Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 6616 1295310 1050311 2026-05-03T02:41:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295310 wikitext text/x-wiki ''Был авиакомпания тураһында мәҡәлә. Археологик ҡомартҡы тураһында [[Арҡайым]] битен ҡарағыҙ'' '''Арҡайым''' (''"Арҡайым" ЯСЙ'', {{lang-ru|ООО "Аркаим"}}) — [[Өфө]] аэропортында урынлашҡан [[Башҡортостан]] милли авиакомпанияһы. [[2009]]-сы йылдың ноябренә торошло, һауа флоты ике [[:ru:L-410|L-410]] самолётынан тора<ref>http://www.allufa.ru/archives/637{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>;һәм ете ''Boeing'' йәки ''Airbus'' самолётын һатып алырға ниәтләй. Компанияның ойоштороусыһы һәм генераль директоры - Николай Одегов; ул бығаса "Башҡорт һауа юлдары" компанияһының һәм Өфө аэропортының етәксеһе булараҡ билдәле.<ref>http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1219684 "Коммерсантъ" гәзитендә мәҡәлә (урыҫса)</ref> [[2010]]-сы йылдың июлендә авиакомпания Өфөнән [[Сибай (ҡала)|Cибайға]], [[Екатеринбург]]ка һәм [[Түбән Новгород]]ҡа пассажир рейстарын яһай башланы. Һәр йүнәлештә осоштар L-410 самолётында аҙнаһына өс тапҡыр башҡарыла<ref>http://www.airportufa.ru/news/4627.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914105308/http://www.airportufa.ru/news/4627.html |date=2010-09-14 }} Өфө аэропортының сайтында пресс-релиз</ref>. Киләсәктә ташыусы шулай уҡ Өфөнән [[Нефтекама (ҡала)|Нефтекамаға]] рейстар асмаҡсы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАЛ Башҡортостан авиалиниялары]] * [[Башҡортостан (авиакомпания)]] == Һылтанмалар == <references/> [[Категория:Башҡортостан авиакомпаниялары]] ma4anp7wz05zm6t1girfm588oa5uyxb 10 9422 1295330 777424 2026-05-03T05:00:14Z Вәхит 24644 1295330 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |стиль_тела = width: 28em; padding:0.2em; |класс_тела = vcard |стиль_меток = background:#eee; padding:0.25em 0.5em; font-size:100%; text-align: right; |стиль_текста= padding:0.25em 0.5em; font-size:100%; |название = |стиль_названия = |вверху= {{{название}}}{{#if:{{{сокращение|}}}| <br />(<span class="nickname">{{{сокращение}}}</span>) }} |стиль_вверху= background:#eee; font-size:110%; |класс_вверху = fn org |вверху2 = |стиль_вверху2 = |изображение = {{{эмблема|}}} |класс_изображения = logo |стиль_изображения = padding: 0.75em 0 |изображение2 = {{{изображение|}}} |класс_изображения2 = |стиль_изображения2 = padding: 0.75em 0 |подпись = |стиль_подписи = |стиль_заголовков = |метка1= Исеме |текст1= {{{оригинал|}}} |метка2= Халыҡ-ара исеме |текст2= {{{междуназвание|}}} |метка3= Элекке исеме |текст3= {{{прежнее|}}} |метка4= Девиз |текст4= {{{девиз|}}} |метка5= Асылған йылы |текст5= {{{основан|}}} |метка6= Ябылған йылы |текст6= {{{закрыт|}}} |метка7= Үҙгәртеп ҡоролған |текст7= {{{реорганизован|}}} |метка8= Үҙгәртеп ҡоролған йылы |текст8= {{{год реорганизации|}}} |метка9= Тип |текст9= {{{тип|}}} |метка10= {{{наименование должности|Руководитель}}} |текст10= {{{фио должности|}}} |метка11 = Президент |текст11 = {{{президент|}}} |метка12 = Фәнни етәксе |текст12 = {{{научный руководитель|}}} |метка13 = Ректор |текст13 = {{{ректор|}}} |метка14 = Директор |текст14 = {{{директор|}}}| |метка15 = Студенттар |текст15 = {{{студенты|}}} |метка16 = Сит ил студенттары |текст16 = {{{иностранные студенты|}}} |метка17 = Специалитет |текст17 = {{{специалитет|}}} |метка18 = Бакалавриат |текст18 = {{{бакалавриат|}}} |метка19 = Магистратура |текст19 = {{{магистратура|}}} |метка20 = Аспирантура |текст20 = {{{аспирантура|}}} |метка21 = Докторантура |текст21 = {{{докторантура|}}} |метка22 = Докторҙар |текст22 = {{{доктора|}}} |метка23 = Профессорҙар |текст23 = {{{профессора|{{{профессоры|}}}}}} |метка24 = Уҡытыусылар |текст24 = {{{преподаватели|}}} |метка25 = Төҫ |текст25 = {{{цвета|}}} |метка26 = Урынлашыуы |текст26 = {{{расположение|}}} |метка27 = Метро |текст27 = {{{метро|}}} |метка28 = Кампус |текст28 = {{{кампус|}}} |метка29 = Юридик адресы |текст29 = {{{адрес|}}} |метка30 = Сайт |текст30 = {{{сайт|}}} |метка31 = Логотип |текст31 = {{{логотип|}}} |метка32 = Наградалары |текст32 = {{{награды|}}} |стиль_внизу = background:#eee; |внизу = {{#if:{{{Commons|}}}|'''[[Викиһаҡлағыс|Викиһаҡлағыста]] {{Commonslink|{{{Commons}}}|{{{Commons-text|2}}}}}'''}} }}{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{region|}}} |edu_region:{{{region}}} |edu}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|5000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | {{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған университеттар]]}}}} }}{{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#ifeq: {{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}|[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]|}}{{год появления|{{{established|{{{основан}}}}}}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Категория:Ҡалып-карточкалар:Ойошмалар|Университет]] </noinclude> tq507kajweu3z6xw14ecn3fmd93qx1e 0 53301 1295398 1252082 2026-05-03T11:13:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295398 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Миәссәр Басиров |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Ҡултамғаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Басиров Миәссәр Мәғәсүм улы |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 25.11.1930 |Тыуған урыны = {{ТыуғанУрыны|Баҡалы районы}}, [[Иҫке Балыҡлы]] ауылы, [[Башҡорт АССР-ы]] |Вафат булыу датаһы = 28.2.1983 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Өфө}} |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир |Әүҙемлек йылдары = 1960-1983 |Йүнәлеше = |Жанр = лирик шиғриәт |Дебют = «Мин һинеке, тормош» шиғыр йыйынтығы (1965) |Премиялары = |Наградалары = |Lib = |Сайт = }} {{ФШ|Басиров}} '''Басиров Миәссәр Мәғәсүм улы''' ([[25 ноябрь]] [[1930 йыл]] — [[28 февраль]] [[1983 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]]. 1968 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Миәссәр Мәғәсүм улы Басиров 1930 йылдың 25 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Иҫке Балыҡлы]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда бишенсе синыфты тамамлай һәм, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, 11 йәшлек үҫмер ауылдарындағы «Совет» колхозының 1-се бригадаһына бригадир итеп тәғәйенләнә<ref>[http://ahmanbak.narod.ru/miassar_basirov.htm . Сайт Ахмановской СОШ. Вспоминания о М. Басырове]{{ref-ru}}</ref>. 1948 йылда ФЗУ-ла уҡып сыға һәм Иркутск ҡалаһына юллана, бында ул шахтала эшләй. Йыр-моңға, сәнғәткә һәм шиғриәткә һөйөү уны икенсе тормош юлына тарта. 1949—1952 йылдарҙа буласаҡ шағир Башҡорт театр училищеһында уҡый һәм, урта махсус белем алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген республиканың радиокомитетында дауам итә. 1959 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих-филилогия факультетын тамамлай. Артабан тағы ла радиокомитетта бер нисә йыл өлкән мөхәррир була, шунан [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]] редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр һәм бүлек мөдире булып эшләй. Һуңынан бер ни тиклем ваҡыт [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк» журналында]] шулай уҡ әҙәби хеҙмәткәр булғас, [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] аппаратында яуаплы вазифа башҡара. Миәссәр Басиров 1983 йылдың 28 февралендә [[Өфө]]лә вафат була. == Әҙәби ижады == Шағир журналистика өлкәһендә етерлек тормош һәм ижад тәжрибәһе туплағас, әҙәбиәткә үҙенең «Мин һинеке тормош!» исемле беренсе шиғри йыйынтығы менән ныҡ баҫып килеп инде. Авторҙың тәүге күстәнәсе бик уңышлы булды һәм шиғриәт һөйөүселәрҙең дә, тәнҡитселәрҙең дә иғтибарын йәлеп итте. Бының төп сәбәбе — Миәссәр Басировтың шиғырҙарына ғына хас булған драматизм һыҙаттары һәм уларҙа һүрәтләнгән хәл-ваҡиғаларҙың үткер сюжетлы булыуы, хис-тойғоларҙың улар тирәһендә уҡмашып килеүе. Ул заман башҡорт поязияһы өсөн яңыраҡ булған был үҙенсәлектәрҙе тулыһынса әҙиптең ҡаҙанышы тип ҡабул итергә кәрәк. Уның сағыштырмаса һирәк сыҡҡан китаптары беренсе йыйынтыҡтағы уңыштарҙы үҫтерә һәм яңынан-яңы үрҙәргә күтәрә барҙы. Был тағы ла өс йылдан икенсе булып донъя күргән «Бөркөт күтәрелер үргенәм» (1968) шиғырҙар йыйынтығында ла бик сағыу күренде. Был турала китаптың исеме лә кинәйәле әййтеп тора. Шағирҙың үҙе тере саҡта нәшер ителгән «Йәрәгем — ғүмер сәғәтем» (1976) һәм «Бағышлау» (1980) йыйынтыҡтарында уның ижади үҫешен күрһәткән поэмалары ла урын алды. Был әҫәрҙәр шулай уҡ тиҙ арала үҙ уҡыусыһын тапты. Миәссәр Басировтың нескә лиризмға ҡоролған шиғырҙарын композиторҙар көйгә һалды. == Китаптары == * Мин һинеке тормош!: Шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1965. — 72 бит. * Бөркөт күтәрелер үргенәм: Шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1968. — 78 бит. * Йәрәгем — ғүмер сәғәтем: Шиғырҙар, поэма. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1976. — 96 бит.  * Бағышлау: Шиғырҙар, поэма. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1980. — 160 бит.  * Бүләк итәм күңелем йырҙарын: Шиғырҙар, поэма. — Өфө, Китап, 1995. — 224 бит. * Йылдарым — елкәндәрем: Шиғырҙар, автор тураһында иҫтәлектәр, бағышлауҙар. — Өфө, Китап, 1997. — 224 бит. * Һағынғандыр мине ҡайындар...: Шиғырҙар. — Өфө, Китап, 2005. — 192 бит == Шағир тураһында == * Романов В. Он был истинным патриотом родной земли (К 85-летию со дня рождения писателя Миассара Басырова). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь<ref>[http://www.bashinform.ru/news/788754-on-byl-istinnym-patriotom-rodnoy-zemli-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-pisatelya-miassara-basyrova-/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. == Хәтер == * Әҙиптең тыуған ауылы [[Иҫке Балыҡлы]]лағы үҙәк урамдарҙың береһе Миәссәр Басиров исемен йөрөтә<ref>[http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-bakalinskii-starye-balykly «Спутник. Мой дом» сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. * [[Иҫке Балыҡлы]] ҡараған ауыл Советы үҙәге [[Ахман]]дағы урта мәктәптә шағирға арналған кабинет-музей булдырылған. == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1512-basirov-mi-ss-r-m-s-m-uly}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * Нажиб Асанбаев : биобиблиогр. указ. / сост. Г. С. Ахмадиева, Г. Назарова, Г. М. Юмабаева; ред. З. Т. Агзамова; отв. за вып. А. А. Ибрагимов. — Уфа: Нац. б-ка им. А. - З. Валиди РБ, 2011. - 81 с. * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3193 Башкирское издательство «Китап» им.З. Биишевой: Главная > Наши авторы: Миассар Басыров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151028152618/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3193 |date=2015-10-28 }}{{ref-ru}} * [http://ahmanbak.narod.ru/miassar_basirov.htm . Сайт Ахмановской СОШ. Вспоминания о М. Басырове]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/320370-patriot-bakalinskoy-zemli-k-80-letiyu-pisatelya-miassara-basyrova/ Патриот бакалинской земли. К 80-летию писателя Миассара Басырова — ИА «Башинформ», 25 ноября 2010 года.]{{ref-ru}} * [http://www.bakaly.ru/news/?ELEMENT_ID=4173 АДМИНИСТРАЦИЯ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА БАКАЛИНСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ: Главная − Новости: 80 лет — М. Басырову]{{ref-ru}} * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=2759s2 Миассар Басыров — БИБЛУС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305101220/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=2759s2 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * [http://www.myshared.ru/slide/985801/ Бакалы литературные. Слайд—6. Миассар Басыров]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] 34hnfvtlkjezdn0737udroaq14cxv93 0 59222 1295299 1291118 2026-05-03T00:20:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295299 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Анри Матисс |оригинал имени = |имя при рождении = Henri Matisse |изображение = Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg |ширина = 250px |описание изображения = Фотография [[Ван Вехтен, Карл|Карла ван Вехтена]] |дата рождения = 31.12.1869 |место рождения = {{местоРождения|Ле-Като-Камбрези|Францияла}} |дата смерти = 03.11.1954 |место смерти = {{местоСмерти|Симье|Францияла|Ницца}} |происхождение = |подданство = |гражданство = {{FRA}} |жанр = {{художник/кат|20|Франция|XIX быуат}} и {{скульптор|Франция|XIX быуат|XX быуат}} |учёба = [[Академия Жюлиана]] |стиль = [[фовизм]] |работы = |покровители = |влияние = |влияние на = [[Мотеруэлл Роберт|Мотеруэлл]], [[Якоб Штейнхардт]] |награды = |звания = |премии = |сайт = |викисклад = }} '''Анри́ Мати́сс''' ({{lang-fr|Henri Matisse}}; [[31 декабрь]] [[1869]], [[Ле-Като-Камбрези]], [[Нор (департамент)|Нор]], [[Франция]] ([[Икенсе француз империяһы]]) — [[3 ноябрь]] [[1954]], [[Ницца]], [[Франция]]) — [[Франция|француз]] рәссамы һәм скульпторы, [[фовизм|фовистар]] ағымы лидеры. Төҫ һәм форма аша эмоциялар еткереүҙә үҙенең эҙләнеүҙәре менән билдәле. ==Биографияһы һәм ижады== ===Бала сағы һәм үҫмер йылдары=== Анри Эмиль Бенуа Матисс (франц. Henri Émile Benoît Matisse) [[1869 йыл]]дың 31 декабрендә Ле-Ката-Камбрези ҡаласығында, Францияның төньяғында Пикардияла тыуған. Ул Эмиль Ипполит Матисстың һәм Элоиза Анна Жерарҙың ғаиләһендә өлкән улдары була Бала сағы күрше Боэн-ан-Вермандуа ҡаласығында үтә, унда атаһы, уңышлы сауҙагәр, ашлыҡ һатып, кибет тота. Әсәһе атаһына кибеттә ярҙам итеп, керамиканы биҙәү менән шөғөлләнә<ref name=henrimatisse>[http://www.henri-matisse.net/biography.html The Personal Life of Henri Matisse.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160712053009/http://www.henri-matisse.net/biography.html |date=2016-07-12 }}</ref>. [[1872 йыл]]да уның ҡустыһы Эмиль Огюст тыуа. Атаһының теләге буйынса, өлкән улы ғаиләнең эшен үҙләштерергә тейеш була, әммә Анри, [[1882 йыл]]дан алып [[1887 йыл]]ға тиклем Сен-Кантен ҡаласығында урта мәктәптә һәм лицейҙа күпмелер уҡып алып<ref>[http://www.moodbook.com/history/modernism/henri-matisse-biography.html Henri Matisse. Life chronicle.]</ref>, [[Париж]]ға Юридик фәндәр мәктәбенә юриспруденция өйрәнергә китә. [[1888 йыл]]дың авгусында, уҡыуҙы тамамлағандан һуң, йәш Анри һөнәре буйынса эшләү хоҡуғына эйә була. Сен- Кантенға ҡайтып, присяжный вәкиленең клеркы булып эшкә урынлаша<ref name=henrimatisse/><ref name=tonnel>[http://www.tonnel.ru/?l=gzl&uid=917&op=bio Матисс Анри на сайте Tonnel.ru]</ref>. ===Ижадының формалашыуы=== [[1889 йыл]]да Анриның аппендицит өйәнәге була. Операциянан йүнәлеп ятҡанында, әсәһе уға рәсем төшөрөү өсөн кәрәк-яраҡтар һатып ала. Анри дауаханала ике ай булғанында төҫлө асылмаларҙы күсереп һүрәт төшөрә башлай. Ул шул тиклем мауыға, атаһының ҡаршылығын еңеп, рәссам булырға ҡарар итә һәм туҡыу сәнәғәте өсөн чертежсылар уҡыған Кантен де ля тур (''франц. Ecole Quentin de la Tour'') рәсем мәктәбенә яҙыла<ref>Leymarie, Jean; Read, Herbert; Lieberman, William S. (1966), ''Henri Matisse'', UCLA Art Council, стp.9.</ref><ref>Bärbel Küster. «Arbeiten und auf niemanden hören.» ''Süddeutsche Zeitung'', 6 July 2007.</ref>. [[1891 йыл]]да юридик практикаһын ҡалдыра һәм [[Париж]]ға килә, унда Жюлиан Академияһына уҡырға инә. Анри билдәле салон сәнғәте оҫтаһы Виллиам Адольф Бугрола уҡый, унда нәфис сәнғәт мәктәбенең (франц. École nationale supérieure des beaux-arts de Paris) имтихандарына әҙерләнә, әммә уҡырға инә алмай<ref name=henrimatisse/>. [[1893 йыл]]да ул декоратив сәнғәт мәктәбенә күсә (франц. École nationale supérieure des arts décoratifs de Paris), унда йәш Альбер Марке менән таныша. [[1895 йыл]]да икеһе лә нәфис сәнғәт мәктәбенә имтихан тота һәм Гюстав Моро оҫтаханаһына ҡабул ителә, унда [[1893 йыл]]дан улар саҡырылған уҡыусылар сифатында уҡый<ref name=tonnel/>. Бында Анри Жорж Руо, Шарль Камуэн, Манген Шарль һәм Анри Эвенепул менән таныша. Уҡыған ваҡытында [[Лувр]]ҙа ул иҫке француз һәм голланд оҫталарының әҫәрҙәрен күсерә. Уҡыусылыҡ осоронда уғ Жан-Батист Симеон Шардендың ижады айырым йоғонто яһай, уның дүрт картинаһының күсермәһен эшләй<ref>Spurling, Hilary. ''The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, the Early Years, 1869—1908'', стp. 86.</ref>. Анриның ижады был ваҡытта заманы һәм япон традицион сәнғәте йоғонтоһо аҫтында була. [[1894 йыл]]да рәссамдың шәхси тормошонда иҫтәлекле ваҡиға була. Уның моделе Каролина Жобло (франц. Caroline Joblau) ҡыҙы Маргаританы таба (1894—1982). [[1896 йыл]]дың йәйен ул Бретань ярындағы Бель-Иль утрауында Париждағы баҫҡыс майҙансығы буйынса күршеһе Эмиль Бери менән үткәрә. Анри бында Австралиянан Огюст Родендың дуҫы, Эмиль Бернар һәм Винсент ван Гога әҫәрҙәренең коллекционеры, рәссам Джон Питер Рассел менән таныша. [[1897 йыл]]да ул тағы бер ҡат уға бара<ref name=henrimatisse/>. Джон Питер Рассел Анрины импрессионизм һәм үҙе ун йыл дауамында дуҫ булған Винсент ван Гоганың эштәре менән таныштыра, хатта Анриға уның ике һүрәтен бүләк итә<ref>[http://bibliotekar.ru/slovar-impr3/33.htm Французский художник Анри Матисс. Биография].</ref>. Уларҙың аралашыуы рәссамдың ижадына кардиналь рәүештә йоғонто яһай, һәм һуңыраҡ ул төҫ теорияһын аңлатҡан Джон Питер Расселды үҙенең уҡытыусыһы тип атай<ref>[http://www.abc.net.au/rn/arts/booktalk/stories/s1430343.htm Jill Kitson. About Hilary Spurlings ''The Unknown Matisse''.]</ref>. [[1896 йыл]]да Анриның биш картинаһы нәфис сәнғәттең Милли йәмғиәт салонына ҡуйыла, ике картинаһы дәүләт тарафынан һатып алына, шул иҫәптән, [[1894 йыл]]да яҙылған һәм Рамбуйелағы Франция президенты резиденцияһы өсөн һатып алынған Китап уҡыусы картинаһы ла була<ref>[http://www.cosmopolis.ch/english/cosmo2/matisse.htm Henri and Pierre Matisse. ''Cosmopolis'', No 2. January, 1999.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120724064029/http://www.cosmopolis.ch/english/cosmo2/matisse.htm |date=2012-07-24 }}</ref>. Күргәҙмәнән һуң, Пьер Пюви-де-Шаван тәҡдиме буйынса Анри Матисс нәфис сәнғәттең Милли йәмғиәт салонының ағза-корреспонденты була<ref name=henrimatisse/>. ===Өлгөрөп еткән йылдары=== [[1898 йыл]]дың 10 ғинуарында Анри Матисс Амель Парейрға өйләнә(франц. Amélie Noellie Parayre), уларҙың улдары Жан-Жерар (1899—1976) һәм Пьер (1900—1989) тыуа. Шулай уҡ ул никахтан тыш тыуған ҡыҙы Маргарита ғаиләгә алына. Ҡатыны һәм ҡыҙы рәссамдың яратҡан моделдәре була<ref>[http://www.xs4all.nl/~androom/biography/p018905.htm Marguerite Matisse.]</ref>. Камиль Писсарро кәңәше буйынса ул үҙенең баллы айында ҡатыны менән Уильям Тернерҙың картиналарын өйрәнеү өсөн Лондонға китә. Һуңынан парҙар Корсика буйлап буйлап сәйәхәт ойоштора, шул ваҡытта Тулуз һәм Генуяла булып китәләр. 1899 йылдың февраль айында улар Парижға ҡайта<ref name="Oxford">Oxford Art Online, «Henri Matisse»</ref>. [[1899 йыл]]да Гюстав Мороның үлеп ҡалғандан һуң уның вариҫы Фернан Кормон менән Анриның килешмәүсәнлеге килеп тыуа,һәм ул Нәфис сәнғәт мәктәбенән китә. Жюлиан Академияһында сираттағы ҡыҫҡа уҡыуынан һуң, рәссам Эжен Каррьер курстарына уҡырға инә. Бында Анри Андре Дерен, Жан Пюи, Жюль Фландрен һәм Морис де Вламинк менән таныша. Уның скульптурала беренсе һынауы булып Антуан-Луи-Бариның 1899 йылдағы эшенең күсермәһе тора<ref>Leymarie, Jean; Read, Herbert; Lieberman, William S. (1966), ''Henri Matisse'', UCLA Art Council, стp.19-20.</ref>. [[1900 йыл]]да, картиналар өҫтөндә эштәре менән бер рәттән, Анри де ля Гранд-Шомье Академияһында Бурдель Антуандың киске курстарына йөрөй башлай. Иртәнсәк Альбер Марке менән Люксембург баҡсаһында һүрәт төшөрә, ә кистәрен скульптура буйынса дәрестәргә йөрөй. Ғаиләнең артыуы, даими килемдең булмауы һәм партнеры менән ҡатыны хужа булған эшләпә магазинының юғалыуы,балаларҙың Анриның ата-әсәһенә күсеп барыуына сәбәп була<ref name=henrimatisse/>. Едти аҡсаһыҙлыҡ ҡыйынлыҡтар арҡаһында ул рәссам-биҙәүсе булып эшкә урынлаша. Альбер Марле менән берлектә ул [[1900 йыл]]да Парижда Гран-Палэлағы Бөтә донъя күргәҙмә объекттарын биҙәү менән шөғөлләнә. Эш үтә ауыр була, һәм Анри бронхит менән ауырып китә. [[1901 йыл]]да, Швейцарияла оҙайлы булмаған дауаланыуҙан һуң, ул унда ла эшен дауам итә, күпмелер ваҡыт Анри ғаиләһе менән Боэн-ан-Вермандуала ата-әсәһендә була<ref name=tonnel/>. Ул ваҡыттарҙа рәссам шул тиклем көйһөҙләнә, хатта рәсем менән шөғөлләнеүенән баш тартырға ла уйлай. ===Импрессионизм осоро=== [[1890 йыл]]дан [[1902 йыл]]ға тиклем Матисс рухы менән импрессионистарға яҡын бер нисә картина яҙа. ''Бутылка схидама'' (1896), ''Десерт'' (1897), ''Фрукты и кофейник'' (1898), ''Посуда и фрукты'' (1901) шундай натюрморттары. Уның тәүге ике пейзажы ''Булонский лес'' (1902) һәм ''Люксембургский сад'' (1902), рәссамдың сәнғәттә үҙ юлын табырға маташыуы тураһында һөйләй<ref name=tonnel/>. [[1901]]—[[1904 йыл]]дар уның өсөн интенсив ижади эҙләнеү ваҡыты була. Матисс башҡа рәссамдарҙың әҫәрҙәрен тикшереүгә сума, һәм едти финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан ҡайһы бер авторҙарҙың үҙенә оҡшаған картиналарын һатып ала. Шул ваҡытта яҙылған бер полотноһында Огюст Роден эшләгән гипс бюсы, Винсент ван Гоганың һүрәте, Поль Гогендәң һәм Поль Сезанндың картиналары һүрәтләнгән. Һуңғыһының рәсем структураһы һәм төҫ менән эш итеүе Матисс ижадына айырыуса ҙур йоғонто яһай, уны Матисс төп рухландырыусы тип атай<ref>Leymarie, Jean; Read, Herbert; Lieberman, William S. (1966), ''Henri Matisse'', UCLA Art Council, стp.10.</ref>. [[1902 йыл]]дың февралендә яңы асылған Берта Вейль галереяһында ул берлектәге күргәҙмәлә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың июнь, июль айҙарында тәүге тапҡыр уның әҫәрҙәре һатып алына<ref>[https://books.google.de/books?id=PsIrxtth00IC&pg=PA233&lpg=PA233&dq=bethe+weill+matisse+spurling&source=bl&ots=LZHRtzAgai&sig=wCMYcQbJpEPFPfWBLcB_2XuPOKA&hl=en&sa=X&ei=drMaT5ChIo7u-gbax7HLCQ&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Spurling, Hilary. ''The Unknown Matisse''. University of California Press, 2001. ISBN 0-520-22203-2, стр. 232.]</ref>. [[1904 йыл]]дың июнендә Амбруаз Воллар галереяһында Анри Матисстың беренсе шәхси күргәҙмәһе ойошторола, әммә был ҙур уңыш яуламай. Шул уҡ йәйҙә, неоимпрессионист рәссамдар Поль Синьяк һәм Анри Кросс менән бергә францияның көньяғына Сен-Тропеға күсеп китә. Поль Синьяктың «Эжен Делакруа һәм Неоимпрессионизм» эше йоғонтоһо аҫтында Матисс айырым төрткө-төрткө буяу алымдары менән дивизионизм техникаһында эшләй башлай<ref name="Oxford" />. Сен-Тропела рәссамдәң тәүге шедевры — ''Роскошь, покой и наслаждение'' (1904/1905) барлыҡҡа килә. Әммә тиҙҙән Матисс киң, етеҙ штрихтар файҙаһына пуантилизм техникаһын ҡулланыуҙан баш тарта. ===Фовистик осоро=== [[1905 йыл]]дың йәйен Матисс Андре Дерен менән Урта диңгеҙ буйындағы балыҡсылар ауылында үткәрә. Был ваҡыт рәссамдың ижади эшмәкәрлегенең мөһим боролошо кеүек билдәләнә. Андре Дерен менән бергә Матисс сәнғәт тарихына фовизм исеме менән ингән яңы стиль булдыра. Шул осорҙағы уның картиналарына яҫы формалар, аныҡ линиялар һәм ҡәтғи пуантилизм хас. Фовизм, сәнғәт йүнәлеше булараҡ, эксперимент киәмлендә [[1900 йыл]]да барлыҡҡа килә һәм [[1910 йыл]]дарға тиклем актуаль була, был хәрәкәт бер нисә йыл ғына дауам итә, [[1904 йыл]]дан [[1908 йыл]]ға тиклем, һәм өс күргәҙмәгә эйә була<ref>John Elderfield, The ''«Wild Beasts» Fauvism and Its Affinities,'' 1976, Museum of Modern Art, стр.13, ISBN 0-87070-638-1</ref><ref>Freeman, Judi, et al., ''The Fauve Landscape'', 1990, Abbeville Press, стp. 13, ISBN 1-55859-025-0.</ref>. Фовизм хәрәкәте рәссамдар Анри Матисс, Андре Дерен һәм Морис де Вламинканан.торған ҙур булмаған фекерҙәштәр төркөмөнән үҙенең исемен ала. Матисс Андре Дерен менән бер рәттән фовистар лидеры булып таныла. Уларҙың һәр береһенең үҙ эйәрсене бар. Хәрәкәттә башҡа мөһим рәссамдар булып Жорж Брак, Рауль Дюфи, Кеес ван Донген һәм Морис де Вламинк тора. Улар бөтәһе лә (Кеес ван Донгендан тыш) уҡыусыларын формаль сиктәрҙән тыш уйланырға һәм үҙҙәренең күҙ алдына килгән нәмәләренә эйәрергә этәргән Гюстав Мороның уҡыусылары була. [[1906 йыл]]да фовизм роленең кәмеүе һәм [[1907 йыл]]да төркөмдөң тарҡалыуы Матисстың ижади үҫешенә бер нисек тә йоғонто яһамай. Уның иң күп һәм иң яҡшы эштәре [[1906]] һәм [[1917 йыл]]дар араһы осоронда ижад ителә. [[1905 йыл]]дың көҙөндә буласаҡ фовистар Париждың Көҙгө салонында тәү башлап киң публикаға эштәрен күрһәткәндән һуң, уларҙың ҡырҡа, дәртле буяуҙары һүҙмә-һүҙ тамашасыларҙы тетрәндерә һәм тәнҡитселәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра. Камиль Моклер күргәҙмәне йәмәғәтселек йөҙөнә ташлаған буяуҙар көршәге менән сағыштыра. Башҡа тәнҡитсе, Луи Воксель, [[1905 йыл]]дың 17 октябрендә ''Жиль Блаз'' гәзитендә баҫылған ''Донателло ҡырағайҙар араһында'' <ref>В зале, где проходила выставка художников, находилась скульптура работы [[Донателло]], скульптора эпохи [[Возрождение|Возрождения]]. Отсюда название статьи.</ref> ({{lang-fr|Donatello parmi les fauves!}}) рецензияһында, рәссамдарға мыҫҡыллы «фовист», йәғни «ҡырағай» ҡушаматын бирә (франц. fauves)<ref name=oup-fauvism>Chilver, Ian (Ed.). [http://www.websters-dictionary-online.com/definition/fauvism Fauvism]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Oxford Dictionary of Art, Oxford University Press, 2004.</ref><ref>John Elderfield: The ''Wild Beasts Fauvism and Its Affinities,'' 1976, Museum of Modern Art, стр. 43, ISBN 0-87070-638-1.</ref>. Матисс күргәҙмәлә ике эшен, ''Открытое окно'' һәм ''Женщина в зелёной шляпе'' картиналарын тәҡдим итә. Луи Векселдең тәнҡите бигерәк тә ''Женщина в зелёной шляпе'' картинаһына юнәлтелә. АҠШ-тан коллекция йыйыусы Лео Стайн рәссамдан был картинаны 500 франкҡа һатып ала<ref>Stefana Sabin: ''Gertrude Stein''. Rowohlt, Reinbek 1996, ISBN 3-499-50530-4, стр. 36</ref>. Ғауғалы уңыш Матисс эштәренең баҙар хаҡын күтәрә, был уға һынлы сәнғәт менән шөғөлөн дауам итергә мөмкинлек бирә. [[1906 йыл]] башында Берней-Жён галереяһындағы күргәҙмәнән һуң [[1906 йыл]]дың 20 мартында Бойондороҡһоҙҙар Салонында рәссам, сюжетында пастораль һәм вакханалия мотивтары булған үҙенең яңы ''Радость жизни'' картинаһын тәҡдим итә. Тәнҡитселәрҙең һәм академик даирәләрҙең реакцияһы был әҫәргә сиктән тыш ҡыҙма була. Тәнҡитселәр араһында «бойондороҡһоҙҙарҙың» вице-президенты Поль Синьяк та була. Пост-импрессионистар Матисстан ситләшә. Ләкин, Лео Стайн был картинала замандың мөһим образын күреп, был картинаны ла һатып ала. Шул уҡ йылда Матисс йәш рәссам Пабло Пикассо менән таныша . Беренсе осрашыуҙары Парижда Рю де Флёрю урамындағы Стайн Салонында үтә, был Салонда Матисс йыл һайын күргәҙмәгә эштәрен ҡуя. Рәссамдарҙың ижади дуҫлығы көндәшлек рухы һәм үҙ-ара ихтирам менән тулы була<ref>[http://www.abc.net.au/rn/arts/booktalk/stories/s1430343.htm Spurling, Hilary. ''The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, the Early Years, 1869—1908'', стp 352—553.]</ref>. Гертруда Стайн, АҠШ-тағы Балтиморҙан дуҫтары, һеңлеләре Кларабель һәм Этта Коэндар менән Анри Матисстың һәм Пабло Пикассоның меценаттары һәм коолекция йыйыусылары була. Әлеге көндә апалы-һеңлеле Коэндарҙың коллекцияһы Балтиморҙа сәнғәт Музейы экспозицияһының төп өлөшө булып тора<ref>[http://www.artbma.org/collection/overview/cone.html The Cone Collection. Baltimore Museum of Art.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019145733/http://www.artbma.org/collection/overview/cone.html |date=2014-10-19 }}</ref>. 1906 йылдың майында Матисс Алжирға килә һәм Бискра оазисында була. Ул сәйәхәт ваҡытында һүрәт төшөрмәй. Францияла булып ҡайтҡас та ул ''Голубая обнажённая'' картинаһын яҙа (Бискранан сувенир) һәм ''Лежащая обнажённая I'' (Аврора) скульптураһын төҙөй. Ике аҙналыҡ сәфәрҙән ул керамика алып ҡайта, уны үҙенең картиналарына фон сифатында ҡуллана. Матисс сәфәр тәьҫораттары йоғонтоһо аҫтында мосолман Көнсығышының арабеск стилендәге һыҙыҡ биҙәктәр менән мауыға башлай. Был ваҡытта ул үҙе өсөн Африка халыҡтарының скульптураһын аса, ҡыҙыҡһыныу булырға примитивизм һәм классик япон ксилографияһы менән ҡыҙыҡһына башлай. Шул ваҡытта рәссамдың тәүге литографиялары, ағаста гравюралары һәм керамика барлыҡҡа килә. 1907 йылда Матисс Италия буйлап сәйәхәткә сығып китә, Венеция, Падуя, Флоренция һәм Сиенаға бара. ===Матисс академияһы=== Майкл, Сара, Гертруда һәм Лео Стайндар, Ганс Пуррман, Мардж һәм Оскар Моллдар ярҙамы һәм кәңәше буйынса, Матисс шәхси һынлы сәнғәт мәктәбенә нигеҙ һала. Унда ул [[1908 йыл]]дың ғинуарынан алып [[1911 йыл]]ға тиклем уҡыта. Был ваҡыт эсендә академияла рәссамдың ватандаштарынан һәм сит илдәрҙән 100 студент белем ала. Ганс Пуррман Сара Стайн академияны ойоштороуҙа һәм адара итеүҙә яуаплы итеп тәғәйенләнә<ref name=academy>[https://books.google.ru/books?id=Vn6JrkY4EVEC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F+%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0&source=bl&ots=bNK3dUgqiR&sig=3VYHMGmqHiXg83pj7WMjuZUo5HQ&hl=ru&sa=X&ei=KBC9UM27DqaN4gSptYCgCg&sqi=2&ved=0CFcQ6AEwBw#v=onepage&q=%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0&f=false Апель К. О. Матисс./Академия Матисса. М.:ОЛМА Медиа Групп, 2007, стр. 54]</ref>. Студия тәүҙә [[Париж]]дың Севр урамындағы элекке монастырҙа урынлаша<ref name=academy/>. Матисс [[1905 йыл]]да уҡ үҙенең Сен-Мишель яры буйындағы студияһына өҫтәп был бинаны файҙаланыуға ала. Шәхси академияға нигеҙ һалғандан һуң элекке монастырҙың тағы бер бинаһы ҡуртымға алына. Шуға ҡарамаҫтан, бер нисә аҙнанан һуң мәктәп Рю де Вавилон урамы мөйөшөндәге һәм Инвалидтар бульварындағы элекке монастырға күсә<ref name=academy/>. Академияла уҡыу коммерция булмаған сифатта була. Матисс йәш рәссамдарҙың классик база әҙерлегенә ҙур әһәмиәт бирә. Аҙнаһына бер тапҡыр уҡыу программаһына ярашлы улар музейға баралар. Модель менән эш итеү күсермә техникаһын үҙләштергәс кенә башлана. Академия булған саҡта студент ҡыҙҙарҙың өлөшө иҫ киткес юғары була. 1908 йылда Матисс үҙенең тәүге сәфәрен Германияға ҡыла<ref>Ulrike Lorenz, Norbert Wolf (Hrsg.): ''Brücke — Die deutschen «Wilden» und die Geburt des Expressionismus'', Taschen Verlag, Köln 2008, стр. 12 f.</ref>. Унда ул Мост төркөмөнән рәссамдар менән таныша. 1908 йылдың 25 декабрендә Гран Ревюла үҙенең «Рәссам яҙмаларын» баҫтырып сығара (франц. Notes d’un Peintre), унда ул эмоцияларҙы ябай саралар иҫәбенә туранан-тура биреү кәрәклеге тураһында һөйләп, үҙенең сәнғәт принциптарын әйтеп бирә<ref>[http://graphic.org.ru/matisse.html#2 Анри Матисс. «Заметки живописца», 1908.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203024723/http://www.graphic.org.ru/matisse.html#2 |date=2012-12-03 }}</ref>. ===Рус коллекция йыйыусылары=== Матисстың талантын баһалаусы иң беренсе рус эшҡыуары һәм коллекция йыйыусы Щукин Сергей Иванович була<ref name=tonnel/>. [[1908 йыл]]да ул рәссамға [[Мәскәү]]ҙәге йорто өсөн өс декоратив панноға заказ бирә: Танец (1910), Музыка (1910) һәм Купание, или Медитация (һуңғы панноһы тик эскизда ҡала). Уларҙа сағыу төҫтәр өҫтөнлөк итә, ә бейеүҙә хәрәкәт иткән һәм музыкаль инструменттарҙа уйнусы шәрә кешеләр менән тулған композицияһы — һауа, ер һәм ут — тәбиғәт стихияһын кәүҙәләндерә. [[Рәсәй]]гә оҙатыр алдынан паннолар Парижда ҡуйыла<ref name=tonnel/>. Картиналарын урынлаштырыу менән бәйле, Сергей Иванович Щукин саҡырыуы буйынса, Анри Матисс шәхсән [[1911 йыл]]да [[Санкт-Петербург]] һәм [[Мәскәү]]гә килә, унда уны йылы һәм һоҡланып ҡабул итәләр. Ил тураһында үҙенең тәьҫораттары тураһында журналистарҙың һорауҙарына яуап биреп, ул былай тип әйтә: <blockquote> ''«Кисә мин иҫке иконалар коллекцияһын күрҙем. Бына был оло сәнғәт. Миңә уларҙың ябайлығы оҡшаны, улар минең өсөн Фра Анджелико картиналарынан да яҡыныраҡ һәм ҡәҙерлерәк. Рәсәйгә, ниһәйәт, килеп эләгеүем менән сикһеҙ бхетлемен. Мин рус сәнғәтенән күпте көтәм, сөнки рус халҡының күңелендә иҫәпһеҙ-хисапһыҙ байлыҡтар һаҡлана, рус халҡы әле йәш. Ул әле ҡайнар күңел күтәренкелеген юғалтып өлгөрмәгән.''<ref>Русаков Ю. А. Матисс в России осенью 1911 года. — В кн.: Труды Государственного Эрмитажа, XIV. Л., 1973, с. 167—184.</ref> </blockquote> Рус эшҡыуарҙары һәм коллекция йыйыусылары Щукин Сергей Иванович һәм Морозов Иван Абрамовичҡа картиналарын һатып<ref>[http://www.morozov-shchukin.com/html/sa_vie_russe.html Иван Абрамович Морозов.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129001052/http://www.morozov-shchukin.com/html/sa_vie_russe.html |date=2012-01-29 }}</ref>, рәссәм, ниһайәт, тулыһынса матди ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сыға. ===Исси-ле-Мулиноға күсеү=== 1909 йылда Матисс Париждағы Сен-Мишель резиденцияһын ҡалдыра һәм Исси-ле Мулиноға күсеп килә, унда йорт менән студия төҙөй. Оҙайлы ваҡыт дауамында үҙенең ғаилә ағзалары уның өсөн модель булып хеҙмәт итә һәм рәссамдәң бөтә үтенестәрен башҡара, мәҫәлән, балалар, атайҙарының тупланғанлығын боҙмаҫ өсөн, аш ваҡытында өндәшмәй генә ултырырға тейеш. [[Мюнхен]]дағы ислам сәнғәтенең ҙур күргәҙмәһенә барғандан һуң, [[1910 йыл]]да [[Германия]]ға икенсе сәфәре ваҡытында Матисс ике ай [[Италия]]ның көньяғында мавритан сәнғәтен өйрәнеп, Севильяла үткәрә. [[1911 йыл]]да ул педагогик эшмәкәрлегенән ситләшә һәм үҙен тулыһынса ижадҡа бағышлай. [[1912 йыл]]да [[АҠШ]]-тың [[Нью-Йорк]] ҡалаһында ''291 Галерея''ла Альфред Штиглиц ойошторған Матисстың беренсе күргәҙмәһе була<ref>[http://www.henri-matisse.net/chronology.html Illustrated Chronology — Matisse.