер извержений Этны меняется от [[Эффузия (геология)|эффузивного]], при котором лава изливается на поверхность медленно и выделяется немного газов, к эксплозивному, взрывному». == История некоторых извержений == * 1226 год {{донэ}} — первое исторически доказанное извержение Этны<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * 475 год {{донэ}} — известно по свидетельствам [[Пиндар]]а и [[Эсхил]]а (в «ЭСБЕ» 477 {{донэ}}<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * 396 год {{донэ}} — извержение спасло города [[Катания]] и [[Сиракузы]] от захватчиков-[[Карфаген (государство)|карфагенян]]. * 44 год {{донэ}} — большое извержение, пепел затмил небо над [[Рим]]ом (и значительно испачкал белокаменные здания города). В результате наблюдались плохие урожаи во всём [[Средиземноморье|средиземном регионе]] вплоть до [[Эллинистический Египет|Египта]]. * 122 год — Этна почти стёрла с лица земли город [[Катания]]. * 1169 год — мощное извержение<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> и землетрясение, примерно 15 тысяч погибших. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 год]] — лава уничтожила 15 населённых пунктов. Жители Катании пытались отвести потоки лавы, но она двинулась на запад и угрожала городу [[Патерно (Сицилия)|Патерно]]. Между жителями городов произошла схватка, поток лавы вновь устремился к Катании и преодолел городские стены, 27 тысяч жителей города лишились своих домов. Число погибших по разным оценкам составило от 15 до 100 тысяч человек. Извержение изменило очертания берега: замок [[Урсино (закок)|Урсино]], ранее стоявший у самого моря, оказался в 500 метрах от воды. После этого извержения вмешательство в естественный поток лавы в Италии было официально запрещено, и этот закон оставался в силе сотни лет<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 год, 14 марта<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 год, 8 марта<ref name=":0" />. * 1886 год * 1892 год — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 год — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 год — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 год — разрушение подъёмника. * 1991—1993 годы — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 год — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 годы, 2002—2003 годы — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 год — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 4 сентября 2007 года — около 8 вечера началось сильное извержение. * 10 мая 2008 года — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 3—12 января и май 2011 года — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * С 19 июля 2011 года по июль 2019 года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * С 13 по 15 декабря 2020 года<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2022 года вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Извержение происходило с 12 ноября по 8 декабря 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * В 2024 году извержение началось 5 июля, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. В том же 2024 году в ночь на 4 августа началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2025 лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Кольца дыма == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] q6i65p6fv3js4cwuldk51q7rgdnx3b6 1295181 1295180 2026-05-01T15:26:41Z Akkashka 14326 /* Кольца дыма */ 1295181 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия|Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия|Сицилия]]ның көнсығыш яяр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, недалеко от городов [[Мессина]] и [[Катания]]. Самый высокий действующий вулкан в [[Европа|Европе]]<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе  — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. По разным данным, у Этны имеется от 200 до 400 боковых вулканических [[Вулканический кратер|кратеров]], в среднем раз в три месяца из какого-либо кратера извергается [[лава]]. Примерно раз в 150 лет извержение разрушает какой-либо посёлок, потому что склоны Этны густо населены, так как благодаря обилию минералов и микроэлементов, содержащихся в остывшей лаве и [[Вулканический пепел|вулканическом пепле]], почва здесь очень плодородна<ref name="autogenerated" />. На склонах Этны выращивают фрукты, [[Олива европейская|оливы]], разводят [[виноградник]]и. Региональное правительство в [[Палермо]] в 1981 году создало вокруг Этны национальный [[заповедник]]. Благодаря постоянной активности Этна включена в список [[Декадные вулканы|декадных вулканов]] [[Организация Объединённых Наций|ООН]]<ref name="autogenerated" />. В июне 2013 года на [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-й сессии Комитета]] вулкан включён в [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна находится на стыке двух [[Тектоника плит|тектонических плит]]: [[Африканская плита|Африканской]] и [[Евразийская плита|Евразийской]]. Африканская плита непрерывно дрейфует в сторону Евразийской, погружаясь под неё. Извержения Этны, как и любого [[стратовулкан]]а, связаны с расплавлением в [[Зона субдукции|зоне субдукции]] уходящей вниз тектонической плиты. Движение Африканской плиты под Евразийскую поднимает последнюю с образованием горных массивов Сицилии. Расплавленная [[магма]] достигает поверхности Земли через трещины в Евразийской плите, одной из которых является вулканический канал Этны (см. схему). В месте столкновения этих двух плит сформировались многие активные вулканы: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липарских островов]] и Этна. Вулканическая деятельность последней началась примерно полмиллиона лет назад извержениями, происходившими ниже уровня моря по отношению к древней береговой линии Сицилии<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. {{num|300000|лет назад}} вулканизм переместился к юго-западу от центрального конуса Этны. {{num|170000|лет назад}} вулканическая деятельность заняла современное положение. Извержения того времени создали [[стратовулкан]] в сменяющих друг друга взрывных и экспансивных извержениях. Рост высоты вулкана прерывался крупными извержениями, приводившими к обвалу вершины и формированию [[Кальдера|кальдеры]]. Около {{num|35000}}—{{num|15000|лет назад}} тип извержений Этны был взрывным. Извержения приводили к формированию гигантских [[Пирокластический поток|пирокластических потоков]], оставивших после себя обширные пласты лавы. Пепел от этих извержений распространялся иногда на 800 км и далее, его следы можно найти на месте современного [[Рим]]а. Примерно 6000 лет назад восточный склон горы откололся и рухнул в море. Оползень оставил большую котловину в стороне вулкана, известного как [[Валле-дель-Бове]] (Долина Вола). Исследование, опубликованное в 2006 году, предполагает, что обвал восточного склона привёл к образованию гигантского [[цунами]], следы которого можно найти в разных местах Восточного [[Средиземноморье|Средиземноморья]]. Вероятно, цунами было причиной массового бегства жителей из поселения Атлит-Ям ([[Израиль]]), находящегося теперь ниже уровня моря<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Нечто подобное произошло в наши дни, во время извержения в 1956 году [[Безымянный (вулкан)|вулкана Безымянный]] в [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] и в 1980 году [[Сент-Хеленс (вулкан)|вулкана Сент-Хеленс]] в [[Соединённые Штаты Америки|США]]. Крутые стены Валле-дель-Бове неоднократно обрушались, а слои застывшей лавы, виднеющиеся в стенах долины, помогают исследовать вулканическую историю Этны. Следующее обрушение вершины Этны предположительно произошло около 2000 лет назад, сформировав малую [[Кальдера|кальдеру]]. Эта кальдера была почти полностью заполнена лавовыми потоками последующих извержений, но всё ещё определяется как хорошо видимая трещина в наклоне горы около основания современного конуса. Помимо основного кратера, Этна имеет 300—400 боковых. После окончания извержения застывающая лава формирует в кратере прочную пробку, через которую новый лавовый поток при последующих извержениях пробиться уже не может. При возникновении новых извержений ему проще образовать кратер в новом, свободном от застывшей лавы месте. В частности, боковой кратер одного из наиболее крупных извержений в 2002—2003 годах, около [[Торре-дель-Филозофо]], находится на 450 метров ниже вершины Этны. По мнению вулканологов, «дружелюбный вулкан» (как называют Этну местные жители) меняется. В недавнем прошлом характер Этны был довольно спокойным, однако теперь, согласно журналу «[[Фокус (журнал)|Фокус]]», «поведение вулкана, который считали активным, но неопасным, становится всё более подозрительным». Французские и итальянские исследователи предупреждают, что «характер извержений Этны меняется от [[Эффузия (геология)|эффузивного]], при котором лава изливается на поверхность медленно и выделяется немного газов, к эксплозивному, взрывному». == История некоторых извержений == * 1226 год {{донэ}} — первое исторически доказанное извержение Этны<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * 475 год {{донэ}} — известно по свидетельствам [[Пиндар]]а и [[Эсхил]]а (в «ЭСБЕ» 477 {{донэ}}<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * 396 год {{донэ}} — извержение спасло города [[Катания]] и [[Сиракузы]] от захватчиков-[[Карфаген (государство)|карфагенян]]. * 44 год {{донэ}} — большое извержение, пепел затмил небо над [[Рим]]ом (и значительно испачкал белокаменные здания города). В результате наблюдались плохие урожаи во всём [[Средиземноморье|средиземном регионе]] вплоть до [[Эллинистический Египет|Египта]]. * 122 год — Этна почти стёрла с лица земли город [[Катания]]. * 1169 год — мощное извержение<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> и землетрясение, примерно 15 тысяч погибших. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 год]] — лава уничтожила 15 населённых пунктов. Жители Катании пытались отвести потоки лавы, но она двинулась на запад и угрожала городу [[Патерно (Сицилия)|Патерно]]. Между жителями городов произошла схватка, поток лавы вновь устремился к Катании и преодолел городские стены, 27 тысяч жителей города лишились своих домов. Число погибших по разным оценкам составило от 15 до 100 тысяч человек. Извержение изменило очертания берега: замок [[Урсино (закок)|Урсино]], ранее стоявший у самого моря, оказался в 500 метрах от воды. После этого извержения вмешательство в естественный поток лавы в Италии было официально запрещено, и этот закон оставался в силе сотни лет<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 год, 14 марта<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 год, 8 марта<ref name=":0" />. * 1886 год * 1892 год — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 год — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 год — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 год — разрушение подъёмника. * 1991—1993 годы — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 год — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 годы, 2002—2003 годы — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 год — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 4 сентября 2007 года — около 8 вечера началось сильное извержение. * 10 мая 2008 года — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 3—12 января и май 2011 года — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * С 19 июля 2011 года по июль 2019 года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * С 13 по 15 декабря 2020 года<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2022 года вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Извержение происходило с 12 ноября по 8 декабря 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * В 2024 году извержение началось 5 июля, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. В том же 2024 году в ночь на 4 августа началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2025 лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] 1hejjvyfwvvs9pakvdx4no4hxai56ij 1295183 1295181 2026-05-01T16:22:35Z Akkashka 14326 1295183 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яяр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, недалеко от городов [[Мессина]] и [[Катания]]. Самый высокий действующий вулкан в [[Европа|Европе]]<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөндә булған бик күп минералдар һәм микроэлементтар арҡаһында, бында тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, Этна битләүҙәрендә халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында Этна [[Декадные вулканы|декадных вулканов]] [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге]] Комитетының [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан ЮНЕСКО-Ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына өҙлөкһөҙ йүнәлешен үҙгәәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте һуңғыһын, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. {{num|300000|йыл элек}} вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙарҙа [[стратовулкан]] барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектәән, улар лаваның киң ҡатламдарын ҡалдырған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Примерно 6000 лет назад восточный склон горы откололся и рухнул в море. Оползень оставил большую котловину в стороне вулкана, известного как [[Валле-дель-Бове]] (Долина Вола). Исследование, опубликованное в 2006 году, предполагает, что обвал восточного склона привёл к образованию гигантского [[цунами]], следы которого можно найти в разных местах Восточного [[Средиземноморье|Средиземноморья]]. Вероятно, цунами было причиной массового бегства жителей из поселения Атлит-Ям ([[Израиль]]), находящегося теперь ниже уровня моря<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Нечто подобное произошло в наши дни, во время извержения в 1956 году [[Безымянный (вулкан)|вулкана Безымянный]] в [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] и в 1980 году [[Сент-Хеленс (вулкан)|вулкана Сент-Хеленс]] в [[Соединённые Штаты Америки|США]]. Крутые стены Валле-дель-Бове неоднократно обрушались, а слои застывшей лавы, виднеющиеся в стенах долины, помогают исследовать вулканическую историю Этны. Следующее обрушение вершины Этны предположительно произошло около 2000 лет назад, сформировав малую [[Кальдера|кальдеру]]. Эта кальдера была почти полностью заполнена лавовыми потоками последующих извержений, но всё ещё определяется как хорошо видимая трещина в наклоне горы около основания современного конуса. Помимо основного кратера, Этна имеет 300—400 боковых. После окончания извержения застывающая лава формирует в кратере прочную пробку, через которую новый лавовый поток при последующих извержениях пробиться уже не может. При возникновении новых извержений ему проще образовать кратер в новом, свободном от застывшей лавы месте. В частности, боковой кратер одного из наиболее крупных извержений в 2002—2003 годах, около [[Торре-дель-Филозофо]], находится на 450 метров ниже вершины Этны. По мнению вулканологов, «дружелюбный вулкан» (как называют Этну местные жители) меняется. В недавнем прошлом характер Этны был довольно спокойным, однако теперь, согласно журналу «[[Фокус (журнал)|Фокус]]», «поведение вулкана, который считали активным, но неопасным, становится всё более подозрительным». Французские и итальянские исследователи предупреждают, что «характер извержений Этны меняется от [[Эффузия (геология)|эффузивного]], при котором лава изливается на поверхность медленно и выделяется немного газов, к эксплозивному, взрывному». == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * 1226 год {{донэ}} — первое исторически доказанное извержение Этны<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * 475 год {{донэ}} — известно по свидетельствам [[Пиндар]]а и [[Эсхил]]а (в «ЭСБЕ» 477 {{донэ}}<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * 396 год {{донэ}} — извержение спасло города [[Катания]] и [[Сиракузы]] от захватчиков-[[Карфаген (государство)|карфагенян]]. * 44 год {{донэ}} — большое извержение, пепел затмил небо над [[Рим]]ом (и значительно испачкал белокаменные здания города). В результате наблюдались плохие урожаи во всём [[Средиземноморье|средиземном регионе]] вплоть до [[Эллинистический Египет|Египта]]. * 122 год — Этна почти стёрла с лица земли город [[Катания]]. * 1169 год — мощное извержение<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> и землетрясение, примерно 15 тысяч погибших. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 год]] — лава уничтожила 15 населённых пунктов. Жители Катании пытались отвести потоки лавы, но она двинулась на запад и угрожала городу [[Патерно (Сицилия)|Патерно]]. Между жителями городов произошла схватка, поток лавы вновь устремился к Катании и преодолел городские стены, 27 тысяч жителей города лишились своих домов. Число погибших по разным оценкам составило от 15 до 100 тысяч человек. Извержение изменило очертания берега: замок [[Урсино (закок)|Урсино]], ранее стоявший у самого моря, оказался в 500 метрах от воды. После этого извержения вмешательство в естественный поток лавы в Италии было официально запрещено, и этот закон оставался в силе сотни лет<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 год, 14 марта<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 год, 8 марта<ref name=":0" />. * 1886 год * 1892 год — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 год — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 год — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 год — разрушение подъёмника. * 1991—1993 годы — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 год — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 годы, 2002—2003 годы — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 год — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 4 сентября 2007 года — около 8 вечера началось сильное извержение. * 10 мая 2008 года — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 3—12 января и май 2011 года — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * С 19 июля 2011 года по июль 2019 года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * С 13 по 15 декабря 2020 года<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2022 года вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Извержение происходило с 12 ноября по 8 декабря 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * В 2024 году извержение началось 5 июля, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. В том же 2024 году в ночь на 4 августа началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2025 лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] d38sku24hpxfsrpcvwrbnzwmqydbdnf 1295213 1295183 2026-05-02T07:29:26Z Akkashka 14326 1295213 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, [[Мессина]] һәм [[Катания]] ҡалаларына яҡын урынлашҡан. [[Европа|Европа]]ның ғәмәлдәәге иң бейек вулканы<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был, 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөнөң бик күп минералдарға һәм микроэлементтарға бай булыуы сәбәпле, тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, бында халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында, Этна [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә Комитетының [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге]]нә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына өҙлөкһөҙ йүнәлешен үҙгәәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте һуңғыһын, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. {{num|300000|йыл элек}} вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙарҙа [[стратовулкан]] барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектәән, улар лаваның киң ҡатламдарын ҡалдырған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Примерно 6000 лет назад восточный склон горы откололся и рухнул в море. Оползень оставил большую котловину в стороне вулкана, известного как [[Валле-дель-Бове]] (Долина Вола). Исследование, опубликованное в 2006 году, предполагает, что обвал восточного склона привёл к образованию гигантского [[цунами]], следы которого можно найти в разных местах Восточного [[Средиземноморье|Средиземноморья]]. Вероятно, цунами было причиной массового бегства жителей из поселения Атлит-Ям ([[Израиль]]), находящегося теперь ниже уровня моря<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Нечто подобное произошло в наши дни, во время извержения в 1956 году [[Безымянный (вулкан)|вулкана Безымянный]] в [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] и в 1980 году [[Сент-Хеленс (вулкан)|вулкана Сент-Хеленс]] в [[Соединённые Штаты Америки|США]]. Крутые стены Валле-дель-Бове неоднократно обрушались, а слои застывшей лавы, виднеющиеся в стенах долины, помогают исследовать вулканическую историю Этны. Следующее обрушение вершины Этны предположительно произошло около 2000 лет назад, сформировав малую [[Кальдера|кальдеру]]. Эта кальдера была почти полностью заполнена лавовыми потоками последующих извержений, но всё ещё определяется как хорошо видимая трещина в наклоне горы около основания современного конуса. Помимо основного кратера, Этна имеет 300—400 боковых. После окончания извержения застывающая лава формирует в кратере прочную пробку, через которую новый лавовый поток при последующих извержениях пробиться уже не может. При возникновении новых извержений ему проще образовать кратер в новом, свободном от застывшей лавы месте. В частности, боковой кратер одного из наиболее крупных извержений в 2002—2003 годах, около [[Торре-дель-Филозофо]], находится на 450 метров ниже вершины Этны. По мнению вулканологов, «дружелюбный вулкан» (как называют Этну местные жители) меняется. В недавнем прошлом характер Этны был довольно спокойным, однако теперь, согласно журналу «[[Фокус (журнал)|Фокус]]», «поведение вулкана, который считали активным, но неопасным, становится всё более подозрительным». Французские и итальянские исследователи предупреждают, что «характер извержений Этны меняется от [[Эффузия (геология)|эффузивного]], при котором лава изливается на поверхность медленно и выделяется немного газов, к эксплозивному, взрывному». == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * 1226 год {{донэ}} — первое исторически доказанное извержение Этны<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * 475 год {{донэ}} — известно по свидетельствам [[Пиндар]]а и [[Эсхил]]а (в «ЭСБЕ» 477 {{донэ}}<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * 396 год {{донэ}} — извержение спасло города [[Катания]] и [[Сиракузы]] от захватчиков-[[Карфаген (государство)|карфагенян]]. * 44 год {{донэ}} — большое извержение, пепел затмил небо над [[Рим]]ом (и значительно испачкал белокаменные здания города). В результате наблюдались плохие урожаи во всём [[Средиземноморье|средиземном регионе]] вплоть до [[Эллинистический Египет|Египта]]. * 122 год — Этна почти стёрла с лица земли город [[Катания]]. * 1169 год — мощное извержение<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> и землетрясение, примерно 15 тысяч погибших. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 год]] — лава уничтожила 15 населённых пунктов. Жители Катании пытались отвести потоки лавы, но она двинулась на запад и угрожала городу [[Патерно (Сицилия)|Патерно]]. Между жителями городов произошла схватка, поток лавы вновь устремился к Катании и преодолел городские стены, 27 тысяч жителей города лишились своих домов. Число погибших по разным оценкам составило от 15 до 100 тысяч человек. Извержение изменило очертания берега: замок [[Урсино (закок)|Урсино]], ранее стоявший у самого моря, оказался в 500 метрах от воды. После этого извержения вмешательство в естественный поток лавы в Италии было официально запрещено, и этот закон оставался в силе сотни лет<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 год, 14 марта<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 год, 8 марта<ref name=":0" />. * 1886 год * 1892 год — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 год — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 год — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 год — разрушение подъёмника. * 1991—1993 годы — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 год — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 годы, 2002—2003 годы — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 год — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 4 сентября 2007 года — около 8 вечера началось сильное извержение. * 10 мая 2008 года — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 3—12 января и май 2011 года — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * С 19 июля 2011 года по июль 2019 года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * С 13 по 15 декабря 2020 года<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2022 года вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Извержение происходило с 12 ноября по 8 декабря 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * В 2024 году извержение началось 5 июля, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. В том же 2024 году в ночь на 4 августа началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2025 лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] d1v44q5x2seqq4ks8pg81ko00b0g10p 1295216 1295213 2026-05-02T08:14:31Z Akkashka 14326 1295216 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, [[Мессина]] һәм [[Катания]] ҡалаларына яҡын урынлашҡан. [[Европа]]ның ғәмәлдәәге иң бейек вулканы<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был, 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөнөң бик күп минералдарға һәм микроэлементтарға бай булыуы сәбәпле, тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, бында халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында, Этна [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә Комитеттың [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеген]]ә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына йүнәлешен өҙлөкһөҙ үҙгәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, уны күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. {{num|300000|йыл элек}} вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙарҙа [[стратовулкан]] барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектәән, улар лаваның киң ҡатламдарын ҡалдырған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Примерно 6000 лет назад восточный склон горы откололся и рухнул в море. Оползень оставил большую котловину в стороне вулкана, известного как [[Валле-дель-Бове]] (Долина Вола). Исследование, опубликованное в 2006 году, предполагает, что обвал восточного склона привёл к образованию гигантского [[цунами]], следы которого можно найти в разных местах Восточного [[Средиземноморье|Средиземноморья]]. Вероятно, цунами было причиной массового бегства жителей из поселения Атлит-Ям ([[Израиль]]), находящегося теперь ниже уровня моря<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Нечто подобное произошло в наши дни, во время извержения в 1956 году [[Безымянный (вулкан)|вулкана Безымянный]] в [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] и в 1980 году [[Сент-Хеленс (вулкан)|вулкана Сент-Хеленс]] в [[Соединённые Штаты Америки|США]]. Крутые стены Валле-дель-Бове неоднократно обрушались, а слои застывшей лавы, виднеющиеся в стенах долины, помогают исследовать вулканическую историю Этны. Следующее обрушение вершины Этны предположительно произошло около 2000 лет назад, сформировав малую [[Кальдера|кальдеру]]. Эта кальдера была почти полностью заполнена лавовыми потоками последующих извержений, но всё ещё определяется как хорошо видимая трещина в наклоне горы около основания современного конуса. Помимо основного кратера, Этна имеет 300—400 боковых. После окончания извержения застывающая лава формирует в кратере прочную пробку, через которую новый лавовый поток при последующих извержениях пробиться уже не может. При возникновении новых извержений ему проще образовать кратер в новом, свободном от застывшей лавы месте. В частности, боковой кратер одного из наиболее крупных извержений в 2002—2003 годах, около [[Торре-дель-Филозофо]], находится на 450 метров ниже вершины Этны. По мнению вулканологов, «дружелюбный вулкан» (как называют Этну местные жители) меняется. В недавнем прошлом характер Этны был довольно спокойным, однако теперь, согласно журналу «[[Фокус (журнал)|Фокус]]», «поведение вулкана, который считали активным, но неопасным, становится всё более подозрительным». Французские и итальянские исследователи предупреждают, что «характер извержений Этны меняется от [[Эффузия (геология)|эффузивного]], при котором лава изливается на поверхность медленно и выделяется немного газов, к эксплозивному, взрывному». == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * 1226 год {{донэ}} — первое исторически доказанное извержение Этны<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * 475 год {{донэ}} — известно по свидетельствам [[Пиндар]]а и [[Эсхил]]а (в «ЭСБЕ» 477 {{донэ}}<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * 396 год {{донэ}} — извержение спасло города [[Катания]] и [[Сиракузы]] от захватчиков-[[Карфаген (государство)|карфагенян]]. * 44 год {{донэ}} — большое извержение, пепел затмил небо над [[Рим]]ом (и значительно испачкал белокаменные здания города). В результате наблюдались плохие урожаи во всём [[Средиземноморье|средиземном регионе]] вплоть до [[Эллинистический Египет|Египта]]. * 122 год — Этна почти стёрла с лица земли город [[Катания]]. * 1169 год — мощное извержение<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> и землетрясение, примерно 15 тысяч погибших. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 год]] — лава уничтожила 15 населённых пунктов. Жители Катании пытались отвести потоки лавы, но она двинулась на запад и угрожала городу [[Патерно (Сицилия)|Патерно]]. Между жителями городов произошла схватка, поток лавы вновь устремился к Катании и преодолел городские стены, 27 тысяч жителей города лишились своих домов. Число погибших по разным оценкам составило от 15 до 100 тысяч человек. Извержение изменило очертания берега: замок [[Урсино (закок)|Урсино]], ранее стоявший у самого моря, оказался в 500 метрах от воды. После этого извержения вмешательство в естественный поток лавы в Италии было официально запрещено, и этот закон оставался в силе сотни лет<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 год, 14 марта<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 год, 8 марта<ref name=":0" />. * 1886 год * 1892 год — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 год — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 год — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 год — разрушение подъёмника. * 1991—1993 годы — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 год — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 годы, 2002—2003 годы — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 год — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 4 сентября 2007 года — около 8 вечера началось сильное извержение. * 10 мая 2008 года — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 3—12 января и май 2011 года — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * С 19 июля 2011 года по июль 2019 года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * С 13 по 15 декабря 2020 года<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2022 года вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Извержение происходило с 12 ноября по 8 декабря 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * В 2024 году извержение началось 5 июля, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. В том же 2024 году в ночь на 4 августа началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2025 лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] ebldle5lvtg70037xkbesd8y4kcshqc Ҡалып:Potd/2026-05-02 10 200617 1295185 2026-05-01T17:44:46Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Schönwald im Schwarzwald, Escheckstraße -- 2025 -- 0150.jpg 1295185 wikitext text/x-wiki Schönwald im Schwarzwald, Escheckstraße -- 2025 -- 0150.jpg g6s9m91ejgex2k8hdoxm0cqnkt6qalu Параллакс 0 200618 1295218 2026-05-02T08:29:13Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149814321|Параллакс]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295218 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parallax_Example_ru.svg|мини|250x250пкс|Параллакс схемаһы]] [[Файл:Parallax_scheme.webm|мини|250x250пкс| Параллакс миҫалы (видео)]] '''Параллакс''' ( {{Lang-el|παράλλαξις}}, {{Lang-el2|παραλλαγή}}, «үҙгәреш, алмашыныу») — күҙәтеүсенең урынына ҡарап, объекттың алыҫ фонға ҡарата күренеү урынының үҙгәреүе. L күҙәтеү нөктәләре араһындағы алыҫлыҡты (базис) һәм α күсеү мөйөшөн белеп, объектҡа тиклемге алыҫлыҡты билдәләргә мөмкин: : <math>D = \frac{L}{2 \sin \alpha/2}.</math> Бәләкәй мөйөштәр өсөн (α - радиандарҙа ) : <math>D = \frac{L}{\alpha}.</math> [[Файл:Telemetre_parallaxe_principe.svg|мини|250x250пкс|Параллакс ярҙамында арауыҡты үлсәү]] Параллакс [[Геодезия|геодезияла]] һәм [[Астрономия|астрономияла]] алыҫ объекттарға тиклемге арауыҡты үлсәү өсөн ҡулланыла (бигерәк тә парсек тип аталған махсус берәмектәрҙә). Ике күҙ менән күреү параллакс күренешенә нигеҙләнгән. == Дәүмәлдәрҙе үлсәү == Параллакс хатаһы бар. == Астрономия == === Тәүлек параллаксы === Тәүлек параллаксы (геоүҙәк параллаксы) — Ер массаһы үҙәгенән (геоүҙәк йүнәлеше) һәм Ер өҫтөндәге билдәле бер нөктәнән (топоүҙәк йүнәлеш) бер үк яҡтыртҡысҡа йүнәлештәрҙең айырмаһы. Был мөйөш яҡтыртҡыстың офоҡтан бейеклегенә бәйле; уның максималь ҡиммәте нуль бейеклектә (яҡтыртҡыс туранан-тура горизонтта күҙәтелгәндә) була. Был ҡиммәт ''горизонталь параллакс'' тип атала <ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1178033 Параллакс] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1178033|date=20160426154103}} (Глоссарий astronet.ru)</ref>. Параллакс базаһы [[Ер]] радиусына тиң (яҡынса 6400 км). Ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе арҡаһында күҙәтеүсенең Ер үҙәгенә ҡарата торошо һәм, шуға ярашлы, параллакс мөйөшө циклик рәүештә үҙгәрә. [[Ай (юлдаш)|Айҙы]] күҙәткәндә уның йондоҙҙар фонында күренгән күсеше (иҫәпләнгән орбиталь хәрәкәт менән сағыштырғанда) 2°-ҡа етә (шуға ярашлы, параллакс 1°-ҡа тиң) һәм боронғо грек астрономдары быны белгәндәр, был уларға Mo- Айға тиклемге арауыҡты теүәл билдәләргә мөмкинлек биргән<ref>{{Китап|автор=Еремеева А. И., Цицин Ф.А.