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802091907/http://www.henri-matisse.net/chronology.html |date=2018-08-02 }}</ref>. Икенсе йылда инде [[Нью-Йорк]]тың Амори Шоу күргәҙмәһенә Матисстың бер нисә картинаһы ҡуйыла һәм консерватив америка тамашасыһының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Шулай ҙа, рәссамдың әҫәрҙәре АҠШ-та Армори Шоуҙың казначейы Уолтер Пач тарафынан [[1914 йыл]]дан алып [[1926 йыл]]ға иклем ҡуйылыуын дауам итә<ref>[http://www.askart.com/askart/p/walter_pach/walter_pach.aspx Биография Уолтера Пача на сайте Askart.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107073823/http://www.askart.com/askart/p/walter_pach/walter_pach.aspx |date=2012-11-07 }}</ref>. Яҡынса шул уҡ ваҡытта, Матисстың ҡайһы бер композициялары, күп тәнҡитселәр фекеренсә, рәссам тарафынан кубизм йоғонтоһо аҫтында ижад ителгән<ref name=verdet>André Verdet: ''A Propos du dessin et des odalisque'', Entretiens notes et écrits sur la peinture, 1978, Editions Galilée, Paris.</ref>. Быны улар Пабло Пикассо менән дуҫлығы арҡаһында тип табалар. Матисс, ике рәссам осрашыу һәм әңгәмә ваҡыттарында бер-береһенә күп файҙалы нәмәләр бирә, тип әйтә<ref name=verdet/>. Пабло Пикассо, Матисстың әҫәрҙәрендә йомшаҡ яҡтарын табып, «шайтан адвокаты» ролен үҙ өҫтөнә ала<ref name=verdet/>. [[1911 йыл]]дан [[1913 йыл]]ға тиклем рәссам ике тапҡыр [[Марокко]]ла була. Был сәйәхәттең һөҙөмтәһендә фигуралы композициялар һәм ландашфттарҙың яҡтылыҡ бөрккән сағыу картиналары барлыҡҡа килә, мәҫәлән ''Бербер'' (1913) һәм ''Арабская кофейня'' (1913)<ref>[http://www.nga.gov/past/data/exh614.shtm ''Matisse in Morocco: The Paintings and Drawings, 1912—1913'', NGA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204150221/http://www.nga.gov/past/data/exh614.shtm |date=2012-12-04 }} {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1990/06/22/arts/review-art-matisse-and-the-mark-left-on-him-by-morocco.html?pagewanted=all&src=pm Review: John Russell, ''Matisse and the Mark Left On Him By Morocco'', NY Times]</ref> <ref>[https://books.google.ru/books?id=L3GyBk4eaiIC&pg=PA309&lpg=PA309&dq=%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0+1913+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%80&source=bl&ots=Ok3xenoMM7&sig=xMY7DGS7jEUL4QHoHQjWerL5Evs&hl=ru&sa=X&ei=XAq9UKX1KfHN4QSliICwCA&sqi=2&ved=0CD4Q6AEwAw#v=onepage&q=%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%201913%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%80&f=false Мировая история. Новейшая история. XX век. В 2 книгах. Книга 1, А-М. М:ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2003, стр. 309.]</ref> [[1914 йыл]]дың йәйендә Матисс өсөнсө тапҡыр Германияға, был юлы [[Берлин]]ға килә. Шул уҡ йылда [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыу менән йәш булмаған рәссам хәрәкәт итеүсе армияға үҙ ирке менән ҡатнашыуға үтенес менән мөрәжәғәт итә, әммә сәләмәтлегенең торошо буйынса уға кире ҡағалар. Әсәһе оккупацияланған дошман территорияһында ҡала, ҡустыһы әсиргә алына, улдары һәм дуҫтары фронттарҙа һуғыша. Тик ҡатыны һәм ҡыҙы рәссам янында ҡала. ===Ниццаға күсеүе=== Бронхит эҙемтәләренең киҫкенләшеүе арҡаһында табиптар кәңәше буйынса Матисс 1916 йылда күпмелер ваҡыт Ментокта үткәрә, ә 1916-1917 йылдарҙың ҡышын Симьяла, Ницца яны ҡаласығында, Бо-Риваж ҡунаҡханаһында үткәрә, әнан Медитерран ҡунаҡханаһына күсә. [[1921 йыл]]да Симьялағы Шарль-Феликс майҙанындағы ике ҡатлы фатирға урынлаша. Май айынан сентябрь айына тиклем рәссам Исии-ле- Мулиноға даими рәүештә ҡайтып тора, унда үҙенең оҫтаханаһында эшләй. [[1918 йыл]]да Гийом галереяһында Матисс менән Пикассоның берлектәге күргәҙмәһе үтә. Ниццала ул Огюст Ренуар һәм Пьер Боннар менән таныша. Был ваҡытта уның яңы тигеҙһеҙ геометрия һәм ынйы- һоро һәм ҡара өҫтөнлөк иткән интенсив эске үҫеше була. Франция көньяғының көс алыу атмосфераһы уны Одалиски тойғоло серияһын булдырыуға дәртләндерә. Унда МАтисс декоратив фонда экзотик кекйемдәрҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙы һүрәтләй. Ниццала ул эске һәм тышҡы арауыҡтар бер-береһе менән мотлаҡ бүленгән күп интерьерҙар яҙа. Шул уҡ ваҡытта рәссам тәбиғи һәм орнаменталь биҙәктәр һәм буяуҙар синтезына мөрәжәғәт итә<ref>Jack Cowart and Dominique Fourcade. ''Henri Matisse: The Early Years in Nice 1916—1930''. Henry N. Abrams, Inc., 1986. стp. 47. ISBN 978-0-8109-1442-1.</ref>. [[Сергей Павлович Дягилев]] үтенесе буйынса [[1920 йыл]]да ул [[Игорь Федорович Стравинский]] музыкаһына [[Леонид Федорович Мясин]].хореографияһындағы «Һандуғас» балеты өсөн костюм һәм декорация эскиздарын эшләй. Һуңыраҡ, 1937 йылда [[Дмитрий Дмитриевич Шостакович]] музыкаһына шул уҡ Леонид Мәсин хореографияһындағы «Ҡыҙыл һәм ҡара» балеты өсөн декорация эскиздары эшләй. [[1920 йыл]]дарҙа рәссамдың исеме бөтә донъя билдәлелеге ала. Уның күргәҙмәләре Америка һәм [[Европа]]ның күп кенә ҡалаларында үтә. [[1925 йыл]]дың июлендә Матисс Почетлы легион ордены кавалеры исемен ала<ref name=bio>[http://biopeoples.ru/hudozhnik/page,5,999-anri-matiss.html Биографии знаменитых людей. Анри Матисс.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728224304/http://biopeoples.ru/hudozhnik/page,5,999-anri-matiss.html |date=2014-07-28 }}</ref>. [[1927 йыл]]да уның улы, Пьер Матисс, галерист булып, атаһының күргәҙмәһен [[Нью-Йорк]]та ойоштора, шул уҡ йылда рәссам Питтсбургта ''Компотница и цветы'' картинаһы өсөн Карнеги Институтының премияһын ала<ref name=bio/><ref>{{Cite web |url=http://web.cmoa.org/?page_id=51 |title=Carnegie International. |accessdate=2012-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207010710/http://web.cmoa.org/?page_id=51 |archivedate=2012-12-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207010710/http://web.cmoa.org/?page_id=51 |date=2012-12-07 }}</ref>. [[1920 йыл]]дар аҙағында Матисс башҡа рәссамдар менән хеҙмәттәшлек итә, һәм европалылар менән генә түгел — француз, голланд, немец, испан, һәм эмигрант- американлылар менән дә хеҙмәттәшлек итә. Ул алдағы йылдарҙа ҡалдырған скульптураға ла әйләнеп ҡайта. [[1930 йыл]]да Альберт Понимаю, [[АҠШ]]-тан коллекция йыйыусы Матиссҡа үҙенең шәхси музейы өсөн стена декорацияһына заказ бирә. Шул уҡ йылда рәссам Таитиға килә, унда Барнс фонды өсөн декоратив панноның ике варианты өҫтөндә эшләй<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369401/Henri-Matisse Henry Matisse на сайте энциклопедии Британника]</ref>. ''Танец II'' (1932) панноһын ижад иткәндә Матисс тейешле формалар ҡырҡып алыу өсөн тәүге тапҡыр төҫлө ҡағыҙҙар ҡуллана. [[1930 йыл]]дың сентябрендә Таитинан ҡайтыр юлда ул [[АҠШ]]-тың Филадельфия эргәһендәге Мерионға Альберт Барнсҡа бара, һәм Танец II(1932—1934) триптихын эшләү өсөн уның заказын ҡабул итә<ref>[http://www.krasota.ru/krasota/articles/show.htpl?id=1512 А. В. Петухов. Дионисийский танец.]</ref><ref>[http://blogs.artinfo.com/modernartnotes/2012/03/matisses-barnes-dance-mural-site-specificity/ Matisse’s Barnes 'Dance' mural & site-specificity]</ref><ref>[http://galleristny.com/2012/03/matisses-the-dance-is-up-at-the-barnes-foundations-new-home/ Matisse’s 'The Dance' Is on View at the Barnes Foundation’s New Home]</ref>. [[1933 йыл]]да [[Нью-Йорк]]та рәссамдың ейәне, Пьер Матисстың улы Поль Матисс тыуа. Барнс фондына биҙәк һалыу буйынса күләмле эш ваҡытында Матисс йәш рус эмигранты Лидия Николаевна Делекторскаяны секретарь итеп ала, ул шулай уға модель булып та хеҙмәт итә. Әммә рәссамдың ҡатыны уны эштән сығарыуға ныҡыша, һәм ул эштән бушатыла. Ләкин ҡатыны барыбер айырылышыуға ғариза бирә. Матисс яңғыҙы ҡала һәм Лидия Делекторскаяны секретарь вазифаһына кире ҡайтыуын һорай<ref>[http://artinheart.ru/post/people/390.shtml Истории. Люди. Лидия Делекторская.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103309/http://artinheart.ru/post/people/390.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. Икенсе донъя һуғышы башланыу менән Матиссты туғандары АҠШ-ҡа йәки Бразилияға күсеп китеүен күндерергә маташалар<ref>Апель К. О. Матисс./Военная реальность и радость творчества. М.:ОЛМА Медиа Групп, 2007, стр. 144.</ref>. Әммә ул Францияла, Ниццала ҡала, уны вафатына тиклем ташлап китмәй<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/22/AR2005092200996.html Phyllis Tuchman. ''Matisse the Master'' Hilary Spurling. The Washington Post, 25. September 2005]</ref>. [[1930 йыл]]дар рәссам өсөн үҙенең асыштарына йомғаҡ яһарға маташыу ваҡыты була. Тәьҫирҙе көсәйтеү өсөн, ул монументаль сәнғәткә графика алымдары күсерә, мәҫәлән, ''Розовая обнаженная'' (1935) һәм ''Натюрморт с устрицами'' (1940) картиналарында был асыҡ күренә. Шул дәүерҙең эштәрендә экзотика әҙерәк һәм күберәк ассиметрия була. Уларҙа ҡатын-ҡыҙҙар байрамса күлдәктәрҙә балаҫтар, сәскәләр һәм вазалар фонындағы креслоларҙа һүрәтләнә. Был йылдарҙа уның тарафынан гобелен өсөн эскиздар, китаптар өсөн иллюстрациялар эшләнә. Матисс Джеймс Джойстың «Улисс» романы өсөн Диссеянан күренештәр яҙа. [[1931 йыл]]дың рәссамдың иллюстрациялары менән беренсе китабы нәшер ителә. Был Стефан Малларменың шиғри йыйынтығы була. Шул осорҙағы үҙенең күп эштәрендә Матисс картиналарының сиктәрен айыра, формалар ҡыҫандар арауығына китә, Уға миҫал булып ''Музыка II'' (1939) һәм ''Румынская блуза'' (1940) картиналары тора. ===Һуңғы йылдары=== [[1941 йыл]]да Матисс эсәктәренә ауыр операция кисерә. Һаулығы насарайыу сәбәпле стилен ябайлаштырырға мәжбүр була. Көсөн һаҡлау маҡсатында ул ҡағыҙ киҫентеләренән һүрәттәр эшләү техникаһын булдыра, был уға оҙаҡ көткән һүрәт һәм төҫтөң синтезына ирешеү мөмкинлеген бирә. 1943 йылда «Джаз» китабына гуашь менән буялған киҫентеләрҙән иллюстрациялар серияһын башлай. (1947 йылда тамамлай). [[1944 йыл]]да ҡатыны һәм ҡыҙы Ҡаршылыҡ эшмәкәрлегендә ҡатнашҡаны өсөн гестапо тарафынан ҡулға алына. [[1946]]—[[1948 йыл]]дарҙа Матисс тарафынан яҙылған интерьерҙарҙың буяуы тағы тағы сиктән тыш ҡуйы була: ''«Красный интерьер, натюрморт на синем столе»'' (1947) һәм ''«Египетский занавес»'' (1948), ошондай эштәре яҡтылыҡ һәм ҡараңғылыҡ араһында контрастҡа, шулай уҡ эске һәм тышҡы араһындағы арауыҡҡа төҙөлә. * Матисстың һуңғы эше (1954) — [[1921 йыл]]да [[Нью-Йорк]]та Рокфеллер тарафынан төҙөлгән сиркәү витражы. Union Church of Pocantico Hills, New York. Ҡалған түғыҙ витраж марк Шагал тарафынан эшләнә. Рәссам [[1954 йыл]]дың 3 ноябрендә 84-се йәшендә Ницца янында Симиезала вафат була. [[Файл:Nice-Cimiez-MATISSE tombe1.jpg|thumb|left|Матисстың Ниццала ҡәбере]] ===Матисс мәҙәниәттә=== * Матисс хөрмәтенә Меркурийҙа кратер атала. * Джеймс Бонд тураһында фильмда бер персонаждың оператив псевдонимы («Казино „Рояль“» һәм «Квант милосердия»), шулай уҡ Себастьян Фолкстың ''«Дьявол не любит ждать»'' романында Рене Матисса рәссам хөрмәтенә атала. * Анри Матисстың геройы һирәкләп ''«Полночь в Париже»'', ''«Прожить жизнь с Пикассо»'' һәм ''«Модильяни»'' фильмдарында күренә ===Ҡыҙыҡлы факттар=== * Матисстың картиналарының береһе — «Les coucous, et tapis bleu rose» — 2009 йылдың февралендә Кристис йортонда аукционда шәхси коллекция йыйыусы тарафынан 32 миллион евроға һатып алына. ''Натюрморт'' рәссам тарафынан 1911 йылда яҙылған була<ref>[http://www.elmundo.es/elmundo/2009/02/23/cultura/1235422585.html Una obra de Matisse alcanza un precio récord de 32 millones de euros]{{ref-es}}</ref>. == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник = Анри Матисс |Викисклад = Henri Matisse }} * [http://www.anrimatiss.ru/ AnriMatiss.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517034554/http://anrimatiss.ru/ |date=2014-05-17 }} * [http://www.henri-matisse.net/ henri-matisse.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326120442/http://www.henri-matisse.net/ |date=2014-03-26 }} — Henri Matisse: Life and Work * [http://sunny-art.ru/category/anri-matiss-kartiny-po-periodam/ Около 200 работ Анри Матисса, а также его биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511061350/http://sunny-art.ru/category/anri-matiss-kartiny-po-periodam/ |date=2010-05-11 }} * [http://just-meller.livejournal.com/130963.html Аллюзии на картину «Танец» Матисса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004064839/https://just-meller.livejournal.com/130963.html |date=2023-10-04 }} '''Галереи работ''' * [http://www.if-art.com/pgallery/per/hmatisse/2.html Около 30 работ] == Әҙәбиәт == * ''Турчин В. С.'' По лабиринтам авангарда. — {{М.}}: Изд-во МГУ, 1993. {{Painter-stub}} [[Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар]] [[Категория:Франция скульпторҙары]] [[Категория:XIX быуат скульпторҙары]] [[Категория:XX быуат скульпторҙары]] [[Категория:Фовизм]] [[Категория:Натюрморт оҫталары]] 882ni3zeyuc8dyqal0ov22gxgtl5ni3 0 68825 1295249 1242089 2026-05-02T14:32:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295249 wikitext text/x-wiki [[Файл:QR-код.png|thumb|200 px|right|ошо биткә һылтанма менән QR-коды ]] [[Файл:Japan-qr-code-billboard.jpg|thumb|биллбордта (реклама таҡтаһында) һылтанма менән QR-коды]] [[Файл:Extreme QR code to Wikipedia mobile page.svg|thumb|сәнғәт QR-код. Артыҡ мәғлүмәт булға ла код уҡыла.]] '''QR-код''' ({{lang-en|quick response}} — шәп яуап) — [[матрица коды]], ике үлсәүле [[штрих-код]]ы, [[1994 йыл]]да «Denso-Wave» япон компания менән эшләнғән<ref>[http://www.denso-wave.com/en/index.html Сайт компании Denso-Wave]</ref><ref>[https://youclick.link/qr-codes Нисек булдыра QR-код]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Һүрәтләү == [[Япония]]ла штрихкодттарҙын популяр булыуына сәбәпле, унда яҙылған мәғлүмәт ҡулланыусыларға биҡ аҙ тип күренерғә башланы. Ошо мәсьәләне хәл итеү өсөн QR-код тыуҙы. График һүрәттә күп мәғлүмәт кодировать итеү була. Иҫке штрихкод йоҡа нур менән уҡыла, QR-код сенсор менән ике үлсәүле һүрәт тип уҡыла. Нөктәләр двоичный һандарға күсерелә. QR-кодттын кодировкалау шарттары: * һандар— 7089 тамға; * һандар һәм һәрефтәр (латиница) — 4296 тамға; * двоичный коды — 2953 байт (следовательно, около 2953 букв кириллицы в кодировке [[windows-1251]] или около 1450 букв кириллицы в [[UTF-8|utf-8]]); * иероглифтар — 1817. «QR code» "DENSO Corporation"ның лицензияланған саүҙа маркаһы була, ләғин кодтар кулланыуы бер ниндәй лицензион йыйымдарһыҙ була. [[Файл:Qr-pushkin.jpg|thumb|right| А. С. Пушкиндын «[[Евгений Онегин]]» QR-код форматында<ref>[http://novostiliteratury.ru/2012/08/evgenij-onegin-teper-i-v-qr-kode/ «Евгений Онегин» — теперь и в QR-коде]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] <gallery widths="500" heights="350"> Файл:QR Code Structure Example 2 ru.svg| QR-код юлдары тураһында Файл:QR Format Information.svg|Код маски и уровня коррекции, возможные XOR-маски </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Штрих-код]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.qrcode.com/en/index.html About QRcode.com] // qrcode.com {{ref-en}} * [http://mptron.com/news/mobila/stat/1888-chto-takoe-qr-kod.html Что такое QR-код?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403005230/http://mptron.com/news/mobila/stat/1888-chto-takoe-qr-kod.html |date=2014-04-03 }} // mptron.com * [http://foxtools.ru/QR Генератор QR-кодов/Чтение QR-кодов — online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228154414/http://foxtools.ru/QR |date=2013-12-28 }} [[Категория:Стандарттар]] 3zg3g7crsb8o29rcqns8t9tvhahi1xf 0 70498 1295258 1150539 2026-05-02T15:59:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295258 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы | название = Škoda Auto | логотип = [[Файл:SkodaLogo.png]] | тип = [[Асыҡ компания]] | материнская компания = [[Volkswagen AG]] | листинг на бирже = | девиз = Simply Clever<br />Просто гениально | основана = [[1895]] | расположение = {{Флагификация|Чехия}}: [[Млада-Болеслав]], [[Урта Чехия крайы]] | ключевые фигуры = Детлеф Виттиг (''Detlef Wittig'', директорҙар советы рәйесе), Винфрид Фаланд (генераль директор) | отрасль = [[Автомобиль сәнәғәте]] | продукция = Еңел һәм комерция автомобилдәре | оборот = 187,858 млрд [[Чешская крона|крона]] ([[2009]])<ref name="E15220310">[http://www.e15.cz/byznys/prumysl-a-energetika/skode-auto-loni-klesl-zisk-o-68-procent ''ČTK'' «Škodě Auto loni klesl zisk o 68 procent» // «E15.cz», 22.03.2010.]{{ref-cs}}</ref> | операционная прибыль = 203 млн евро (2009 год)<ref name="E15120310">[http://file.mf.cz/721/01-24-E15-1203.pdf ''ČTK'' «Provozní zisk Škody Auto klesl o dvě třetiny» // «E15», 12.03.2010.]{{ref-cs}}</ref> | чистая прибыль = 3,462 млрд крона (2009 год)<ref name="E15220310"/> | число сотрудников = 26 153 кеше (2009 год)<ref name="E15220310"/> | сайт = {{URL|www.skoda-avto.ru}} }} [[Файл:CHZ S1202.jpg|thumb|right|[[Автодрезина]] [[Škoda 1202]] автомобиль базаһында]] '''Škoda Auto''' (башҡортса әйтелеше: ''Шко́да А́вто'') — Škoda маркаһында еңел автомобильдәр етештереүсе сауҙа [[Чехия|чех]] автомобиль төҙөүсөләре компанияһы. Ойошма Рәсәйҙәге [[Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)]] ААЙ ҡулында ([[Газпромбанк]] активы). Штаб-фатиры [[Млада-Болеслав]] ҡалаһында урынлашҡан (Чехия). Компания логотибы итеп 1926 йылда ҡанатлы уҡ һайланған. Уның тәүге эскизы 1915 һәм 1920 йылдар арауығында Maglie әфәнде тарафынан эшләнгән.<ref>[http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }} The history of SKODA logo // company-name-generator.com {{Проверено|01|04|2012}} {{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514033110/http://www.company-name-generator.com/blog/the-history-of-skoda-logo/ |date=2014-05-14 }}</ref><ref>[http://faq.skoda-club.ru/Skoda/IstorijaLogotipa Skoda — история логотипа // faq.skoda-club.ru, 24.09.2006.]</ref> == Тарихы == [[Файл:Skoda Superb Greenline.JPG|[[Škoda Superb]]|thumb|left]] Шкода маркалы автомомилдәр сығарыу тарихы 1895 йылда чех ҡалаһы [[Млада-Болеслав]] та башлана. Механик [[Вацлав Лаурин]] һәм китаптар менән һатыу итеүсе [[Вацлав Клемент]], икеһе лә велосипед менән мауыға. Улар шәхси концтрукциялары менән велосипед етештерә башлай. Уны илһөйәрҙәр булараҡ — Славия тип атайҙар. Уларҙың хеҙмәте уңышлы барып сыға. 1899 йылда улар төҙөгән[[Laurin & Klement Co]] фирмаһы мотоциклдар етештерә башлай. Улар сығарған мотоциклдар менән ярышыусылар донъя кимәлендәге ярыштарҙа урындар яулай.Быуат ағымында ул компания тағы ла бик мөһим аҙымға бара - машиналар сығарыу яйға һалына. Беренселәрҙән булып 1905 йылда сығарылған Лoiturette A автомобиле комерция уңыштары килтерә. Һәм чех машинаһының данын күтәрә. Донъя баҙарында бик тиҙ танылыу ала. Австро-Венгрия монархияһының Богемо короллеген сәнәғәт буйынса үҫешкән регион тип таныта. Предприятиенең үҫешеүе ғаилә предприятиеһы формаһында ғына булыуы тығыҙая. Яңы бейеклеккә күсергә кәрәк була. 1907 йылда L & K компаниеһы барлыҡҡа килә. Яңы Faeton моделе уйлап сығарыла. 1914 йылғы һуғыштан һуң компание хәрби машиналар етештереүҙә ҡатнаша. Үҙенең позицияһын һаҡлар ҡалыу һәм үҫешеү өсөн L & K көслө партнерҙар эҙләй. 1925-1929 йылдар араһында фирма маркаһы менән 2985 дана машина етештерә. Икенсе Бөтә донъя һуғышы ваҡытында етештереү туҡтап тора. === «Шкода-Пльзень» === 1923 йылдың 15 декабрендә чех ҡалаһы Пльзендә автомобиль төҙөүсе фирма «Шкода»ның эмблемаһы теркәлә. Йәш инженер [[Шкода, Эмиль|Эмиль Шкода]] 1869 йылда Пльзень ҡалаһында бәләкәй генә механика заводы ала. Тора- бара завод Австро-Венгрия империяһында иү эре машина етештереүсе предприятиеға әйләнә. {| class="standard" ! !1992 !1993 !1994 !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011<ref name="E15210312">[http://zpravy.e15.cz/byznys/prumysl-a-energetika/zisk-skody-se-loni-prehoupl-pres-16-miliard-nejvice-rostla-v-rusku-753692 ''SAL'' «Zisk Škody se loni přehoupl přes 16 miliard, nejvíce rostla v Rusku» // «E15.cz», 21.03.2012.]{{ref-cs}}</ref> |- !Саф килем, млрд кроналар<ref name="vtip">[http://zpravy.e15.cz/byznys/prumysl-a-energetika/skoda-auto-od-vtipu-k-vlajkove-lodi «E15», «Škoda Auto: od vtipů k vlajkové lodi», 11 апреля 2011]{{ref-cs}}</ref> |4,18 | -4,26 | -2,37 | -1,62 |0,16 |1,17 |2,24 |2,64 |3,34 |2,13 |1,83 |1,48 |3,37 |7,89 |11,06 |15,98 |10,82 |3,46 |8,84 |16,1 |} == Продукция == === Автомобилдәр === <center><gallery> Файл:220505 skoda.jpg|[[Škoda 1202]], [[1961]] Файл:Skoda felicia 1962 front.jpg|[[Škoda Felicia (1959)|Škoda Felicia]], [[1962]] Файл:Skoda 1000MB front.jpg|[[Škoda 1000 MB]], [[1964]]–[[1969]] Файл:SKODA 1100 MB De Luxe.JPG|[[Škoda 1100 MB]], [[1967]] Файл:Skoda 100.jpg|[[Škoda 100]], [[1969]] Файл:Skoda110lse.jpg|[[1979]] [[Škoda 110 L]] Файл:Skoda110R.JPG|[[Škoda 110R]], [[1970]] Файл:Skoda_1203.jpg|[[Škoda 1203]] Файл:Skoda 105S - front.jpg|[[Škoda 105S]], [[1976]] Файл:Skoda 120L.jpg|[[Škoda 120L]], [[1984]]–[[1990]] Файл:Skoda130estelle.JPG|[[Škoda 130]], [[1984]] Рәсем:Skoda rapid 001.jpg|[[Škoda 136]], [[1988]] Файл:Skoda Favorit 135 L.JPG|[[1991]] [[Škoda Favorit]] Файл:1997.skoda.felicia.gli.1point9d.arp.jpg|[[Škoda Felicia]] GLI 1.9D, [[1995]] Файл:Felugara.jpg|1998 [[Škoda Felicia]] Face Lift Файл:Skodaoctavia99.jpg|[[Škoda Octavia]], [[1996]] Файл:skoda.favia.bristol.750pix.jpg|2000 [[Škoda Fabia]] Файл:Skoda fabia kombi v sst.jpg|[[Škoda Fabia]] Combi, [[2000]] Файл:Skoda Superb vr2 titan.jpg|[[Škoda Superb]], [[2001]] Файл:Skoda_Octavia_II_silver_vr.jpg|[[Škoda Octavia]] II, [[2004]] Файл:Skoda_Octavia_Combi_front_20071125.jpg|[[Škoda Octavia]] Combi II, [[2004]] Файл:Škoda_Roomster.jpg|[[Škoda Roomster]], [[2006]] Файл:Skoda_Fabia_blue_front_20071125.jpg|[[Škoda Fabia]] New, [[2007]] Файл:Skoda_Yeti.jpg|[[Škoda Yeti]], [[2009]] Файл:Škoda_Superb_II_TSI.JPG|[[Škoda Superb]], [[2008]] }} </gallery></center> === Автобустар === <center><gallery> Файл:Autobus Jenišovice.JPG|Skoda 6 R фирма кузовы менән <br /> шассиҙағы[[Sodomka]] автобусы<ref>Как сказано в описании файла [[:Файл:Autobus Jenišovice.JPG|Autobus Jenišovice.JPG]], Sodomka фирмаһының боронғо оригиналь куэовы менән.</ref> Рәсем:Lešany, Vojenské muzeum, autobus Praga.JPG|30-40 йылдарҙағы Škodaа автобусы . Рәсем:Škoda 706 RO.jpg|Škoda 706 RO Рәсем:Brno, Řečkovice, depozitář TMB, Škoda 706 RTO LUX (2).jpg|Škoda 706 RTO LUX Рәсем:Brno, Řečkovice, depozitář TMB, Škoda 21Ab č. 362 (01).jpg|Škoda 21Ab Рәсем:TriHyBus MSV Brno 2010.JPG | TriHyBus }} </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)]] * {{Викисклад|Category:Škoda}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.skoda-avto.ru/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121223202644/http://www.skoda-avto.ru/ |date=2012-12-23 }} [[Категория:Автомобиль етештереүсе компаниялар]] fd1fg6dursokuybdkwrs7sy9oqt4h11 0 74849 1295373 1285258 2026-05-03T09:40:50Z Neuvillette 39826 /* */ 1295373 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Мадьярҙар | изображение = Hng2_2.jpg | ширина = 270px | подпись = [[Иштван I]], [[Матьяш Хуньяди]], [[Габор Бетлен]], [[Бела Барток]];<br />[[Тивадар Костка Чонтвари]], [[Янош Бойяи]], [[Лоранд Этвёш]], [[Йожеф Этвёш]] | самоназвание = Magyarok | численность = 14,5 млн | расселение = {{HUN}} 9 416 015 ([[2001]])<ref>[http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html nepszamlalas.hu сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512032455/http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html |date=2011-05-12 }}</ref><br /> {{USA}} 1 563 081 (2006)<br /> {{ROU}} 1 237 746 (2011)<ref>http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730111519/http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf |date=2013-07-30 }}</ref><br /> {{SVK}} 520 528 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060205 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{CAN}} 315 510 (2006)<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331205841/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=2019-03-31 }}</ref><br /> {{SRB}} 293 299 (2002)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060208 2006. évi jelentés a szlovákiai magyarság helyzetéről]</ref><br /> {{UKR}} 156 600 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060207 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{DEU}} 135 600 {{FRA}} 100 000—200 000 (2004) {{BRA}} 80 000 {{AUS}} 67 616 {{AUT}} 55 038 (2014) {{GBR}} 52 250 (2011) {{CHL}} 50 000 {{SWE}} 40 000-70 000 {{ARG}} 40 000-50 000 {{HRV}} 16 595 (2001) {{CZE}} 14 672 (2001) {{IRL}} 8034 (2011) {{TUR}} 6800 (2001) {{SLO}} 6243 (2002) {{THA}} 3029 {{RUS}} 2781 (2010), 3768 (2002) {{MKD}} 2003 (2002) {{NZL}} 1476 {{PHL}} 1114 {{Флаг Пуэрто-Рико}} [[Пуэрто-Рико]] 1050. | вымер = | архкультура = | язык = [[Венгер теле|венгер]] | раса = Европеоид | религия = [[Католицизм]], [[протестантизм]], [[Венгерия католик сиркәүе|грекокатолицизм]], [[Венгрияла православие|православие]], [[ислам]], [[суннизм]] ([[Мажар (Ҡаҙаҡ мадьярҙары)|мажары]], [[мадьяраб]]) | родственные = [[ханты]], [[манси]], [[башҡорттар]] | входит = | включает = [[секей]], [[чангош]], [[мадьяраб]], [[яс]] }} '''Ве́нгрҙар, мажарҙар''' (үҙ атамаһы — мадьярҙар, {{lang-hu|magyarok}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrok]}}) — [[Европа]] халҡы. [[Венгрия]]ның төп халҡы. Венгрҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, [[Румыния]] ([[Трансильвания]] тарихи өлкәһе), [[Сербия]] ([[Воеводина]] крайының төньяҡ өлөшө), [[Словакия]], [[Украина]], [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Бөйөк Британия]], [[Австрия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Чили]] һәм [[Канада]]ла йәшәй. Венгриянан тыш венгр халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше. Венгрияның үҙендә 9,5 млн венгр йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hun Hungarian]</ref>. Дине буйынса венгрҙарҙың күпселеге — [[Католицизм|католиктар]], шулай уҡ [[протестантизм|протестанттар]] һәм [[православие|православтар]] бар. == Тарихы == [[Файл:Arrival of the Hungarians (Árpád Feszty).jpg|thumb|right|250px|Рәссамдар [[Фести Арпад|Арпад Фести]], [[Меднянский Ласло|Л. Меднянский]] һәм [[Барчаи Енё|Е. Барчаи]]. «Кенәз Арпад Карпат тауы аша үтә». Киндер ([[циклорама]], 1800 м²), Венгрияны баҫып алыуҙың мең йыллығына яҙылған картина. Ópusztaszer, Милли мемориаль музей, Венгрия.]] [[Файл:Honfoglalas.gif|thumb|250px|Венгрҙар эмиграцияһы]] [[Файл:Hungarian migration.png|thumb|250px|Венгрҙар миграцияһы]] [[Файл:Magyars (Hungarians) in Hungary, census 1890.jpg|thumb|250px|Венгрҙар (1890)]] [[Файл:Historical Magyar population.png|thumb|250px|Венгрҙар (900—1980)]] [[Файл:Magyarok-Bejovetele-ChroniconPictum.jpg|thumb|250px|Мадьярҙар Карпат тауҙары аша үтә Chronicon Pictum, 1360.]] [[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|thumb|200px|Шлем и щит венгерского гусара. <br />Такой щит при хорошем обзоре обеспечивает защиту шеи от сабельного удара]] Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә<ref>''Molnár E.'' A magyar nép őstörténete. Bp., 1952.</ref><ref>''Чернецов В. Н., Мошинская В. И.'' В поисках древней родины угорских народов // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. {{М.}}, 1954. C. 163—192.</ref>. Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән [[Кама]] йылғаһы бассейнының [[Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Азов диңгеҙе]] далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, [[сыуаштар]], [[башҡорттар]]ҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған [[хазар]] һәм [[болғар]]ҙарға, күсеп ултыралар. Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған. Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған.<ref>''Юрасов М. К.'' Когда появились венгры в Северном Причерноморье? // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2003. № 4 (14). С. 89.</ref> [[896]] йылда [[Арпад]] һәм [[Курсан]] етәкселегендә улар [[Трансильвания|Трансильванияға]] күсеп килә, унан һуң [[Паннония]], хәҙерге көнсығыш [[Австрия]] һәм [[Словакия]]ны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар. Ваҡыт үтеү менән ([[X быуат|X]]—[[XI быуат]]) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән [[Ассимиляция (социология)|ассимиляциялаша]]. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған [[Венгрия короллеге]] барлыҡҡа килә. Венгр [[милләт]]е ойоша. [[XVII быуат]]та Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, [[Австрия]] власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә. [[Австро-Венгрия]] ([[1867]]) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Австро-Венгрия]] тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә. == Этноним == Урыҫ телендә {{lang-pl|węgier}} {{lang-x-slav|*ǫgъrinъ}} ({{lang-orv|ѹгринъ}}, {{lang-uk|ву́гор, у́гор}}, серб.-{{lang-cu|ѫгринъ}}, ''ѫгре'', {{lang-sr|у̀гар}}, ''у̀гра'', шулай уҡ ''у̀грин'', {{lang-bg|унгарци}}, {{lang-cs|uher}}, {{lang-sk|uhor}}, {{lang-pl|węgier, węgrzyn}}, {{lang-lt|vengras}}) телдәрендәге ''венгр'' һүҙенән алынған<ref name=Vasmer>{{Фасмер}}</ref>. Европа телдәрендә {{lang-la|Ungari, Ungri}}, {{lang-gr|Οὑγγρικός, Οὖγγροι}}, {{lang-fr|hongroi(s)}}, {{lang-de|Ungar(n)}}, {{lang-en|Hungarian(s)}}, {{lang-sv|ungrare}} формаһында ҡулланыла. Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге ''оn ogur'' ([[Унуғырҙар|унуғыр]] төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан<ref name=Vasmer />. Баштағы h- өнө ''Hunni'' «[[һундар]]» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр. Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. Венгҙарҙың үҙатамаһын {{lang-hu|mаgуаr(ok)}} «мадьяр, мажар» (боронғо {{lang-hu|Моgоr}}, урта {{lang-gr|Μεγέρη}}) телдәрендә беренсе өлөшөн — ''mōś'' — [[манси]] халҡының үҙатамаһы ''Мось'' менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге {{lang-fi|yrkö}} «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар<ref>{{книга |автор = Майтинская К. Е. |часть = Венгерский язык |заглавие = Основы финно-угорского языкознания |ссылка = |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |том = 3 |страницы = 342—343 }}</ref>. [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «[[башҡорт]]» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''> badž(a) oγur > badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar''<ref>''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә. Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә [[малсысыҡ]], көньяғында [[йылҡысылыҡ]] үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. [[Үҫемлекселек]]тә төп культура — [[бойҙай]] (XVII быуаттан), [[XVIII быуат]]тан [[бәрәңге]] үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. [[Шарап]] етештереүҙең боронғо традициялары бар. Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре. Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд. Тораҡтары балсыҡ менән һыланған ер стеналы йәки ағастан төҙөлгән йорт булған. Хәҙер кирбестән төҙөйҙәр. Ҡалалар ғәҙәттәге европа архитектураһы стилендә төҙөлгән. [[Роман стиле|Роман]], [[готика]], [[ренессанс]], [[барокко]], [[классицизм]], [[Историзм (архитектура)|историзм]] (эклектизм), [[модерн]] стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин. == Халыҡ мәҙәниәте == Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән [[ҡыпсаҡтар]], [[Влахи (цыгандар)|влахи]], [[немецтар]], [[француздар]], [[итальяндар]], цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған. == Мадьяр исемдәре == Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Магна Һунгария]] * [[Венгрия]] * [[Венгрия тарихы]] * [[Венгрия короллеге]] == Галерея == <gallery> Image:Hungarians in Hungary (1890).png Image:Magyars in Austro-Hungarian Empire 1911.gif Image:MagyarsOutsideHungary.png </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Подольный Р. Г. Пути народов, М., «Детская литература», 1975.{{ref-ru}} * Справочник личных имен народов РСФСР, М.: Рус. яз., 1989(стр. 305).{{ref-ru}} * Шушарин В. П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. М., 1997.{{ref-ru}} * Энциклопедия «Народы и религии мира», М., 1998.