|заглавие=История астрономии|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Изд-во МГУ|год=1989|страницы=89|страниц=349|isbn=}}</ref>. Планеталарҙың тәүлек параллаксы ярайһы уҡ бәләкәй ( [[Марс]] өсөн бөйөк ҡаршыла торошо ваҡытында 24′′), әммә шуға ҡарамаҫтан, был<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Радиолокация" class="cx-link" data-linkid="40">радиолокаци</a>я барлыҡҡа килгәнгә тиклем [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] абсолют арауыҡтарҙы үлсәү өсөн берҙән-бер ысул була: Бының өсөн иң ҡулайлы булып Венераның Ҡояш дискы буйлап үтеүе һәм Ергә яҡын килеүсе астероидтар тора (сағыштырма алыҫлыҡтар Кеплер закондары нигеҙендә еңел генә табылалар, шуға күрә бөтәһен дә билдәләү өсөн ниндәйҙер бер алыҫлыҡты абсолют үлсәү етә) === Йыллыҡ параллакс === [[Файл:Annual-parallax-ellips.svg|мини|260x260пкс|Эклиптика яҫылығынан төрлө алыҫлыҡтағы йондоҙҙарҙың параллактик эллипстары]] Йыллыҡ параллакс — Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүе арҡаһында есемгә (мәҫәлән, йондоҙға) йүнәлештең үҙгәреүе. Параллакс ҙурлығы йондоҙҙан Ер орбитаһының ҙур ярым күсәре (күреү һыҙығына перпендикуляр) күренгән мөйөшкә тигеҙ. Йыллыҡ параллакстар — йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡ күрһәткестәре булып торалар. Йыллыҡ параллаксы 1 дуға секундына тигеҙ булған объектҡа тиклемге алыҫлыҡ парсек тип атала (1 парсек = 3,085678 {{E|16}} м). Беҙгә иң яҡын йондоҙ , Проксима Центавра, параллаксы 0,7687 ± 0,0003′′, йәғни уның арауығы 1,3009 ± 0,00015 пк. === Быуат параллаксы === Быуат параллаксы тип ғәҙәттә күк сфераһында объекттың үҙ хәрәкәттәре һәм [[Ҡош юлы|галактикалағы]] [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] хәрәкәте комбинациялары һөҙөмтәһендә күренгән торошоноң үҙгәреүе атала. дөрөҫ хәрәкәттәренең берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. == Фотографияла параллакс == [[Файл:The_sun,_street_light_and_Parallax_edit.jpg|мини|291x291пкс|Ҡояштың һыуҙағы сағылышы фонарь сағылышында була, әммә сағылдырылмаған хәлдә ул фонарь өҫтөнән һиҙелерлек алыҫлыҡта урынлашҡан.]] === Объект эҙләгес параллаксы === Объект эҙләгес параллаксы — оптик объект эҙләгестә күренгән һүрәт сиктәренең кадр тәҙрәһендә алынған һүрәт сиктәре менән тура килмәүе{{Sfn|Техника фотографии|1973|с=40}}. Параллакс алыҫ объекттарҙы төшөргәндә һиҙелмәй тиерлек, ҡыҫҡа һуңғы арауыҡтарҙа ярайһы уҡ әһәмиәтле{{Sfn|Выбор фотоаппарата|1962|с=26}}. Ул төшөрөү объективының оптик күсәрҙәре менән объект эҙләгес араһында арауыҡ (нигеҙ) булыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Параллакстың ҙурлығы <math>P</math> түбәндәге формула буйынса билдәләнә. : <math>P = B \frac{f}{R},</math> бында <math>B</math> — объективтың оптик күсәрҙәре менән объект эҙләгес араһындағы арауыҡ (нигеҙ), <math>f</math> — фотоаппарат объективының фокус арауығы, <math>R</math> — төҙәү яҫылығына тиклемге алыҫлыҡ (фотоға төшөрөлгән объект). Бер объективлы көҙгөлө фотоаппараттарҙың, көҙгөлө обтюраторлы кинокамераларҙың, шулай уҡ ялған көҙгөлө һәм көҙгөһөҙ цифрлы фотоаппараттарҙың үтәнән үтә объект эҙләгестәре параллакстан тулыһынса азат. === Тоҫҡау параллаксы === Тоҫҡау параллаксы айырым осраҡ булып тора. Тоҫҡау параллаксы — был көпшә күсәре менән түбәһе сәптә булған сәплек күсәре араһындағы мөйөш. Сәп атыусыға ни тиклем яҡыныраҡ булһа, был мөйөш шул тиклем ҙурыраҡ була, тоҫҡауҙы көйләү ҙә шул тиклем күберәк талап ителә. Әгәр ҙә сәп 100 метр алыҫлыҡҡа атылһа, ә сәп 50 метр алыҫлыҡта булһа, пуля сәптән түбәнерәк осасаҡ. Сәп атыусынан 100 метр алыҫлыҡҡа яҡынлашҡан һайын, сәпкә эләгеү ҙә яҡыныраҡ буласаҡ. Әгәр ҙә сәп 100 метрҙан алыҫыраҡ булһа, пуля сәп өҫтөнән осоп үтәсәк. Был мәсьәләлә баллистика иҫәпкә алынмай. === Алыҫлыҡты үлсәгес параллаксы === Алыҫлыҡты үлсәгес параллаксы — оптик алыҫлыҡты үлсәгес ярҙамында '''фокуслау ваҡытында''' объект күренгән мөйөш. === Стереоскопик параллакс === Стереоскопик (бинокуляр, ике күҙле) параллакс — был объектты ике күҙ менән ҡарау йәки стереоскопик <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%8A%D1%91%D0%BC%D0%BA%D0%B0" rel="mw:ExtLink" title="Стереоскопическая фотосъёмка" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="94">фотоаппарат</a> менән фотоға төшөрөү мөйөшө. === Ваҡыт параллаксы === Ваҡыт параллаксы — тиҙ хәрәкәт итеүсе объекттарҙы пәрҙәле-тишекле [[:ru:Фокальный_затвор|фокаль затворлы]] фотоаппарат йәки юллы күсереүле видеокамера менән төшөргәндә барлыҡҡа килгә формаһының боҙолоуы. Экспозиция яҡтылыҡҡа һиҙгер элементтың бөтә майҙаны буйынса бер юлы түгел, ә тишек хәрәкәт иткән ыңғайына эҙмә-эҙлекле бара, шуға күрә тиҙ хәрәкәт итеүсе объекттарҙы төшөргәндә уларҙың формаһы боҙолорға мөмкин.. Мәҫәлән, әгәр ҙә әйбер затвор тишеге менән бер йүнәлештә хәрәкәт итһә, уның һүрәте һуҙыла, ә ҡаршы йүнәлештә хәрәкәт итһә, һүрәте тараясаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Бунимович Д. З.|заглавие=Выбор фотоаппарата|ссылка=http://www.sovietcamera.su/src/Vibor_fotoapparata.pdf|ответственный=[[Иофис, Евсей Абрамович|Е. А. Иофис]]|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1962|страниц=128|ref=Выбор фотоаппарата}} * {{Китап|автор=[[Иофис, Евсей Абрамович|Иофис Е. А.]]|заглавие=Техника фотографии|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1973|страниц=349|ref=Техника фотографии}} * Яштолд-Говорко В. А. Фотосъёмка и обработка. Съёмка, формулы, термины, рецепты. Изд. 4-е, сокр. — М.: «Искусство», 1977. * {{Китап|заглавие=Parallax: The Race to Measure the Cosmos|место=New York|издательство={{Нп3|W. H. Freeman and Company|W.H. Freeman|en|W. H. Freeman and Company}}|isbn=978-0-7167-3711-7|ref=Hirshfeld|ссылка=https://archive.org/details/parallax00alan|автор=Hirshfeld, Alan w.|год=2001}} * {{Китап|заглавие=Earth Moon and Planets|isbn=978-1-4067-6413-0|издательство=Read Books|ref=Whipple|автор=Whipple, Fred L.|год=2007}} * {{Китап|заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil|издание=4th|издательство={{Нп3|Saunders (imprint)|Saunders College Publishing|en|Saunders (imprint)}}|isbn=978-0-03-006228-5|ref=Zeilik|автор=Zeilik, Michael A.; Gregory, Stephan A.|год=1998}} == Һылтанмалар == * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/distance.htm Алыҫлыҡтың азбукаһы] – астрономик объекттарға тиклемге арауыҡты үлсәүгә күҙәтеү  [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Астрометрия]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 3c7mlya58n1s5fiz84p1cds68xg4ehn 1295219 1295218 2026-05-02T08:29:53Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1295219 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parallax_Example_ru.svg|мини|250x250пкс|Параллакс схемаһы]] [[Файл:Parallax_scheme.webm|мини|250x250пкс| Параллакс миҫалы (видео)]] '''Параллакс''' ( {{Lang-el|παράλλαξις}}, {{Lang-el2|παραλλαγή}}, «үҙгәреш, алмашыныу») — күҙәтеүсенең урынына ҡарап, объекттың алыҫ фонға ҡарата күренеү урынының үҙгәреүе. L күҙәтеү нөктәләре араһындағы алыҫлыҡты (базис) һәм α күсеү мөйөшөн белеп, объектҡа тиклемге алыҫлыҡты билдәләргә мөмкин: : <math>D = \frac{L}{2 \sin \alpha/2}.</math> Бәләкәй мөйөштәр өсөн (α - радиандарҙа ) : <math>D = \frac{L}{\alpha}.</math> [[Файл:Telemetre_parallaxe_principe.svg|мини|250x250пкс|Параллакс ярҙамында арауыҡты үлсәү]] Параллакс [[Геодезия|геодезияла]] һәм [[Астрономия|астрономияла]] алыҫ объекттарға тиклемге арауыҡты үлсәү өсөн ҡулланыла (бигерәк тә парсек тип аталған махсус берәмектәрҙә). Ике күҙ менән күреү параллакс күренешенә нигеҙләнгән. == Дәүмәлдәрҙе үлсәү == Параллакс хатаһы бар. == Астрономия == === Тәүлек параллаксы === Тәүлек параллаксы (геоүҙәк параллаксы) — Ер массаһы үҙәгенән (геоүҙәк йүнәлеше) һәм Ер өҫтөндәге билдәле бер нөктәнән (топоүҙәк йүнәлеш) бер үк яҡтыртҡысҡа йүнәлештәрҙең айырмаһы. Был мөйөш яҡтыртҡыстың офоҡтан бейеклегенә бәйле; уның максималь ҡиммәте нуль бейеклектә (яҡтыртҡыс туранан-тура горизонтта күҙәтелгәндә) була. Был ҡиммәт ''горизонталь параллакс'' тип атала <ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1178033 Параллакс] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1178033|date=20160426154103}} (Глоссарий astronet.ru)</ref>. Параллакс базаһы [[Ер]] радиусына тиң (яҡынса 6400 км). Ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе арҡаһында күҙәтеүсенең Ер үҙәгенә ҡарата торошо һәм, шуға ярашлы, параллакс мөйөшө циклик рәүештә үҙгәрә. [[Ай (юлдаш)|Айҙы]] күҙәткәндә уның йондоҙҙар фонында күренгән күсеше (иҫәпләнгән орбиталь хәрәкәт менән сағыштырғанда) 2°-ҡа етә (шуға ярашлы, параллакс 1°-ҡа тиң) һәм боронғо грек астрономдары быны белгәндәр, был уларға Mo- Айға тиклемге арауыҡты теүәл билдәләргә мөмкинлек биргән<ref>{{Китап|автор=Еремеева А. И., Цицин Ф.А.