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-Венгерский словарь] * [http://uralistica.ning.com/ Uralistica — Финно-угорское сообщество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426025641/http://uralistica.ning.com/ |date=2010-04-26 }} * [http://fucongress.org/ Международный консультативный комитет финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120408204227/http://www.fucongress.org/ |date=2012-04-08 }} * [http://www.fennougria.ee/?lang=ru «Учреждение Фенно-Угриа»] * [http://www.finugor.ru/ru Информационный центр финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829055843/http://www.finugor.ru/ru |date=2010-08-29 }} [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Венгрия халыҡтары]] [[Категория:Румыния халыҡтары]] [[Категория:Сербия халыҡтары]] [[Категория:Венгрҙар|*]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Уғырҙар]] oltl36anjixkfwn0un0rvq5kc7d74ot 1295374 1295373 2026-05-03T09:41:07Z Neuvillette 39826 /* */ 1295374 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Мажарҙар | изображение = Hng2_2.jpg | ширина = 270px | подпись = [[Иштван I]], [[Матьяш Хуньяди]], [[Габор Бетлен]], [[Бела Барток]];<br />[[Тивадар Костка Чонтвари]], [[Янош Бойяи]], [[Лоранд Этвёш]], [[Йожеф Этвёш]] | самоназвание = Magyarok | численность = 14,5 млн | расселение = {{HUN}} 9 416 015 ([[2001]])<ref>[http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html nepszamlalas.hu сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512032455/http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html |date=2011-05-12 }}</ref><br /> {{USA}} 1 563 081 (2006)<br /> {{ROU}} 1 237 746 (2011)<ref>http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730111519/http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf |date=2013-07-30 }}</ref><br /> {{SVK}} 520 528 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060205 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{CAN}} 315 510 (2006)<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331205841/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=2019-03-31 }}</ref><br /> {{SRB}} 293 299 (2002)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060208 2006. évi jelentés a szlovákiai magyarság helyzetéről]</ref><br /> {{UKR}} 156 600 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060207 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{DEU}} 135 600 {{FRA}} 100 000—200 000 (2004) {{BRA}} 80 000 {{AUS}} 67 616 {{AUT}} 55 038 (2014) {{GBR}} 52 250 (2011) {{CHL}} 50 000 {{SWE}} 40 000-70 000 {{ARG}} 40 000-50 000 {{HRV}} 16 595 (2001) {{CZE}} 14 672 (2001) {{IRL}} 8034 (2011) {{TUR}} 6800 (2001) {{SLO}} 6243 (2002) {{THA}} 3029 {{RUS}} 2781 (2010), 3768 (2002) {{MKD}} 2003 (2002) {{NZL}} 1476 {{PHL}} 1114 {{Флаг Пуэрто-Рико}} [[Пуэрто-Рико]] 1050. | вымер = | архкультура = | язык = [[Венгер теле|венгер]] | раса = Европеоид | религия = [[Католицизм]], [[протестантизм]], [[Венгерия католик сиркәүе|грекокатолицизм]], [[Венгрияла православие|православие]], [[ислам]], [[суннизм]] ([[Мажар (Ҡаҙаҡ мадьярҙары)|мажары]], [[мадьяраб]]) | родственные = [[ханты]], [[манси]], [[башҡорттар]] | входит = | включает = [[секей]], [[чангош]], [[мадьяраб]], [[яс]] }} '''Ве́нгрҙар, мажарҙар''' (үҙ атамаһы — мадьярҙар, {{lang-hu|magyarok}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrok]}}) — [[Европа]] халҡы. [[Венгрия]]ның төп халҡы. Венгрҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, [[Румыния]] ([[Трансильвания]] тарихи өлкәһе), [[Сербия]] ([[Воеводина]] крайының төньяҡ өлөшө), [[Словакия]], [[Украина]], [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Бөйөк Британия]], [[Австрия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Чили]] һәм [[Канада]]ла йәшәй. Венгриянан тыш венгр халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше. Венгрияның үҙендә 9,5 млн венгр йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hun Hungarian]</ref>. Дине буйынса венгрҙарҙың күпселеге — [[Католицизм|католиктар]], шулай уҡ [[протестантизм|протестанттар]] һәм [[православие|православтар]] бар. == Тарихы == [[Файл:Arrival of the Hungarians (Árpád Feszty).jpg|thumb|right|250px|Рәссамдар [[Фести Арпад|Арпад Фести]], [[Меднянский Ласло|Л. Меднянский]] һәм [[Барчаи Енё|Е. Барчаи]]. «Кенәз Арпад Карпат тауы аша үтә». Киндер ([[циклорама]], 1800 м²), Венгрияны баҫып алыуҙың мең йыллығына яҙылған картина. Ópusztaszer, Милли мемориаль музей, Венгрия.]] [[Файл:Honfoglalas.gif|thumb|250px|Венгрҙар эмиграцияһы]] [[Файл:Hungarian migration.png|thumb|250px|Венгрҙар миграцияһы]] [[Файл:Magyars (Hungarians) in Hungary, census 1890.jpg|thumb|250px|Венгрҙар (1890)]] [[Файл:Historical Magyar population.png|thumb|250px|Венгрҙар (900—1980)]] [[Файл:Magyarok-Bejovetele-ChroniconPictum.jpg|thumb|250px|Мадьярҙар Карпат тауҙары аша үтә Chronicon Pictum, 1360.]] [[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|thumb|200px|Шлем и щит венгерского гусара. <br />Такой щит при хорошем обзоре обеспечивает защиту шеи от сабельного удара]] Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә<ref>''Molnár E.'' A magyar nép őstörténete. Bp., 1952.</ref><ref>''Чернецов В. Н., Мошинская В. И.'' В поисках древней родины угорских народов // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. {{М.}}, 1954. C. 163—192.</ref>. Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән [[Кама]] йылғаһы бассейнының [[Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Азов диңгеҙе]] далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, [[сыуаштар]], [[башҡорттар]]ҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған [[хазар]] һәм [[болғар]]ҙарға, күсеп ултыралар. Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған. Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған.<ref>''Юрасов М. К.'' Когда появились венгры в Северном Причерноморье? // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2003. № 4 (14). С. 89.</ref> [[896]] йылда [[Арпад]] һәм [[Курсан]] етәкселегендә улар [[Трансильвания|Трансильванияға]] күсеп килә, унан һуң [[Паннония]], хәҙерге көнсығыш [[Австрия]] һәм [[Словакия]]ны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар. Ваҡыт үтеү менән ([[X быуат|X]]—[[XI быуат]]) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән [[Ассимиляция (социология)|ассимиляциялаша]]. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған [[Венгрия короллеге]] барлыҡҡа килә. Венгр [[милләт]]е ойоша. [[XVII быуат]]та Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, [[Австрия]] власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә. [[Австро-Венгрия]] ([[1867]]) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Австро-Венгрия]] тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә. == Этноним == Урыҫ телендә {{lang-pl|węgier}} {{lang-x-slav|*ǫgъrinъ}} ({{lang-orv|ѹгринъ}}, {{lang-uk|ву́гор, у́гор}}, серб.-{{lang-cu|ѫгринъ}}, ''ѫгре'', {{lang-sr|у̀гар}}, ''у̀гра'', шулай уҡ ''у̀грин'', {{lang-bg|унгарци}}, {{lang-cs|uher}}, {{lang-sk|uhor}}, {{lang-pl|węgier, węgrzyn}}, {{lang-lt|vengras}}) телдәрендәге ''венгр'' һүҙенән алынған<ref name=Vasmer>{{Фасмер}}</ref>. Европа телдәрендә {{lang-la|Ungari, Ungri}}, {{lang-gr|Οὑγγρικός, Οὖγγροι}}, {{lang-fr|hongroi(s)}}, {{lang-de|Ungar(n)}}, {{lang-en|Hungarian(s)}}, {{lang-sv|ungrare}} формаһында ҡулланыла. Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге ''оn ogur'' ([[Унуғырҙар|унуғыр]] төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан<ref name=Vasmer />. Баштағы h- өнө ''Hunni'' «[[һундар]]» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр. Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. Венгҙарҙың үҙатамаһын {{lang-hu|mаgуаr(ok)}} «мадьяр, мажар» (боронғо {{lang-hu|Моgоr}}, урта {{lang-gr|Μεγέρη}}) телдәрендә беренсе өлөшөн — ''mōś'' — [[манси]] халҡының үҙатамаһы ''Мось'' менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге {{lang-fi|yrkö}} «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар<ref>{{книга |автор = Майтинская К. Е. |часть = Венгерский язык |заглавие = Основы финно-угорского языкознания |ссылка = |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |том = 3 |страницы = 342—343 }}</ref>. [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «[[башҡорт]]» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''> badž(a) oγur > badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar''<ref>''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә. Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә [[малсысыҡ]], көньяғында [[йылҡысылыҡ]] үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. [[Үҫемлекселек]]тә төп культура — [[бойҙай]] (XVII быуаттан), [[XVIII быуат]]тан [[бәрәңге]] үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. [[Шарап]] етештереүҙең боронғо традициялары бар. Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре. Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд. Тораҡтары балсыҡ менән һыланған ер стеналы йәки ағастан төҙөлгән йорт булған. Хәҙер кирбестән төҙөйҙәр. Ҡалалар ғәҙәттәге европа архитектураһы стилендә төҙөлгән. [[Роман стиле|Роман]], [[готика]], [[ренессанс]], [[барокко]], [[классицизм]], [[Историзм (архитектура)|историзм]] (эклектизм), [[модерн]] стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин. == Халыҡ мәҙәниәте == Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән [[ҡыпсаҡтар]], [[Влахи (цыгандар)|влахи]], [[немецтар]], [[француздар]], [[итальяндар]], цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған. == Мадьяр исемдәре == Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Магна Һунгария]] * [[Венгрия]] * [[Венгрия тарихы]] * [[Венгрия короллеге]] == Галерея == <gallery> Image:Hungarians in Hungary (1890).png Image:Magyars in Austro-Hungarian Empire 1911.gif Image:MagyarsOutsideHungary.png </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Подольный Р. Г. Пути народов, М., «Детская литература», 1975.{{ref-ru}} * Справочник личных имен народов РСФСР, М.: Рус. яз., 1989(стр. 305).{{ref-ru}} * Шушарин В. П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. М., 1997.{{ref-ru}} * Энциклопедия «Народы и религии мира», М., 1998.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-Венгерский словарь] * [http://uralistica.ning.com/ Uralistica — Финно-угорское сообщество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426025641/http://uralistica.ning.com/ |date=2010-04-26 }} * [http://fucongress.org/ Международный консультативный комитет финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120408204227/http://www.fucongress.org/ |date=2012-04-08 }} * [http://www.fennougria.ee/?lang=ru «Учреждение Фенно-Угриа»] * [http://www.finugor.ru/ru Информационный центр финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829055843/http://www.finugor.ru/ru |date=2010-08-29 }} [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Венгрия халыҡтары]] [[Категория:Румыния халыҡтары]] [[Категория:Сербия халыҡтары]] [[Категория:Венгрҙар|*]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Уғырҙар]] alif9369zd2tsour1vwcvs9sce2axps 1295393 1295374 2026-05-03T10:20:00Z Neuvillette 39826 [[Венгрҙар]] битенең исемен [[Мажарҙар]] тип Neuvillette алыштырҙы 1295374 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Мажарҙар | изображение = Hng2_2.jpg | ширина = 270px | подпись = [[Иштван I]], [[Матьяш Хуньяди]], [[Габор Бетлен]], [[Бела Барток]];<br />[[Тивадар Костка Чонтвари]], [[Янош Бойяи]], [[Лоранд Этвёш]], [[Йожеф Этвёш]] | самоназвание = Magyarok | численность = 14,5 млн | расселение = {{HUN}} 9 416 015 ([[2001]])<ref>[http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html nepszamlalas.hu сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512032455/http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html |date=2011-05-12 }}</ref><br /> {{USA}} 1 563 081 (2006)<br /> {{ROU}} 1 237 746 (2011)<ref>http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730111519/http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf |date=2013-07-30 }}</ref><br /> {{SVK}} 520 528 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060205 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{CAN}} 315 510 (2006)<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331205841/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=2019-03-31 }}</ref><br /> {{SRB}} 293 299 (2002)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060208 2006. évi jelentés a szlovákiai magyarság helyzetéről]</ref><br /> {{UKR}} 156 600 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060207 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{DEU}} 135 600 {{FRA}} 100 000—200 000 (2004) {{BRA}} 80 000 {{AUS}} 67 616 {{AUT}} 55 038 (2014) {{GBR}} 52 250 (2011) {{CHL}} 50 000 {{SWE}} 40 000-70 000 {{ARG}} 40 000-50 000 {{HRV}} 16 595 (2001) {{CZE}} 14 672 (2001) {{IRL}} 8034 (2011) {{TUR}} 6800 (2001) {{SLO}} 6243 (2002) {{THA}} 3029 {{RUS}} 2781 (2010), 3768 (2002) {{MKD}} 2003 (2002) {{NZL}} 1476 {{PHL}} 1114 {{Флаг Пуэрто-Рико}} [[Пуэрто-Рико]] 1050. | вымер = | архкультура = | язык = [[Венгер теле|венгер]] | раса = Европеоид | религия = [[Католицизм]], [[протестантизм]], [[Венгерия католик сиркәүе|грекокатолицизм]], [[Венгрияла православие|православие]], [[ислам]], [[суннизм]] ([[Мажар (Ҡаҙаҡ мадьярҙары)|мажары]], [[мадьяраб]]) | родственные = [[ханты]], [[манси]], [[башҡорттар]] | входит = | включает = [[секей]], [[чангош]], [[мадьяраб]], [[яс]] }} '''Ве́нгрҙар, мажарҙар''' (үҙ атамаһы — мадьярҙар, {{lang-hu|magyarok}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrok]}}) — [[Европа]] халҡы. [[Венгрия]]ның төп халҡы. Венгрҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, [[Румыния]] ([[Трансильвания]] тарихи өлкәһе), [[Сербия]] ([[Воеводина]] крайының төньяҡ өлөшө), [[Словакия]], [[Украина]], [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Бөйөк Британия]], [[Австрия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Чили]] һәм [[Канада]]ла йәшәй. Венгриянан тыш венгр халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше. Венгрияның үҙендә 9,5 млн венгр йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hun Hungarian]</ref>. Дине буйынса венгрҙарҙың күпселеге — [[Католицизм|католиктар]], шулай уҡ [[протестантизм|протестанттар]] һәм [[православие|православтар]] бар. == Тарихы == [[Файл:Arrival of the Hungarians (Árpád Feszty).jpg|thumb|right|250px|Рәссамдар [[Фести Арпад|Арпад Фести]], [[Меднянский Ласло|Л. Меднянский]] һәм [[Барчаи Енё|Е. Барчаи]]. «Кенәз Арпад Карпат тауы аша үтә». Киндер ([[циклорама]], 1800 м²), Венгрияны баҫып алыуҙың мең йыллығына яҙылған картина. Ópusztaszer, Милли мемориаль музей, Венгрия.]] [[Файл:Honfoglalas.gif|thumb|250px|Венгрҙар эмиграцияһы]] [[Файл:Hungarian migration.png|thumb|250px|Венгрҙар миграцияһы]] [[Файл:Magyars (Hungarians) in Hungary, census 1890.jpg|thumb|250px|Венгрҙар (1890)]] [[Файл:Historical Magyar population.png|thumb|250px|Венгрҙар (900—1980)]] [[Файл:Magyarok-Bejovetele-ChroniconPictum.jpg|thumb|250px|Мадьярҙар Карпат тауҙары аша үтә Chronicon Pictum, 1360.]] [[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|thumb|200px|Шлем и щит венгерского гусара. <br />Такой щит при хорошем обзоре обеспечивает защиту шеи от сабельного удара]] Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә<ref>''Molnár E.'' A magyar nép őstörténete. Bp., 1952.</ref><ref>''Чернецов В. Н., Мошинская В. И.'' В поисках древней родины угорских народов // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. {{М.}}, 1954. C. 163—192.</ref>. Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән [[Кама]] йылғаһы бассейнының [[Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Азов диңгеҙе]] далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, [[сыуаштар]], [[башҡорттар]]ҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған [[хазар]] һәм [[болғар]]ҙарға, күсеп ултыралар. Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған. Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған.<ref>''Юрасов М. К.'' Когда появились венгры в Северном Причерноморье? // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2003. № 4 (14). С. 89.</ref> [[896]] йылда [[Арпад]] һәм [[Курсан]] етәкселегендә улар [[Трансильвания|Трансильванияға]] күсеп килә, унан һуң [[Паннония]], хәҙерге көнсығыш [[Австрия]] һәм [[Словакия]]ны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар. Ваҡыт үтеү менән ([[X быуат|X]]—[[XI быуат]]) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән [[Ассимиляция (социология)|ассимиляциялаша]]. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған [[Венгрия короллеге]] барлыҡҡа килә. Венгр [[милләт]]е ойоша. [[XVII быуат]]та Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, [[Австрия]] власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә. [[Австро-Венгрия]] ([[1867]]) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Австро-Венгрия]] тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә. == Этноним == Урыҫ телендә {{lang-pl|węgier}} {{lang-x-slav|*ǫgъrinъ}} ({{lang-orv|ѹгринъ}}, {{lang-uk|ву́гор, у́гор}}, серб.-{{lang-cu|ѫгринъ}}, ''ѫгре'', {{lang-sr|у̀гар}}, ''у̀гра'', шулай уҡ ''у̀грин'', {{lang-bg|унгарци}}, {{lang-cs|uher}}, {{lang-sk|uhor}}, {{lang-pl|węgier, węgrzyn}}, {{lang-lt|vengras}}) телдәрендәге ''венгр'' һүҙенән алынған<ref name=Vasmer>{{Фасмер}}</ref>. Европа телдәрендә {{lang-la|Ungari, Ungri}}, {{lang-gr|Οὑγγρικός, Οὖγγροι}}, {{lang-fr|hongroi(s)}}, {{lang-de|Ungar(n)}}, {{lang-en|Hungarian(s)}}, {{lang-sv|ungrare}} формаһында ҡулланыла. Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге ''оn ogur'' ([[Унуғырҙар|унуғыр]] төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан<ref name=Vasmer />. Баштағы h- өнө ''Hunni'' «[[һундар]]» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр. Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. Венгҙарҙың үҙатамаһын {{lang-hu|mаgуаr(ok)}} «мадьяр, мажар» (боронғо {{lang-hu|Моgоr}}, урта {{lang-gr|Μεγέρη}}) телдәрендә беренсе өлөшөн — ''mōś'' — [[манси]] халҡының үҙатамаһы ''Мось'' менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге {{lang-fi|yrkö}} «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар<ref>{{книга |автор = Майтинская К. Е. |часть = Венгерский язык |заглавие = Основы финно-угорского языкознания |ссылка = |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |том = 3 |страницы = 342—343 }}</ref>. [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «[[башҡорт]]» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''> badž(a) oγur > badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar''<ref>''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә. Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә [[малсысыҡ]], көньяғында [[йылҡысылыҡ]] үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. [[Үҫемлекселек]]тә төп культура — [[бойҙай]] (XVII быуаттан), [[XVIII быуат]]тан [[бәрәңге]] үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. [[Шарап]] етештереүҙең боронғо традициялары бар. Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре. Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд. Тораҡтары балсыҡ менән һыланған ер стеналы йәки ағастан төҙөлгән йорт булған. Хәҙер кирбестән төҙөйҙәр. Ҡалалар ғәҙәттәге европа архитектураһы стилендә төҙөлгән. [[Роман стиле|Роман]], [[готика]], [[ренессанс]], [[барокко]], [[классицизм]], [[Историзм (архитектура)|историзм]] (эклектизм), [[модерн]] стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин. == Халыҡ мәҙәниәте == Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән [[ҡыпсаҡтар]], [[Влахи (цыгандар)|влахи]], [[немецтар]], [[француздар]], [[итальяндар]], цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған. == Мадьяр исемдәре == Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Магна Һунгария]] * [[Венгрия]] * [[Венгрия тарихы]] * [[Венгрия короллеге]] == Галерея == <gallery> Image:Hungarians in Hungary (1890).png Image:Magyars in Austro-Hungarian Empire 1911.gif Image:MagyarsOutsideHungary.png </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Подольный Р. Г. Пути народов, М., «Детская литература», 1975.{{ref-ru}} * Справочник личных имен народов РСФСР, М.: Рус. яз., 1989(стр. 305).{{ref-ru}} * Шушарин В. П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. М., 1997.{{ref-ru}} * Энциклопедия «Народы и религии мира», М., 1998.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-Венгерский словарь] * [http://uralistica.ning.com/ Uralistica — Финно-угорское сообщество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426025641/http://uralistica.ning.com/ |date=2010-04-26 }} * [http://fucongress.org/ Международный консультативный комитет финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120408204227/http://www.fucongress.org/ |date=2012-04-08 }} * [http://www.fennougria.ee/?lang=ru «Учреждение Фенно-Угриа»] * [http://www.finugor.ru/ru Информационный центр финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829055843/http://www.finugor.ru/ru |date=2010-08-29 }} [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Венгрия халыҡтары]] [[Категория:Румыния халыҡтары]] [[Категория:Сербия халыҡтары]] [[Категория:Венгрҙар|*]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Уғырҙар]] alif9369zd2tsour1vwcvs9sce2axps 1295395 1295393 2026-05-03T10:22:05Z Neuvillette 39826 /* */ 1295395 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Мажарҙар | изображение = Hng2_2.jpg | ширина = 270px | подпись = [[Иштван I]], [[Матьяш Хуньяди]], [[Габор Бетлен]], [[Бела Барток]];<br />[[Тивадар Костка Чонтвари]], [[Янош Бойяи]], [[Лоранд Этвёш]], [[Йожеф Этвёш]] | самоназвание = Magyarok | численность = 14,5 млн | расселение = {{HUN}} 9 416 015 ([[2001]])<ref>[http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html nepszamlalas.hu сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512032455/http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html |date=2011-05-12 }}</ref><br /> {{USA}} 1 563 081 (2006)<br /> {{ROU}} 1 237 746 (2011)<ref>http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730111519/http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf |date=2013-07-30 }}</ref><br /> {{SVK}} 520 528 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060205 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{CAN}} 315 510 (2006)<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331205841/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=2019-03-31 }}</ref><br /> {{SRB}} 293 299 (2002)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060208 2006. évi jelentés a szlovákiai magyarság helyzetéről]</ref><br /> {{UKR}} 156 600 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060207 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{DEU}} 135 600 {{FRA}} 100 000—200 000 (2004) {{BRA}} 80 000 {{AUS}} 67 616 {{AUT}} 55 038 (2014) {{GBR}} 52 250 (2011) {{CHL}} 50 000 {{SWE}} 40 000-70 000 {{ARG}} 40 000-50 000 {{HRV}} 16 595 (2001) {{CZE}} 14 672 (2001) {{IRL}} 8034 (2011) {{TUR}} 6800 (2001) {{SLO}} 6243 (2002) {{THA}} 3029 {{RUS}} 2781 (2010), 3768 (2002) {{MKD}} 2003 (2002) {{NZL}} 1476 {{PHL}} 1114 {{Флаг Пуэрто-Рико}} [[Пуэрто-Рико]] 1050. | вымер = | архкультура = | язык = [[Венгер теле|венгер]] | раса = Европеоид | религия = [[Католицизм]], [[протестантизм]], [[Венгерия католик сиркәүе|грекокатолицизм]], [[Венгрияла православие|православие]], [[ислам]], [[суннизм]] ([[Мажар (Ҡаҙаҡ мадьярҙары)|мажары]], [[мадьяраб]]) | родственные = [[ханты]], [[манси]], [[башҡорттар]] | входит = | включает = [[секей]], [[чангош]], [[мадьяраб]], [[яс]] }} '''Мажарҙар''' (үҙ атамаһы – {{lang-hu|magyarok}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrok]}}) — [[Европа]] халҡы. [[Венгрия|Мажарстан]]дың төп халҡы. Мажарҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, [[Румыния]] ([[Трансильвания]] тарихи өлкәһе), [[Сербия]] ([[Воеводина]] крайының төньяҡ өлөшө), [[Словакия]], [[Украина]], [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Бөйөк Британия]], [[Австрия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Чили]] һәм [[Канада]]ла йәшәй. Мажарстандан тыш мажар халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше. Мажарстандың үҙендә 9,5 млн мажар йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hun Hungarian]</ref>. Дине буйынса мажарҙарҙың күпселеге — [[Католицизм|католиктар]], шулай уҡ [[протестантизм|протестанттар]] һәм [[православие|православтар]] бар. == Тарихы == [[Файл:Arrival of the Hungarians (Árpád Feszty).jpg|thumb|right|250px|Рәссамдар [[Фести Арпад|Арпад Фести]], [[Меднянский Ласло|Л. Меднянский]] һәм [[Барчаи Енё|Е. Барчаи]]. «Кенәз Арпад Карпат тауы аша үтә». Киндер ([[циклорама]], 1800 м²), Венгрияны баҫып алыуҙың мең йыллығына яҙылған картина. Ópusztaszer, Милли мемориаль музей, Венгрия.]] [[Файл:Honfoglalas.gif|thumb|250px|Венгрҙар эмиграцияһы]] [[Файл:Hungarian migration.png|thumb|250px|Венгрҙар миграцияһы]] [[Файл:Magyars (Hungarians) in Hungary, census 1890.jpg|thumb|250px|Венгрҙар (1890)]] [[Файл:Historical Magyar population.png|thumb|250px|Венгрҙар (900—1980)]] [[Файл:Magyarok-Bejovetele-ChroniconPictum.jpg|thumb|250px|Мадьярҙар Карпат тауҙары аша үтә Chronicon Pictum, 1360.]] [[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|thumb|200px|Шлем и щит венгерского гусара. <br />Такой щит при хорошем обзоре обеспечивает защиту шеи от сабельного удара]] Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә<ref>''Molnár E.'' A magyar nép őstörténete. Bp., 1952.</ref><ref>''Чернецов В. Н., Мошинская В. И.'' В поисках древней родины угорских народов // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. {{М.}}, 1954. C. 163—192.</ref>. Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән [[Кама]] йылғаһы бассейнының [[Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Азов диңгеҙе]] далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, [[сыуаштар]], [[башҡорттар]]ҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған [[хазар]] һәм [[болғар]]ҙарға, күсеп ултыралар. Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған. Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған.<ref>''Юрасов М. К.'' Когда появились венгры в Северном Причерноморье? // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2003. № 4 (14). С. 89.</ref> [[896]] йылда [[Арпад]] һәм [[Курсан]] етәкселегендә улар [[Трансильвания|Трансильванияға]] күсеп килә, унан һуң [[Паннония]], хәҙерге көнсығыш [[Австрия]] һәм [[Словакия]]ны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар. Ваҡыт үтеү менән ([[X быуат|X]]—[[XI быуат]]) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән [[Ассимиляция (социология)|ассимиляциялаша]]. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған [[Венгрия короллеге]] барлыҡҡа килә. Венгр [[милләт]]е ойоша. [[XVII быуат]]та Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, [[Австрия]] власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә. [[Австро-Венгрия]] ([[1867]]) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Австро-Венгрия]] тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә. == Этноним == Урыҫ телендә {{lang-pl|węgier}} {{lang-x-slav|*ǫgъrinъ}} ({{lang-orv|ѹгринъ}}, {{lang-uk|ву́гор, у́гор}}, серб.-{{lang-cu|ѫгринъ}}, ''ѫгре'', {{lang-sr|у̀гар}}, ''у̀гра'', шулай уҡ ''у̀грин'', {{lang-bg|унгарци}}, {{lang-cs|uher}}, {{lang-sk|uhor}}, {{lang-pl|węgier, węgrzyn}}, {{lang-lt|vengras}}) телдәрендәге ''венгр'' һүҙенән алынған<ref name=Vasmer>{{Фасмер}}</ref>. Европа телдәрендә {{lang-la|Ungari, Ungri}}, {{lang-gr|Οὑγγρικός, Οὖγγροι}}, {{lang-fr|hongroi(s)}}, {{lang-de|Ungar(n)}}, {{lang-en|Hungarian(s)}}, {{lang-sv|ungrare}} формаһында ҡулланыла. Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге ''оn ogur'' ([[Унуғырҙар|унуғыр]] төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан<ref name=Vasmer />. Баштағы h- өнө ''Hunni'' «[[һундар]]» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр. Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. Венгҙарҙың үҙатамаһын {{lang-hu|mаgуаr(ok)}} «мадьяр, мажар» (боронғо {{lang-hu|Моgоr}}, урта {{lang-gr|Μεγέρη}}) телдәрендә беренсе өлөшөн — ''mōś'' — [[манси]] халҡының үҙатамаһы ''Мось'' менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге {{lang-fi|yrkö}} «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар<ref>{{книга |автор = Майтинская К. Е. |часть = Венгерский язык |заглавие = Основы финно-угорского языкознания |ссылка = |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |том = 3 |страницы = 342—343 }}</ref>. [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «[[башҡорт]]» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''> badž(a) oγur > badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar''<ref>''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә. Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә [[малсысыҡ]], көньяғында [[йылҡысылыҡ]] үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. [[Үҫемлекселек]]тә төп культура — [[бойҙай]] (XVII быуаттан), [[XVIII быуат]]тан [[бәрәңге]] үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. [[Шарап]] етештереүҙең боронғо традициялары бар. Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре. Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд. Тораҡтары балсыҡ менән һыланған ер стеналы йәки ағастан төҙөлгән йорт булған. Хәҙер кирбестән төҙөйҙәр. Ҡалалар ғәҙәттәге европа архитектураһы стилендә төҙөлгән. [[Роман стиле|Роман]], [[готика]], [[ренессанс]], [[барокко]], [[классицизм]], [[Историзм (архитектура)|историзм]] (эклектизм), [[модерн]] стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин. == Халыҡ мәҙәниәте == Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән [[ҡыпсаҡтар]], [[Влахи (цыгандар)|влахи]], [[немецтар]], [[француздар]], [[итальяндар]], цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған. == Мадьяр исемдәре == Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Магна Һунгария]] * [[Венгрия]] * [[Венгрия тарихы]] * [[Венгрия короллеге]] == Галерея == <gallery> Image:Hungarians in Hungary (1890).png Image:Magyars in Austro-Hungarian Empire 1911.gif Image:MagyarsOutsideHungary.png </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Подольный Р. Г. Пути народов, М., «Детская литература», 1975.{{ref-ru}} * Справочник личных имен народов РСФСР, М.: Рус. яз., 1989(стр. 305).{{ref-ru}} * Шушарин В. П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. М., 1997.{{ref-ru}} * Энциклопедия «Народы и религии мира», М., 1998.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-Венгерский словарь] * [http://uralistica.ning.com/ Uralistica — Финно-угорское сообщество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426025641/http://uralistica.ning.com/ |date=2010-04-26 }} * [http://fucongress.org/ Международный консультативный комитет финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120408204227/http://www.fucongress.org/ |date=2012-04-08 }} * [http://www.fennougria.ee/?lang=ru «Учреждение Фенно-Угриа»] * [http://www.finugor.ru/ru Информационный центр финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829055843/http://www.finugor.ru/ru |date=2010-08-29 }} [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Венгрия халыҡтары]] [[Категория:Румыния халыҡтары]] [[Категория:Сербия халыҡтары]] [[Категория:Венгрҙар|*]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Уғырҙар]] 2mkmurjc4s61gec4aork6hp0f8z464r 1295396 1295395 2026-05-03T10:22:48Z Neuvillette 39826 /* */ 1295396 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Мажарҙар | изображение = Hng2_2.jpg | ширина = 270px | подпись = [[Иштван I]], [[Матьяш Хуньяди]], [[Габор Бетлен]], [[Бела Барток]];<br />[[Тивадар Костка Чонтвари]], [[Янош Бойяи]], [[Лоранд Этвёш]], [[Йожеф Этвёш]] | самоназвание = Magyarok | численность = 14,5 млн | расселение = {{HUN}} 9 416 015 ([[2001]])<ref>[http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html nepszamlalas.hu сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512032455/http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html |date=2011-05-12 }}</ref><br /> {{USA}} 1 563 081 (2006)<br /> {{ROU}} 1 237 746 (2011)<ref>http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730111519/http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf |date=2013-07-30 }}</ref><br /> {{SVK}} 520 528 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060205 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{CAN}} 315 510 (2006)<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331205841/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=2019-03-31 }}</ref><br /> {{SRB}} 293 299 (2002)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060208 2006. évi jelentés a szlovákiai magyarság helyzetéről]</ref><br /> {{UKR}} 156 600 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060207 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{DEU}} 135 600 {{FRA}} 100 000—200 000 (2004) {{BRA}} 80 000 {{AUS}} 67 616 {{AUT}} 55 038 (2014) {{GBR}} 52 250 (2011) {{CHL}} 50 000 {{SWE}} 40 000-70 000 {{ARG}} 40 000-50 000 {{HRV}} 16 595 (2001) {{CZE}} 14 672 (2001) {{IRL}} 8034 (2011) {{TUR}} 6800 (2001) {{SLO}} 6243 (2002) {{THA}} 3029 {{RUS}} 2781 (2010), 3768 (2002) {{MKD}} 2003 (2002) {{NZL}} 1476 {{PHL}} 1114 {{Флаг Пуэрто-Рико}} [[Пуэрто-Рико]] 1050. | вымер = | архкультура = | язык = [[Мажар теле]] | раса = Европеоид | религия = [[Католицизм]], [[протестантизм]], [[Венгерия католик сиркәүе|грекокатолицизм]], [[Венгрияла православие|православие]], [[ислам]], [[суннизм]] ([[Мажар (Ҡаҙаҡ мадьярҙары)|мажары]], [[мадьяраб]]) | родственные = [[ханты]], [[манси]], [[башҡорттар]] | входит = | включает = [[секей]], [[чангош]], [[мадьяраб]], [[яс]] }} '''Мажарҙар''' (үҙ атамаһы – {{lang-hu|magyarok}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrok]}}) — [[Европа]] халҡы. [[Венгрия|Мажарстан]]дың төп халҡы. Мажарҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, [[Румыния]] ([[Трансильвания]] тарихи өлкәһе), [[Сербия]] ([[Воеводина]] крайының төньяҡ өлөшө), [[Словакия]], [[Украина]], [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Бөйөк Британия]], [[Австрия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Чили]] һәм [[Канада]]ла йәшәй. Мажарстандан тыш мажар халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше. Мажарстандың үҙендә 9,5 млн мажар йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hun Hungarian]</ref>. Дине буйынса мажарҙарҙың күпселеге — [[Католицизм|католиктар]], шулай уҡ [[протестантизм|протестанттар]] һәм [[православие|православтар]] бар. == Тарихы == [[Файл:Arrival of the Hungarians (Árpád Feszty).jpg|thumb|right|250px|Рәссамдар [[Фести Арпад|Арпад Фести]], [[Меднянский Ласло|Л. Меднянский]] һәм [[Барчаи Енё|Е. Барчаи]]. «Кенәз Арпад Карпат тауы аша үтә». Киндер ([[циклорама]], 1800 м²), Венгрияны баҫып алыуҙың мең йыллығына яҙылған картина. Ópusztaszer, Милли мемориаль музей, Венгрия.]] [[Файл:Honfoglalas.gif|thumb|250px|Венгрҙар эмиграцияһы]] [[Файл:Hungarian migration.png|thumb|250px|Венгрҙар миграцияһы]] [[Файл:Magyars (Hungarians) in Hungary, census 1890.jpg|thumb|250px|Венгрҙар (1890)]] [[Файл:Historical Magyar population.png|thumb|250px|Венгрҙар (900—1980)]] [[Файл:Magyarok-Bejovetele-ChroniconPictum.jpg|thumb|250px|Мадьярҙар Карпат тауҙары аша үтә Chronicon Pictum, 1360.]] [[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|thumb|200px|Шлем и щит венгерского гусара. <br />Такой щит при хорошем обзоре обеспечивает защиту шеи от сабельного удара]] Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә<ref>''Molnár E.'' A magyar nép őstörténete. Bp., 1952.