|заглавие=История астрономии|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Изд-во МГУ|год=1989|страницы=89|страниц=349|isbn=}}</ref>. Планеталарҙың тәүлек параллаксы ярайһы уҡ бәләкәй ( [[Марс]] өсөн бөйөк ҡаршыла торошо ваҡытында 24′′), әммә шуға ҡарамаҫтан, был<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Радиолокация" class="cx-link" data-linkid="40">радиолокаци</a>я барлыҡҡа килгәнгә тиклем [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] абсолют арауыҡтарҙы үлсәү өсөн берҙән-бер ысул була: Бының өсөн иң ҡулайлы булып Венераның Ҡояш дискы буйлап үтеүе һәм Ергә яҡын килеүсе астероидтар тора (сағыштырма алыҫлыҡтар Кеплер закондары нигеҙендә еңел генә табылалар, шуға күрә бөтәһен дә билдәләү өсөн ниндәйҙер бер алыҫлыҡты абсолют үлсәү етә) === Йыллыҡ параллакс === [[Файл:Annual-parallax-ellips.svg|мини|260x260пкс|Эклиптика яҫылығынан төрлө алыҫлыҡтағы йондоҙҙарҙың параллактик эллипстары]] Йыллыҡ параллакс — Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүе арҡаһында есемгә (мәҫәлән, йондоҙға) йүнәлештең үҙгәреүе. Параллакс ҙурлығы йондоҙҙан Ер орбитаһының ҙур ярым күсәре (күреү һыҙығына перпендикуляр) күренгән мөйөшкә тигеҙ. Йыллыҡ параллакстар — йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡ күрһәткестәре булып торалар. Йыллыҡ параллаксы 1 дуға секундына тигеҙ булған объектҡа тиклемге алыҫлыҡ парсек тип атала (1 парсек = 3,085678 {{E|16}} м). Беҙгә иң яҡын йондоҙ , Проксима Центавра, параллаксы 0,7687 ± 0,0003′′, йәғни уның арауығы 1,3009 ± 0,00015 пк. === Быуат параллаксы === Быуат параллаксы тип ғәҙәттә күк сфераһында объекттың үҙ хәрәкәттәре һәм [[Ҡош юлы|галактикалағы]] [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] хәрәкәте комбинациялары һөҙөмтәһендә күренгән торошоноң үҙгәреүе атала. дөрөҫ хәрәкәттәренең берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. == Фотографияла параллакс == [[Файл:The_sun,_street_light_and_Parallax_edit.jpg|мини|291x291пкс|Ҡояштың һыуҙағы сағылышы фонарь сағылышында була, әммә сағылдырылмаған хәлдә ул фонарь өҫтөнән һиҙелерлек алыҫлыҡта урынлашҡан.]] === Объект эҙләгес параллаксы === Объект эҙләгес параллаксы — оптик объект эҙләгестә күренгән һүрәт сиктәренең кадр тәҙрәһендә алынған һүрәт сиктәре менән тура килмәүе{{Sfn|Техника фотографии|1973|с=40}}. Параллакс алыҫ объекттарҙы төшөргәндә һиҙелмәй тиерлек, ҡыҫҡа һуңғы арауыҡтарҙа ярайһы уҡ әһәмиәтле{{Sfn|Выбор фотоаппарата|1962|с=26}}. Ул төшөрөү объективының оптик күсәрҙәре менән объект эҙләгес араһында арауыҡ (нигеҙ) булыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Параллакстың ҙурлығы <math>P</math> түбәндәге формула буйынса билдәләнә. : <math>P = B \frac{f}{R},</math> бында <math>B</math> — объективтың оптик күсәрҙәре менән объект эҙләгес араһындағы арауыҡ (нигеҙ), <math>f</math> — фотоаппарат объективының фокус арауығы, <math>R</math> — төҙәү яҫылығына тиклемге алыҫлыҡ (фотоға төшөрөлгән объект). Бер объективлы көҙгөлө фотоаппараттарҙың, көҙгөлө обтюраторлы кинокамераларҙың, шулай уҡ ялған көҙгөлө һәм көҙгөһөҙ цифрлы фотоаппараттарҙың үтәнән үтә объект эҙләгестәре параллакстан тулыһынса азат. === Тоҫҡау параллаксы === Тоҫҡау параллаксы айырым осраҡ булып тора. Тоҫҡау параллаксы — был көпшә күсәре менән түбәһе сәптә булған сәплек күсәре араһындағы мөйөш. Сәп атыусыға ни тиклем яҡыныраҡ булһа, был мөйөш шул тиклем ҙурыраҡ була, тоҫҡауҙы көйләү ҙә шул тиклем күберәк талап ителә. Әгәр ҙә сәп 100 метр алыҫлыҡҡа атылһа, ә сәп 50 метр алыҫлыҡта булһа, пуля сәптән түбәнерәк осасаҡ. Сәп атыусынан 100 метр алыҫлыҡҡа яҡынлашҡан һайын, сәпкә эләгеү ҙә яҡыныраҡ буласаҡ. Әгәр ҙә сәп 100 метрҙан алыҫыраҡ булһа, пуля сәп өҫтөнән осоп үтәсәк. Был мәсьәләлә баллистика иҫәпкә алынмай. === Алыҫлыҡты үлсәгес параллаксы === Алыҫлыҡты үлсәгес параллаксы — оптик алыҫлыҡты үлсәгес ярҙамында '''фокуслау ваҡытында''' объект күренгән мөйөш. === Стереоскопик параллакс === Стереоскопик (бинокуляр, ике күҙле) параллакс — был объектты ике күҙ менән ҡарау йәки стереоскопик <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%8A%D1%91%D0%BC%D0%BA%D0%B0" rel="mw:ExtLink" title="Стереоскопическая фотосъёмка" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="94">фотоаппарат</a> менән фотоға төшөрөү мөйөшө. === Ваҡыт параллаксы === Ваҡыт параллаксы — тиҙ хәрәкәт итеүсе объекттарҙы пәрҙәле-тишекле [[:ru:Фокальный_затвор|фокаль затворлы]] фотоаппарат йәки юллы күсереүле видеокамера менән төшөргәндә барлыҡҡа килгә формаһының боҙолоуы. Экспозиция яҡтылыҡҡа һиҙгер элементтың бөтә майҙаны буйынса бер юлы түгел, ә тишек хәрәкәт иткән ыңғайына эҙмә-эҙлекле бара, шуға күрә тиҙ хәрәкәт итеүсе объекттарҙы төшөргәндә уларҙың формаһы боҙолорға мөмкин.. Мәҫәлән, әгәр ҙә әйбер затвор тишеге менән бер йүнәлештә хәрәкәт итһә, уның һүрәте һуҙыла, ә ҡаршы йүнәлештә хәрәкәт итһә, һүрәте тараясаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Бунимович Д. З.|заглавие=Выбор фотоаппарата|ссылка=http://www.sovietcamera.su/src/Vibor_fotoapparata.pdf|ответственный=[[Иофис, Евсей Абрамович|Е. А. Иофис]]|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1962|страниц=128|ref=Выбор фотоаппарата}} * {{Китап|автор=[[Иофис, Евсей Абрамович|Иофис Е. А.]]|заглавие=Техника фотографии|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1973|страниц=349|ref=Техника фотографии}} * Яштолд-Говорко В. А. Фотосъёмка и обработка. Съёмка, формулы, термины, рецепты. Изд. 4-е, сокр. — М.: «Искусство», 1977. * {{Китап|заглавие=Parallax: The Race to Measure the Cosmos|место=New York|издательство={{Нп3|W. H. Freeman and Company|W.H. Freeman|en|W. H. Freeman and Company}}|isbn=978-0-7167-3711-7|ref=Hirshfeld|ссылка=https://archive.org/details/parallax00alan|автор=Hirshfeld, Alan w.|год=2001}} * {{Китап|заглавие=Earth Moon and Planets|isbn=978-1-4067-6413-0|издательство=Read Books|ref=Whipple|автор=Whipple, Fred L.|год=2007}} * {{Китап|заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil|издание=4th|издательство={{Нп3|Saunders (imprint)|Saunders College Publishing|en|Saunders (imprint)}}|isbn=978-0-03-006228-5|ref=Zeilik|автор=Zeilik, Michael A.; Gregory, Stephan A.|год=1998}} == Һылтанмалар == * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/distance.htm Алыҫлыҡтың азбукаһы] – астрономик объекттарға тиклемге арауыҡты үлсәүгә күҙәтеү  [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Астрометрия]] 12gzooh4yzf9uq7segn8b7xex64xxls 1295220 1295219 2026-05-02T09:25:20Z Таңһылыу 14946 1295220 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Parallax_Example_ru.svg|мини|250x250пкс|Параллакс схемаһы]] [[Файл:Parallax_scheme.webm|мини|250x250пкс| Параллакс миҫалы (видео)]] '''Параллакс''' ({{Lang-el|παράλλαξις}}, {{Lang-el2|παραλλαγή}}, «үҙгәреш, алмашыныу») — күҙәтеүсенең урынына ҡарап, объекттың алыҫ фонға ҡарата күренеү урынының үҙгәреүе. L күҙәтеү нөктәләре араһындағы алыҫлыҡты (базис) һәм α күсеү мөйөшөн белеп, объектҡа тиклемге алыҫлыҡты билдәләргә мөмкин: : <math>D = \frac{L}{2 \sin \alpha/2}.</math> Бәләкәй мөйөштәр өсөн (α — радиандарҙа) : <math>D = \frac{L}{\alpha}.</math> [[Файл:Telemetre_parallaxe_principe.svg|мини|250x250пкс|Параллакс ярҙамында арауыҡты үлсәү]] Параллакс [[геодезия]]ла һәм [[астрономия]]ла алыҫ объекттарға тиклемге арауыҡты үлсәү өсөн ҡулланыла (бигерәк тә парсек тип аталған махсус берәмектәрҙә). Ике күҙ менән күреү параллакс күренешенә нигеҙләнгән. == Дәүмәлдәрҙе үлсәү == Параллакс хатаһы бар. == Астрономия == === Тәүлек параллаксы === Тәүлек параллаксы (геоүҙәк параллаксы) — Ер массаһы үҙәгенән (геоүҙәк йүнәлеше) һәм Ер өҫтөндәге билдәле бер нөктәнән (топоүҙәк йүнәлеше) бер үк яҡтыртҡысҡа йүнәлештәрҙең айырмаһы. Был мөйөш яҡтыртҡыстың офоҡтан бейеклегенә бәйле; уның максималь ҡиммәте нуль бейеклектә (яҡтыртҡыс туранан-тура горизонтта күҙәтелгәндә) була. Был ҡиммәт ''горизонталь параллакс'' тип атала<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1178033 Параллакс] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1178033 |date=20160426154103 }} (Глоссарий astronet.ru)</ref>. Параллакс базаһы [[Ер]] радиусына тиң (яҡынса 6400 км). Ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе арҡаһында күҙәтеүсенең Ер үҙәгенә ҡарата торошо һәм, шуға ярашлы, параллакс мөйөшө циклик рәүештә үҙгәрә. [[Ай (юлдаш)|Айҙы]] күҙәткәндә уның йондоҙҙар фонында күренгән күсеше (иҫәпләнгән орбиталь хәрәкәт менән сағыштырғанда) 2°-ҡа етә (шуға ярашлы, параллакс 1°-ҡа тиң) һәм боронғо грек астрономдары быны белгәндәр, был уларға Mo- Айға тиклемге арауыҡты теүәл билдәләргә мөмкинлек биргән<ref>{{Книга|автор=Еремеева А. И., Цицин Ф.А.