</ref><ref>''Чернецов В. Н., Мошинская В. И.'' В поисках древней родины угорских народов // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. {{М.}}, 1954. C. 163—192.</ref>. Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән [[Кама]] йылғаһы бассейнының [[Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Азов диңгеҙе]] далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, [[сыуаштар]], [[башҡорттар]]ҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған [[хазар]] һәм [[болғар]]ҙарға, күсеп ултыралар. Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған. Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған.<ref>''Юрасов М. К.'' Когда появились венгры в Северном Причерноморье? // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2003. № 4 (14). С. 89.</ref> [[896]] йылда [[Арпад]] һәм [[Курсан]] етәкселегендә улар [[Трансильвания|Трансильванияға]] күсеп килә, унан һуң [[Паннония]], хәҙерге көнсығыш [[Австрия]] һәм [[Словакия]]ны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар. Ваҡыт үтеү менән ([[X быуат|X]]—[[XI быуат]]) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән [[Ассимиляция (социология)|ассимиляциялаша]]. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған [[Венгрия короллеге]] барлыҡҡа килә. Венгр [[милләт]]е ойоша. [[XVII быуат]]та Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, [[Австрия]] власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә. [[Австро-Венгрия]] ([[1867]]) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Австро-Венгрия]] тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә. == Этноним == Урыҫ телендә {{lang-pl|węgier}} {{lang-x-slav|*ǫgъrinъ}} ({{lang-orv|ѹгринъ}}, {{lang-uk|ву́гор, у́гор}}, серб.-{{lang-cu|ѫгринъ}}, ''ѫгре'', {{lang-sr|у̀гар}}, ''у̀гра'', шулай уҡ ''у̀грин'', {{lang-bg|унгарци}}, {{lang-cs|uher}}, {{lang-sk|uhor}}, {{lang-pl|węgier, węgrzyn}}, {{lang-lt|vengras}}) телдәрендәге ''венгр'' һүҙенән алынған<ref name=Vasmer>{{Фасмер}}</ref>. Европа телдәрендә {{lang-la|Ungari, Ungri}}, {{lang-gr|Οὑγγρικός, Οὖγγροι}}, {{lang-fr|hongroi(s)}}, {{lang-de|Ungar(n)}}, {{lang-en|Hungarian(s)}}, {{lang-sv|ungrare}} формаһында ҡулланыла. Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге ''оn ogur'' ([[Унуғырҙар|унуғыр]] төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан<ref name=Vasmer />. Баштағы h- өнө ''Hunni'' «[[һундар]]» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр. Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. Венгҙарҙың үҙатамаһын {{lang-hu|mаgуаr(ok)}} «мадьяр, мажар» (боронғо {{lang-hu|Моgоr}}, урта {{lang-gr|Μεγέρη}}) телдәрендә беренсе өлөшөн — ''mōś'' — [[манси]] халҡының үҙатамаһы ''Мось'' менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге {{lang-fi|yrkö}} «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар<ref>{{книга |автор = Майтинская К. Е. |часть = Венгерский язык |заглавие = Основы финно-угорского языкознания |ссылка = |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |том = 3 |страницы = 342—343 }}</ref>. [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «[[башҡорт]]» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''> badž(a) oγur > badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar''<ref>''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә. Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә [[малсысыҡ]], көньяғында [[йылҡысылыҡ]] үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. [[Үҫемлекселек]]тә төп культура — [[бойҙай]] (XVII быуаттан), [[XVIII быуат]]тан [[бәрәңге]] үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. [[Шарап]] етештереүҙең боронғо традициялары бар. Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре. Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд. Тораҡтары балсыҡ менән һыланған ер стеналы йәки ағастан төҙөлгән йорт булған. Хәҙер кирбестән төҙөйҙәр. Ҡалалар ғәҙәттәге европа архитектураһы стилендә төҙөлгән. [[Роман стиле|Роман]], [[готика]], [[ренессанс]], [[барокко]], [[классицизм]], [[Историзм (архитектура)|историзм]] (эклектизм), [[модерн]] стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин. == Халыҡ мәҙәниәте == Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән [[ҡыпсаҡтар]], [[Влахи (цыгандар)|влахи]], [[немецтар]], [[француздар]], [[итальяндар]], цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған. == Мадьяр исемдәре == Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Магна Һунгария]] * [[Венгрия]] * [[Венгрия тарихы]] * [[Венгрия короллеге]] == Галерея == <gallery> Image:Hungarians in Hungary (1890).png Image:Magyars in Austro-Hungarian Empire 1911.gif Image:MagyarsOutsideHungary.png </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Подольный Р. Г. Пути народов, М., «Детская литература», 1975.{{ref-ru}} * Справочник личных имен народов РСФСР, М.: Рус. яз., 1989(стр. 305).{{ref-ru}} * Шушарин В. П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. М., 1997.{{ref-ru}} * Энциклопедия «Народы и религии мира», М., 1998.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-Венгерский словарь] * [http://uralistica.ning.com/ Uralistica — Финно-угорское сообщество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426025641/http://uralistica.ning.com/ |date=2010-04-26 }} * [http://fucongress.org/ Международный консультативный комитет финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120408204227/http://www.fucongress.org/ |date=2012-04-08 }} * [http://www.fennougria.ee/?lang=ru «Учреждение Фенно-Угриа»] * [http://www.finugor.ru/ru Информационный центр финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829055843/http://www.finugor.ru/ru |date=2010-08-29 }} [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Венгрия халыҡтары]] [[Категория:Румыния халыҡтары]] [[Категория:Сербия халыҡтары]] [[Категория:Венгрҙар|*]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Уғырҙар]] 1guqihuxkdmgfyj10odw997x0ge23ph 0 75230 1295268 1287644 2026-05-02T17:57:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295268 wikitext text/x-wiki {{Святой |имя = Аврелий Августин |оригинал имени = Aurelius Augustinus |пол = мужской |тип = христианский |изображение = Augustine Lateran.jpg |ширина = 240px |описание изображения = Bput Августин. Санкт-Санкторум капелаһында фреска. Латерано. VI быуат. |дата рождения = 13.11.354 |место рождения = [[ Сук-Архаст|Тагаст]], {{МестоРождения|Нумидия|Алжирҙа}}, [[Рим империяһы]], хәҙерге [[Сук-Арас]], [[Алжир]] |дата смерти = 28.8.430 |место смерти = {{МестоСмерти|Гиппон|Аннабта тыуғандар}}, [[Африка (рим провинцияһы)|Африка]], Көнбайыш Рим империяһы |имя в миру = |монашеское имя = |почитается = [[Православие дине]]<br>[[Католицизм]]<br>[[Лютеранлыҡ]] |прославлен = |беатифицирован = |канонизирован = |в лике = |день памяти = Православие динендә — {{СС|28|июня||15}}; католицизмда — 28 августан; лютеранлыҡта - 28 августан |покровитель = [[Пивоварение|пивовары]]; [[типограф]]ы; теологи |главная святыня = [[Сан Пьетро ин Сьель д’Оро]], [[Павия]] |атрибуты = бала; күгәрсен; [[Ҡаурый (яҙыу кәрә-ярағы)|ҡаурый]]; ҡабырсаҡ, ватылған йөрәк |деканонизирован = |труды = |подвижничество = }} '''Аврелий Августин Иппонийский''' ({{Lang-la|Aurelius Augustinus Hipponensis}}; 13 ноябрь 354 йыл, Тагаста — 28 август 430 йыл{{Sfn|Уэллс|2000}}, Батша Гиппон), шулай уҡ '''Изге Августин''' – дин белгесе, философ һәм рим Төнъяҡ Африкаһындағы Нумидияның Гиппон Батша епискобы. Уның хеҙмәттәре [[Көнбайыш фәлсәфәһе|көнбайыш философияһы]] һә көнбайыш хриситанлығы үҫешенә йоғонто яһаған. Ул Латин сиркәүенең святоотеческий (Изге Ата) осорондағы иң абруйлы, мөһим аталарының береһе итеп һанала. Уның әһәмиәтле эштәре – «О граде Божьем», «Христианская наука» һәм «Исповедь». Замандашы Иероним һүҙҙәре буйынса, Августин «боронғо инаныуҙы яңынан раҫлаған» кеше. Йәш сағында ул фарсы диненә – манихействоға тартыла ә һуңынан – [[Неоплатонизм|неоплатонизмға]] тартыла. 386 йылда суҡынып христиан динен ҡабул иткәндән һуң, Августин теология һәм философияға үҙенең ҡарашын барлыҡҡа килтерә{{Sfn|Тезель|2002|с=343}}.Христос бәрәкәт кеше азатлығы өсөн кәрәк, тип уйлап, ул тәүге гонаһ доктринаһын формалаштыра һәм ғәҙел һуғыш теорияһын үҫтереүгә тос өлөш индерә . Көнбайыш рим империяһы тарҡала башлағас, Августин Сиркәүҙе ерҙәге матди тормоштан айырмалы рухи Град Божий тип күҙаллай. Уның фекерҙәре урта быуаттағы дингә ҡараштарға ныҡ йоғонто яһай. Никей һәм Константинополь соборҙары билдәләгән Троица концепцияһы яҡлы Сиркәүҙәрҙең өлөшө{{Sfn|Уилкен|2003|с=291}} Августиндың «О Троице» хеҙмәте менән тығыҙ бәйле. Августин [[Католик сиркәүе|Католик сиркәүендә]], Көнсығыш православие сиркәүендә һәм Англикан сиркәүендә изге булып һанала. Ул шулай уҡ сиркәүҙең католик докторы һәм августиндарҙың ҡурсалаусыһы булып тора. 28 август , үның вафат булған көнө, Августиндың хәтер көнө булып иҫәпләнә. Августин – һыра ҡайнатыусыларҙың, китап баҫыусыларҙың дин белгестәренең һәм бер нисә ҡала һәм епархияларҙың ҡурсалаусыһы<ref name="KnoYrSaint">[http://www.catholicapologetics.info/library/saints/index.htm Знай своего святого покровителя]</ref>. Күп кенә [[Протестантизм|протестанттар]], бигерәк тә кальвинист һәм [[Лютеранлыҡ|лютерандар]] уның хоҙай (илаһ) бәрәкәте (благодать) тураһында тәғлимәт яҙғаны өсөн Августинды [[Реформация|протестанттар Реформацияһының]] дини белем атаһы тип һанайҙар{{Sfn|Гонсалес|1987|страницы=}}. Дөйөм алғанда, протестанттар реформаторҙар һәм, атап әйткәндә, [[Мартин Лютер]] иртә сиркәү аталары араһында Августинға өҫтөнлөк бирәләр. Лютер 1505-1521 йылдарҙа Августин дәрүиштәре орденының ағзаһы була. Көнсығышҡа уның тәғлимәте бигерәк тә ҙур бәхәс тыуҙыра һәм Иоаннис Романидис яғынан ғәйеп ташлауға дусар ителә <ref>{{Cite web|title=Некоторые основные позиции этого веб-сайта|url=http://www.romanity.org/htm/rom.00.en.some_underlying_positions_of_this_website.htm}}</ref>. Әммә башҡа дин белгестәре һәм Көнсығыш православие сиркәүе дин әһелдәре (беренсе сиратта Георгий Флоровский) уның байтаҡ әҫәрҙәрен хуплап сыға<ref>{{Cite web|title=Пределы церкви|url=http://www.fatheralexander.org/booklets/english/limits_church.htm}}</ref>. Иң бәхәсле, Августин менән бәйле булған филиокве доктринаһы<ref name="Rev. Dr.">Пападеметриу, Джордж К. [https://web.archive.org/web/20101105045903/http://goarch.org/ourfaith/ourfaith8153 "Святой Августин в греческой православной традиции"]. goarch.org</ref>, православие сиркәүе тарафынан кире ҡағыла{{Sfn|Сеценски|2010}}. Башҡа бәхәсле ғилемдәр араһында уның тәүге гонаһ, бәрәкәт һәм тәҡдирҙең кеше тормошон билдәләүе тураһындағы тәғлимәте тора<ref name="Rev. Dr." />. Шуға ҡарамаҫтан, уның ҡайһы бер фекерҙәре хаталы тип һаналһа ла, Августин барыбер изге һанала, Көнсығыштың сиркәүаталарына, беренсе сиратта Григорий Паламаға ҙур йоғонто яһай<ref>{{Cite book|title=Никогда не встретятся два близнеца?}}</ref>. Православие сиркәүендә уның байрамы 15 июндә билдәләнә<ref name="Rev. Dr." /><ref>{{Cite journal|title=Рецензия на книгу: Место блаженного Августина в Православной церкви|url=http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/bless_aug.aspx#rose}}</ref>. Тарихсы Диармайд Маккалок: «Көнбайыш христиандар фекеренә Августиндың йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ; бары тик уляратҡан [[Апостол Павел|Павел Тарсский]], Августиндан абруйлыраҡ була, көнбайыш кешеләре кбар нимәгә лә ғәҙәттә Августин күҙҙәре менән ҡарай», тип яҙа{{Sfn|МакКуллох|2010}}. == Биографияһы == Августин (Аврелий) 354 йылдың [[13 ноябрь|13 ноябрендә]] [[африка]]<nowiki/>нумидия провинцияһындағы Тагаста (хәҙерге Сук-Ахраста, [[Алжир]]) тыуған. Башланғыс белеме менән ул үҙенең әсәһе христиан динле Изге Моникаға,, аҡыллы, намыҫлы һәм тәҡүәле ҡатынға, бурыслы, әммә әсәһенең йоғонтоһо рим гражданы, ваҡ ер биләүсе [[Мәжүсилек|рим гражданы]] мәжүси-атаһы, Патрицийҙың (ул үҙенең вафаты алдынан ғына суҡындырылған) йоғонтоһо менән юҡҡа сығарылған. [[Файл:Saint_Augustine_and_Saint_Monica.jpg|слева|мини|193x193пкс|Изге Августин һәм Изге Моника]] Йәш сағында Августиндың традицион грек теленә әүәҫлеге булмай, тик ул латин әҙәбиәтенә ныҡ бирелә. Тагаста мәктәпте тамамлағас, ул яҡындағы мәҙәни үҙәккә — Мадавраға юллана. 370 йылдың көҙөндә Августиндарҙың ғаиләһенең дуҫы — Романиан ҡурсалауында Августин Карфагенға риторика белеме алыу өсөн өс йылға бара. Карфагенда йәшәгән сағында, 17 йәшендә, ул социаль хәле үҙенекенән түбән класлы йәш ҡатын менән бәйләнешкә керә һәм 13 йыл буйына уға өйләнмәйенсә йәшәй. Тап был осорҙа Августин үҙенең: «Изге Хоҙай, бирсе миңә сафлыҡ һәм уртасалыҡ ... тик хәҙер түгел, Хоҙайым, хәҙер түгел!» тигән һүҙҙәрен әйтә. 372 йылда Августиндың улы Адеодат (372-388) конкубинанан тыуа. 373 йылда [[Цицерон|Цицерондың]] «Hortensius» китабын уҡығандан һуң Августин[[Фәлсәфә|философия]] өйрәнә башлай Тиҙҙән манихейҙарға ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта ул Тагаста, һуңғараҡ Карфагенда риториканы уҡыта. «Исповедь» тигән хеҙмәтендә Августин махинейҙар тәғлимәтен юҡҡа ғына өйрәнеп, туғыҙ йыл ғүмерен бушҡа әрәм итеүе тураһында яҙа. 383 йылда хатта уның рухи юлбашсыһы махиней Фавст Августиндың һорауҙарына яуап бирә алмай. Ошо йылда Августин Римда уҡытыусы вазифаһын табырға ҡарар ҡабул итә, ләкин унда бер йыл ғына үткәрә һәм риториканан уҡытыусы вазифаһын Медиоланда таба. Латин теленән ритор Марий Викториндың тәржемә иткән Плотиндың ҡайһы бер трактаттарын уҡып, Августин неоплатонизм менән таныша, унда Хоҙай матди булмаған трансцедентлы йәшәйеше булараҡ күрһәтелгән була. Амвросий Медиоланский вәғәздәрендә булғандан һуң, Августин иртә христианлыҡтың рациональ инанғанлығын аңлай. Августин Медиоланда йәшәгән сағында, 384—388 йылдарҙа, уның әсәһе улына килен таба, шуның өсөн ул конкубинаны ҡалдыра. Әммә кәләшенең иргә сығырға йәше еткәнде ул ике йыл көтөргә тейеш була, шуға күрә ул башҡа конкубина булдыра. Ахырҙа, Августин 11 йәшлек кәләш менән йәрәшеүҙән баш тарта, шулай уҡ икенсе конкубинаһын да ташлап китә, бер ҡасан да беренсе конкубинаһы менән мөнәсәбәттәрен дә яңыртмай. Артабан Августин [[Апостол Павел|апостол Павелдың]] яҙма мөрәжәғәттәрен уҡый һәм викарий епискобы Симплициандан Марий Викториндың христианлыҡҡа инеү тарихын ишетә. Августин үҙенең тәүбәһендә (исповедында) христиан Понтициан менән осрашыуы һәм әңгәмәһе тураһында, унан Бөйөк Антони ҡаһарманлығы тураһында ишетеүе һәм үҙенең монахлыҡ идеалдары менән мауығып китеүе тураһында һөйләй. Был әңгәмә 386 йылдың авгусы менән билдәләнгән. Риүәйәттәр буйынса, бер ваҡыт Августин баҡсала балалар тауышын ишетә һәм һайламайынса ғына апостол Павел мөрәжәғәтнамәһенең бер битен аса, был апостол Павелдың римлеләргәим мөрәжәғәтнамәһе (13:13) була. Бынан һуң ул, Моника, Адеодат, ағаһы, ике туған ағалары, дуҫы Алипий һәм ике уҡыусыһы менән бергә, бер нисә айғаКассициакка, бер дуҫының виллаһына, сығып китә. Цицерондың буйынса «Тускуланские беседы» китабы өлгөһөндә Августин бер нисә фәлсәфәүи диалог төҙөй. 387 йылдың [[Пасха|Пасхаһында]] улы Адеодат һәм дуҫы Алипий, менән Медиоланда һыу суҡындырыуы ала. Бынан һуң, үҙенең бөтә мөлкәтен тиерлек һата һәм фәҡирҙәргә тарата, артабан Моника менән бергә Африкаға китә. Әммә Остияла Моника вафат була. Уның улы менән һуңғы әңгәмәһе «Исповедь» хеҙмәтенең аҙаҡҡы биттәрендә бик тәфсирләп яҙылған. Августиндың артабанғы тормошо тураһында мәғлүмәттәрҙең бер өлөшө Поссидий, 40 йыл самаһы Августин менән аралашҡан Поссидийҙың «Житие китабында яҙылған. Поссидий әйтеүе буйынса, Африканан ҡабат ҡайтҡас, Августин Тагаста йәшәй, унда монахтар общинаһын ойоштора. Гиппон Регийскийға сәйәхәт ҡылған саҡта Августиндың бында 6 христиан сиркәүе була, грек епискобы, үҙе латин телендә вәғәздәр уҡыу алмағанлыҡтан, Августинды пресвитер итеп ҡуя. 395 йылдаВалерий уны викарий епискобы итеп тәғәйенләй һәм бер йылдан үҙе вафат була. Августин 430 йылдың [[28 август|28 авгусында]] Гиппонды вандалдарҙың беренсе ҡамауға алған сағында вафат була. Августиндың мәйет ҡалдыҡтары арий-вандалдарҙың мәсхәрәләүенән ҡасырып, уның яҡлылар тарафынан Сардинияға күсерелә, ә был утрау сарациндар ҡулына эләккәс, лангобардтар короле Лиутпранд тарафынан һатып алына һәм артабан Павийҙағы Изге Петр сиркәүендә ерләнә. 1842 йылда, папа ризалығы менән Августиндың уң ҡулы өлөшөн (беләк һөйәге) [[Алжир|Алжирға]] алып киләләр һәм ул һөйәк Гиппон харабаларында француз епископтары тарафынан төҙөлгән һәйкәл янында һаҡлана. Ҡайһы бер картиналарҙа Августин күҙлек кейгән итеп һүрәтләнгән. === Ижадының этаптары === ''Беренсе этапҡа'' (386-395) антик (башлыса. неоплатоник) догматиканың йоғонтоһо хас: бигерәк тә «Монологи» (Soliloquia, г 387), «БО жизни блаженной» (De Beata Vita, 386 йвт й.), «О количестве души» (388-389 йй.), «Об учителе» (388-389 йй.), «О музыке» (388-389 йыл хеҙмәттәренә; музыкаға билдәләмә ''Est modulandi Musica bene ars,'' ентекле аңлатма бирә; антик шиғыр төҙөүҙең дөйөм мәсьәләләрен сисә), «О бессмертии души» (387 й.), «Об истинной религии» (390 й.), «О свободной воле» йәки «О свободном решении» (388—395 йй.) хеҙмәттәрен; антиманихей трактаттарын яҙа. Ижадының тәүге осорондағы хеҙмәттәренең бер өлөшөн Медолиандан алыҫ булмаған урында торған ''кассициак'', тип атайҙар (Cassiciacum, Италияның был өлөшө хәҙерге көндә Casciago тип йөрөтөлә), Августин 386-388 йылдарҙа унда эшләгән була. ''Икенсе этапта'' (395-410), экзегетик һәм дини-сиркәү проблематикаһы өҫтөнлөк итә: «О книге Бытия», апостол Павел мөрәжәғәтнәамәләренә аңлатмалар циклы, әхлаҡи трактаттар һәм «Исповедь», антидонат трактаттар яҙылған. ''Өсөнсө этапта'' (410-430),донъяны барлыҡҡа килтереү һәм эсхатология мәсьәләләре: антипелагиан трактаттар һәм «О граде Божьем»; үҙ әҫәрҙәрендә тәнҡитле күҙәтеү, «ҡайтанан ҡарау»ҙар яҙылған. == Әҫәрҙәре == Августиндың иң билдәле әҫәрҙәре булып «De civitate Dei» («О граде Божьем») һәм «Confessiones» («Исповедь»), уның рухи биографияһы, ''Trinitate De'' (''О Троице''), ''Arbitrio libero De'' (''О свободной воле''), ''Retractationes'' (''Пересмотры'') тора. Бынан тыш, уның ''Meditationes'', ''Soliloquia'' һәм ''Enchiridion'' йәки ''Manuale әҫәрҙәре лә иғтибарға лайыҡлы'' == Августин тәғлимәте == [[Файл:St_Augustine_Teaching_in_Rome.jpg|справа|мини|300x300пкс|Беноццо Гоццоли. Изге Августин Римда уҡыта. Сан-Джиминьяно ҡалаһындағы Санта-Агостино сиркәүе биҙәктәре. 1464-1465 йй.]] Августиндың кеше ихтыяры азатлығының нисбәте тураһындағы, Хоҙай бәрәкәте һәм тәҡдир тураһындағы тәғлимәте системалы түгел. === Йәшәйеш тураһында === Хоҙай материяны булдырған һәм уға төрлө формалар, үҙенсәлектәр һәм тәғәйенләнештәр биргән, йәғни бөтә тереклек донъяһын яралтҡан. Аллаһтың һәр бер эшләгәнебарыһы өсөн дә изгелек, рәхәтлек, тимәк, донъялағы барлыҡ тереклек рәхәтлек. Яуызлыҡ субстанция-материя түгел, ә етешһеҙлек, уның боҙолоуы, зыянланыуы. Хоҙай — йәшәйеш сығанағы, саф форма, юғары матурлыҡ, байлыҡ сығанағы. Донъя Хоҙайҙың өҙлөкһөҙ ижад итеүе арҡаһында йәшәй, ул бөтә үлгән нәмәләрҙе яңынан терелтә. Донъя берәү генә, бер нисә донъяның булыуы мөмкин түгел. Материя төр, үлсәм, һан һәм тәртип менән ҡылыҡһырлана. Донъяла һәр нәмәнең үҙ урыны бар. === Хоҙай, донъя һәм кеше === Августин Хоҙай менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙең асылын асып бирә. Августин фекеренсә, Хоҙай тәбиғәттән бейек. Донъя, тәбиғәт һәм кеше Хоҙай хеҙмәтенең һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, үҙен яралтҡан Хоҙайға буйһона. Әгәр платонизм Хоҙайҙы (Абсолют) шәхес булмаған зат итеп, бөтә тереклектең берлеге итеп ҡараһа, Августин Хоҙайҙы бөтә тереклекте яралтҡан шәхес тип аңлатҡан һәм Хоҙайҙың тәҡдирҙән һәм фортунанан айырмаһын махсус булдырған. Хоҙайҙың тәне юҡ, тимәк уның илаһи башланғысы һәм бөтөн ерҙә лә бер юлы тороуы сикһеҙ. Донъяны яралтҡандан һуң, Хоҙай донъяла тәртип һөрөүе хаҡында ҡайғыртҡан, шунлыҡтан донъяла барыһы ла тәбиғәт закондарына буйһонған була. Хоҙай тарафынан кеше [[Ихтыяр азатлығы|ирекле]] йән эйәһе булараҡ барлыҡҡа килтерелгән, әммә, кеше, гонаһ ҡылып, яуызлыҡты һәм Хоҙай ихтыярына ҡаршы барыуҙы үҙе һайлаған. Шулай [[яуызлыҡ]] барлыҡҡа килгән һәм кешеһе ирекһеҙгә әйләнгән. Кеше азат түгел һәм ирекһеҙ, ул Хоҙай менән тулыһынса бәйле. Тәүге гонаһ ҡылынғандан һуң, кешеләр яуызлыҡҡа тартылған һәм яуызлыҡты хатта изгелектәр эшләргә ынтылған саҡтарында ла эшләйҙәр. Кешекнең төп маҡсаты — Ҡурҡыныс алдынан ҡотҡарылыу, кешелек ырыуының гонаһтарынан арыныу, Сиркәүгә бер ҡаршылыҡһыҙ буйһоноу. === Бәрәкәт тураһында === [[Кеше]][[Көс|не]] ҡотҡарыусы [[көс]] булып уның Хоҙайға ынтылышы, илаһи бәрәкәт тора. Хоҙай бәрәкәте (благодать) кешегә төшһә , ул кеше тәбиғәтен үҙгәртә. Бәрәкәттән башҡа кешене ҡотҡарып булмай.Ихтыярҙың [[Ирек|ирекле]] ҡарары — бары тик кешенең нимәгәлер ашҡынып йүнәлеү һәләте генә, әммә кешенең яҡшырыуға табан үҙ ынтылыштарын тормошҡа ашырырға бары тик бәрәкәт кенә ярҙам итергә һәләтле. Августин ҡарашынса, бәрәкәт туранан-тура [[Христианлыҡ|христианлыҡтың]]  төп догматтары менән, йәғни бөтә донъя гонаһын Мәсих юйған тигән ышанысҡа менән бәйле. Тимәк, үҙенең тәбиғәте буйынса бәрәкәт дөйөм характерҙа була һәм ул бөтә кешеләргә үҙенең рәхәтен бирергә тейеш. Әммә, кешеләрҙең бөтәһе лә ҡотола алмайу. Августин быны, ҡайһы бер кешеләр бәрәкәтте ҡабул итергә һәләтһеҙ, бәрәкәт иң беренсе сиратта кешенең ихтыяр көсө менән бәйле, тип аңлата. Әммә Августин, бәрәкәт алған бөтә кешенең дә "даими [[Яҡшылыҡ|изгелекте"]] һаҡлай алмағанын күрә. Тимәк, Хоҙай биргән илаһи бәрәкәт бүләген даими һаҡлар өсөн тағы ла бер һәләт кәрәк. Был һәләтте Августин «даимилыҡ бүләге» тип атай. Бары тик ошо бүләкте ҡабул итеүе арҡаһында ғына «Хоҙайҙың үҙе саҡырып алған кешеләре» уның тарафынан «һайланған» кеше була алалар. === Азатлыҡ һәм илаһи тәҡдир тураһында === Беренсе кешеләр гонаһ ҡылғанға тиклем ирекле ихтыярға эйә була — улар изгелек менән яуызлыҡты һайлау һәләтле була. Улар азатлығы бары тик бер фактор — Хоҙай алдындағы бурыс хисе — менән сикләнгән. Беренсе гонаһ ҡылыуҙан һуң кешеһе ирекле ихтыярын юғалта, улар үҙ теләктәренең ҡолдарына әүерелә һәм гонаһ ҡылмайынса тора алмай башлай. Ғайса Мәсихтең кешеләрҙе ҡотҡарыу өсөн үҙен ҡорбан итеүе кешеләрҙе яңынан Хоҙайға ҡараштарын төбәргә ярҙам итә. Улар үҙенең үлеме миҫалында Хҙай Ата ихтыярына буйһонғанлығын, уға тыңлаулы икәнен күрһәтә («Не моя воля, но Твоя да будет» {{Тәүрат|Лк|22:42}}). Ғайса Мәсих, Хоҙай Атаның ихтыярын үҙенең үлеме кеүек ҡабул итеп, Әҙәмдең гонаһын юя. Ғайса васыяттарына эйәргән һәм Хоҙай ихтыярын үҙ ихтыяры кеүек ҡабул иткән һәр кеше, үҙ йәнен ҡотҡарып, Күк батшалығына инә ала Тәҡдир (лат. praedeterminatio) — дини философияның иң ауыр пункттарының береһе, ул бәрәкәттең илаһи үҙенсәлектәре, тәбиғәте һәм кеше азатлығына мөнәсәбәте менән бәйле. Кешеләр бары тик илаһи бәрәкәт ярҙамында ғына изгелек эшләргә һәләтле, был һәләт кешенең ҡаҙаныштары менән сағыштырырлыҡ та түгел һәм ул бар тик Хоҙай тарафынан ҡотҡарылыу өсөн һайланған кешеләргә генә бирелә. Әммә кеше — әхлаҡи- ирекле йән һәм шунлыҡтан аңлы, ирекле рәүештә яуызлыҡты ташлап изгелекте һайлай ала; шунан һуң ғына уға Хоҙайҙан илаһи бәрәкәт төшә. === Яралтыу === Илаһи ихтыяр (тәҡдир, кәсеп, бәрәкәт) — был фәлсәфәүи фекерҙең бер төп, мөһим пункты, тап уның тирәһендә Августиндың фәлсәфәүи фекере урала, шул иҫәптән, Хоҙай тарафынан донъя яралтыу менән бәйле мәсьәләләре лә. Августин фекеренсә, Хоҙайҙың Илаһи ихтыяры менән донъяла йәшәйеш яралтылған.<blockquote>«Вся августиновская метафизика творения сосредоточена в этих строках, но здесь она обретает полноту осознания себя самой и способность наконец увидеть себя во всей своей чистоте: ''То, что существует некое сущее, первейшее из всех и обладающее полнотой совершенства сущего, и которое мы называем Богом, доказано, равно как доказано и то, что по изобилию Своего совершенства Он наделяет бытием все существующее, так что Его надлежит признать не только первым из сущих, но и первоначалом всех сущих. Но Он сообщает бытие другим сущим не по природной необходимости, а по решению Своей воли. Следовательно, Бог есть Господь Своих созданий, подобно тому как мы – господа над тем, что зависит от нашей воли. Более того, это господство Бога над сотворенными Им вещами абсолютно, потому что, произведя их без помощи внешнего деятеля и даже помимо предсуществующей материи, Он является всецелым Творцом совокупности бытия. Но так как вещи произведены деятельной волей, каждая из них упорядочена этим деятелем в виду определенной цели. Ибо если благо или цель являются собственным объектом воли, необходимо, чтобы производимое волей было упорядочено в виду определенной цели. Всякая вещь достигает своей последней цели через свое действие, но это действие должно направляться Тем, Кто наделил вещи самой способностью к действию. Стало быть, нужно, чтобы в Себе самом совершенный Бог, могущество коего наделяет бытием все существующее, управлял всеми сущими, Сам же не управлялся никем; и нет ничего, что могло бы уклониться от Его правления, ибо нет ничего, что не принимало бы существования от Него. Стало быть, подобно тому, как Он совершенен как сущее и причина, Он точно так же совершенен в своем правлении''». ''Этьен Жильсон. Дух средневековой философии''</blockquote> === Мәңгелек, ваҡыт һәм хәтер тураһында === [[Ваҡыт|Ваҡыты]] — хәрәкәт һәм үҙгәрештең үлсәүесе. Донъя арауыҡ менән, ә йәшәйеш уның ваҡыты менән сикләнгән.{{Цитата башы}} Анализ (о)сознания времени — давний крест дескриптивной психологии и теории познания. Первым, кто глубоко ощутил огромные трудности, которые заключены здесь и кто бился над ними, доходя почти до отчаяния, был Августин. Главы 14-28 книги XI «Исповеди» даже сейчас должны быть основательно проштудированы каждым, кто занимается проблемой времени. {{Цитата аҙағы|}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Анализ (о)сознания времени — давний крест дескриптивной психологии и теории познания. Первым, кто глубоко ощутил огромные трудности, которые заключены здесь и кто бился над ними, доходя почти до отчаяния, был Августин. Главы 14-28 книги XI «Исповеди» даже сейчас должны быть основательно проштудированы каждым, кто занимается проблемой времени. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>Эдмунд Гуссерль</cite></div></blockquote>Ваҡыт тураһында уйланып, Августин ваҡытты ҡабул итеүҙең психологик концепцияһына килә. Үткәндәр ҙә, киләсәк тә реаль йәшәй алмай — бары тик хәҙерге генә ысын, ысынлыҡ хәҙергегә генә хас. Үткәндәр бары тик беҙҙең хәтерҙә генә, ә киләсәгебеҙ — беҙҙең өмөтөбөҙҙә. Хәҙерге — донъяла үҙгәрештәрҙең бик йылдам барыуы: кеше ҡаранып та өлгөрә алмай, әгәр ҙә киләсәккә ышанмаһа, ул инде үткәнде иҫенә төшөрөргә мәжбүр. Шулай итеп, үткәндәр — [[Хәтер|хәтирәләр]], хәҙерге — күҙәтеү, тойоу, киләсәк — көтөү йәки өмөт итеү. Шул уҡ ваҡытта, кеше үткәндәрен исендә тотҡан кеүек үк, ҡайһы бер кешеләр киләсәкте иҫендә тоторға һәләтле, бының менән алдан уҡ күреү һәләте аңлатыла. Һөҙөмтә булараҡ, кеше үткәндәрҙе хәтерләй алғас, ваҡыт бар, тимәк, ул йәшәйеш өсөн кәрәкле әйбер - ә донъя яралтылғанға тиклем бер нәмә лә, ваҡыт та булмаған. Донъяның яралтыла башлауы — уның менән бергә ваҡыттың да башланыуы. Ваҡыт оҙайлыҡҡа эйә,ул һәр төрлө хәрәкәттең һәм үҙгәрештәрҙең оҙайлығын ҡылыҡһырлай. Мәңгелек — ул булмаған, булмаясаҡ, ул тик бар. Мәңгелектә үткән дә,киләсәк тә юҡ. Мәңгелектә үҙгәреш тә, ваҡыт арауығы ла юҡ, сөнки ваҡыт арауығы предметтарҙың үткәне һәм киләсәктәге үҙгәрештәре менән бәйле. Мәңгелек — Хоҙай фекер-идеялары донъяһы, унда бөтәһе лә бер тапҡыр һәм мәңге. === Теодицея (Хоҙайҙы аҡлау-Богооправдание) === Августин иҫбатлауынса, Хоҙай яралтҡан бөтә нәмә абсолют изгелек — Хоҙай рәхәтлеге: донъяның һәр бер нәмәһен яралҡан саҡта Хоҙай уға билдәле үлсәм, ауырлыҡ, тәртип биргән; уларға ерҙән тыш образ һәм мәғәнә һалған. Ошоноң арҡаһында тәбиғәттә, кешеләрҙә, йәмғиәттә изгелек бар. Яуызлыҡ — үҙенән-үҙе барлыҡҡа килгән ниндәйҙер көс түгел, ә көсһөҙләндерелгән изгелек, яҡшылыҡҡа баҫҡыс. Күҙгә күренгән камилһыҙлыҡ донъя гармонияһының бер өлөшө һәм ул бөтә тереклектең принципиаль яҡшылығын таныҡлап, күрһәтеп тороусы: «Яҡшырырға мөмкинлеге булған һәр тәбиғәт — яҡшы»<ref>О свободе воли. III 13,36</ref>. Һәм шулай булды, Кешене ғазаплап торған яуызлыҡтың ҡайһы саҡта изгелеккә ахыр сиктә әйләнгәне лә булғылай. Мәҫәлән, енәйәт (яуызлыҡ) ҡылғаны кешене төҙәтеү, гонаһын юйып, яҡшылыҡҡа баҫтырыу маҡсатында, уға яза биреү аша аңлаталар һәм уны тәүбәгә килтерәләр, ул кисергән выждан ғазабы кешенең таҙарыуына килтерә. Ябайлаштырып әйткәндә, беҙ яуызлыҡты белмәһәк, изгелектең дә нәмә икәнен белмәгән булыр инек. === Хәҡиҡәт һәм дөрөҫ белем === Августин скептиктар тураһында былай тип һөйләй: «улар,хәҡиҡәтте табырға мөмкин түгел, тиҙәр, ә, минең уйымса, табырға мөмкин». Скептицизмды тәнҡитләп, Августин уға ҡаршы түбәндәгесә фекер белдерә: әгәр ҙә хәҡиҡәт кешеләргә билдәле булмаһа, бер нәмәнең икенсеһенә ҡарағанда дөрөҫөрәк икәнен нисек билдәләргә мөмкин (йәғни хәҡиҡәткә нығыраҡ оҡшай) ? Ышаныслы белем —кешеләрҙең үҙ йәшәйеше һәм аңы хаҡындағы белем.   === Танып белеү === Кешегә [[аҡыл]], ихтыяр һәм [[хәтер]] бирелгән. Аҡыл ынтылыш йүнәлеше менән билдәләнә, ул һәр ваҡыт үҙен тойомлай, үҙенең теләктәрен белә һәм һәр саҡ хәтерендә тота:   Августин фекеренсә, һәр бер танып белеү акттарында ла ихтыяр ҡатнаша, был фекер танып белеү теорияһына яңылыҡ индереүсе фекер була. Хәҡиҡәтте танып белеүҙең баҫҡыстары : * эске тойғо — һиҙеү менән аңлау. * тойомлау — аҡыл менән рефлексиялау һөҙөмтәһендә тойоү нәмәләрен белеүтураһындағы белем. * [[Аң|аҡыл]] — юғары [[Хәҡиҡәт|хәҡиҡәткә]] мистик юл менән ҡағылыу — аң-зиһендең башҡа килеүе, әхлаҡи һәм интеллектуаль камиллаштырылыу. Аҡыл — ул күңел күҙе, тәндән тыш ысын хаҡ нәмәне үҙенән-үҙе күҙәтеү. Фәнде өйрәнгәндә кешеләргә абруйлы кешеләр һәм аҡыл ярҙам итә. Тормошта бары тик иң шәп абруйлы кешеләргә ышанырға һәм ошо абруйлылар фекеренә ярашлы тормош алып барырға ғына кәрәк. === Йәмғиәт һәм тарих тураһында === [[Файл:Lombardia_Pavia1_tango7174.jpg|мини|Чьельдорола (Павийҙа) Изге Августиндың мәйете урынлашҡан урта быуат ракаһы ]] Августин йәмғиәттәге кешеләрҙең мөлкәт тигеҙһеҙлеген үҙенсә нигеҙләй һәм аҡлай. Уның раҫлауынса, тигеҙһеҙлек — социаль тормоштоң ҡотолғоһоҙ күренеше һәм байлыҡты тигеҙләргә ынтылыу мәғәнәһеҙ; мөлкәт тигеҙһеҙлеге кеше булған ерҙәге тормошта һәр саҡ буласаҡ. Әммә бөтә кешеләр ҙә Хоҙай алдында тигеҙ, шуға күрә Августин кешеләрҙе донъяла тыныслыҡта йәшәргә саҡыра. [[Дәүләт]] —тәүге гонаһ өсөн яза биреү;бер кешенең икенселәр өҫтөнән хакимлыҡтың системаһы булып тора; ул кешеләргә байлыҡ һәм бәхет табыу өсөн түгел, ә бары тик был донъяла йәшәү өсөн ҡоролған. Ғәҙел дәүләт — христиан дәүләте. Дәүләт функциялары: хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү, граждандарҙы тышҡы агрессиянан һаҡлау, Сиркәүгә көфөрлөк менән көрәшергә ярҙам итеү. Халыҡ-ара килешеүҙәрҙе үтәргә кәрәк. [[Һуғыш|Һуғыштар]] ғәҙел һәм ғәҙел булмаҫҡа мөмкин мөмкин. Ғәҙел һуғыш - законлы сәбәп буйынса башланған һуғыш, мәҫәлән, дошман һөжүмен кире ҡағыу өсөн алып барылған һуғыш. Үҙенең «О граде Божьем» тигән төп хеҙмәтенең 22 китаптарында Августин бөтә донъя тарихи процесын солғап алып тикшерергә тырыша, кешелек тарихын Хоҙай пландары һәм ниәттәре менән бәйләй, китаптарында тарих ваҡытының һыҙыҡлы барыуы һәм әхлаҡ прогресы идеяларының үҫеше тураһында һөйләй. Әхлаҡ [[:ru:История|тарихы]] Әҙәмдең тәүге гонаһ ҡылыуынан башлана һәм ул илаһи бәрәкәт алғанда әхлаҡи камиллыҡҡа ирешеүҙәге алға табан хәрәкәт итеп ҡарала, тип һанай. Тарихи процесты Августин (18-се китабында) ете төп осорға бүлә (был бүлеүҙең нигеҙенә йәһүд халҡы библияһы тарихындағы төп факттар һалынған): * тәүге дәүер — [[Әҙәм|Әҙәмдән]] алып Бөйөк ташҡынға тиклем * икенсе — [[Нух (Ной)|Нухтан]] [[Ибраһим|Ибраһимға]] тиклем * өсөнсө — Ибраһимдан [[Дауыт|Давидҡа]] тиклем * дүртенсеһе — Давидтан бабил әсирлегенә тиклем * бишенсе — бабил әсирлегенән алып [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] тыуғанға тиклем * алтынсы — Мәсихтән башланып, тарихтың тамамланыуы һәм, ғөмүмән Ҡурҡыныс Суд менән тамамланасаҡ. * етенсе — мәңгелек Кешелек тарихи процесында ике «град»: донъяуи дәүләт — яуызлыҡ һәм гонаһтарҙың батшалығы (уның прототибы Рим була) һәм Хоҙай дәүләте — христиан сиркәүе. «Град земной» һәм «Град Небесный» — һөйөү, эгоистик («үҙ-үҙеңде яратыу һәм Хоҙайҙы эшкә һынамай, уға кәмһетеп ҡарау ») һәм әхлаҡи («үҙ-үҙемде онотоу, Хоҙайҙы һөйөү») мотивтар көрәшенең ике төрлө символик һүрәтләнешенең аңлатмаһы. Был ике град алты дәүерҙе параллель кисерә. 6-сы дәүер аҙағында «Град Небесный» граждандары ләззәткә ирешәсәк, ә «Град земной» граждандары мәңгелек ғазаптарға дусар ителәсәк. Августин Аврелий рухи властың донъяуи властан өҫтөнлөгөн иҫбатлай. Августинов тәғлимәтен ҡабул итеп, сиркәү үҙенең ерҙә йәшәгәнен Божий градтың өлөшө тип иғлан итә һәм үҙен ерҙәге эштәрҙең юғары арбитры сифатында итеп күһәтә. == Христианлыҡҡа йоғонтоһо == [[Файл:Sandro_Botticelli_053.jpg|слева|мини|[[Сандро Боттичелли|Боттичелли]]. ''«Изге Августин»'']] Августин христиан тәғлимәтенең догматик яғына көслө йоғонто яһай. Уның вәғәздәре артабанғы бер нисә быуат дауамында африка сиркәүҙәренә генә түгел, ә көнбайыш сиркәүҙәренә лә йоғонто яһай. Уның арийҙар, присциллиандарға, бигерәк тә, донатистарға һәм башҡа ағымдар менән бәхәсе уның яҡлыларҙың һанын арттыра. Августин [[протестантизм]] ([[Мартин Лютер|Лютер]] һәм [[Кальвин Жан|Кальвин]]) тәғлимәтенең антропологик ғилеме яғына ҙур йоғонто яһаған күп һанлы әҫәрҙәрен яҙып ҡалдырған. Ул шулай уҡ Изге Троица тураһында тәғлимәтте эшкәрткән. Уның фекеренсә өс ипостастағы Хоҙай Ата, Ул һәм Изге Рухтан тора: Изге Рух Илаһи һөйөү, ихтыярҙы, Хоҙай-Ул- фекерләүҙе, уйлауҙы, ә Хоҙай-Ата хәтерҙе аңлата. Бының менән Августин католик христиандарҙы православие христиандарын ҡаршы ҡуя. Августин кешенең илаһибәрәкәткә мөнәсәбәтен тикшерә. Христиан тәғлимәтенең асылы кеше Хоҙай бәрәкәтен алырға һәләтле тип иҫәпләй һәм ошо төп ҡағиҙә уның башҡа дини догматтарҙы аңлауында сағыла. Августин Раймунд Луллийға һәм башҡа католик һәм православие дин белгестәренә йоғонто яһай, улар аҡылдың төп дин сығанағы булыуын әһәмиәт һыҙығы өҫтөнә ала. Августинға ярашлы, библия текстары, әгәр ҙә улар фәнгә ҡаршы торһалар, һүҙмә-һүҙ аңланырға тейеш түгел. Уның аңлатыуынса, Изге Рухтың ниәттәренә Изге Яҙмала фәнни белемдәрҙе урынлаштырыу ҡаралмаған, сөнки улар ҡотҡарыу мәсьәләләренә ҡарамай. Улай ғына ла түгел, Августин Аврелий Йыһандағы үҙгәрештәрҙе, кеше һәм хайуандарҙың үлеме сәбәптәрентәүге гонаһ менән бәйләмәй. Ул хатта Әҙәм менән Һауаның тәне Хоҙай тарафынан уларҙың тәүге гонаһынан элек үк үлергә тейешле итеп яралтылған, ти (әгәр ҙә улар гонаһҡа батмаған булһалар, моғайын, рухи тәнле булып, Мәсихтең икенсе килеүенә тиклем мәңгелек тормошта йәшәгән булырҙар ине, ти).<ref>[http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1988/PSCF3-88Young.html Davis A. Young, «The Contemporary Relevance of Augustine’s View of Creation» from Perspectives on Science and Christian Faith 40.1]</ref> Бер нисә монастырға нигеҙ һалған, һуңынан уларҙың ҡайһы берҙә, емерелеп бөткән. Августин хөрмәтенә һуңғы әҙәбиәттә августинизм тигән ағым барлыҡҡа килгән, сөнки уның тәғлимәтен һәм тормошон тикшереүселәр Августинды христиан философияһы тарихын башлаусы, уларҙың фекеренсә, христиан социализм Августиндың христиан неоплатонизмы һәм көнбайыш философияһында һәм көнбайыш латин xiii быуатҡа тиклем көнбайыш һәм латин дини тәғлимәтендә XIII быуатҡа тиклем хаҡимлыҡ иткән, артабан уны Бөйөк Альберт һәм [[Фома Аквинский|Фома Аквинскийҙың]]<nowiki/>христиан аристотелизмы алыштырған ; августинизм августиндар орденының өҫтөнлөк иткән философияһы булып ҡала, августинсы Мартин Лютерға ҙур йоғонто яһай. Августиндың тәҡдир тураһындағы тәғлимәте кальвинизмдың һәм унан айырылып сыҡҡан индепенденттар .төркөмдәренең теологияһы нигеҙендә ята. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Августинианство * Августинский орден == Тәржемәләр == === Рус теленән тәржемә === '''Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары''': * ''Августин''. Избранные сочинения. В 4 ч. — М., 1786. ** Ч. 1. О Граде Божьем. Кн. 1-5. — 509 с. ** Ч. 2. О Граде Божьем. Кн. 6-12. — 375 с. ** Ч. 3. О Граде Божьем. Кн. 13-18. — 496 с. ** Ч. 4. О Граде Божьем. Кн. 19-22. Святые и душеспасительные размышления. Книга единобеседований души с Богом. Ручная книжка. Карманная псалтирь. * ''Августин''. Творения. / Пер. Киевской духовной академии (1879—1908, в 11 ч.). ** переиздание этого перевода в 4 т.: Сост. С. И. Еремеева. — СПб.: Алетейя — Киев: Уцимм-пресс, 1998. *** [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/ Т. 1. Об истинной религии.] — 752 с. (включает сочинения: [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/1 «Против академиков»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/2 «О блаженной жизни»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/3 «О порядке»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/4 «О количестве души»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/5 «Об учителе»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/6 «Монологи»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/7 «О бессмертии души»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/8 «Об истинной религии»], [http://www.odinblago.ru/ispoved «Исповедь»]) *** [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/ Т. 2. Теологические трактаты.] — 768 с. (включает сочинения: [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/1 «Энхиридион Лаврентию о вере, надежде и любви»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/2 «О согласии евангелистов»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/3 «О книге Бытия»]) *** [http://www.odinblago.ru/avgustin_4/ Т. 3. О граде Божием.] Кн. 1-13. — 600 с. *** [http://www.odinblago.ru/avgustin_4/ Т. 4. О граде Божием.] Кн. 14-22. — 592 с. '''Иҫке тәржемәләр''': * «Книга о видении Христа» (или «Боговидная любовь») Августина переведена Карионом Истоминым с белорусского в 1687 году и поднесена царевне Софье. * Богословские размышления о благодати божией и о воле человеческой. — СПб., 1786. — 140 с. * О духе и письме. / Пер. Н. Загоровского. — М., 1787. — 115 с. * Исповедания в 13 кн. / Пер. иеромон. Агапита. — М., 1787. — 571 с. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/hristianskaja-nauka-ili-osnovanija-germenevtiki-i-tserkovnogo-krasnorechija/ Христианская наука или Основания св. герменевтики и церковного красноречия.] — Киев, 1835. — 355 с. * О том, как оглашать людей необразованных. — СПб., 1844. * неоднократно издавалась «карманная псалтирь» Августина. * Исповедь блаж. Августина. В 13 кн. (Новый перевод). — М., 1914. — 442 с. '''Яңы тәржемәләр:''' * [http://odinblago.ru/obuchenie_oglashaemih Об обучении оглашаемых.] / Пер. М. Е. Сергеенко. // Богословские труды. — 1976. — № 15. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-blagodati-i-svobodnom-reshenii/ О благодати и свободном произволении.] / Пер. О. Е. Нестеровой. // ''Гусейнов А. А., Ирлитц Г.'' Краткая история этики. — М., 1987. * {{Китап|автор=Августин А.|часть=|заглавие=Исповедь|оригинал=|ссылка=|ответственный=Пер. с лат. [[Сергеенко, Мария Ефимовна|М.Е. Сергеенко]]. Вступит. статья А.&nbsp;А.&nbsp;Столярова|издание=|место=М.|издательство=«Ренессанс», СП ИВО — СиД|год=1991|страницы=|страниц=488|серия=Памятники религиозно-философской мысли|isbn=5-7664-0472-7|тираж=50000}} * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/tolkovanie-na-psalom-sto-dvadtsat-pjatyj/ Толкование на псалом 125.] / Пер. С. А. Степанцова. // Альфа и Омега. — 1997. — № 2 (13). — С. 52-75. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-prirode-blaga-protiv-maniheev/ О природе блага против манихеев. Против ниспровергателей Закона и Пророков. Против послания манихея по имени Фундамент.] / Пер. О. Е. Нестеровой. Об учителе. / Пер. В. В. Бибихина. // Памятники средневековой латинской литературы IV—VII вв. — М., 1998. — С. 147—208. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/pismo-258-k-martsianu/ Письмо CCLVIII (к Марциану).] // Богословский сборник. 1999. № 4. * ''Блаженный Августин''. Против академиков. / Пер. и комм. О. В. Головой. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 1999. — 192 с. * Письмо XVIII к Целестину. — М., 2000. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-predopredelenii-svjatykh/ О предопределении святых Первая книга к Просперу и Иларию.] / Пер. И. Мамсурова. — М.: Путь, 2000. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/rassugdenie_v_chetvertiy_den_prazdnestv/ Рассуждение в 4-й день празднеств.] / Пер. С. А. Степанцова. // Богословский сборник. — 2000. — № 5. * [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o_svobode_voli/ О свободе воли.] Кн. II. / Пер. М. Ермаковой, А. Шарниной. О христианском учении. / Пер. С. Неретиной. // Антология средневековой мысли. В 2 т. Т.1. — СПб.: РХГИ, 2001. — С. 19-112. * ''Августин''. Слово о разорении города Рима. / Пер. С. А. Степанцова. // Вестник древней истории. — 2001. — № 2. * ''Августин''. [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-troitse/ О Троице.] / Пер. А. А. Тащиана. (Серия «Патристика. Тексты и исследования»). — Краснодар: Глагол, 2004. — 416 с. * ''Августин''. [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/propovedi/ Проповеди.] // Вестник древней истории. — 2007. — № 3. * ''Св. Августин, епископ Гиппонский''. Проповедь 81. / Пер. С. А. Степанцова. // Вестник древней истории. — 2009. — № 1. — С. 260—267. === Башҡа тәржемәләр === * В серии «Loeb classical library» изданы «Исповедь» (т. 1-2, № 26-27), «Избранные письма» (т. 3, № 239), «О граде Божием» (т. 4-10, № 411—417). * В серии «Collection Budé» издана «Исповедь» в 2 томах. == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} === Общие работы === * ''[[Трубецкой, Евгений Николаевич|Трубецкой Е. Н.]]'' Религиозно-общественный идеал западного христианства в V в., [http://www.vehi.net/etrubeckoi/avgustin1.html Ч. 1. Миросозерцание Бл. Августина]. — {{М.}}, 1892. * ''Писарев Л.'' Учение блж. Августина, еп. Иппонского, о человеке в его отношении к Богу. — {{Каз.}}, 1894. * ''[[Попов, Иван Васильевич (богослов)|Попов И. В.]]'' Личность и учение Бл. Августина, т. I, ч. 1—2. — Сергиев Посад, 1916. * ''[[Герье, Владимир Иванович|Герье В.]]'' Блаженный Августин. — {{М.}}, 1910. * ''[[Майоров, Геннадий Георгиевич|Майоров Г. Г.]]'' Формирование средневековой философии. Латинская патристика. — {{М.}}: Мысль, 1979. — С. 181—340. * История философии: Энциклопедия. — {{Мн.}}: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2002. * ''Ляшенко В. П.'' Философия. — {{М.}}, 2007. * ''Столяров А. А.'' Свобода воли как проблема европейского морального сознания. — {{М.}}, 1999. * ''Марру А. И.'' Св. Августин и августинизм. — {{М.}}, 1998. * ''Суини Майкл''. Лекции по средневековой философии. — {{М.}}, 2001. * ''Эриксен Т. Б.'' Августин. Беспокойное сердце. — {{М.}}, 2003. * ''Troeltsch Е.'' Augustin, die Christliche Antike und das Mittelalter. — {{Münch.}}—{{B.}}, 1915. * ''Cayré F.'' Initiation a la philosophie de S. Augustin. — {{P.}}, 1947. * ''Gilson É.'' Introduction à l'étude de Saint Augustin. — {{P.}}, 1949. * ''Jaspers К.'' Platon. Augustin. Kant. Drei Grander des Philosophierens. — {{Münch.}}, 1967. * ''Flasch K.'' Augustin: Einführung in sein Denken. — {{Stuttg.}}, 1980. * ''Клот''. Der heil. Kirchenlehrer Augustin. — 2 Bds. — Aachen, 1840. * ''Биндеман''. Der heilige Augustin. — {{B.}}, 1844. * ''Пужула''. Vie de St. Augustin (2 изд., 2 т., Париж, 1852; в нём. пер. Гуртера, 2 т., Шафг., 1847). * ''Дорнор''. Augustin, sein theologisches System und seine religionsphilos. Anschauung. — {{B.}}, 1873. * {{Китап|автор=|заглавие=Августин: pro et contra|ответственный=|ссылка=http://russianway.rhga.ru/catalogue-books/index.php?SECTION_ID=326&ELEMENT_ID=23230|место=СПб.|издательство=Издательство: [[РХГА]]|год=2002|том=|страниц=976|страницы=|серия=«Русский путь»|isbn=5-88812-165-7}} {{Wayback}} === Онто-теология и гносеология === * ''Ritier J.'' Mundus Intelligibilis. Eine Untersuchung zur Aufnahme und Umwandlung der Neuplatonischen Ontologie bei Augustinus. — {{Fr./M.}}, 1937. * ''Chevalier I.'' S. Augustin et la pensée grecque. Les relations trinitaires. — Fribourg, 1940. * ''Falkenhahn W.'' Augustins Illuminationslehre im Lichte der jungsten Forschungen. — Köln, 1948. * ''Cayré F.'' La contemplation Augustinienne. — {{P.}}, 1954. * ''Anderson J. F.'' St. Augustine and Being. A metaphysical essay. — La Haye, 1965. * ''Armstong A. H.'' Augustine and the Christian Platonism. — Villanova, 1967. * ''Wittmann L.'' Ascensus. Der Aufstieg zur Transzendenz in der Metaphysik Augustins. — {{Münch.}}, 1980. * ''Bubacz B.'' St. Augustine’s theory of knowledge. — {{N. Y.}}—Toronto, 1981. === Антропология, психология, этика === * ''Скворцов К. И.'' Августин Иппонийский как психолог. Киев, 1870. 247 стр. * ''Mausbach J.'' Die Ethik des heiligen Augustin, B2. Aufl., Freiburg, 1929 * ''Nygren G.'' Das Prädestinationsproblem in der Theologie Augustins. Lund, 1956 * ''Körner F.'' Das Sein und der Mensch. Die existentielle Seinsentdeckung des jungen Augustin. Freiburg-?-Münch., 1959 * ''Stelzenberger J.'' Conscientia bei Augustinus. Paderborn, 1959 * ''Berlinger R.'' Augustins dialogische Metaphysik. Fr./M., 1962 * ''Mader J.'' Die Logische Struktur des personalen Denkens: Aus der Methode der Gotteserkenntnis bei Aurelius Augustinus. Wien, 1965 * ''Maxsein A.'' Philosophia Cordis. Das Wesen der Personalität bei Augustinus. Salzburg, 1966 * ''Schmaus M.'' Die psychologische Trinitätslehre des hl. Augustinus, 2 Aufl. Münster, 1927 * ''O’Connell R. J.'' St. Augustine’s early Theory of Man. A. D. 386—391. Cambr. (Mass.), 1968 * ''Stein W.'' Sapientia bei Augustinus. Bonn, 1968 * ''Böhm S.'' La temporalité dans l’anthropologie augustinienne. P., 1984 === Эсхатология и социология === * ''Deane H. A.'' The political and social ideas of St. Augustine. N. Y.—L., 1963 * ''Markus R.'' Saeculum: history and society in the theology of St. Augustine. Cambr., 1970 * ''Schmidt E. A.'' Zeit und Geschichte bei Augustinus. Hdlb., 1985 === Эстетика === * ''Бычков В. В.'' Эстетика Аврелия Августина. М., 1984 * ''Svoboda К.'' L’Esthétique de Saint Augustin et ses sources. Brno, 1933 === Традиция === * ''Nygren A.'' Augustin und Luther. В., 1958 * ''Smits L.'' Saint Augustin dans l’oeuvre de Jean Calvin, т. 1—2. Assen, 1957—58 * ''Bern Ch.'' Érasme et Saint Augustin ou Influence de Saint Augustin sur l’humanisme d’Érasme. Gen., 1969 * ''Sellier P.'' Pascal et Saint Augustin. P., 1970 === Библиография === * ''Andresen С.'' Bibliographia Augustiniana, 2 Aufl. Darmstadt, 1973 * ''Miethe Т. L.'' Augustinian Bibliography, 1970—1980. Westport-L., 1982. ===Общие работы=== *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} *{{Cite book}} {{Refend}} == Иҫкәрмә == ; Комментарийҙар {{Иҫкәрмәләр|group=~}} ; Сығанағы {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == === Латин текстары === * [http://www.documentacatholicaomnia.eu/20_40_0354-0430-_Augustinus,_Sanctus.html Собрание сочинений А. Августина] ''(латынь)'' * [http://www.thelatinlibrary.com/august.html Латинские тексты важнейших сочинений] * [http://www.augustinus.it S. Aurelii Augustini opera omnia: Patrologiae Latinae elenchus] === Августин әҫәрҙәренең урыҫ теленә тәржемәләре === * [[c:File:Августин Аврелий, еп. Иппонийский. Избранные сочинения. Часть 1 (1786).pdf|Избранные сочинения. Часть 1 (1786).pdf]] * [http://www.vehi.net/avgustin/ispoved/01.html ''Confessiones'' (''Исповедь'')] * [https://web.archive.org/web/20070716185902/http://www.philosophy.ru/library/august/de_libero_arbitrio.rus.html О свободе воли] — Блаженный Августин * [http://antology.rchgi.spb.ru/Sanctus_Aurelius_Augustinus/_opus_rus.html Различные тексты на русском, латинском и английском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913231214/http://antology.rchgi.spb.ru/Sanctus_Aurelius_Augustinus/_opus_rus.html |date=2019-09-13 }} * Блаженный Августин. Об истинной религии. Теологический трактат. Минск. Харвест, 1999 * [https://web.archive.org/web/20090307022047/http://www.bogoslov.ru/text/375834.html Толкование на первый псалом] * [http://www.azbyka.ru/otechnik/?Avrelij_Avgustin Труды бл. Августина в библиотеке «Азбуки веры»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618044743/http://azbyka.ru/otechnik/?Avrelij_Avgustin |date=2012-06-18 }} * [http://www.odinblago.ru/?action=search&type=doc_by_author&author=178 Труды бл. Августина в Электронной библиотеке Одинцовского благочиния с разбивкой на страницы.] === Инглиз тәржемәләре === * [http://www.ccel.org/fathers.html Указатель английских переводов в «Nicene and Post-Nicene Fathers». Vol. I—VIII] * «Против Фауста» [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm Книги I—XXI], [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm книги XVI—XXII] [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm книги XXIII-XXXIII] === Августин Тураһында === * {{Словарь Римана|Августин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Августин, Аврелий}} * {{Православная энциклопедия|62610|Августин Аврелий|1|93-109|[[Степанцов, Сергей Александрович|Степанцов С. А.]], [[Фокин, Алексей Русланович|Фокин А. Р.]], Лебедев Э. Н., [[Двоскина, Елена Марковна|Двоскина Е. М.]], М. Э. Н.}} * ''Баранов И. В., Двоскина Е. М., Лупандин И. В.'' [http://www.catholic.ru/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=434 Августин Аврелий] // Католическая энциклопедия * {{Источник/НФЭ|Августин|[[Столяров, Александр Арнольдович|Столяров А. А.]]}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/AVGUSTIN_SV.html Августин, Св.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024174625/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/AVGUSTIN_SV.html |date=2021-10-24 }} // Энциклопедия Кругосвет * [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-1/blazhennyj-avgustin.html «Блаженный Августин»] // Православная богословская энциклопедия * Гарнак. История догматов. § 50-55 [[Категория:Хеҙмәттәре беҙҙең көнгә килеп еткән антик яҙыусылар]] [[Категория:Сәйәси философтар]] [[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]] [[Категория:Берҙәм Сиркәү изгеләре]] [[Категория:Дин таратыусылар]] [[Категория:Эстетиктар]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:Боронғо Римдең христиан философтары]] [[Категория:Латин философтары]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:430 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 августа вафат булғандар]] [[Категория:Алжирҙа тыуғандар]] [[Категория:354 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 ноябрҙә тыуғандар]] jxlyiat6wzu744j3pocspjxyvu6n7z1 0 90469 1295251 1187690 2026-05-02T14:44:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295251 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = Jordan Micro Credit Company (Tamweelcom) |прежние названия = |логотип = |тип = |основана = [[1999]] |основатели = |упразднена = |причина упразднения = |преемник = |расположение = [[Амман]] ([[Иордания]]) |ключевые фигуры = Зияд Аль Рифей ({{lang-en|Ziad Al Refai}}) |листинг на бирже = |отрасль = [[Микрокредитлау]] |продукция = |оборот = |операционная прибыль = |чистая прибыль = |активы = |капитализация = |число сотрудников = |материнская компания = |дочерние компании = |сайт = http://www.tamweelcom.org/ }} '''Jordan Micro Credit Company ''' — [[Иордания]]ла '''Tamweelcom''' сауҙа маркаһы аҫтында эшләүсе шәхси микрофинанслау компанияһы, төбәк ҡатын-ҡыҙҙарына эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенә [[Микрокредитлау|<nowiki/>]][[Микрокредиты|микрокредиттар]] биреүҙә махсуслаша<ref name="bloomberg.com.129848816" /><ref name="oxfordmicrofinance.mt14" />. == Ойошторолоуы == ''Jordan Micro Credit Company (Tamweelcom)'' 1999 йылдың 20 июнендә башта коммерцияға ҡарамаған ойошма булараҡ нигеҙләнә<ref name="bloomberg.com.129848816" />, артабан король ғаиләһе милкенә ҡараған ''Noor Al-Hussein Foundation'' яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте булараҡ теркәлә һәм король ғаиләһе тарафынан финанслана<ref name="nooralhusseinfoundation.org.34" /><ref name="silatech.com.entrepreneurship" />. Иордания короле ғаиләһенән тыш инвестициялар грант рәүешендә АҠШ Халыҡ-ара үҫеш агентлығынан (USAID), кредит рәүешендә урындағы һәм халыҡ-ара сығанаҡтарҙан<ref name="nooralhusseinfoundation.org.34" />, шул иҫәптән Халыҡ-ара финанс корпорацияһынан килә<ref name="ifcext.ifc.org.DP29811" />. ''Tamweelcom'' һүҙе [[ғәрәп теле]]нән «һиинең финансың» тип тәржемә ителә<ref name="oxfordmicrofinance.mt14" />. Компанияның штаб-фатиры [[Амман]]да([[Иордания]]) урынлашҡан<ref name="bloomberg.com.129848816" />. ''Jordan Micro Credit Company'''ҙың башҡарма директоры 2006 йылдан алып Зияд әл Рефаи ({{lang-en|Ziad Al Refai}})</span><ref name="bloomberg.com.129848816" /><ref name="weforum.org.ziad" /><span style="background-color: white;">.</span> == Эшмәкәрлеге == ''Tamweelcom'' өйҙә бәләкәй эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән йә лицензияланмай торған ҙур булмаған проекттарҙы алып барған ҡатын-ҡыҙҙар төркөмдәренә заемдар бирә<ref name="bloomberg.com.129848816" />. Компания шулай уҡ пенсияға сыҡҡан хәрбиҙәргә һәм дәүләт хәүефһеҙлеге хеҙмәткәрҙәренә булышлыҡ күрһәтә<ref name="bloomberg.com.129848816" />. Кредит алыусының мәрхүм булыуы йә инвалидлыҡ алыуы осрағына микростраховкалау тормошҡа ашырыла<ref name="bloomberg.com.129848816" />. Компания шулай уҡ финанстарға ҡарамаған хеҙмәттәр ҙә күрһәтә — эшҡыуарлыҡ селтәрҙәре һәм клиенттары өсөн тауар йәрминкәләре ойоштора<ref name="bloomberg.com.129848816" />. Коммерция эшмәкәрлегенән тыш компания уҡыуға гранттар бирә, түләүһеҙ медицина консультациялары үткәрә һәм кәрәкле дарыу препараттары тәҡдим итә<ref name="bloomberg.com.129848816" />. Эш шарттарын яҡшыртыу буйынса программаларҙы, шулай уҡ комплекслы маркетинг проекттарын тормошҡа ашыра<ref name="bloomberg.com.129848816" />. ''Tamweelcom'' төбәктә эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итә, ошо өлкәлә йәштәр өсөн ''Fekrati Award for Entrepreneurship ''премияһын булдырған<ref name="silatech.com.entrepreneurship" />. == Эшмәкәрлек күрһәткестәре == 2012 йылдың мартына ''Tamweelcom''<nowiki/>'дың 59 563 әүҙем заемсыһы була, уларҙың бөтәһенең кредит портфеле 21 миллион АҠШ доллары тәшкил итә<ref name="grameen-jameel.com.jordan" />. == Наградалары һәм премиялары == ''Tamweelcom'' етәксеһе 2009 йылда Зияд әл Рефаи [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Шваб фонды]] тарафынан йылдың [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуары]] тип табылды<ref name="weforum.org.ziad" /><ref name="jordantimes.com.award" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="bloomberg.com.129848816">{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapid=129848816|title=Company Overview of Jordan Micro Credit Company (Tamweelcom)|publisher=Bloomberg|lang=en|accessdate=2015-06-13}}</ref> <ref name="oxfordmicrofinance.mt14">{{cite web|url=https://oxfordmicrofinance.files.wordpress.com/2014/10/project-descriptions-mt14.pdf|title=Oxford Microfinance Initiative|lang=en|accessdate=2015-06-13}}</ref> <ref name="nooralhusseinfoundation.org.34">{{cite web|url=http://www.nooralhusseinfoundation.org/index.php?pager=end&task=view&type=content&pageid=34|title=Jordan Micro Credit Company (Tamweelcom)|author=http://www.nooralhusseinfoundation.org/index.php?pager=end&task=view&type=content&pageid=34|publisher=Noor AlHussein Foundation|lang=en|accessdate=2015-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615013202/http://www.nooralhusseinfoundation.org/index.php?pager=end&task=view&type=content&pageid=34 |date=2015-06-15 }}</ref> <ref name="silatech.com.entrepreneurship">{{cite web|url=http://www.silatech.com/home/news-events/silatech-news/silatech-news-details/2014/02/06/tamweelcom-silatech-launch-fekrati-award-for-entrepreneurship|title=Tamweelcom, Silatech Launch Fekrati Award for Entrepreneurship|date=2014-02-06|publisher=silatech.com|lang=en|accessdate=2015-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615113709/http://www.silatech.com/home/news-events/silatech-news/silatech-news-details/2014/02/06/tamweelcom-silatech-launch-fekrati-award-for-entrepreneurship |date=2015-06-15 }}</ref> <ref name="ifcext.ifc.org.DP29811">{{cite web|url=http://ifcext.ifc.org/ifcext/spiwebsite1.nsf/ProjectDisplay/SPI_DP29811|title=Tamweelcom|date=2010|publisher=Международная финансовая корпорация|lang=en|accessdate=2015-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616114203/http://ifcext.ifc.org/ifcext/spiwebsite1.nsf/ProjectDisplay/SPI_DP29811 |date=2015-06-16 }}</ref> <ref name="weforum.org.ziad">{{cite web|url=http://www.weforum.org/contributors/ziad-al-refai|title=Ziad Al Refai|publisher=Всемирный экономический форум|lang=eb|accessdate=2015-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615102832/http://www.weforum.org/contributors/ziad-al-refai |date=2015-06-15 }}</ref> <ref name="grameen-jameel.com.jordan">{{cite web|url=http://grameen-jameel.com/jordan-micro-credit-company-tamweelcom/|title=Jordan Micro Credit Company (Tamweelcom)|publisher=Grameen - Jameel|lang=en|accessdate=2015-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527011957/http://grameen-jameel.com/jordan-micro-credit-company-tamweelcom/ |date=2015-05-27 }}</ref> <ref name="jordantimes.com.award">{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/social-entrepreneurs-award|title=Social Entrepreneurs award|date=2009-05-17|publisher=The Jordan Times|lang=en|accessdate=2015-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150604143553/http://jordantimes.com/news/local/social-entrepreneurs-award |date=2015-06-04 }}</ref> }} == Һылтанмалар == * Рәсми сайт: [http://www.tamweelcom.org/ tamweelcom.org]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Интернетта: ** Facebook: [https://www.facebook.com/tamwelcom tamwelcom]. ** Twitter: [https://twitter.com/tamweelcom tamweelcom]. [[Категория:Микрофинанс ойошмалары]] [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]] h7t0x11balsr75964tm2f7t4iw29hza 0 94801 1295252 1065840 2026-05-02T14:47:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295252 wikitext text/x-wiki '''The Economist''' ({{lang-en|«Эко́номист»}}) — инглиз телле аҙнаһына бер сыға торған яңылыҡтар  журналы (баҫма үҙен гәзит тип йөрөтә). Британ медиакомпанияһы ''The Economist Group''тыҡы. [[Северная Америка|Бөйөк Британия]]<nowiki/>ла 1843 йылдан бирле нәшер ителә. 2012 йылда тиражы 1 600 000 дананан артты, яртыһынан ашыуы [[Северная Америка|Төньяҡ Америка]]<nowiki/>ла һатылды<ref name="gainsreaders">{{Ҡалып:Cite web|url = http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5250996|title = 'Economist' Magazine Wins American Readers|accessdate = 2006-12-27|format = |work = [[National Public Radio|NPR]]|archiveurl = http://www.webcitation.org/68BSN2R6v|archivedate = 2012-06-05}}</ref>. Глобаль йүнәлешлелеге арҡаһында The Economist саф инглиз баҫмаһы ғына итеп һаналмай. Журналдың төп темалары — сәйәси ваҡиғалар, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр, финанс, иҡтисад һәм эшлекле яңылыҡтар, шулай уҡ фән һәм мәҙәниәт. Журнал редакцияһы классик либерализм ҡараштарында тора. 1928 йылдан компания акцияларының яртыһы  Financial Times гәзитенеке булып тора, ә икенсе яртыһы бойондороҡһоҙ инвесторҙар ҡулында, улар араһында компания хеҙмәткәрҙәре һәм журнал хәбәрселәре күп. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Мөхәррирҙәре == * James Wilson 1843–1857 * Richard Holt Hutton 1857–1861 * Walter Bagehot, 1861–1877[6] * Daniel Conner Lathbury, 1877–1881 * R. H. I. Palgrave, 1877–1883 * Edward Johnstone, 1883–1907 * F. W. Hirst, 1907–1916 * Hartley Withers, 1916–1921 * Sir Walter Layton, 1922–1938 * Geoffrey Crowther, 1938–1956 * Donald Tyerman, 1956–1965 * Sir Alastair Burnet, 1965–1974 * Andrew Knight, 1974–1986 * Rupert Pennant-Rea, 1986–1993 * Bill Emmott, 1993–2006 * John Micklethwait, 2006 – әлеге ваҡытта. == Һылтанмалар == * [http://www.economist.com/index.html Урналдың рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810025744/http://economist.com/index.html |date=2007-08-10 }}{{ref-en}} * [http://economistgroup.com/ The Economist Group]{{ref-en}} * [http://www.ebusinessforum.com/ ebusinessforum]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Часть Economist Intelligence Unit. Содержит бесплатные статьи журнала ''The Economist''{{ref-en}} [[Категория:Алфавит буйынса журналдар]] [[Категория:Либерализм]] gihxm217abdlwwi629j8t10rx7sk6lp 0 95096 1295357 1291762 2026-05-03T06:58:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295357 wikitext text/x-wiki {{НП |русское название = Аҡъяр |статус = федераль әһәмиәтендәге ҡала, федерация субъекты -регион |оригинальное название =Акъяр |изображение = Пам'ятник затопленим кораблям 2.jpg |подпись изображения = |страна = {{флагификация|Рәсәй}} - де факто<br />{{флагификация|Украина}} - де юре |герб = COA of Sevastopol.svg |флаг = Flag of Sevastopol.svg |lat_deg = 44 |lat_min = 36 |lat_sec = 00 |lon_deg = 33 |lon_min = 32 |lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(379200)_region: |CoordScale = |внутреннее деление = {{comment|{{s|4 района}}<br /> (9 муниципаль округ, 1 ҡала)|административно-территориальное деление субъекта Российской Федерации — города федерального значения Севастополя}} |вид главы = Губернатор |глава = Развожаев Михаил Владимирович <ref>[https://sev.gov.ru/goverment/gubernator/ Севастополь Хөкүмәте сайтынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516065319/https://sev.gov.ru/goverment/gubernator/ |date=2021-05-16 }}</ref> |дата основания = 1783 |первое упоминание = |прежние имена = |площадь = 863,6<ref name="СевастопольВцифрах">[http://sevastopol.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sevastopol/resources/ea9ec48048d92f8da17bf1f7eaa5adf2/Севастополь+в+цифрах+2014.pdf Севастополь в цифрах 2014: Стат.сб./Севастопольстат. – Севастополь, 2015. – 74 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713000623/http://sevastopol.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sevastopol/resources/ea9ec48048d92f8da17bf1f7eaa5adf2/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C+%D0%B2+%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85+2014.pdf |date=2018-07-13 }} – с. 10</ref> / {{comment|1079,6|площадь, включая акватории бухт}} |примечание к площади = <ref name="СевастопольВцифрах"/><ref name="СФ"/> |вид высоты = уртаса бейеклеге |высота центра НП = 50 |климат = ҡоро, уртаса-континенталь, урта диңгеҙ буйына яҡын<ref>[http://investsevastopol.com/userfiles/file/passport_russ.pdf Инвестиционный паспорт Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224195039/http://www.investsevastopol.com/userfiles/file/passport_russ.pdf |date=2014-02-24 }}</ref> |население = {{рост}}408433<ref name="июль2015">[http://sevastopol.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sevastopol/resources/2c4a65004960acb2bb8abfe4e1bdbb25/экспресс+числ-ть+июнь.pdf Численность постоянного населения на 1 июля 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305150115/http://sevastopol.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sevastopol/resources/2c4a65004960acb2bb8abfe4e1bdbb25/%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB-%D1%82%D1%8C+%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C.pdf |date=2016-03-05 }} Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по городу Севастополю (Севастопольстат)</ref> |год переписи = 2015 |плотность = 1972<ref name="КРЫМНИОПРОЕКТ">[http://www.krimnioproekt.com/documents/economika КРЫМНИОПРОЕКТ. Портрет Севастополя.