|заглавие=История астрономии|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Изд-во МГУ|год=1989|страницы=89|страниц=349|isbn=|isbn2=}}</ref>. Планеталарҙың тәүлек параллаксы ярайһы уҡ бәләкәй ([[Марс]] өсөн бөйөк ҡаршыла торошо ваҡытында 24′′), әммә шуға ҡарамаҫтан, был радиолокация барлыҡҡа килгәнгә тиклем [[Ҡояш системаһы]]нда абсолют арауыҡтарҙы үлсәү өсөн берҙән-бер ысул була: бының өсөн иң ҡулайлы булып Венераның Ҡояш дискы буйлап үтеүе һәм Ергә яҡын килеүсе астероидтар тора (сағыштырма алыҫлыҡтар Кеплер закондары нигеҙендә еңел генә табылалар, шуға күрә бөтәһен дә билдәләү өсөн ниндәйҙер бер алыҫлыҡты абсолют үлсәү етә). === Йыллыҡ параллакс === [[Файл:Annual-parallax-ellips.svg|мини|260x260пкс|Эклиптика яҫылығынан төрлө алыҫлыҡтағы йондоҙҙарҙың параллактик эллипстары]] Йыллыҡ параллакс — Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүе арҡаһында есемгә (мәҫәлән, йондоҙға) йүнәлештең үҙгәреүе. Параллакс ҙурлығы йондоҙҙан Ер орбитаһының ҙур ярым күсәре (күреү һыҙығына перпендикуляр) күренгән мөйөшкә тигеҙ. Йыллыҡ параллакстар — йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡ күрһәткестәре булып торалар. Йыллыҡ параллаксы 1 дуға секундына тигеҙ булған объектҡа тиклемге алыҫлыҡ парсек тип атала (1 парсек = 3,085678 {{E|16}} м). Беҙгә иң яҡын йондоҙ, Проксима Центавра, параллаксы 0,7687 ± 0,0003′′, йәғни уға тиклемге алыҫлыҡ 1,3009 ± 0,00015 пк. === Быуат параллаксы === Быуат параллаксы тип ғәҙәттә күк сфераһында объекттың үҙ хәрәкәттәре һәм [[Ҡош юлы|галактикалағы]] [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] хәрәкәте комбинациялары һөҙөмтәһендә күренгән торошоноң үҙгәреүе атала. == Фотографияла параллакс == [[Файл:The_sun,_street_light_and_Parallax_edit.jpg|мини|291x291пкс|Ҡояштың һыуҙағы сағылышы фонарь сағылышында була, әммә сағылдырылмаған хәлдә ул фонарь өҫтөнән һиҙелерлек бейеклектә урынлашҡан.]] === Объект эҙләгес параллаксы === Объект эҙләгес параллаксы — оптик объект эҙләгестә күренгән һүрәт сиктәренең кадр тәҙрәһендә алынған һүрәт сиктәре менән тура килмәүе{{Sfn|Техника фотографии|1973|с=40}}. Параллакс алыҫ объекттарҙы төшөргәндә һиҙелмәй тиерлек, ҡыҫҡа һуңғы арауыҡтарҙа ярайһы уҡ һиҙелерлек{{Sfn|Выбор фотоаппарата|1962|с=26}}. Ул төшөрөү объективының оптик күсәрҙәре менән объект эҙләгес араһында арауыҡ (нигеҙ) булыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Параллакстың ҙурлығы <math>P</math> түбәндәге формула буйынса билдәләнә: : <math>P = B \frac{f}{R},</math> бында <math>B</math> — объективтың оптик күсәре менән объект эҙләгес араһындағы арауыҡ (нигеҙ), <math>f</math> — фотоаппарат объективының фокус арауығы, <math>R</math> — төҙәү яҫылығына тиклемге алыҫлыҡ (фотоға төшөрөлгән объект). Бер объективлы көҙгөлө фотоаппараттарҙың, көҙгөлө обтюраторлы кинокамераларҙың, шулай уҡ ялған көҙгөлө һәм көҙгөһөҙ цифрлы фотоаппараттарҙың үтәнән үтә объект эҙләгестәре параллакстан тулыһынса азат. === Тоҫҡау параллаксы === Тоҫҡау параллаксы айырым осраҡ булып тора. Тоҫҡау параллаксы — был көпшә күсәре менән түбәһе сәптә булған сәплек күсәре араһындағы мөйөш. Сәп атыусыға ни тиклем яҡыныраҡ булһа, был мөйөш шул тиклем ҙурыраҡ була, тоҫҡауҙы көйләү ҙә шул тиклем күберәк талап ителә. Әгәр ҙә сәп 100 метр алыҫлыҡҡа атылһа, ә сәп 50 метр алыҫлыҡта булһа, пуля сәптән түбәнерәк осасаҡ. Сәп атыусынан 100 метр алыҫлыҡҡа яҡынлашҡан һайын, сәпкә эләгеү ҙә яҡыныраҡ буласаҡ. Әгәр ҙә сәп 100 метрҙан алыҫыраҡ булһа, пуля сәп өҫтөнән осоп үтәсәк. Был мәсьәләлә баллистика иҫәпкә алынмай. === Алыҫлыҡты үлсәгес параллаксы === Алыҫлыҡты үлсәгес параллаксы — оптик алыҫлыҡты үлсәгес ярҙамында '''фокуслау ваҡытында''' объект күренгән мөйөш. === Стереоскопик параллакс === Стереоскопик (бинокуляр, ике күҙле) параллакс — был ике күҙ менән ҡарағанда йәки стереоскопик фотоаппарат менән фотоға төшөргәндә объектҡа ҡарата алынған мөйөш. === Ваҡыт параллаксы === Ваҡыт параллаксы — тиҙ хәрәкәт итеүсе объекттарҙы пәрҙәле-тишекле [[:ru:Фокальный затвор|фокаль затворлы]] фотоаппарат йәки юллы күсереүле видеокамера менән төшөргәндә барлыҡҡа килгә формаһының боҙолоуы. Экспозиция яҡтылыҡҡа һиҙгер элементтың бөтә майҙаны буйынса бер юлы түгел, ә тишек хәрәкәт иткән ыңғайына эҙмә-эҙлекле бара, шуға күрә тиҙ хәрәкәт итеүсе объекттарҙы төшөргәндә уларҙың формаһы боҙолорға мөмкин. Мәҫәлән, әгәр ҙә әйбер затвор тишеге менән бер йүнәлештә хәрәкәт итһә, уның һүрәте һуҙыла, ә ҡаршы йүнәлештә хәрәкәт итһә, һүрәте тараясаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Бунимович Д. З.|заглавие=Выбор фотоаппарата|ссылка=http://www.sovietcamera.su/src/Vibor_fotoapparata.pdf|ответственный=[[Иофис, Евсей Абрамович|Е. А. Иофис]]|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1962|страниц=128|ref=Выбор фотоаппарата}} * {{Китап|автор=[[Иофис, Евсей Абрамович|Иофис Е. А.]]|заглавие=Техника фотографии|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1973|страниц=349|ref=Техника фотографии}} * Яштолд-Говорко В. А. Фотосъёмка и обработка. Съёмка, формулы, термины, рецепты. Изд. 4-е, сокр. — М.: «Искусство», 1977. * {{Китап|заглавие=Parallax: The Race to Measure the Cosmos|место=New York|издательство={{Нп3|W. H. Freeman and Company|W.H. Freeman|en|W. H. Freeman and Company}}|isbn=978-0-7167-3711-7|ref=Hirshfeld|ссылка=https://archive.org/details/parallax00alan|автор=Hirshfeld, Alan w.|год=2001}} * {{Китап|заглавие=Earth Moon and Planets|isbn=978-1-4067-6413-0|издательство=Read Books|ref=Whipple|автор=Whipple, Fred L.|год=2007}} * {{Китап|заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil|издание=4th|издательство={{Нп3|Saunders (imprint)|Saunders College Publishing|en|Saunders (imprint)}}|isbn=978-0-03-006228-5|ref=Zeilik|автор=Zeilik, Michael A.; Gregory, Stephan A.|год=1998}} == Һылтанмалар == * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/distance.htm Алыҫлыҡтың азбукаһы] — астрономик объекттарға тиклемге арауыҡты үлсәүгә күҙәтеү [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Астрометрия]] glpiiypkjv7vfi3wenzx6bxyi9hvq3m Фекерләшеү:Параллакс 1 200619 1295221 2026-05-02T09:27:59Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Параллакс|1 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1295221 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Параллакс|1 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 93dqlzewec8je9mo4erizj60aegw03p Катранзу, Мэри 0 200620 1295223 2026-05-02T10:04:06Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152434392|Катранзу, Мэри]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295223 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Мэри Катранзу''' ( {{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}}, 29 ғинуар 1983 йыл, Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй. == Иртә йылдары == Мэри Катранзу Грецияла [[Афина|Афинала]] интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған. 2003 йылда Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн АҠШ-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда 2005 йылда бакалавр һәм 2008 йылда магистр дәрәжәһен ала<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. == Карьераһы == [[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]] [[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping_Beauties:_Reawakening_Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]] Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй. 2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l'oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була. Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе – 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була. 2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}</ref>. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә . Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey_Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys_New_York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman_Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10_Corso_Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa_via_roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX_Net-a-Porter_Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә<ref name=":2">{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}</ref> Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell'arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала. 2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара<ref>Style.com – Shop Luxury Fashion Online.&nbsp;''www.style.com''.&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла. 2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала<ref>Idoleyes.com.&nbsp;Idoleyes.com.&nbsp;Дата обращения: 2 июня 2017.&nbsp;</ref>. 2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә<ref>''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''</ref> . 2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}</ref> . 2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә <ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}</ref> . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған<ref>Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon&nbsp;(5 сентября 2019).</ref> . 2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari" rel="mw:ExtLink" title="Bulgari" class="cx-link" data-linkid="115">Bulgar</a> брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә<ref>British designer Mary Katrantzou is Bulgari's first-ever creative director of leather goods and accessories.&nbsp;''Rushh''&nbsp;(2 апреля 2024).&nbsp;Дата обращения: 26 апреля 2024.</ref>. == Наградалары == 2010 йылда Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып, [[:ru:Swiss_Textiles_Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була<ref>''ALEXANDER, HILARY.''