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529114139/http://www.krimnioproekt.com/documents/economika/ |date=2014-05-29 }}</ref> |агломерация = Севастополь, {{рост}}398 973<ref name="С уч. переписи на 1 янв 2015">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls Оценка численности постоянного населения произведена с учетом итогов переписи населения 2014 года, а также естественного движения населения и миграции населения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402190432/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls |date=2015-04-02 }} Росстат.</ref>(регион<ref>ранее также Севастопольский городской совет</ref>) |национальный состав = [[урыҫтар]], [[украиндар]], [[белорустар]] һ. б. |конфессиональный состав = [[православие]], [[ислам]], [[иудаизм]] |этнохороним = |телефонный код = +7 8692<ref>{{cite web|url=http://sevastopol.gov.ru/sevastopol-pereshel-na-rossijskuyu-numeraciyu.html|title=Севастополь перешел на российскую нумерацию|date=2014-09-26|publisher=Правительство Севастополя|accessdate=2015-04-27|archiveurl=http://web.archive.org/web/20141108185838/http://sevastopol.gov.ru/sevastopol-pereshel-na-rossijskuyu-numeraciyu.html|archivedate=2014-11-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108185838/http://sevastopol.gov.ru/sevastopol-pereshel-na-rossijskuyu-numeraciyu.html |date=2014-11-08 }}</ref> |почтовый индекс = |почтовые индексы = 299000-299699<ref name="minsvyaz.ru">[http://minsvyaz.ru/ru/news/index.php?id_4=44405 Из официального сайта Минкомсвязи РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222144532/http://minsvyaz.ru/ru/news/index.php?id_4=44405 |date=2014-12-22 }}</ref><ref>Изменения должны произойти после выхода [http://regulation.gov.ru/project/13328.html приказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222140504/http://regulation.gov.ru/project/13328.html |date=2014-12-22 }} Минкомсвязи России. Одновременно со сменой кода — в городе меняется и план телефонной нумерации, с шестизначного на семизначный.</ref>(с 1.04.2014)<ref>[http://orenburg.bezformata.ru/listnews/pochta-rossii-pristupaet-k-obsluzhivaniyu/18680502/ Почта России приступила к обслуживанию Крыма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426161114/http://orenburg.bezformata.ru/listnews/pochta-rossii-pristupaet-k-obsluzhivaniyu/18680502/ |date=2015-04-26 }}</ref> |сайт = http://sev.gov.ru/ |add1n = Бүләктәре |add1 = {{Медаль Золотая Звезда|тип=город}} {{Орден Ленина|тип=город}} {{Орден Октябрьской Революции|тип=город}} {{Орден Красного Знамени|тип=город}} |add2n = |add2 = }} '''Аҡъяр''' ({{lang-uk|Севастополь}}) — [[Ҡара диңгеҙ]] яр буйында Ҡырым ярмутрауының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Туңмай торған сауҙа һәм балыҡ тотоу диңгеҙ порты, сәнәғәт, фәнни-техник, рекреацион һәм тарихи-мәҙәни үҙәк. Ҡаһарман-ҡала исемен йөрөтә<ref group="К">Севастополь назван в числе первых четырёх (наряду с [[Санкт-Петербург|Ленинградом]], [[Волгоград|Сталинградом]] и Одессой) городов-героев согласно приказу [[Сталин Иосиф Виссарионович|Верховного главнокомандующего]] № 20 от 1 мая 1945 года, медаль Золотая Звезда вручена городу согласно указу Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1965 года.</ref>. Аҡъярҙа Рәсәй Федерацияһы Ҡара диңгеҙ флотының төп хәрби-диңеҙ базаһы урынлашҡан. Аҡъярҙың дәүләткә ҡарағанлығы был ерҙе идараһында тотҡан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Украина]] араһында бәхәсле булып тора. Рәсәйҙең федератив ҡоролошона ярашлы Аҡъяр Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәтендәге ҡалаһы булып тора. Украинаның административ бүленешенә ярашлы, Аҡъяр Украинаның төбәге — махсус статуслы ҡала булып тора. == Йәғрәфиәһе{{Comment|Йәғрәфиәһе|Географияһы}} == [[Файл:Карта-схема Севастополя 0.png|thumb|Ҡырым ярымутрауы картаһында Севастополь ҡалаһының территорияһы]] Аҡъяр ҡалаһы Ҡырым ярымутрауының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Гераклей ярымутрауында урынлашҡан. Ҡаланың тарихи үҙәге Аҡъяр бухтаһының көньяҡ яғында урынлашҡан. Федераль әһәмиәтендәге ҡала Аҡъяр көнсығышта [[Ҡырым Республикаһы]] менән сиктәш, башҡа яҡтағы ярҙары [[Ҡара диңгеҙ]] һыуҙары менән йыуыла. Аланы — {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Севастополь}}}} км². == Халҡы == Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы {{formatnum:{{ Население | Севастополь | ч }}}} ({{ Население | Севастополь | г }}) кеше. Халыҡ тығыҙлығы — {{ #expr: ({{ Население | Севастополь | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Севастополь}}) round 2 }} кеше/км² ({{ Население | Севастополь | г }}). Ҡала халҡы — {{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Севастополь|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Севастополь | ч }}) round 2 }} % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Севастополь|Столбцов=Год}}). Аҡъярҙа [[2001 йыл]]да — 139<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/ Всеукраинская перепись населения 2001: Национальный состав населения].</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm Ethnic composition: 2001 census] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120526041153/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm |date=2012-05-26 }}</ref>, [[2014 йыл]]да — 162<ref name="РИА2014">[http://ria.ru/society/20150319/1053370183.html#14267873405313&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration Росстат: большинство крымчан считают себя русскими]</ref> [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән. {{Население|Севастополь| Оформление=standard| Столбцов=10}} {| class="wikitable" |- ! NO !! Флаг !! Герб |- | 1 || [[File:Flag of Sevastopol.svg|130px]] || [[File:COA of Sevastopol.svg|90px]] |- | 2 || Текст || Текст |} == Билдәле шәхестәре == * [[Ҡотдосова Шәфиҡа Йософ ҡыҙы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{статья | автор = Богаткевич Т. А. | заглавие = Деятельность государственных органов по укреплению и развитию главной военно-морской базы Черноморского флота — г. Севастополя в 1963–1991 годах | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2010/6/Bogatkevich/ | автор издания = | издание = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение» | тип = | место = | год = 2010 | том = | номер = 6 — История | страницы = }} * [http://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-mesta-i-pamyatniki-sevastopolya.html З. Ф. Чебанюк «Исторические места и памятники Севастополя»] * ''Дубровин Н. Ф.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=419503 История Крымской войны и обороны Севастополя на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Зайончковский А. М.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=170018 Исторический путеводитель по Севастополю на сайте «Руниверс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710094522/http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=170018 |date=2009-07-10 }} * [http://memoirs.ru/texts/OT_MS52T7N1.htm ''Отрывки из записок севастопольского сторожила'' / Сообщ. А. З. // Морской сборник, 1852. — Т. 7. — № 1. — С. 33- 47.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306051010/http://memoirs.ru/texts/OT_MS52T7N1.htm |date=2016-03-06 }} * ''Пирогов Н. И.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144295 Севастопольские письма Н. И. Пирогова 1854—1855 гг. на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=138459 ''Севастопольский альбом Н. Берга'', М.: Издание К. Солдатёнкова и Н. Щепкина,1858. на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Скориков Ю. А.'' Севастопольская крепость.— Санкт-Петербург; Стройиздат СПб, 1997. — 320 с + вкл.: ил. * ''Тотлебен Э. И.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144307 Описание обороны города Севастополя (в 2 частях) на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1983. * Жигалов И. Дыбенко. Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Выпуск 18. М., «Молодая гвардия». 1983. == Һылтанмалар == {{Commonscat|Sevastopol}} * [http://sevastopol.gov.ru/ Правительство Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909153400/http://sevastopol.gov.ru/ |date=2015-09-09 }} * [http://www.sev-museum-panorama.com/ru/index.html Национальный музей героической обороны и освобождения Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909224055/http://www.sev-museum-panorama.com/ru/index.html |date=2015-09-09 }} * [http://wmuseum.ru/ukraina/494-voenno-morskoy-muzey-mihaylovskaya-batareya.html Военно-морской музей «Михайловская батарея»] * [http://www.sevmb.com/resources/publications/p_1_at641_id217/ Севастополь вчера, сегодня… Полнотекстовые документы] * [http://sevastopol.su/news.php?id=45616 В каком состоянии деревья на Приморском бульваре? Мнение дендролога] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150406062116/http://sevastopol.su/news.php?id=45616 |date=2015-04-06 }} * [https://sevastopol-gid.ru/ Ҡала Севастополь] * [http://www.sevmb.com/recomend/sevast/p_1_at639_id168/ Высказывания о Севастополе. Часть 1] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}} {{СССР герой-ҡалалары}} [[Категория:Севастополь|*]] [[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]] [[Категория:Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге ҡалалары]] f5g2mle6o9oj0iayb8ptiqifxc1hw1h 0 96637 1295315 1292189 2026-05-03T04:26:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295315 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} {{Вооружённый конфликт |конфликт = Афған һуғышы (1979—1989) |часть = Афғанстанда [[Граждандар һуғышы]] |изображение = [[Файл:RIAN archive 21225 On watch.jpg|300px]] |заголовок = Афғанстанда совет һалдаты, 1988 йыл |дата = 25 декабрь 1979 — <br /> 15 февраль 1989 |место = [[Афғанстан]] |причина = [[СССР]]-ҙың Афғанстандың халыҡ демократик партияһына ярҙам итергә һәм үҙенең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлекте тәьмин итергә ынтылыуы |изменения = |итог = [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]] мөжәһиттәр ҡаршылығын баҫтыра алмай; Женева килешеүҙәренә ҡул ҡуйыу (1988); совет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыу; Афғанстанда граждандар һуғышы дауам итә. |противник1 = {{Флаг|СССР|1955}} [[СССР]]<br /> ** <small>{{comment|ОКСВ|Афғанстанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты}}</small> ** <small>[[СССР-ҙың Дәүләт Именлеге комитеты|КГБ]]</small> {{Флаг|Афғанстан|1979}} {{comment|АДР|Афғанстан Демократик Республикаһы}}<br /> ** <small>{{comment|АДР ҠК|Афғанстан демократик республикаһының Ҡораллы көстәре}}</small> ** <small> ХАД</small> ''булышлыҡ итеүсе:''<br />{{флагификация|Индия}}<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5D7153EF934A35750C0A96F948260 India to Provide Aid to Government in Afghanistan – NYTimes.com, March 7, 1989]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=QgX0bQ3Enj4C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false Ruud van Dijk,William Glenn Gray,Svetlana Savranskaya,Jeremi Suri,Qiang Zhai, Encyclopedia of the Cold War, p. 433]</ref> |противник2 = {{Флаг|Джихад}} Афған мөжәһиттәре: ** [[:ru:Пешаварская семёрка|«Пешәүәр етеһе»]] *** <small>{{comment|«ИПА»|Афғанстан ислам партияһы}}</small> *** <small>{{comment|«ИОА»|Афғанстан ислам йәмғиәте}}</small> *** <small>{{comment|«ИСОА»|Афғанстанды азат итеү ислам союзы}}</small> *** <small>{{comment|«НИФА»|Афғанстан милли ислам фронты}}</small> *** <small>{{comment|«ДИРА»|Афғанстан ислам инҡилабы хәрәкәте}}</small> *** <small>{{comment|«ИПА(ЮХ)»|Ю. Халестың Афғанстан ислам партияһы}}</small> *** <small>{{comment|«НФСА»|Афғанстанды ҡотҡарыу милли фронты}}</small> ** ''Сит ил боевиктары:'' *** <small>Мысыр ислам джихады </small> *** <small>[[:en:Maktab al-Khidamat|«Мактаб-аль-Хидамат»]]</small> *** <small>[[Аль-Каида]]</small> ''булышлыҡ итеүсе:''<br /> {{Флагификация|Пакистан}}<ref name=autogenerated10>в т.ч. учебные лагеря для боевиков</ref><br /> {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<br /> {{Флагификация|АҠШ}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Флагификация|Бөйөк Британия}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Флагификация|Ҡытай}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Флаг|Египет|1972}} [[Мысыр]]<br /> {{Флагификация|ФРГ}}<ref>[http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html „Operation Sommerregen“: BND-Agenten waren im Afghanistan-Krieg gegen die Sowjets aktiv - Afghanistan - FOCUS Online - Nachrichten<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924184116/http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html |date=2015-09-24 }}</ref> ---- {{Флаг|Джихад}} Шиғый мөжәһиттәре: ** [[:ru:Шиитская восьмерка|«Шиғый һигеҙе»]] *** <small>«Хезбе Алла»</small> *** <small>«Наср»</small> *** <small>{{comment|«КСИРА»|Афғанстанда ислам инҡилабы һаҡсылары корпусы}}</small> *** <small>Башҡалар</small> ''булышлыҡ итеүсе:''<br /> {{Флаг|Иран|1964}} [[Иран]]<br /><ref name=autogenerated10 /> ---- {{Красный флаг}} Маоистик ихтилалсылар: ** <small>[[:en:Afghanistan Liberation Organization|ALO]]</small> ** <small>[[:en:Liberation Organization of the People of Afghanistan|SAMA]]</small> ** <small>[[:en:Afghanistan Mujahedin Freedom Fighters Front|AMFFF]]</small> |командир1 = {{Флаг СССР}} '''[[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]]'''<br /> {{Флаг СССР}} '''[[Андропов, Юрий Владимирович|Ю. В. Андропов]]'''<br /> {{Флаг СССР}} '''[[Черненко, Константин Устинович|К. У. Черненко]]'''<br /> {{Флаг СССР}} '''[[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]'''<br /> {{Флаг СССР}} С. Л. Соколов<br /> {{Флаг СССР}}В. И. Варенников<br /> {{Флаг СССР}} Ю. В. Тухаринов<br /> {{Флаг СССР}} Б. И. Ткач<br /> {{Флаг СССР}} В. Ф. Ермаков<br /> {{Флаг СССР}} Л. Е. Генералов<br /> {{Флаг СССР}} И. Н. Родионов<br /> {{Флаг СССР}} В. П. Дубынин<br /> {{Флаг СССР}} Б. В. Громов<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Бабрак Кармаль'''<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Мөхәммәт Нәжибулла'''<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Мөхәммәт Рафи<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделҡадир<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Назар Мөхәммәт<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Шахнаваз Танай<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделрәшит Дустум |командир2 = {{Флаг|Джихад}} Г. Хекматияр,<br /> {{Флаг|Джихад}} Б. Раббани,<br /> {{Флаг|Джихад}} Әхмәт Шаһ Мәсғүт,<br /> {{Флаг|Джихад}} Исмәғил хан,<br /> {{Флаг|Джихад}} Юныс Халес,<br /> {{Флаг|Джихад}} Й. Хаккани,<br /> {{Флаг|Джихад}} Сәйет Мансур,<br /> {{Флаг|Джихад}} Әбделғәли Мазари,<br /> {{Флаг|Джихад}} М. Нәби,<br /> {{Флаг|Джихад}} С. Моджаддеди,<br /> {{Флаг|Джихад}} Ғабдулхаҡ,<br /> {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәхим Вардак,<br /> {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәсүл Сайяф,<br /> {{Флаг|Джихад}} Сәйет Гайлани<br /> |силы1 = {{Флаг СССР|22px}} 80—104 мең хәрби хеҙмәткәр<ref name=hro>[https://web.archive.org/web/20010519210510/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/victim.htm Официальные данные о советских потерях в Афганистане]</ref>,<br />{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} 50—130 мең хәрби хеҙмәткәр<ref name=borba>[http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html Классовая борьба в афганском обществе во 2-й пол. XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221902/http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html |date=2007-09-26 }}</ref> «НВО» мәғлүмәттәре буйынса, 300 меңдән артмай<ref>40-я армия, численность которой в различное время колебалась от 100 до 120 тыс. солдат и офицеров. Всего же советские и афганские вооружённые силы (с учётом войсковых подразделений всех силовых структур) не превышали 300 тыс. См. [http://nvo.ng.ru/spforces/2000-09-22/7_kaskader.html ''Валентин Ютов.'' Каскадёры // «НВО», 22.09.2000].</ref> |силы2 = {{Флаг|Джихад}} Совет мәғлүмәттәре буйынса: 25 меңдән ([[1980]]) <br /> 140 меңгә тиклем ([[1988]])<ref>''Никитенко Е. Г.'' Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — ISBN 5-17-018154-X, 5-271-07363-7 — С. 94, 110.</ref>; Д. Крайл буйынса: 400 меңгә тиклем<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/14905.html] Потери в войне 1979—1989 гг.</ref> |потери1 = {{Флаг СССР|22px}} 15&nbsp;052 һәләк булған, <br /> 53&nbsp;753 яралаған, <br /> 417 хәбәрһеҙ юғалған,<br />{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} от 18&nbsp;000 до 243&nbsp;900 һәләк булған, <br /> 77&nbsp;000 яраланған. |потери2 = {{Флаг|Джихад}} 75&nbsp;000 алып 90&nbsp;000 тиклем һәләк булған, 75&nbsp;000 ашыу яраланған<ref>{{книга|url=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&pg=PA115&dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&q=soviet%20afghan%20war%20safronov&f=false|заглавие=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|автор=Antonio Giustozzi|издательство=Hurst|год=2000|isbn=1-85065-396-8}} {{oq|en|A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}</ref>. |общие потери = 670 меңдән 2 млн тиклем һәләк булған | Викисклад = Category:Soviet–Afghan War }} '''Афған һуғышы (1979—1989)''' — [[Афғанстан|Афғанстан Демократик Республикаһы]] (1978 йылдан Афғанстан Республикаһы) территорияһындағы бер яҡтан Афғанстан хөкүмәте көстәре һәм [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]], икенсе яҡтан [[НАТО]]-ның алдынғы дәүләттәренең сәйәси, финанс, матди, хәрби һәм консерватив ислам донъяһының ярҙамын алған күп һанлы афған мөжәһиттәренең ҡораллы формированиелары («дошмандар») араһында барған хәрби низағ<ref name="Oily">{{cite news|title=The Oily Americans|date=May 13, 2003|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=2008-07-08|first1=Donald L.|last1=Barlett|first2=James B.|last2=Steele}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504163915/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html |date=2015-05-04 }}</ref><ref name="Brzezinski">{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000829032721/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archivedate=2000-08-29|title=Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski-(13/6/97).|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref><ref name="Wilson">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/charlie-wilson-congressman-whose-support-for-the-mujahideen-helped-force-the-soviet-union-out-of-afghanistan-1898180.html|title=Charlie Wilson: Congressman whose support for the mujahideen helped force the Soviet Union out of Afghanistan|work=The Independent|accessdate=October 2, 2014|location=London|first=Rupert|last=Cornwell|date=February 13, 2010}}</ref><ref name=kepel-143>{{cite book|last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam|publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2002 |pages=143|quote=By 1982 the jihad was receiving $600 million in U.S. aid per year, with a matching amount coming from the Gulf states.}}</ref><ref>Total aid from the CIA is estimated at $3 billion. The precise figures as well as a description of the mechanics of the aid process are given in Barnett R. Rubin, ''The Fragmentation of Afghanistan.'' Yale University Press, 2002</ref><ref>According to Milton Bearden, former CIA chief in charge of the Afghan department, "The Saudi dollar-for-dollar match with the US taxpayer was fundamental to the success [of the ten-year engagement in Afghanistan]" (from [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/interviews/bearden.html Milton Bearden] Interview. PBS Frontline.)</ref><ref name=shichor>{{cite book|url=http://books.google.co.il/books?id=GXj4a3gss8wC&pg=PA157&redir_esc=y#v=onepage&q&f=true|title=Shichor. pp157–158|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref><ref name="unholy">Kinsella, Warren. "Unholy Alliances", Lester Publishing, 1992</ref>. «Афған һуғышы» — [[Советтар Союзы]]ның [[Афғанстан]]дағы ҡораллы низағта ҡатнашҡан осорон совет һәм постсовет осорондағы әҙәбиәттә һәм киң мәғлүмәт сараларында билдәләү өсөн ҡулланылған термин. Афғанстанда низағ, 1979 йылға тиклем башланып, бөгөнгәсә дауам итә ([[2015 йыл]]). Көнбайыш әҙәбиәтендә «советтарҙың баҫып алыуы» тигән һүҙбәйләнеш йыш ҡулланыла. [[СССР]] Афғанстанға хәрби контингентты 1979 йылдың 25 декабрендә индерә. Тиҙҙән [[БMO-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек Советы]] үҙенең ултырышында [[АҠШ]] әҙерләгән һәм Советтар Союзына ҡаршы булған резолюцияны ҡабул итә. СССР вето һала, уны Советтың биш ағза-дәүләте хуплай. СССР үҙенең ғәмәлдәрен Афғанстан хөкүмәтенең үтенесе һәм 1978 йылдың 5 декабрендәге Дуҫлыҡ, күршеләрсә мөнәсәбәт һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы индерелде, тип дәлилләй. 1980 йылдың 14 ғинуарында [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] үҙенең Ғәҙәттән тыш сессияһында «тәрән үкенес» һәм ҡасаҡтарҙың хәле буйынса борсолоу белдергән резолюция ҡабул итеп, «барлыҡ сит ил ғәскәрҙәрен» илдән сығарырға саҡыра, әммә резолюция мәжбүри көскә эйә булмай. Уның өсөн 108 — ыңғай, 14 кире тауыш бирелә<ref>{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/ga/sessions/emergency.shtml|title = Чрезвычайные сессии Генеральной ассамблеи ООН (см. 15 января 1980 года)|author = ООН|work = |date = |publisher = }}{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.2189(OR)|title = Отчёт о заседании Совета Безопасности ООН 7 января 1980 года|author = ООН|work = |date = |publisher = }}</ref>. == Тарих башы == === «Ҙур уйын» === Афғанстандың Евразияның ҡап уртаһындағы геосәйәси урыны уны быуаттар дауамында донъяның барлыҡ алдынғы державаларының милли мәнфәғәттәре киҫешкән бөтөн Үҙәк Азия төбәгендәге хәрби-сәйәси хәл-тороштоң тотороҡлолоғон тәьмин итеүсе мөһим төбәктәр рәтенә ҡуя. XIX быуаттан башлап [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] һәм [[Британия империяһы|Британия империялары]] араһында Афғанстанды контролдә тотоу өсөн «Ҙур уйын» ({{lang-en|The Great Game}}) атамаһы алған көрәш бара. === Инглиз-афған һуғыштары === [[Британия империяһы|Британдар]] 1893 йылдың ғинуарында күрше [[Британ Һиндостаны]]нан үҙ ғәскәрҙәрен ебәреп, көс ҡулланып Афғанстан өҫтөнән хакимлыҡ итергә тырыша. Беренсе инглиз-афған һуғышы шулай башлана. Тәүҙә инглиздәргә уңыш юлдаш була, улар әмир Дост-Мөхәммәтте ҡолатып, тәхеткә Шуджа-ханды ултырта. Әммә Шуджа-хандың хакимлығы оҙаҡҡа һуҙылмай, 1842 йылда уны алып ташлайҙар. Афғанстан Британия менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй империяһы көньяҡҡа әүҙем үтеп инә башлай. 1860—1880 йылдарҙа нигеҙҙә Урта Азияның Рәсәйгә ҡушылыуы тамамлана. 1878 йылда Рәсәй ғәскәрҙәренең Афғанстан сигенә тиҙ темптар менән яҡынлашыуынан хәүефләнгән британдар Икенсе англо-афған һуғышын башлай. Киҫкен көрәш ике йыл даум итә, һәм 1880 йылда британдар илде ташлап китергә мәжбүр була, әммә тәхеттә лояль ҡарашлы әмир Абдул-Рахманды ҡалдыра һәм шулай итеп ил өҫтөнән контроллек итә. 1880—1890 йылдарҙа Рәсәй һәм Британияның берлектәге килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Афғанстандың хәҙергәсә үҙгәрешһеҙ ҡалған сиктәре билдәләнә. === Афғанстандың бойондороҡһоҙлоғо === 1919 йылда Аманулла-хан Афғанстандың [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Шулай итеп Өсөнсө инглиз-афған һуғышы башлана. Бойондороҡһоҙлоҡто таныусы беренсе ил [[СССР|Совет]] [[Рәсәй]]е була, ул Афғанстанға иҡтисади һәм хәрби ярҙам күрһәтә. 1929 йылда СССР Афғанстандың тәхетенән ҡолатылған короле Аманулла-ханға ярҙам йөҙөнән хәрби акция ойоштора. 1930 йылда баҫмасылар базаһына ҡаршы операция башлай. XX быуат башында Афғанстан бөтөнләй сәнәғәтһеҙ, халҡының яртыһынан күберәген наҙандар һәм ярлылар тәшкил иткән артта ҡалған аграр ил була. === Дауд республикаһы === 1973 йылда Афғанстан короле Заһир-шаһтың [[Италия]]ға визиты ваҡытында илдә дәүләт түңкәрелеше яһала. Власты Заһир-шаһтың туғаны Мөхәммәт Дауд үҙ ҡулына ала һәм Афғанстанда беренсе республика иғлан итә. Дауд авторитар диктатура урынлаштырып, реформалар үткәрергә тырыша, әммә уларҙың күпселеге уңышһыҙлыҡҡа осрай. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 96,3, ир-аттарҙың яынса 90,5 проценты наҙан була. Ғәмәлдә Афғанстанда ырыу-ҡәбилә общинаһы һәм феодализм эпохаһына хас тәртиптәр өҫтөнлөк итә. Афғанстан тарихының беренсе республика осоро көслө сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, прокоммунистик һәм исламист төркөмдәр араһындағы көнәркәшлек менән ҡылыҡһырлана. Исламистар бер нисә тапҡыр ихтилалға күтәрелә, әммә улар барыһы ла хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла. Даудтың идара итеүе 1978 йылда Саур революцияһы һәм президентты, уның барлыҡ ғаилә ағзаларын язалау менән тамамлана. === Саур революцияһы === 1978 йылдың 27 апрелендә Афғанстанда Апрель (Саур) революцияһы башлана һәм һөҙөмтәлә власҡа Афғанстандың Халыҡ-демократик партияһы (АХДР — НДПА) килеп, илде Афғанстан демократик республикаһы (АДР — ДРА) тип иғлан итә. Етәкселектең Афғанстандың артта ҡалыуын еңеп сығыу мөмкинлеге бирәсәк яңы реформалар үткәрергә тырышыуы ислам оппозицияһының ҡаршылығына осрай. 1978 йылда илдә [[Граждандар һуғышы]] башлана. == Ваҡиғалар == [[Файл:Day after Saur revolution.JPG|thumb|right|Ҡабул урамдары революцияның икенсе көнөндә, 1978 йылдың 28 апреле.]] === Совет ғәскәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеү === 1979 йылдың мартында Герат ҡалаһындағы фетнә ваҡытында афған етәкселеге совет ғәскәрҙәрен индереүҙе һорап, беренсе үтенесен белдерә. Һуңынан был үтенестәр һаны 20-гә етә. Әммә КПСС Үҙәк комитетының 1978 йылда уҡ ойошторолған Афғанстан буйынса комиссияһы Политбюроға бындай ҡыҫылыштың буласаҡ эҙемтәләре тураһында белдерә һәм үтенес кире ҡағыла. Әммә Герат фетнәһе совет-афған сигендә совет ғәсәкрҙәрен көсәйтеүгә мәжбүр итә һәм оборона министры Д. Ф. Устиновтың бойороғона ярашлы, Афғанстанға 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһының ултырыу ихтималлығына әҙерлек башлана. Афғанстанда ҡапыл совет советниктарының һаны арттырыла: ғинуарҙа улар 409 булһа, июнь һуңына 4500-гә етә<ref>[http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g Королев А. Н. Вооруженные силы Афганистана в 1979 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116210823/http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g |date=2014-01-16 }}</ref>. ЦРУ-ның элекке директоры Роберт Гейтстың мемуарҙарына ярашлы, 1979 йылдың 3 июлендә Америка президенты [[Джимми Картер]] Афғанстанда хөкүмәткә ҡаршы көстәрҙе финанслауға рөхсәт биргән йәшерен указға ҡул ҡуя<ref name="gates">{{книга |автор=Gates, Robert |заглавие=From the Shadows: The Ultimate Insider's Story of Five Presidents and How They Won the Cold War |ссылка=http://books.google.com/?id=N_hfPrIMYuEC|издательство=Simon & Schuster |год=2007 |pages=146 |allpages=604 |isbn=9781416543367}}</ref>. ЦРУ-ның күҙәтеүе аҫтында хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиелар өсөн ҡорал килтерелә. Пакистандағы афған ҡасаҡтары лагерында ҡораллы төркөмдәр әҙерләү өсөн махсус үҙәктәр ойошторола. Уларҙың программаһы афғандарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеүсе көстәрен финанслау, ҡорал менән тәьмин итеү һәм өйрәтеү өсөн Пакистан разведкаһына (ISI) аралашсы сифатында файҙаланыуға нигеҙләнә<ref name="pildat">[http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf Pakistan’s Foreign Policy: an Overview 1974—2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623023124/http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf |date=2012-06-23 }} PILDAT briefing paper for Pakistani parliamentarians by Hasan-Askari Rizvi, 2004. pp19-20. {{en icon}}</ref>. Афғанстандағы хәл-торош артабан шундай үҫеш ала — Ислам оппозицияһының ҡораллы сығыштары, армиялағы фетнәләр, партия эсендәге көрәш, бигерәк тә НДПА лидеры Нур Мөхәммәт Тараки ҡулға алынып һуңынан уны властан ситләткән Хафизулла Әмин бойороғо буйынса үлтерелгән 1979 йылдың сентябрендәге ваҡиғалар — совет еткәселеген хафаланырға мәжбүр итә. Ул Әминдең амбицияларын, шәхси маҡсаттарына өлгәшеү өсөн көрәшкәндә ҡанһыҙлығын белә һәм уның Афғанстанға етәкселек итеүен хәүефләнеп күҙәтә. Әмин ваҡытында илдә исламистарға ҡаршы ғына түгел, Тараки яҡлы булған НДПА ағзаларына ҡаршы террор башлана. Золом НДПА-ның төп терәге булған армияға ла ҡағыла һәм был уның былай ҙа саҡ торған түбән хәрби рухын төшөрә, дезертирлыҡҡа һәм фетнәләргә килтерә. Совет етәкселеге Афғанстандағы хәлдәрҙең артабан киҫкенләшеүе НДПА режимының ҡолауына килтерер һәм власҡа СССР-ға ҡаршы көстәрҙең ултырыуын тәьмин итер, тип хәүефләнә. Был ғына ла түгел, КГБ линияһы буйынса Әминдең 1960 йылдарҙа ЦРУ менән бәйлнеше булыуы һәм уның эмиссарҙарының Тараки үлтерелгәндән һуң Американың рәсми вәкилдәре менән йәшерен бәйләнештәре булыуы тураһында мәғлүмәт килә. Һөҙөмтәлә Әминде ҡолатыу һәм уның урынына СССР-ға лояль ҡарашта булған лидерҙы ултыртыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шундай лидер сифатында кандидатураһын КГБ рәйесе Ю. В. Андропов хуплаған Бабрак Кармаль ҡарала. Әминде ҡолатыу буйынса операцияны әҙерләгәндә Әминдең үҙенең советтарҙан хәрби ярҙам һорауын файҙаланырға булалар. 1979 йылдың сентябренән декабргә тиклем шундай 7 мөрәжәғәт була. 1979 йылдың декабре башында Баграмға «мосолман батальоны» — ГРК-ның махсус тәғәйенләнештәге отряды — 1979 йылдың йәйендә Таракиҙы һаҡлау һәм Афғанстанда махсус бурыстарҙы үтәү өсөн Урта Азиянан булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән тупланған совет хәрбиҙәре ебәрелә<ref name="autogenerated2">[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 А.Волков. Ввод советских войск в Афганистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920105057/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 |date=2011-09-20 }}</ref>. 1979 йылдың декабренең беренсе көндәрендә СССР оборона министры Д. Ф. Устинов юғары хәрби етәкселектәге вазифалы тар диарә кешеләренә тиҙҙән Афғанстанға совет ғәскёрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул ителеү ихтималлығы хаҡында белдерә<ref>[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print Р. Пихоя, С. Кондрашов, С. Осипов. Как началась «наша» афганская война // «Аргументы и Факты», № 47 (1100) от 21.11.2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print |date=2012-12-15 }}</ref>. 10 декабрҙән башлап Д. Ф. Устиновтың шәхси бойороғо буйынса Төркөстан һәм Урта Азия хәрби округтарындағы частарҙы һәм берләшмәләрҙе мобилизациялау башлана. «Сбор» сигналы буйынса 103-сө Витебск гвардия һауа-десант дивизияһы күтәрелә һәм уларға алда торған ваҡиғаларҙа төп һөжүм итеү бурысы йөкмәтелә<ref name="autogenerated2" />. Шулай ҙа Генераль штаб начальнигы Н. В. Огарков ғәскәр индереүгә ҡаршы була<ref name="autogenerated3">[http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/Варенников_Валентин_Иванович/Неповторимое/Книга_4/Часть_6/Глава_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 В. Варенников. «Неповторимо» Книга 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103170408/http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B5/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_4/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_6/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 |date=2012-11-03 }}</ref>. 1979 йылдың 12 декабрендә Политбюро ултырышында ғәскәр индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. В. И. Варенников күрһәтмәләре буйынса, 1979 йылда Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү тураһындағы ҡарарҙы хупламаусы берҙән-бер Политбюро ағзаһы А. Н. Косыгин була һәм ошо мәлдән алып уның Брежнев һәм уның диарәһе менән юлдары бөтөнләйгә айырыла<ref name="autogenerated3" />. Генштаб начальнигы Николай Огарков ғәскәр индереүгә ҡәтғи ҡаршы була һәм ошо нигеҙҙә КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы, СССР оборона министры Д. Ф. Устинов менән бәхәскә инә. === Әҙерлек === 1979 йылдың 13 декабренән Оборона министрлығының Афғанстан буйынса Оператив төркөмө ойошторола. Уның еткәсеһе итеп Генераль штаб начальнигының беренсе урынбаҫары, армия генералы С. Ф. Ахромеев тәғәйенләнә. Ул 14 декабрҙә Төркөстан хәрби округында эш башлай. 1979 йылдың 14 декабрендә Баграм ҡалаһына 1979 йылдың 7 июленән Баграмда совет хәрби-транспорт самолеттарын һәм вертолеттарын һаҡлаған 105-се гвардия һауа-десант дивизияһының 11-се гвардия парашют-десант полкының батальонын көсәйтеү өсөн 345-се гвардия айырым парашют-десант полкы батальоны ебәрелә. Бер үк ваҡытта Кармаль һәм уның бер нисә арҡаҙашы 1979 йылдың 14 декабрендә Афғанстанға йәшерен рәүештә килтерелеп, Баграмда, совет хәрбиҙәре араһында йәшәтелә. 1979 йылдың 16 декабрендә Х. Әминде үлтереү ынтылышы була, әммә ул иҫән ҡала һәм Кармалде ашығыс рәүештә ҡабат СССР-ға оҙаталар. 1979 йылдың 20 декабрендә Баграмдан Ҡабулға «мосолман батальоны» ташлана һәм ул Әмин һарайының һаҡ бригадаһына инеп, һарайҙы штурмлауға әҙерлекте еңеләйтә. Был операцияны тормошҡа ашырыу өсөн декабрь урталарында Афғанстанға шулай уҡ СССР КГБ-һының 2 махсус төркөмө килә. 1979 йылдың 25 декабренә тиклем Төркөстан хәрби округында Афғанстанға индереү өсөн 40-сы дөйөм ғәскәр армияһының ялан идаралығы, 2 мотоуҡсылар дивизияһы, армия артиллерия бригадаһы, зенит-ракета бригадаһы, десант-штурмлау бригадаһы, хәрби һәм тыл тәьминәте частары, ә Урта Азия хәрби округында — 2 мотоуҡсылар полкы, ҡатнаш авиакорпус идаралығы, 2 истребитель-бомбардировщик авиаполкы, 1 истребитель авиаполкы, 2 вертолет полкы, авиация-техник һәм аэродром тәтминәте частары әҙерләнә. Резерв сифатында ике округта ла тағы ла өс дивизия туплана. Частарҙы тулыландырыуға Урта Азия республикаларынан һәм Ҡаҙағстандан запастағы 50 меңдән ашыу кеше саҡыртыла, ауыл хужалығынан 8 мең автомобиль һәм башҡа техника тапшырыла. Был Совет Армияһының 1945 йылдан һуң ҙур мобилизация йәйелдереүе була. Бынан тыш, 14 декабрҙә үк Төрөкстан хәрби округы аэродромдарына килтерелгән Белоруссиянан 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы Афғанстанға индереү өсөн әҙерләнә. 1979 йылдың 23 декабре кисенә ғәскәрҙәрҙең Афғанстанға инергә әҙер булыуы тураһында рапорт бирелә. 24 декабрҙә Д. Ф. Устинов № 312/12/001 директиваһына ҡул ҡуя. [[Файл:SovietInvasionAfghanistanMap.png|thumb|300px|Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү, 1979 йылдың декабре.]] Совет ғәскәрҙәренең Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәре директива тарафынан ҡаралмай, хатта үҙеңде һаҡлау маҡсатында ла ҡорал ҡулланыу тәртибе билдәләнмәй. Хәйер, 27 декабрҙә Д. Ф. Устиновтың һөжүм иткән осраҡта фетнәселәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу тураһында бойороғо донъя күрә. Совет ғәкәрҙәренең гарнизондар булдырып, мөһим сәнәғәт һәм башҡа объекттарҙы һаҡ аҫтына алыуы, шулай итеп афған армияһы частарын оппозиция отрядтарына һәм эске ҡыҫылыу ихтималлығына ҡаршы тороу өсөн бушатыуы күҙаллана. Афғанстан сиген 1979 йылдың 27 декабрендә Мәскәү ваҡыты менән сәғәт өстә (Ҡабул ваҡыты менән сәғәт 5-тә) сығырға бойороҡ була. 1979 йылдың 25 декабрендә АДР территорияһына беренселәрҙән булып 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 781-се айырым разведка батальоны сығарыла. Уның артынса 56-сы айырым десант-штурм бригадаһының 4-се десант-штурм батальоны (4-се дшб) сығарыла, уға Саланг артылышын һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Шул уҡ көндө Ҡабул һәм Баграм аэродромдарына 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары ташлана. Ҡабул аэродромына беренселәрҙән булып подполковник Г. И. Шпако командалығында 350-се гвардия парашют-десант полкы десантсылары ултыра. Ултырған ваҡытта десантсылар ултырған бер самолет ҡолай. Ҡабулда 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары 27 декабрҙең көн үҙәгендә ултырып бөтә һәм афған авиацияһын һәм ПВО батареяларын ҡамап, аэропорт эшмәкәрлеген үҙ контроленә ала. Дивизияның башҡа бүлексәләре Ҡабулдың башҡа райондарында тупланып, төп хөкүмәт учреждениеларын, афған хәрби частарын һәм штабтарын, ҡаланың һәм уның тирә-яғындағы башҡа мөһим объекттарҙы ҡамау бурысын ала. Афған хәрби хеҙмәткәрҙәре менән бәрелештән һуң Баграм аэродромында 103-сө дивизияның 357-се гвардия парашют-десант полкы һәм 345-се гвардия парашют-десант полкы контроллек итә башлай. Улар шулай уҡ 23 декабрҙә ҡабаттан үҙенең арҡаҙаштары менән Ҡабулға килтерелгән Б. Кармалде һаҡлай<ref name="autogenerated2" />. СССР КГБ-һының Йәшерен разведкаһы идаралығының элекке начальнигы генерал-майор Ю. И. Дроздов, Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү объектив ихтыяж булды, сөнки илдә АҠШ (улар Ҡытай менән Афғанстан буйынса килешеү төҙөп, үҙҙәренең техник күҙәтеү постарын СССР-ҙың көньяҡ сиктәренә яҡынайта) эшмәкәрлеген әүҙемләштерә башлағайны, тип билдәләй. Бынан тыш, СССР элек тә бер нисә тапҡыр Афғанстанға ошондай уҡ миссия менән ғәскәр индерә һәм унда оҙаҡ тотҡарланырға уйламай. Дроздов һүҙҙәренсә, уның армия генералы С. Ф. Ахромеев менән берлектә әҙерләгән 1980 йылда Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыу планы ла була. Был документ һуңынан СССР КГБ-һы Рәйесе В. А. Крючков ҡушыуы буйынса юҡ ителә<ref name="Дроздов">[http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ Л. Сирин. Юрий Дроздов: Россия для США — не поверженный противник // Фонтанка. RU от 05.03.2011]</ref>. === Әмин һарайын штурмлау һәм икенсе пландағы объекттарҙы баҫып алыу === [[Файл:Дворец со стороны правого крыла 27 12 79.jpg|300px|thumb|Штурмдан һуң һарайҙың уң яҡ өлөшө.]] 27 декабрь кисендә совет махсус подразделениелары Әмин һарайын штрумлай, операция 40 минут дауам итә, уның барышында Әмин үлтерелә. «Правда» гәзитендә баҫылған рәсми версия буйынса, «асыулы халыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә Әмин үҙенең ҡуштандары менән ғәҙел халыҡ суды алдына баҫты һәм язаланды»<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm Андрей Остальский. Афганский симптом] {{V|19|10|2012}}</ref>. Төп объекттан башҡа 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы һәм 345-се айырым парашют-десант полкы бүлексәләре Ҡабул гарнизонының хәрби частарын, радио-телеүҙәкте, Хәүефһеҙлек һәм Эске эштәр министрлыҡтарын ҡамап, уларға контроллек итә башлай һәм шуның менән махсус подразделениелар алдына ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә. Әһәмиәте буйынса икенсе урында торған объектты — Афған армияһының генераль штабы бинаһы комплексын 250-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы штурм менән ҡулға төшөрә. Афған армияһының генераль штабын Әминдең тоғро туғаны, Рязань һауа-десант команда училищеһын тамамлаусы Мөхәммәт Яҡуп етәкләй. Операция уңышлы үтһен өсөн уны нейтралләштереү талап ителә, сөнки ул афған армияһына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә бойороҡ биреүе ихтимал була. Яҡубты нейтралләштереү 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы командиры генерал Иван Рябченкоға йөкмәтелә. Был бурыс шәхсән оборона министры маршал Устинов һәм КГБ рәйесе Андропов тарафынан ҡуйыла. «Шторм-333» операцияһы башланыр алдынан генерал Рябченко махсус һайлап алынған офицерҙар — бер туған Логовскийҙар менән Яҡубҡа, йәнәһе лә совет армияһы подразделениеларының урынлашыу урынын асыҡлар өсөн бара. Операция башлауға сигнал булып торған элемтә соҡоронда шартлау яңғырау менән Яҡуб барыһын да аңлай, ә генерал Рябченко етәкселегендәге офицерҙар төркөмө һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлап, Яҡупты нейтралләштерә һәм уға афған армияһы менән бәйләнешкә сығыу мөмкинлеген бирмәй. Әммә уның эш өҫтәлендә афған частары менән тура бәйләнештә эшләгән радиостанция тора. Генерал Рябченконың төркөмө үҙе Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа ҡала. 350-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы ҡараңғы, таныш булмаған ҡалала аҙашып, 40 минутҡа һуңлай. Ул килеп еткәс кенә беренсе ҡаттағы һаҡты алып алып ташлап, генштаб коридорҙарын үҙ контроле аҫтында тотҡан махсус подразделение составынан ойошторолған бәләкәй төркөм иркен тын ала. Уның составында ике кеше яраланып өлгөргән була. Улар десантсыларҙы: «Егеттәр, командирығыҙҙы ҡотҡарығыҙ! Ул Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа», — тип ҡаршылай. Бер сәғәт тә үтмәй, бина тулыһынса десантсылар ҡулына күсә. 27 февралдән 28-енә ҡарай төндә Баграмдан Ҡабулға Б. Кармаль килә. Ҡабул радиоһы уның афған халҡына «революцияның икенсе этабы» иғлан ителгән мөрәжәғәтен тапшыра<ref name="autogenerated2" />. == Төп ваҡиғалар == СССР Оборона министрлығының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр тәжрибәһен дөйөмләштереү менән шөғөлләнгән офицерҙар төркөмө унда совет ғәскәрҙәренең булыу осорон дүрт этапҡа бүлә: * 1979 йылдың декабренән 1980 йылдың февраленә тиклем — Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү һәм уларҙы гарнизондарға урынлаштырыу; * 1980 йылдың мартынан 1985 йылдың апреленә тиклем — актив, шул иҫәптән киң масштаблы хәрби хәрәкәттәр алып барыу, АДР-ҙың Ҡораллы көстәрен үҙгәртеп ҡороу һәм нығытыу; * 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың ғинуарына тиклем — актив хәрәкәттәрҙән афған ғәскәрҙәренә совет авиацияһы, артиллерия һәм сапер подразделениелары менән ярҙам итеүгә күсеү. Был ваҡытта махсус тәғәйенләнештәге подразделениелар сит илдән ҡорал һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары индереүҙе иҫкәртеү буйынса көрәш алып бара. Ошо осорҙа совет ғәскәрҙәренең бер өлөшө Афғанстандан сығарыла; * 1987 йылдың ғинуарынан 1989 йылдың февраленә тиклем — совет ғәскәрҙәренең афған ғәскәрҙәренең хәрби эшмәкәрлегенә ярҙам итеү менән бер рәттән милли ярашыу сәйәсәтен үткәреүҙә ҡатнашыуы. Совет ғәсәкәрҙәрен сығарырға әҙерләү һәм уларҙың тулыһынса Афғанстандан сығыуы.<ref>М.Гареев. Моя последняя война. (Афганистан без советских войск)</ref> == 1979 йыл == * Июлдә Баграмға 105-се һауа-десант дивизияһының 111-се гвардия парашют-десант полкының батальоны килә. 1979 йылдың көҙөндә ул таратылғандан һуң 345-се гвардия парашют-десант полкына ҡарай<ref name="Afgan">[http://www.combat345.ru/afgan.php 345 Гв. ОПДП | 345 ОПДП | 345 гвардейский отдельный парашютно-десантный полк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201055524/http://www.combat345.ru/afgan.php |date=2009-02-01 }} 345''опдп'' в боевом охранении [[Баграм|Баграмской авиабазы]] в [[1979 год]]у.</ref>. Афғанстанда Совет Армияһының беренсе подразделениеһы була ул. * 27 ноябрь — Афғанстанға Гостомель аэродромынан Ан-22 самолеттарында АДР Хәрби көстәре дивизиялары ҡарамағындағы хәрби советниктарҙың Ҡабулда булдырыласаҡ совет ғәскәрҙәре командованиеһы менән бәйләнеш булдырырға тейешле личный составтағы 120 кеше килә. Уларҙы ебәреү менән СССР Ҡораллы Көстәре генераль штабының 10-сы Идаралығы шөғөлләнә. Ахырғаса личный состав үҙҙәренең ҡайҙа ебәреләсәген дә белмәй. Уларҙың барыһы ла совет илендә тегелмәгән граждандар кейемендә була. Гостомелдән оҙатыу ваҡытында Киев хәрби округы командующийы армия генералы И. А. Герасимов үҙе ҡатнаша һәм самолеттарға ултырыр алдынан булған теҙелеүҙә: «Ватан һеҙгә иң ҡатмарлы бурыс йөкмәтә, һеҙ был хәрби бурысығыҙҙы ахырғаса үтәргә тейешһегеҙ», — тип белдерә. Самолетҡа ултырыр алдынан һәр кемгә йыл ярымға Афғанстанға виза булған СССР гражданинының сит ил паспорты тапшырыла. Улар Афғанстандың 10 провинцияһында 12 кешенән торған элемтә үҙәктәре ойоштора. Элемтә үҙәге начальниктан (прапорщик йәки офицер), ЗАС-та ике кешенән (офицер һәм прапорщик) һәм ваҡытлы хеҙмәттәге 9 һалдаттан тора. Һәр үҙәктә өс: КУНГ кузовлы аппаратлы ике (радиостанция һәм ЗАС) һәм кәрәкле урынға йөрөү өсөн тент менән көпләнгән ГАЗ-66 армия йөк машинаһы була. Барлыҡ һалдаттар ҙа Афғанстанда булғанда граждан кейемендә йөрөй. Элемтә үҙәктәренең дислокацияһы: # Ҡабул провинцияһы, Ҡабул ҡалаһы, Төп үҙәк; # Нангархар провинцияһы, Джелалабад ҡалаһы, дөрөҫөрәге — Самархель ҡасабаһы, афғандарҙың 25-се тау-пехота дивизияһы ҡарамағында; # Ҡондоҙ провинцияһы, Ҡондоҙ ҡалаһы; # Бадахшан провинцияһы, Файзабад ҡалаһы; # Балх провинцияһы, Мазари-Шәриф; # Газни провинцияһы, Газни ҡалаһы; # Баглан провинцияһы, Пули-Хумри ҡалаһы. * 9-12 декабрь — Афғанстанға беренсе «мосолман батальоны» — 15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряды килә. * 14 декабрь — Баграмға тағы бер айырым батальон — 345-се парашют-десант полкы килә. * 25 декабрь — Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы колонналары Аму-Дарья йылғаһы аша Тажикстандың ғәскәри бурыслы кешеләрен йәнәһе лә күнекмәләргә тип туплап төҙөлгән хәрәкәтте тәьмин итеү ротаһы (201-се МСД САВО) төҙөгән понтон күпер аша Афғанстан сиген үтә. Х. Әмин СССР етәкселегенә рәхмәт белдерә һәм АДР Ҡораллы көстәренең Генераль штабына индерелгән ғәскәргә ярҙам күрһәтеү тураһында күрһәтмә бирә<ref name="drozdov">Дроздов Ю. И. В тот же день началась переброска подразделений [[103-я гвардейская воздушно-десантная дивизия|103 ВДД]] на аэродромы Кабула и Баграма. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с. ISBN 5-224-00755-0</ref>. * 27 декабрь — кисен «Шторм» — Әмин һарайын штурмлау<ref name="ivanov">Иванов Н. Ф. [http://militera.lib.ru/prose/russian/ivanov_nf/pre.html Операцию «Шторм» начать раньше… М.: Воениздат, 1993]</ref>. операцияһы була. * 29 декабрь — 201-се МСД САВО составындағы хәрәкәтте тәьмин итеү отрядының айырым ротаһы Мазари-Шәриф ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта база лагеры ойоштора һәм юл менән артылышты контролгә ала. == 1980 йыл == * 7 ғинуар — СССР КГБ-һы сик буйы ғәсәкәрҙәренең Пяндж йыйылма хәрби отряды (6 БТР-ы булған 204 кеше) вертолеттарҙа һәм йөҙөү ҡорамалдарында Пяндж йылғаһы аша сыға һәм Нусай ҡышлағында гарнизон ойоштороп, Калаи-Хумб совет район үҙәген һәм Дүшәнбе — Хорог сик буйы юлын һаҡлап тора. Һуңынан ул Шерхан афған йылға портына десантланып, уны фетнәселәрҙең баҫып алыу хәүефенән аралай. Тиҙҙән Афғанстан территорияһына сик буйы ғәскәрҙәренең башҡа йыйылма хәрби отрядтары ла килеп төпләнә. Совет-афған сик буйының һәр участкаһында 100—120 кеше булған өсәр йыйылма хәрби отряд ҡуйыла<ref>М. Жирохов, В. Иванов. [http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 Афганская эпопея «зеленых фуражек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823155647/http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 |date=2011-08-23 }} // «Авиамастер», № 4, 2006</ref>. * 9-11 ғинуар — 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 186-сы мотоуҡсылар полкы подразделениелары (2-се батальон, көсәйтелгән танк ротаһы, танк взводы булған 1-се батальондың 2-се ротаһы, миномёт батареяһы, артиллерия дивизионы, вертолет ярҙамы) 4-се афған артиллерия полкы Баглан провинцияһының фетнә күтәргән Нархин ҡышлағын ала. Фетнә ваҡытында барлыҡ совет советниктары үлтерлә. Фетнәселәрҙең юғалтыуы 100 кеше, 7 орудие һәм 5 автомобиль тәшкил итә. Совет ғәскәрҙәре ихтилалды баҫтырғанда ике кешеһен юғалта, икәү яралана һәм бер БМП-1 сафтан сыға. * 10-11 ғинуар — 20-се афған дивизияһының артполктары Ҡабулдағы хөкүмәткә ҡаршы фетнә ойошторорға тырыша. Алыш ваҡытында фетнәселәрҙең 100 самаһы кешеһе үлә. Совет ғәсәкәрҙәрендә ике кеше үлә, икеһе яралана. Шунда уҡ оборона министры Д. Устиновтың хәрби хәрәкәттәр башлауҙы планлаштырыу һәм башлау — Афғанстандың советтар менән сиктәш төньяҡ райондарында көсәйтелгән фетнәселәр отрядтарының ҡаршылығын<ref name="autogenerated2" /> баҫтырыу өсөн көсәйтелгән батальон көстәре ярҙамында рейдтар үткәреү тураһында директиваһы донъя күрә. * 14 февраль — СССР Оборона министрлығының 1980 йылдың 21 ғинуарындағы № 314/1/00160 директиваһына ярашлы, яңы штатҡа күсерелгән һәм Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы составына индерелгән 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһы яңыртылған составта СССР-ҙың Дәүләт сиген Хайратон һәм Айваджа райондарында понтон күперҙәр аша үтеп, «Хайратон — Ҡондоҙ» маршын яһай һәм даими дислокация урынында нығына башлай. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының яуаплылыҡ зонаһына Афғанстандың төньяҡ-көнсығыш өлөшө инә (Каттаган провинцияһының тарихи өлөшө: Ҡондоҙ, Балх, Саманган, Баглан, Таһар һәм Бадаһшан провинцияһының айырым өлөшө). * 20-24 февраль — Ҡабулда Хөкүмәткә ҡаршы ихтилал (иң актив фазаһы — 22—23 февраль). Ихтилал барышында совет илселеге утҡа тотола, бер нисә совет гражданы һәләк була. * 23 февраль — Саланг артылышындағы тоннелдәге фажиғә. Уны үткән саҡта комендант хеҙмәтенең булмауы һәм юл-транспорт ваҡиғаһы һөҙөмтәһендә тығын барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә 2-се зенит-ракета бригадаһының 16 хәрби хеҙмәткәре тонсоғоп үлә. Афған һалдаттары буйынса мәғлүмәттәр юҡ. * 29 февраль — 12 март — Кунар һөжүме — Совет армияһының өс батальонының Кунар провинцияһындағы рейды. Шигал ҡышлағы эргәһендәге алыш — Афған һуғышы тарихында Һауа-десант ғәскәрҙәренең беренсе тапҡыр мөжәһиттәр менән бәрелеше. Һөҙөмтәлә 37 совет яугиры һәләк була, 1 хәбәрһеҙ юғала, 26 кеше яралана. Рейд барышында дөйөм алғанда 52 кеше һәләк була һәм 43-ө яралана. * Апрель, көҙ — Панджшер тарлауығында 1-се һәм 2-се хәрби операциялар. * 20-24 апрель — Ҡабулдағы Хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар реактив самолеттарҙың түбән осошо ярҙамында таратыла. * Май — Кунар провинцияһындағы 2-се дөйөм ғәскәри операция. * 11 май — Кунар провиницяһының Хара ҡышлағы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (Джелалабад) 1-се мотоуҡсылар ротаһы һәләкәте. * 19 июнь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы Афғанстандан ҡайһы бер танк, ракета һәм зенит-ракета частарын сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. * 3 август — Шаеста ҡышлағы эргәһендә 783-сө разведка батальоны һәм 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһының 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 3-сө мотоуҡсылар батальонының миномёт батареяһы Бадаһшан провинцияһы Кишим өйәҙендәге Машһад тарлауығында мөжәһиттәрҙең күп һанлы формированиеһы менән бәрелешә. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының подразделениелары хәрби бурыстарын үтәгәндә дошмандың ут боҫҡанына эләгә һәм оборона алышында юғалтыуҙар кисерә — 49 кеше һәләк була, шуларҙың 37-һе — 783-сө айырым разведка батальоны разведчиктары һәм 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 12 гвардеецы. Яраланыусыларҙың дөйөм һаны 48-гә етә. Был Афған һуғышы (1979—1989) тарихындағы иң ҡан ҡойошло эпизодтарҙың береһе. * 12 август — илгә СССР КГБ-һының «Карпаты»<ref name="razvedka">Марковский В. Ю., Мильяченко В. В. ''Афганистан: война разведчиков'', М., ООО «Издательский центр Экспринт», 2001, 72 с.: ил. 4 цвет., ISBN 5-94038-014-X Фотоальбом с подробными текстами.</ref> махсус подразделениеһы килә. * 23 сентябрь — 40-сы армия командующийы итеп генерал-лейтенант Борис Ткач тәғәйенләнә. * 14 ноябрь — 5 декабрь — «Центр» зонаһында (Ҡабул, Парван һәм Бамиан провинцияларында) «Удар» («Удар-1») шартлы атамаһы аҫтында операция уҙғарыла. Унда 16 меңгәсә совет һәм афған яугиры, 600 танк һәм бронетранспортер, 300-ҙән ашыу орудие һәм миномёт, 100 тирәһе самолет һәм вертолет ҡатнаша. Совет мәғлүмәттәре буйынса, мөжәһиттәрҙең 500 кешеһе һәләк була, 736-һы яралана. Операция барышында 861 берәмек ҡорал һәм 25 мең боеприпас ҡулға төшөрөлә. == 1981 йыл == * Апрель — Панджшер операцияһы. * Май — Әхмәд Шаһ Масуд отрядтарының хәрәкәте һөҙөмтәһендә Ҡабул тирәләй хәл-торош киҫкенләшә. * 18-19 июнь — Нангархар провинцияһында, Джелалабадтан көньяҡҡараҡ 85-се километрҙа Афған-Пакистан сиге районында советтарҙың 66-сы мотоуҡсылар бригадаһы менән афғандарҙың 11-се Джелалабад пехота дивизияһы мөжәһиттәрҙең Тора-Боралағы нығытма районын штурм менән ала. * Август — 1-се Мармоль операцияһы. Балх провинцияһында Мазари-Шәрифтән 30 км көньяҡтараҡ фетнәселәрҙең база райондарын тар-мар итеү. * Август-сентябрь — 4-се Панджшер операцияһы. * Сентябрь — Фарах провинцияһының Луркох тауындағы алыш. * 5 сентябрь — генерал-майор Хахалов<ref name="xaxalov">[http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm «ПАНДЖШЕР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222328/http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm |date=2007-09-28 }}</ref> һәләк була. * 29 октябрь — майор Керимбаев («Ҡара-майор») <ref name="autogenerated20131125-1">Б. Керимбаев. [http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar Капчагайский батальон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913064301/http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar |date=2011-09-13 }}</ref> командалығында икенсе «мосолман батальонын» (117-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) индерелә. Декабрь — совет һәм афған ғәскәрҙәре генерал-майор Н. Г. Тер-Григоряндың дөйөм етәкселегендә оппозицияның Джакзджан провинцияһының Дарзаб тарлауығында урынлашҡан база пунктын ҡыйрата. == 1982 йыл == * Ғинуар-февраль — Кандагар, Парван, Камиса провинцияларында актив хәрби хәрәкәттәр. Бигерәк тә Парван провинцияһының Панджшерск тарлауығы эргәһендә урынлашҡан Джабаль-ус-Сирадж ауылы тирәһендә алыш ҡаты була. * 10 февраль — Гератта губернатор резиденцияһында шартлау һөҙөмтәһендә бер нисә совет белгесе һәләк була. * 5 апрель — Афғанстандың көнбайышындағы хәрби операция барышында совет ғәскәрҙәре яңылышлыҡ менән Иран территорияһына барып инә. Ирандың хәрби авиацияһы ергә ултырған вертолеттарға һөжүм итә. Экипаж, машиналар ирандар ҡулына эләкмәһен өсөн, уларҙы юҡ итергә ҡарар ҡыла<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=609517 Как теряли ориентацию] // «Коммерсантъ», № 174 (3258) от 16 сентября 2005</ref><ref>[http://www.skywar.ru/Poteri1982 Потери авиационной техники в 1982 году]</ref>. * Апрель — Нимроз провинцияһында ғәскәри операция. * Май-июнь — 5-се ҙур масштаблы Панджшер операцияһы үткәрелә, уның барышында Афғанстанға күпләп десант төшөрөлә: тәүге өс көндә генә вертолеттарҙан 4 мең хәрби десантлана. Барлығы был операцияла төрлө ғәскәрҙәрҙән 12 мең совет ғәскәре ҡатнаша. Операция бер юлы тарлауыҡтың 120 км арауығында бара. Һөҙөмтәлә Панджшер яулана. Панджшер тарлауығын өлөшләтә контролдә тотоу өсөн Руха ҡышлағына 12 июндә 500 хәрби тупланған 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд индерелә һәм шунда ҡалдырыла. Уға ярҙамға 177-се мотоуҡсылар полкының 108-се мотоуҡсылар дивизияһы, шулай уҡ 108-се мотоуҡсылар дивизияһының артиллерия подразделениелары, йәмғеһе 1000-гә яҡын кеше ярҙамға ҡалдырыла. Операцияла ҡатнашҡан башҡа совет ғәскәрҙәре частары тралауыҡты ҡалдыра. Рухалағы йыйылма төркөм 1983 йылдың мартында<ref name="hronika">[http://www.bvvaul.ru/content/history/museum/afgan.php Хроника Афганской войны] Сайт выпускников БВВАУЛ им. В. П. Чкалова.</ref>. сығарыла. * Август-сентябрь — 6-сы Панджшер операцияһы: совет ғәскәрҙәре ҡабаттан тарлауыҡты ваҡытлыса контролгә ала. Декабрҙә операцияла ҡатнашыусы барлыҡ подразделениелар тарлауҡыты ҡалдырып китә. * 3 ноябрь — Саланг артылышында тоннелдән ситтә барлыҡҡа килгән тығын һөҙөмтәһендә тоннелдә 176 кеше, шул иҫәптән 64 совет хәрби хеҙмәткәре<ref name="hronika"/> һәләк була. * 15 ноябрь — Ю. Андропов менән Зия уль-Хак Мәскәүҙә осраша. * Афған хөкүмәтенең рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 1981 йыл менән сағыштырғанда, 1982 йыл дауамында дошмандар ҡуйған мина һәм фугастарҙың һаны 8 тапҡырға арта. Йыл дауамында дошман формированиелары Америкала, Пакистанда, Мысырҙа эшләнгән<ref name="autogenerated7">А. Ахмедзянов. Афганистан: факты о необъявленной войне // «Известия», № 86 (20432) от 27 марта 1983. стр.5</ref> миналарҙы әүҙем ҡуллана. == 1983 йыл == * 1 ғинуар — ТАСС-тың Афғанстан буйынса белдереүендә, «Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты тыштан йоғонто туҡтаған осраҡта ғына сығарыласаҡ» һәм президент Р. Рейгандың СССР-ҙың Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындағы раҫлауы ҡабат инҡар ителә. [[Файл:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|thumb|280px|АҠШ президенты Рональд Рейган 1983 йылда Аҡ йортта афған мөжәһиттәре делегацияһы менән осраша.]] * 2 ғинуар — Мазари-Шәрифтә мөжәһиттәр 16 совет граждан белгесенән торған төркөмдө урлай. * 2 февраль — Мазари-Шәрифтә урланған һәм Вахшак ҡышлағында (Мазари-Шәрифтән 98 км көньяҡҡараҡ, Балх провинцияһы) тотолған аманаттар азат ителә, әммә операция барышында 6-һы һәләк була. Ҡышлаҡты штрумлағанда 10 совет һәм 22 афған һалдаты һәләк була, 3 вертолет һәм 4 бронеторанспортер юҡ ителә<ref name="autogenerated1">Дроздов Ю. И. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с ISBN 5-224-00755-0</ref>. Аманаттар һәм һалдаттар өсөн үс алыу һөҙөмтәһендә Вашхак ҡышлағы күләмле шартлау бомбалары менән юҡ ителә. * Март — 2-се Мармоль операцияһы. * 8 март — 40-сы армия етәкселеге һәм Әхмәд Шаһ Масуд менән ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уның һөҙөмтәһендә 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд һәм уға бирелгән подразделениелар Руха ҡышлағын ҡалдыра. Дөйөм алғанда 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд Панджшер тарлауығында Әхмәд Шаһ Масуд<ref name="autogenerated20131125-1" /> төркөмдәренә 8 ай актив ҡаршылыҡта тора. * 28 март — БМО-ның Перес де Куэльяр һәм Д. Кордовес етәкселегендәге делегацияһы Ю. В. Андропов менән осраша. * Апрель  ** Нимроз провинцияһында совет ғәскәрҙәре Рабати-Джали мөжәһиттәренең бер үк ваҡытта наркотиктар етештереү һәм тейәү буйынса база булып торған нығытма районын баҫып алып тар-мар итә. ** Каписа провинцияһының Ниджраб тарлауығында оппозиция отрядтарын тар-мар итеү буйынса дөйөм ғәскәри операция. Совет подразделениелары 14 кешеһен юғалта, 63 кеше яралана<ref name="Хроника Афганской войны. 1983 год">[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 Хроника Афганской войны. 1983 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928120109/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 |date=2007-09-28 }}</ref>. * 16 май — Сирканай районы Кунар провинцияһының Ганджагал тарлауығында алыш: мөжәһиттәр 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (ППД Асадабад) 3-сө мотоуҡсылар батальоны 7-се мотоуҡсылар ротаһының 2-се взводын ҡамауға алып, ҙур зыян килтерә — алыш барышында 17 хәрбиҙең 16-һы, шул иҫәптән взвод командиры лейтенант Г. А. Демченко (СССР Геройы), 7-се рота замполиты дейтенант С. А. Амосов (РФ Геройы), рядовой Н. О. Гаджиев (РФ Геройы) һәләк була. * 19 май — Пакистандағы совет илсеһе В. С. Смирнов СССР-ҙың һәм Афғанстандың "совет ғәсәкәрҙәре контингентын сығарыу ваҡытын билдәләү"гә<ref name="Хроника Афганской войны. 1983 год" /> ынтылышын рәсми раҫлай. * Июль — мөжәһиттәр Хостҡа һөжүм итә. Ҡаланы ҡамауға алыу ынтылышы уңышһыҙ тамамлана. * 10 июль — Бадахшан провинцияһының Коран-о-Мунджан ауылы эргәһендә уңышһыҙ тамамланған операция һөҙөмтәһендә 860-сы айырым мотоуҡсылар полкының 1-се мотоуҡсылар батальоны бер алышта ғына 12 хәрби хеҙмәткәрен, шул иҫәптән полктың инженер хеҙмәте начальнигын юғалта. Тауға киткәндә ул яғыулыҡһыҙ ҡалған хәрби техниканы шартлатырға мәжбүр була<ref>[http://www.litmir.net/bd/?b=109060 «Лев Рохлин: Жизнь и смерть генерала». Антипов Андрей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014185441/http://www.litmir.net/bd/?b=109060 |date=2014-10-14 }}</ref>. * Август — Д. Кордовестың Афған проблемаһын тыныс юл менән көйләү буйынса килешеү әҙерләү миссияһы тамамлана тиерлек: илдән ғәскәр сығарыуҙың 8 айлыҡ программаһы әҙерләнә, әммә Андроповтың ауырыуынан һуң Политбюро ултырышының көн тәртибенән низағ тураһындағы мәсьәлә алып ташлана. Хәҙер һүҙ бары тик «БМО менән диалог» тураһында ғына бара. * Август — 16 ғинуар (1984) — Пактика провинцияһының Ургун ҡалаһын мөжәһиттәр ҡамауға ала. Мөжәһиттәр зенит артиллерияһын һәм ПЗРК ҡулланыуы һөҙөмтәһендә ҡамауҙа ҡалыусыларға һауанан ярҙам итеү мөмкинлеге булмай. Блокаданы өҙөү өсөн совет һәм афған хөкүмәте ғәскәрҙәренең ҙур көстәре ташлана. * 2 октябрь — Ҡабулдың көньяҡ биҫтәһендә шартлау: 13 совет белгесе һәләк була, 12-һе яралана. * Ҡыш — Ҡабул провинцияһының Суроби районында һәм Джелалабад үҙәнендә (сводкаларҙа бик йыш Лагман провинцияһы иҫкә алына) хәрби хәрәкәттәр әүҙемләшә. Оппозицияның ҡораллы отрядтары беренсе тапҡыр Афғанстан территорияһында тулыһынса ҡышҡы осорға ҡала. Илдә нығытма райондары һәм ҡаршылыҡ базалары төҙөлә башлай<ref name="hro.org">[https://web.archive.org/web/20010224024347/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/afg1.htm Краткая хронология событий. Карта № 24-25]</ref>. == 1984 йыл == [[Файл:Jaji 1984 Muja.jpg|thumb|300px|Пактия провинцияһы, Даджи районы, 1984 йыл.]] [[Файл:August 1984 - captured field guns in Jaji, Paktia.jpg|thumb|300px|Мөжәһиттәр хөкүмәт ғәскәрҙәренән Пактия провинцияһының Даджи районында СССР-ҙа эшләнгән танктарға ҡаршы ЗИС-2 57 миллиметрлы пушкалар менән, август 1984 йыл.]] * Йыл башында 40-сы армия командованиеһы шартлы рәүештә «Завеса» тип аталған план әҙерләй, уға ярашлы, мөжәһиттәрҙең каруан маршруттарын ябыу һәм уларҙы даими ҡорал һәм боеприпас сығанағынан мәхрүм итеү күҙаллана. Был эшкә 11 мотоуҡсылар батальоны, 3 разведка батальоны, ГРУ-ның 3 (1985 йылдың мартынан — 8) батальоны һәм махсус тәғәйенләнештәге ротаһы, 11 разведка ротаһы һәм 60 разведка взводы йәлеп ителә. Улар бер үк ваҡытта 180 боҫҡон (засада) ҡуя ала. Ғәмәлдә иһә көнөнә 30-40 самаһы боҫҡон ҡуйыла. Һәр бер спецназ батальонына 8 вертолет, саперҙар взводы, сигнал средстволары ротаһының бүлексәһе беркетелә. Хәрби хәрәкәттәр киңлеге — 100—300, оҙонлоғо 1000 километрғаса етә. 15 километр радиусында артиллерия подразделениелары бүленә. Әммә, барлыҡ сараларға ҡарамаҫтан, каруан юлдарын һөҙөмтәле ябыу мөмкин булмай: каруандарҙың ни бары 12-15 проценты ғына эләктерелә. * 16 ғинуар — мөжәһиттәр «Стрела-2М» ПЗРК-һынан Су-25 самолетын бәреп төшөрә. Был Афғанстанда ПРЗК ҡулланыуҙың беренсе уңышлы осрағы[49]. * 16 ғинуар — март — Ҡабул, Парван, Лагман һәм Каписа провинцияларында операциялар үтә. * Ғинуар — февраль — 3-сө Мармоль операцияһы. * 2 март — Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә үткәрелгән ҙур операциянан һуң 40-сы армияның Хәрби-һауа көстәре вертолеттары кискеһен совет подразделениеларын эвакуациялай. Вертолет экипажының эвакуация сираты тәртибендә хаталаныуы һәм эвакуацияны планлаштырғандағы етешһеҙлектәр һөҙөмтәһендә 191-се айырым мотоуҡсылар полкының 13 хәрби хеҙмәткәре төп көстәрҙән айырылып, дошман ҡамауында ҡала. 3 март таңында эҙләү-ҡотҡарыу командаһы уларҙы үлтерелгән килеш таба (4 офицер, 9 һалдат) <ref>[http://artofwar.ru/r/rudenko_w_g/text_0540.shtml Командир и его солдаты. Руденко Виктор Григорьевич]</ref>. * 21 март — Ҡабулдың Собор мәсетендә шартлау: был ваҡытта мәсеттә һалдаттар булмай, тыныс халыҡ араһында үлеүселәр була. * 11 апрель  ** хөкүмәт тарафынан Ҡабулдағы АҠШ илселеге хеҙмәткәре Ричард С. Вандайвер[51] «нон грант» персонаһы тип иғлан ителеп, 12 апрелдә илдән һөрөлә. ** Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының 3-сө мотоуҡсылар батальонының (ППД Джелалабад) 7-се мотоуҡсылар ротаһының личный составы засадаға эләгеп, юғалтыуҙар кисерә. 15 хәрби хеҙмәткәр һәләк була, шуларҙың 11-е СССР Оборона министрының шул йылдың 26 мартындағы бойороғо буйынса демобилизацияланған була. * 19 апрель — 5 май — 7-се киң масштаблы дөйөм ғәскәри Панджшер операцияһы. * 30 апрель — Панджшер провинцияһының Панджшер тарлауығында киң масштаблы планлы дөйөм ғәскәри операция барышында Хазара тарлауығында 108-се Невельск мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының 1-се батальоны боҫҡонға эләгеп, ҙур юғалтыуҙар кисерә. * 3 май — Панжшер тарлауығындағы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция барышында Арзу тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальонының 3-сө разведка-десант ротаһы боҫҡонға эләгә. Ҡамауҙа ҡалып, рота ҡаты алыша, һөҙөмтәлә 13 совет хәрби хеҙмәткәре, шул иҫәптән 3 офицер һәләк була. * 3 июнь — Ҡабул уртаһында пассажирҙар менән автобус шартлатыла. * 31 август — мөжәһиттәр Ҡабул аэропортына һөжүм итә. * 17 сентябрь — Регистан сүллегендә ГРУ спецназының 173-сө отряды ике «Datsun» джибынан торған һәм Пакистан территорияһынан Афғанстанға үтеп инергә маташҡан автоколлонаны юҡ итә. Атыш һөҙөмтәһендә өс совет һалдаты яралана, машинала булған Франция гражданины Жак-Мишель Абушар (Jaques Abouchar)<ref name="autogenerated9">Рустэм Галиуллин. ЦРУ против Азии: тайные операции против Индии и Афганистана. М., «Прогресс», 1988. стр.128</ref> — Antenne 2 телеканалы журналисы ҡулға алына. Афған суды уны 18 йылға иркенән мәхрүм итергә ҡарар сығара, әммә * * 25 октябрҙә, Француз хөкүмәтенең СССР-ға үтенесе буйынса, азат ителә. * 27 октябрь — мөжәһиттәр Ҡабул өҫтөндә «Стрела-2М» ПЗРК-һы менән Ил-76<ref name="markovskij">''Марковский В. Ю.'' [http://www.lib.ru/MEMUARY/AFGAN/nebo.txt Жаркое небо Афганистана]. — М.: Техника-Молодёжи, 2000. — 100 с. — {{ISBN с опечаткой|номер_по_стандарту=5-93848-001-9|номер_с_опечаткой=93848-001-9}}</ref> транспорт самолетын бәреп төшөрә. * Декабрь — генерал-майор Г. П. Касперович командалығындағы 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы Фарах провинцияһындағы Луркох тауында мөжәһиттәрҙең нығытма районын ҡыйрата. == 1985 йыл == [[Файл:August 1985 Muja.jpg|thumb|300px|Кунар провинцияһы, август, 1985 йыл.]] [[Файл:Afghanistan insurgency 1985.png|thumb|300px|ЦРУ мәғлүмәттәре буйынса, 1985 йылдың сентябрендә Афғанстанда оппозиция көстәре.]] [[File:Приграничная зона Завеса.png|thumb|300px|<center>«Завеса» сик буйы зонаһын булдырыуҙа ҡатнашҡан махсус тәғәйенләнештәге формированиеларҙың дислокацияһы һәм ғәскәр составы.]] * 7 март — Гераттың көнбайыш провинцияһына Балтика буйы хәрби округынан 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы составына 12-се гвардия мотоуҡсылар полкы индерелә. * 21-29 март — СССР Оборона министрлығы Генераль штабы (ГШ МО СССР) ГРУ-һының махсус тәғәйенләнештәге 15-се һәм 22-се айырым бригадаларын Нангархар (Джелалабад) һәм Гильменд (Лашкаргах) провинцияларына индереү һәм урынлаштырыу. Уларға буйһонған махсус тәғәйенләнештәге отрядтарҙы Пакистан һәм Иран сигендәге (15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Джелалабад, 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Газни, 334-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Асадабад (Кунар провинцияһы), 668-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Бараки-Барак (Логар провинцияһы)), 22-я махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Кандагар, 186-сы махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Шахджой (Забуль провинцияһы), 370-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Лашкаргах, 411-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Фарах)) каруан юлдарына һәм дошмандарҙың тупланыу урындарына йүнәлтеү. Афғанстанда ГРУ спецназының дөйөм һаны 4 мең кешенән артып китә. * Май-июнь — Кунар операцияһы. * 21 апрель — Кунар провинцияһында ГРУ-ның 15-се махсус тәғәйенләнештәге бригадаһының 334-се отрядының (334-й махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) Маравар ротаһы һәләк була. * 26 апрель — Пакистанда, Пешаварҙан 10 км көньяҡтараҡ һәм Афғанстан сигенән 24 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Бадабер лагерында совет һәм афған хәрби әсирҙәре баш күтәрә. * 25 май — Кунар провинцияһының Асадабад ҡалаһы эргәһендә Печдара тарлауығында киң масштбалы дөйөм ғәскәри Кунар операцияһы барышында Коньяк ҡышлағы эргәһендә 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 4-се ротаһы ҡаты һуғыштар алып бара. 4-се мотоуҡсылар ротаһы, 2-се мототуҡсылар батальонының гранатомет һәм миномёт взводы гвардиясылары билдәләнгән рубежға сыҡҡанда үҙҙәренән күпкә артығыраҡ мөжәһиттәр формированиелары һәм Пакистандың «Черный аист» ялланма һалдаттарының боҫҡонона эләгә. Дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда совет хәрбиҙәре юғалтыуҙар кисерә — 23 кеше һәләк була, 28-е яралана. * Май-июль, көҙ — Панджшер тарлауығында 8-се һәм 9-сы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция. * 11 июндән 12-һенә ҡараған төн — Герат провинцияһының Шинданде авиабазаһында диверсия: АДР Хәрби-һауа көстәренең 19 самолеты (13 — Миг-21, алты Су-17) ҡыйратыла һәм 13 самолет зыян күрә. * 13 июль — 29 август — Хост эргәһендә алыш (Хост операцияһы). АДР Ҡораллы көстәре Генштабының мәғлүмәттәре буйынса, операция барышында 2,4 мең самаһы мөжәһит юҡ ителгән. * Йәй — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһының «Афған проблемаһын» сәйәси хәл итеү буйынса яңы курсы. * Сентябрь — 4-се Мармоль операцияһы. 