&nbsp;"Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010".&nbsp;''The Daily Telegraph, UK.''&nbsp;(5 ноября 2010).&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. 2011 йылдың ноябрендә «Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме <ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}</ref> категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла. 2015 йылда BFC/Vogue Designer Fashion Fund фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}</ref> . 2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Афинала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] pzkjcn1897rfzb036rmoakwe32kp9rh 1295225 1295223 2026-05-02T10:11:24Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иртә йылдары */ 1295225 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Мэри Катранзу''' ( {{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}}, 29 ғинуар 1983 йыл, Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй. == Иртә йылдары == Мэри Катранзу Грецияла [[Афина|Афинала]] интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған. [[2003 йыл]]да Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн [[АҠШ]]-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда [[2005 йыл]]да бакалавр һәм [[2008 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. == Карьераһы == [[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]] [[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping_Beauties:_Reawakening_Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]] Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй. 2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l'oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була. Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе – 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була. 2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}</ref>. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә . Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey_Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys_New_York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman_Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10_Corso_Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa_via_roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX_Net-a-Porter_Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә<ref name=":2">{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}</ref> Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell'arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала. 2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара<ref>Style.com – Shop Luxury Fashion Online.&nbsp;''www.style.com''.&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла. 2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала<ref>Idoleyes.com.&nbsp;Idoleyes.com.&nbsp;Дата обращения: 2 июня 2017.&nbsp;</ref>. 2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә<ref>''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''</ref> . 2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}</ref> . 2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә <ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}</ref> . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған<ref>Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon&nbsp;(5 сентября 2019).</ref> . 2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari" rel="mw:ExtLink" title="Bulgari" class="cx-link" data-linkid="115">Bulgar</a> брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә<ref>British designer Mary Katrantzou is Bulgari's first-ever creative director of leather goods and accessories.&nbsp;''Rushh''&nbsp;(2 апреля 2024).&nbsp;Дата обращения: 26 апреля 2024.</ref>. == Наградалары == 2010 йылда Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып, [[:ru:Swiss_Textiles_Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була<ref>''ALEXANDER, HILARY.''&nbsp;"Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010".&nbsp;''The Daily Telegraph, UK.''&nbsp;(5 ноября 2010).&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. 2011 йылдың ноябрендә «Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме <ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}</ref> категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла. 2015 йылда BFC/Vogue Designer Fashion Fund фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}</ref> . 2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Афинала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] 1l7vr32kqhy25le3bctolddmo01xh6u 1295226 1295225 2026-05-02T10:12:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Наградалары */ 1295226 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Мэри Катранзу''' ( {{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}}, 29 ғинуар 1983 йыл, Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй. == Иртә йылдары == Мэри Катранзу Грецияла [[Афина|Афинала]] интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған. [[2003 йыл]]да Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн [[АҠШ]]-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда [[2005 йыл]]да бакалавр һәм [[2008 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. == Карьераһы == [[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]] [[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping_Beauties:_Reawakening_Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]] Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй. 2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l'oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була. Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе – 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була. 2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}</ref>. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә . Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey_Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys_New_York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman_Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10_Corso_Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa_via_roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX_Net-a-Porter_Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә<ref name=":2">{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}</ref> Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell'arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала. 2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара<ref>Style.com – Shop Luxury Fashion Online.&nbsp;''www.style.com''.&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла. 2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала<ref>Idoleyes.com.&nbsp;Idoleyes.com.&nbsp;Дата обращения: 2 июня 2017.&nbsp;</ref>. 2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә<ref>''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''</ref> . 2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}</ref> . 2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә <ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}</ref> . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған<ref>Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon&nbsp;(5 сентября 2019).</ref> . 2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari" rel="mw:ExtLink" title="Bulgari" class="cx-link" data-linkid="115">Bulgar</a> брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә<ref>British designer Mary Katrantzou is Bulgari's first-ever creative director of leather goods and accessories.&nbsp;''Rushh''&nbsp;(2 апреля 2024).&nbsp;Дата обращения: 26 апреля 2024.</ref>. == Наградалары == [[2010 йыл]]да Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып, [[:ru:Swiss_Textiles_Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була<ref>''ALEXANDER, HILARY.''&nbsp;"Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010".&nbsp;''The Daily Telegraph, UK.''&nbsp;(5 ноября 2010).&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011</ref>. [[2011 йыл]]дың ноябрендә «Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме <ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}</ref> категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла. [[2015 йыл]]да BFC/Vogue Designer Fashion Fund фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}</ref> . 2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Афинала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] 0qamu2p7ax8m5s587eg8jee41u58qn7 Төнгәк 0 200621 1295231 2026-05-02T11:40:40Z Neuvillette 39826 [[Төнгәк]] битенең исемен [[Төңгөк (ауыл)]] тип Neuvillette алыштырҙы 1295231 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Төңгөк (ауыл)]] 2vdyklp9ykeeeq5n6uhs8v9nqddl8yx