201-се Гатчина мототуҡсылар дивизияһы частары һәм КСАПО сик буйы ғәскәрҙәре мөжәһиттәрҙең ялан командирҙары Забиулло һәм Мөхәммәт Атта Нур етәкселегендә Балх провинцияһының Мазари-Шәрифтән көньяҡтараҡ һәм көньяҡ-көнбайыштараҡ булған Тангимармоль һәм Шадиан тарлауыҡтарындағы ҡеүәтле нығытма райондарын (Альбрус, Агарсай, Шорча, Байрамшаһ) ҡулға төшөрә. * Октябрь — Баглан провинцияһы Хинджан районының Вальян һәм Баджга тарлауыҡтарында ялан командиры Сәид Мансур етәкселегендә ИПА-ның күп һанлы ҡораллы формированиеларына ҡаршы уңышлы ғәскәри операция. Уның һөҙөмтәһе булып күп һанлы ҡорал, боеприпас һәм разведка документтарын ҡулға төшөрөү тора. * 16-17 октябрь — Шутуль фажиғәһе: 16 октябрҙә Панджшер тарлауығында Руха ҡышлағына табан юлда 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының төркөмө боҫҡонға эләгә. Тиҙ тамамланған алышта 3 кеше һәләк була, 10-ы яралана, 5 БМП һәм 6 йөк машинаһы яндырыла. Шул уҡ көндөң кисендә 682-се полктың икенсе төркөмө Шутуль тарлауығының боҙлоғона етә, әммә билдәләнгән арауыҡтың яртыһын да үтмәгәс, кире боролмай, шунда төн уҙғарырға була. Һөҙөмтәлә 17 кеше туңып үлә, 30-ҙан ашыуы төрлө дәрәжәлә туңа<ref name="shutur">[http://glory.rin.ru/cgi-bin/article.pl?id=59 Шутульская трагедия. Ущелье Панджшер.]</ref>. * 40-сы армияның төп бурысы булып СССР-ҙың көньяҡ сиген һаҡлап тороу була һәм бының өсөн яңы мотоуҡсылар подразделениелары килтерелә. * Илдең барып етеүе ауыр булған райондарында нығытмалар төҙөү башлана. * 22 декабрь — бурыстарын үтәгәндә СССР КГБ-һының Көнсығыш сик буйы округының Панфилов сик буйы отрядының мотоманеврҙар төркөмө (ММГ) заставаһы боҫҡонға эләгә. Бадаһшан провинцияһының Зардевск тарлауығының Афридж ҡышлағы эргәһендәге алышта 19 сик буйы һаҡсыһы һәләк була. 1979—1989 йылғы Афған һуғышында был - бер һуғышта ғына сик буйы һалдаттарының иң ҙур юғалтыуы. == 1986 йыл == [[Файл:Afgan1986Kabul 40ArmyShtab.jpg|thumb|250px|Афғандарҙың Оброна министрлығын һәм Генштабты урынлаштырыу өсөн файҙаланылған «Дар уль-Аман» һарайы эргәһендә торған "Волга"лар (ГАЗ-24), фото автомобиль китеп барған ыңғайы төшөрөлгән. 1986 йыл.]] [[Файл:RIAN archive 12070 Najibullah giving decorations.jpg|thumb|right|250px|НДПА Генераль секретаре Нәжибулла (һулда) совет һалдатына АДР наградаһын тапшыра, 1 октябрь, 1986 йыл.]] [[Файл:RIAN archive 24609 Troop withdrawal from Afghanistan.jpg|thumb|right|250px|Совет һалдаттары Афғанстандан Тыуған илгә ҡайта, 15 октябрь, 1986 йыл.]] * Февраль — КПСС-тың XXVII съезында М. С. Горбачев ғәскәрҙәрҙе этаплы сығарыу планы эшләнә башлауы хаҡында белдерә. *29 март — ГРУ спецназының 15-се бригадаһының хәрби хәрәкәттәре барышында 154-се Джелалабад батальоны 334-се Асадабад батальоны ярҙамы менән мөжәһиттәрҙең ҙур «Карера» базаһын (Кунар провинцияһы, Асадабадтан 20 км көньяҡҡараҡ)<ref>[http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html Этот бой прогремел на весь мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227070326/http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html |date=2010-02-27 }}</ref> тар-мар итә. * Апрель — ялан командиры Исмаил-хандың күп һанлы отрядтары Герат тирәләй «хәүефһеҙлек зона»һын өҙөргә уңышһыҙ ынтылыштар яһай. Ҡондоҙ һәм Балх провинцияларында СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәре планлы операция үткәрә. *4-20 апрель — Джавар базаһын ҡыйратыу буйынса операция: мөжәһиттәрҙең ҙур еңелеүе. *15 апрель — Рустака районында дошмандарҙың сигенеүсе төркөмөн ҡамау сигенә ҡыҫырыҡлағанда фугаста 117-се Мәскәү погранотрядының 4-се мотоманевр төркөмө БТР-ы фугасҡа эләгеп шартлай. Һөҙөмтәлә 8 сик буйы һаҡсыһы һәләк була. *17 апрель — 13 июнь — Пактия провинцияһының Даджи районындағы операция. *4 май — НДПА Үҙәк комитетының XVIII пленумында Б. Кармаль урынына генераль секретарь итеп элек ХАД афған контрразведкаһын етәкләгән М. Нәжибулла һайлана. Пленум Афғанстан проблемаларын сәйәси ысулдар менән хәл итеүҙе иғлан итә. Июнь — Ҡондоҙ, Таһар, Бадаһшан провинцияларында «Маневр» киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция үтә. *17-18 июнь — Джарав тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальоны Яфсадж тауында оҙайлы һуғыш алып бара. Уның барышында 18 яугир һәләк була, 22-һе яралана. Был — Ҡондоҙ разведбатының ҙур юғалтыуҙар кисергән икенсе алышы. *28 июль — Владивостокта М. С. Горбачев Афғанстандан тиҙҙән 40-сы армияның 6 полкын сығарыу (7 мең самаһы кеше) тураһында белдерә. Һуңғараҡ хәрбиҙәрҙе сығарыу ваҡыты кисектерелә. Мәскәүҙә, ғәскәрҙе тулыһынса сығарырғамы-юҡмы, тигән бәхәстәр бара. Август — Масуд Таһар провинцияһының Фахрар өйәҙендә хөкүмәт ғәскәрҙәренең базаһын ҡыйрата. *18-26 август — армия генералы В. И. Варенников командалығында «Западная» киң масштаблы дөйөм ғәсәкри операция. Афғанстандың көнбайышындағы стратегик әһәмиәтле — ялан командиры Исмаил-хандың Герат провинцияһындағы нығытма районын һәм «Кокари-Шаршари» базаһы ҡыйратыла. *25 сентябрь — «Стингер» ПЗРК-һы беренсе тапҡыр ҡулланыла. Джелалабад районында ике (совет мәғлүмәттәре буйынса<ref>[http://skywar.ru/Poteri1986_2.html Потери авиационной техники, 1986]</ref>, Ми-8 и Ми-24) йәки өс (мөжәһиттәр мәғлүмәте буйынса)<ref>[http://artofwar.ru/i/izchuzhogookopa/text_0010.shtml Юсуф Мохаммад. «Стингеры» против авиации]</ref> совет вертолеты бәреп төшөрөлә. * Көҙ — 22-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отрядының майор Белов етәкләгән разведка төркөмө Кандагар<ref>[http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&p=10 Виктор Марковский. Жаркое небо Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222011103/http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&p=10 |date=2016-02-22 }}</ref> районында тәүге өс «Стингер»ҙы ҡулға төшөрә. *15-31 октябрь — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачевтың]] 28 июлдәге белдереүенә ярашлы, 40-сы армия өлөшләтә ҡыҫҡартыла. Ғәмәлдә белдереү пропаганда характерына эйә була, сөнки сығарылған полктар хәрби хәрәкәттәрҙә актив ҡатнашҡан формированиелар булып тормай, ғәскәрҙәрҙе лә һаҡламай, ә артыҡ була. Мәҫәлән, 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһынан 220-се мотоуҡсылар гвардия полкы, 24-се гвардия танк полкы, 1122-се зенит-ракета полкы, 201-се мотоуҡсылар дивизияһынан — 620-се мотоуҡсылар полкы һәм 990-сы зенит артиллерия полкы, 108-се мотоуҡсылар дивизияһы составынан — 1415-се зенит ракета полкы сығарыла. 5-се гвардия һәм 201-се мотоуҡсылар дивизияларынна сығарылған мотоуҡсылар полктары сит дәүләттәрҙең полктарҙы сығарыуҙы яҡтыртҡан киң мәғлүмәт сараларын алдауға ҡорола. Мәҫәлән, 620-се мотоуҡсылар полкы Ҡондоҙ ҡалаһы гарнизоны хәрби частарының ваҡытлы хеҙмәткә саҡырылған һәм запасҡа ебәрелергә тейешле хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән, ә 342-се Инженер эштәре идаралығының (40-сы армия составында хәрби-төҙөлөш ғәсәкәрҙәре берләшмәһе) 1630-сы айырым хәрби-төҙөлөш батальоны (45951-се хәрби часть) яугирҙарынан ойошторола. 1986 йылдың сентябренә тиклем 201-се мотоуҡсылар дивизияһы составында — 620-се мотоуҡсылар полкы (65290-сы хәрби часть), 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһында 220-се мотоуҡсылар полкы (73938-се хәрби часть) булмай<ref name="Бешкарёв">[http://artofwar.ru/b/beshkarew_a_i/perechenx.shtml Бешкарев Александр Иванович. Перечень советских воинских частей (40-я Армия)]</ref><ref>[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 А. Волков — 40-я Армия: история создания, состав, изменение структуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025233134/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 |date=2014-10-25 }}</ref>. *13 ноябрь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ултырышында Михаил Горбачев: «Афғанстанда алты йыл һуғышабыҙ. Әгәр алымдарҙы үҙгәртмәһәк, тағы ла 20-30 йыл һуғышасаҡбыҙ», — ти. Генштаб начальнигы маршал С. Ф. Ахромеев: «Алға ҡуйылған һәр хәрби бурыс үтәлә, ә һөҙөмтә юҡ. … Беҙ Ҡабулды һәм провинция үҙәктәрен контролдә тотабыҙ, әммә яуланған территорияла власть урынлаштыра алмайбыҙ. Беҙ афған халҡы өсөн көрәштә еңелдек» <ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов: Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}</ref>. Ошо уҡ ултырышта ике йыл эсендә Афғанстандан барлыҡ ғәсәкәрҙәрҙе сығарыу бурысы ҡуйыла. *30-31 декабрь — НДПА Үҙәк комитетының ғәҙәттән тыш киңәйтелгән XXI пленумы милли татыулыҡ сәйәсәтен һәм туған-ара үлтерешеү һуғышын тиҙ арала туҡтатыу курсын иғлан итә. == 1987 йыл == [[Файл:Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg|thumb|200px|Кунар провинцияһы, 1987.]] [[Файл:Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg|thumb|250px|Гардезда дислокацияланған десант-штурм бригадаһы яугирҙары.]] [[Файл:October 87 - Khalis-loyal Muja.jpg|thumb|200px|Афғанстандың Ислам партияһы мөжәһиттәре, 1987 йыл.]] * 2 ғинуар — Ҡабулға СССР Хәрби көстәре Генштабы начальнигының беренсе урынбаҫары етәкселегендә СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө ебәрелә. * 4 февраль — 11 март — «Шквал» эре дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы. * 16-21 февраль — «Удар» ("Удар-2) операцияһы, Ҡондоҙ провинцияһы. * 26-27 февраль — Афғанстан Хәрби-һауа көстәре самолеттары бер нисә тапҡыр Пакистандың һауа киңлегенә үтеп инә һәм ике ауылды һәм ҡасаҡтарҙың ике лагерын утҡа тота. Һөҙөмтәлә 66 кеше һәләк була, 250 кеше яралана<ref>Afghan Bombers Strike Pakistan Again; 31 Die. // Los Angeles Times, February 28, 1987.</ref>. * Яҙ — 40-сы армия командующийы генерал-лейтенант В. П. Дубинин «Барьер» планын эшләй: уға ярашлы Пакистан менән Иран сигендәге айырым участкалар тотош боҫҡон сылбыры менән ҡаплана һәм уларға каруандарҙы юлда булғанда түгел, ә уларҙың хәрәкәт итеүенә һәм йөк тейәү базаларында йөк туплауына юл ҡуймау, артабан авиация һөжүме менән юҡ итеү бурысы ҡуйыла. * 2-21 март — «Гроза» операцияһы, Газни провинцияһы. * 8 март — Таджик ССР-ының Пяндж ҡалаһын мөжәһиттәр утҡа тота. * 8 — 21 март — «Круг» операцияһы, Ҡабул һәм Логар провинциялары. * 8-9 апрель төнө — «инженер Башир» етәкселегендәге 50-60 кешенән торған дошман отряды 11-се һәм 12-се застава сигенә ҡуйылған 117-се сик буйы һаҡсылары отрядын ҡамауға алып һөжүм итергә тырышып ҡарай. Совет территорияһына Мир Әхмәд һәм Нур Али командалығында ике төркөм боевик сыға, өсөнсө төркөм пулемёттар менән йылға уртаһындағы утрауҙа урынлаша һәм һөжүмгә күтәрелеүселәргә ярҙам итеү өсөн ут нөктәләре булдыра. Ике сәғәт алышҡандан һуң дошмандар афған территорияһына сигенергә мәжбүр була. Улар 20 кешеһен юғалта, берәү (Мөхәммәт Аюз) әсирлеккә алына. Шулай уҡ ике сик буйы һаҡсыһы — рядовойҙар А. С. Артамонов менән А. П. Куркин һәләк була<ref>А. Карпов, Д. Мещанинов. На границе вступили в бой с бандой душманов советские воины // «Известия», № 112 (21919) от 24 апреля 1987. стр.6</ref>. * 11-21 апрель — Герат провинцияһында дөйөм ғәскәри операция. * 12 апрель — Милов фетнәселәре базаһы тар-мар ителә, Нангархар провинцияһы. * 12-24 апрель — «Весна» операцияһы, Ҡабул провинцияһы. * 20 май — август — «Залп» дөйөм ғәскәри операция, Логар, Пактия, Ҡабул провинциялары. * 21 май — сентябрь — «Юг-87» дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы. * 31 октябрь — Забуль провинцияһының Дадури ҡышлағы янында 22-се айырым махсус тәғәйенләнештәге бригаданың «Каспий-724» разведка төркөмө тар-мар ителә. * 23 ноябрь — 10 ғинуар (1988) — Хост ҡалаһын ҡамауҙан азат итеү буйынса «Магистраль» дөйөм ғәскәри операция. == 1988 йыл == [[Файл:Evstafiev-spetsnaz-prepare-for-mission.jpg|thumb|right|250px|Махсус тәғәйенләнештәге совет төркөмө заданиеға сығыр алдынан. Афғанстан, 1988.]] [[Файл:Mujahid-MANPAD.JPEG|thumb|250px|Афған мөжәһите Стрела-2 күсмә зенит-ракета комплексы менән, 1988 йылдың 26 авгусы. * 7-8 ғинуар — 3234 бейеклегендәге алыш.]] * 7 апрель — [[Ташкент]]та КПСС Үҙәк комитеты Генераль секретары М. С. Горбачев менән Афғанстан Президенты М. Нәжибулла осрашып, Женева килешеүенә ҡул ҡуйыу мөмкинлеге бирәсәк һәм Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығара башлау тураһында ҡарарҙар ҡабул итә. * 14 апрель — [[БМО]] ҡатнашлығында Швейцарияла Афғанстан һәм Пакистан сит ил эштәре министрҙары осрашып, АДР тирәләй килеп тыуған хәл-торошто сәйәси көйләү тураһында Женева килешеүенә ҡул ҡуя. Килешеү гаранттары булып СССР һәм АҠШ сығыш яһай. СССР 15 майҙан алып 9 ай эсендә үҙенең контингентын сығарып бөтөү йөкләмәһен ала; АҠШ менән Пакистан, үҙ сираттарында, мөжәһиттәргә ярҙам итеүҙе туҡтатырға тейеш була<ref name="soldat">[http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html Хроника Афганской войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216140617/http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html |date=2007-12-16 }} @ soldat.ru</ref>.. * 13 май — Мармоль ҡышлағы районында (Балх провинцияһындағы Мазари-Шәрифтән 18 км көньяҡҡараҡ), 81-се Термез погранотрядының («База» нөктәһе) «Мармоль» 1-се мотоманевр төркөмө (ММГ-1) колоннаһын 1534-се нөктәгә күсергәндә 8 саперҙан торған төркөм боҫҡонға эләгә һәм алышта «Мармоль» ММГ-1 пограничниктарынан 6 сапер һәләк була. * 15 май — 15 август — Афғанстандан совет ғәскәоҙәрен сығарыуҙың беренсе этабы. * 25 май — Панджшер тарлауығынан 108-се мотоуҡслар дивизияһының 682-се мотоуҡсылар полкы һәм 345-се айырым гвардия парашют-десант полкының 2-се парашют-десант батальоны сығарыла. Улар Панджшерҙа дөйөм алғанда 4 йыл була. * 24 июнь — оппозиция отрядтары Вардак провинцияһының үҙәге — Майданшахр ҡалаһын баҫып ала. Сентябрҙә совет ғәскәрҙәре Майданшахр эргәһендә Хуркабуль база районын тар-мар итеү буйынса операция үткәрә. Июль — мөжәһиттәрҙең Забуль провинцияһының административ үҙәге Калатты ҡулға төшөрөргә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай. * 4 август — Паҡстандың F-16 истрибителе Су-25 совет штурмовигын бәреп төшөрә. Уның пилоты, Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһы командующийы урынбаҫары Александр Руцкойҙы мөжәһиттәр әсирлеккә ала. * 7 — 8 август — мөжәһиттәр һуғышһыҙ ғына Ҡондоҙ, Ханабад (Ҡондоҙ провинцияһы), Талукан (Тахар провинцияһы) ҡалаларын ала. * 10 август — Пули-Хумриҙа артиллерия складтары шартлай. * 15 август — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың 1-се этабы таммалана. СССР-ға 50,2 мең кеше — ОКСВ-ның шәхси составының 50 проценты ҡайта. Составында 50,1 мең кеше булған Совет ғәскәрҙәре Ҡабул, Герат, Парван, Саманган, Балх, Баглан провинцияларында, бынан тыш Афғанстанда Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһының 55 проценты ҡала. * 28-се сентябрь — МиГ-23МЛД совет истрибителдәре Афғанстан өҫтөнән Ирандың ике AH-1J «Кобра»[65] хәрби вертолетын бәреп төшөрә. * 29 октябрь — Луна-М ТРК-һы менән ҡоралланған 47-се айырым ракета дивизионы (47-се ордн) афған мөжәһиттәренең позицияларын утҡа тотоу буйынса хәрби эшмәкәрлек башлай. Был — СССР Ҡораллы көстәре тарихында тактик ракеталарҙы хәрби ҡулланыу буйынса берҙән-бер прецедент. Совет ғәсәкәрҙәре сығарылып бөткәнгә тиклем өс ай эсендә шундай 92 ракета ҡулланыла[59][66]. Ноябрь — КГБ, ГРУ, 40-сы армия штабы һәм ХАД мәғлүмәттәре буйынса, Бамиан, Пактика, Кунар провинциялары тулыһынса мөжәһиттәр ҡулына күсә. Нәжибулла хөкүмәте 30191 ҡышлаҡтың 8,5 мең самаһын (28 процент), 27 провинция үҙҫгенең — 22-һен, Хост ҡалаһын, 39 районды һәм 290 район үҙәгенең 91-ен генә контролдә тота. * 15 ноябрь — 15 февраль (1989) — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың икенсе, йомғаҡлау этабы. == 1989 йыл == 23- 26 ғинуар — Парван, Баглан, Ҡондоҙ провинцияларында «Тайфун» операцияһы. Афғанстанда Совет армияһының һуңғы ғәскәри операцияһы. * 13 февраль — Совет Армияһының һуңғы подразделениеһы Ҡабулды ҡалдыра. * 15 февраль — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәре тулыһынса сығарыла. 40-сы армия ғәсәкрҙәрен сығарыу менән Сикләнгән хәрби контингенттың һуңғы командующийы генерал-лейтенант Б. В. Громов еткәселек итә. Рәсми версия буйынса, ул Амударья (Термез ҡалаһы)<ref>[http://interpretive.ru/dictionary/408/word/%C0%D4%C3%C0%CD%D1%CA%C0%DF+%C2%CE%C9%CD%C0++%281979-1989+%E3%EE%E4%FB%29/ Афганская война в Национальной исторической энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> сик буйы йылғаһын иң һуңғы булып үтә һәм: «Минең артымда бер генә совет һалдаты ла ҡалманы», — тип белдерә. Был раҫлау ысынбарлыҡҡа тура килмәй, сөнки Афғанстанда мөжәһиттәргә әсирлеккә эләккән совет яугирҙары, шулай уҡ ғәскәрҙәрҙең сығыуын тәьмин итеүсе һәм СССР территорияһына бары тик 15 февралдең икенсе яртыһында ғына сыҡҡан сик буйы һаҡсылары подразделениелары ҡала. СССР КГБ-һының сик буйы ғәсәкәрҙәре совет-афған сиген һаҡлау буйынса бурысын айырым подразделениеларға бүленеп, 1989 йылдың апреленә<ref>[http://greenzone3000.narod.ru/pressa/zavsyu.htm В. Филин. За всю войну — ни одного дезертира] {{V|18|2|2010}}</ref><ref>[http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html С. Скрипаль. Год 1989-й. Хайратон] {{V|18|2|2010}}</ref><ref>[http://smi.liga.net/articles/IT090729.html М. Будилов, А. Чаленко. Томенко в Афганистане толкал «налево» горючее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212224447/http://smi.liga.net/articles/IT090729.html |date=2009-02-12 }} {{V|18|2|2010}}</ref> тиклем дауам итә. Бынан тыш, айырым совет яугирҙары мөжәһиттәр яғына сығып, үҙ теләктәре менән Афғанстанда ҡала<ref name="autogenerated5">[http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html Советские солдаты-дезертиры до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107080050/http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html |date=2011-11-07 }}</ref>. == Һөҙөмтәләр == 40-сы армияның һуңғы командующийы генерал-полковник Б. В. Громов үҙенең «Ограниченный контингент» китабында Совет Армияһының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәре йомғаҡтары тураһында былай тип яҙа<ref>[http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 Победа или поражение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209034541/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 |date=2007-12-09 }}</ref>: <blockquote> «Я глубоко убежден: не существует оснований для утверждения о том, что 40-я армия потерпела поражение, равно как и о том, что мы одержали военную победу в Афганистане. Советские войска в конце 1979 года беспрепятственно вошли в страну, выполнили — в отличие от американцев во Вьетнаме — свои задачи и организованно вернулись на Родину. Если в качестве основного противника Ограниченного контингента рассматривать вооруженные отряды оппозиции, то различие между нами заключается в том, что 40-я армия делала то, что считала нужным, а душманы — лишь то, что могли». </blockquote> Совет ғәсәкәрҙәрен 1988 йылдың майында сығара башлағанға тиклем мөжәһиттәр бер генә ҙур операция үткәрә, бер генә ҙур ҡаланы баҫып ала алмай. Шул уҡ ваҡытта Громовтың, 40-сы армия алдына хәрби еңеү бурысы ҡуйылманы, тиеүе ҡайһы бер башҡа авторҙарҙың баһаһы менән тап килмәй. Атап әйткәндә, 1985—1987 йылдарҙа 40-сы армия штабының оператив бүлеге начальнигы урынбаҫары булған генерал-майор Евгений Никитенко, бөтә һуғыш дауамында СССР бер маҡсатты — ҡораллы оппозиция ҡаршылығын еңеүҙе һәм афған хөкүмәте власын нығытыуҙы<ref>Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 278.</ref> күҙалланы, ти. Барлыҡ тырышлыҡҡа ҡарамаҫтан, оппозиция формированиеларының һаны йылдан-йыл арта барып<ref>Оценки численности оппозиции см: Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 94—110.</ref>, 1986 йылда (совет хәрбиҙәре буған осорҙа) мөжәһиттәр Афғанстандың 70 процент территорияһын контролдә тота<ref>Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 105.</ref>. Афғанстан демократик республикаһында СССР Оборона министрлығының Оператив төркөмө начальнигы урынбаҫары булған генерал-полковник Виктор Меримскийҙың фекеренсә, Афғанстан етәкселеге үҙ халҡы өсөн мөжәһиттәр менән көрәштә еңелде, 300 меңлек хәрби формированиеларға (армия, милиция, именлек хеҙмәте)<ref>В. А. Меримский. Загадки Афганской войны. — М.: Вече, 2006. — С. 341.</ref> эйә булып та, илдә хәл-торошто тотороҡландыра алманы. == Артабанғы ваҡиғалар == Афғанстандан совет ғәскәрҙәре сыҡҡандан һуң совет-афған сигендәге хәл-торош ҡатмарлаша: СССР территорияһын утҡа тотоу, СССР территорияһына үтеп инергә тырышыу осраҡтары күҙәтелә (1989 йылда ғына шундай 250 осраҡ теркәлә), совет сик буйы һаҡсыларына һөжүм яһала, совет территорияһы миналана (1990 йылдың 9 майына тиклем сик буйы һаҡсылары 17 мина: инглиздәрҙең Mk.3, американдарҙың M-19, итальяндарҙың TS-2,5 и TS-6,0 зарарһыҙландыра)<ref>капитан В. Филин. Стой, кто идёт? Уже больше года, как наши войска ушли из Афганистана. Но на советско-афганской границе по-прежнему неспокойно // «Комсомольская правда» от 9 мая 1990. стр.3</ref>.. == Юғалтыуҙар == === Афғанстан яғынан юғалтыуҙар === 1988 йылдың 7 июнендә БМО генераль Ассамблеяһы ултырышындағы сығышында Афғанстан президенты Нәжибулла, 1978 йылда башланған хәрби хәрәкәттәрҙән алып әлегә тиклем» (йәғни 1988 йылдың 7 июленә тиклем) илдә хөкүмәт ғәскәрҙәренән, именлек хеҙмәтенән, дәүләт хеҙмәткәрҙәренән, тыныс халыҡтан 243,9 мең кеше һәләк булды, шул иҫәптән 208,2 мең ир-ат, 35,7 мең ҡатын-ҡыҙ, 20,7 мең 10 йәшкә тиклемге бала; 77 мең кеше, шул иҫәптән 17,1 мең ҡатын-ҡыҙ, 10 йәшкә тиклемге 900 бала яралана[78], тип белдерә. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса 18 мең хәрби хеҙмәткәр һәләк була<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k86jifnA3oYC&pg=PA5&dq=osprey+russia+afghanistan#v=onepage&q&f=false|title=Russia's War in Afghanistan|author=David C. Isby|publisher=Books.google.es|accessdate=February 15, 2012|isbn=978-0-85045-691-2|date=1986-06-15}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һуғышта һәләк булған афғандарҙың аныҡ һаны билдәһеҙ. Йыш ҡына 1 миллион тигән һан осрай; баһалар 670 мең ябай халыҡтан алып дөйөм һан 2 миллионға тиклем тирбәлә<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Afghanistan Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]</ref>. АҠШ-тың афған һуғышын өйрәнеүсе профессоры М. Крамерҙың тикшеренеүҙәре буйынса, 9 йыл барған һуғышта 2,7 миллион афған һәләк булған йәки ғәрипләнгән, нигеҙҙә улар ябай халыҡ, миллиондарса кеше ҡасаҡтар рәтен тулыландырған, күптәре илен ташлап киткән<ref>Mark Kramer. «The Soviets Nearly Won Afghan War». 26.12.2004, N.Y.</ref>. Ҡорбандарҙы хөкүмәт армияһы һалдаттарына, мөжәһиттәргә һәм ябай халыҡҡа аныҡ ҡына бүлеү юҡ. Әхмәд Шаһ Масуд Афғанстандағы совет илсеһе Ю. Воронцовҡа 1989 йылдың 2 сентябрендәге хатында, Советтар Союзының НДПА-ға ярҙамы 1,5 миллион афғандың үлеменә килтерҙе, 5 миллион кеше ҡасаҡҡа әүерелде[82], тип яҙа. БМО-ның 1980 йылдан 1990 йылға тиклем Афғанстандың демографик хәл-торошо тураһындағы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, илдең дөйөм үлем күрһәткесе 614000 кеше тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта был осорҙа Афғанстанда халыҡтың вафат булыуы башҡа йылдар менән сағыштырғанда кәмегән<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm World Population Prospects: The 2010 Revision]</ref>. {| class="wikitable" |- ! width="80pt"|Осор ! width="80pt"|Үлем күрһәткесе |- | 1950—1955 | align="right" | 313 000 |- | 1955—1960 | align="right" | 322 000 |- | 1960—1965 | align="right" | 333 000 |- | 1965—1970 | align="right" | 343 000 |- | 1970—1975 | align="right" | 356 000 |- | 1975—1980 | align="right" | 354 000 |- | '''1980—1985''' | align="right" | '''323 000''' |- | '''1985—1990''' | align="right" | '''291 000''' |- | 1990—1995 | align="right" | 352 000 |- | 1995—2000 | align="right" | 429 000 |- | 2000—2005 | align="right" | 463 000 |- | 2005—2010 | align="right" | 496 000 |- |} 1978—1990 йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә афған ҡасаҡтары Иранға һәм Пакистанға ағыла. 1985 йылда National Geographic журналының тышлығына Шарбат Гулының «Афған ҡыҙы» атамаһы аҫтында баҫтырылған фотоһы бөтөн донъяла афған низағы һәм ҡасаҡтар проблемалары символы булып тора. 1979—1989 йылдарҙа Афғанстан демократик республикаһы армияһы хәрби техникала 362 танк, 804 бронетранспортер һәм пехотаның хәрби машинаһын, 120 самолет, 169 вертолет юғалта<ref>А. Ляховский. Трагедия и доблесть Афгана. Приложение № 14. Таблица основных показателей безвозвратных санитарных потерь личного состава и техники советских и афганских войск в Республике Афганистан в период с 25 декабря 1979 года по 15 февраля 1989 года.</ref>. === СССР-ҙың юғалтыуҙары === Һуғыш бөткәндән һуң СССР-ҙа йылдар буйынса һәләк булған совет һалдаттарының һаны баҫыла: {|class="standard" |1979 йыл || 86 кеше |- |1980 йыл || 1484 кеше |- |1981 йыл || 1298 кеше |- |1982 йыл || 1948 кеше |- |1983 йыл || 1448 кеше |- |1984 йыл || 2343 кеше |- |1985 йыл || 1868 кеше |- |1986 йыл || 1333 кеше |- |1987 йыл || 1215 кеше |- |1988 йыл || 759 кеше |- |1989 йыл || 53 кеше |} * Йәмғеһе — 13835 кеше Был мәғлүмәттәр «Правда» гәзитендә 1989 йылдың 17 авгусында донъя күрә. Һуңынан был һан бер ни тиклем арта. 1999 йылдың 1 ғинуарына ҡарата афған һуғышында һәләк булыусылар, яраларҙан, ауырыуҙарҙан һ.б. вафат булыусылар, хәбәрһеҙ юғалыусылар түбәндәгесә баһалана<ref>Россия и СССР в войнах XX века. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 537.</ref>: # Совет Армияһы — 14427 # КГБ — 576 (шул иҫәптән сик буйы ғәсәкрҙәренең 514 хәрби хеҙмәткәре[86]) # МВД — 28 * Йәмғеһе — 15031 кеше. Санитар юғалтыуҙар — 53753 яралы, контузия алыусы, травмаланыусы; 415932 ауырыусы<ref>[http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 Общие людские потери и потери техники в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418173034/http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 |date=2010-04-18 }}</ref>. Ауырыусыларҙан — йоғошло гепатит менән — 115 308 кеше, ҡорһаҡ тифы — 31080, башҡа йоғошло сирҙәр менән 140665 кеше. Сәләмәтлек торошо буйынса хәрби хеҙмәттән азат ителеүсе 11294 кешенең 10751-е инвалид булып ҡала, шуларҙың 672-һе — беренсе, 4216-һы — икенсе, 5863-ө өсөнсө төркөм инвалиды<ref>Книга Памяти РФ. М., 1999. Т. 10.</ref>. Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһы профессоры Владимир Сидельников мәғлүмәттәре буйынса, йомғаҡлау мәғлүмәттәрендә СССР территорияһында яраларҙан һәм ауырыуҙарған госпиталдәрҙә вафат булған хәрби хеҙмәткәрҙәр иҫәпкә алынмаған<ref>[http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html Статистика потерь Советской Армии в Афганистане не включает умерших от ранений в госпиталях в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023161914/http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html |date=2008-10-23 }}</ref>. Профессор Валентин Рунов<ref>Рунов В. А. Афганская война. Боевые операции. — Яуза, Эксмо, 2008. — С. 92.</ref> етәкселегендә Генераль штаб офицерҙары үткәргән тикшеренеүҙә һәләк булыусылар һаны, яуҙа үлеүселәр, яраларҙан һәм ауырыуҙан вафат булыусылар, бәхетһеҙ осраҡ ҡорбаны булыусыларҙы ла индереп, 26 мең типкүрһәтелә. Йылдар буйынса улар түбәндәгесә бирелә: {| class="wikitable" |- | йыл || яҡынса йәмғеһе || шул иҫәптән офицерҙар |- | 1979 йыл ||150-гә тиклем ||15-кә тиклем |- | 1980 йыл ||2800 самаһы ||320 самаһы |- | 1981 йыл ||2400 самаһы ||300 самаһы |- | 1982 йыл ||3650 самаһы ||400 самаһы |- | 1983 йыл ||2800 самаһы ||350 самаһы |- | 1984 йыл ||4400 ||500-гә тиклем |- | 1985 йыл ||3500 самаһы ||380 самаһы |- | 1986 йыл ||2500 самаһы ||300-гә тиклем |- | 1987 йыл ||2300 самаһы ||280-гә тиклем |- | 1988 йыл ||1400 самаһы ||130 самаһы |- | 1989 йыл ||100-гә тиклем ||15-кә тиклем |- | Йәмғеһе |||26 000 ||2990 |} Рәсми статистика буйынса, Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәр барған ваҡытта 417 кеше әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала (шуларҙың 130-ы совет ғәсәкрҙәре сығарылғанға тиклем азат ителә). 1988 йылғы Женева килешеүендә совет әсирҙәрен азат итеү шарттары теркәлмәй<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }} // информагентство «ЦентрАзия» от 16 февраля 2009 {{V|3|5|2012}}</ref>. Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң совет әсирҙәрен азат итеү тураһында АДР һәм Пакистан хөкүмәттәре аралашлығында дауам итә: * 1989 йылдың 28 ноябрендә Пакистан территорияһында, Пешавар ҡалаһында СССР вәкилдәренә ике совет һалдаты — Андрей Лопух менән Валерий Прокопчук тапшырыла<ref>Вернулись домой // «Известия», № 334 (22872) от 30 ноября 1989. стр.4</ref>. Уларға алмашҡа АДР хөкүмәте элек ҡулға алынған 8 боевикты (5 афған, Сәғүд Ғәрәбстанының 2 гражданы, 1 фәләстан) һәм Афғанстан территорияһында ҡулға алынған Пакистандың 25 граджданын иреккә сығара<ref>Двое на родине. Вернутся ли остальные? // «Известия», № 336 (22874) от 2 декабря 1989. стр.7</ref>. Әсирлеккә эләгеүселәрҙең яҙмышы төрлөсә: 8 кеше дошман яғына сыға, 21-е илгә ҡайтыуҙан баш тарта, 100-ҙән ашыуы һәләк була<ref>М. Елисеева. Разыскиваются… // «Красная звезда», № 26 (26486) от 14-20 января 2014. стр.11</ref>. 1983 йылда АҠШ-та рус эмигранттары тырышлығы менән Афғанстандағы Совет әсирҙәрен ҡотҡарыу комитеты ойошторола. Комитет вәкилдәренә афған оппозицияһы менән осрашырға һәм уларҙың ҡайһы берҙәрен, бигерәк тә Көнбайышта ҡалырға теләүселәрҙе (СССР Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 30 самаһы кеше) азат итергә күндереү мөмкин була. Шуларҙың өсәүһе, СССР генераль прокуроры, элекке әсирҙәр енәйәти эҙәрлекләүҙәргә думар булмаясаҡ, тигән белдереүенән һуң Советтар Союзына ҡайта<ref>[http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 Александр Окороков. Неизвестные судьбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807183520/http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 |date=2012-08-07 }}</ref>. Совет һалдаттарының үҙҙәре теләп мөжәһиттәр яғына сығыу һәм һуңынан Совет Армияһына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу осраҡтары ла билдәле<ref>[http://www.newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html Советские солдаты-дезертиры, воевавшие на стороне моджахедов, до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013034/http://newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html |date=2016-03-05 }}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_4180000/4180392.stm В Афганистане живут бывшие советские солдаты]</ref>. 1992 йылдың мартында хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалыусыларҙың эштәре буйынса Рәсәй-Америка берлектәге комиссияһы ойошторола. Уның эше барышында АҠШ Рәсәйгә Афғанстанда хәбәрһеҙ юғалған 163 Рәсәй гражданы тураһында мәғлүмәт бирә<ref>[http://www.nhat-nam.ru/vietnamwar/poisk4.html Российско-американская совместная комиссия по делам военнопленных и пропавших без вести]</ref>.. '''Һәләк булған совет генералдары''' һаны матбуғат сараларында дүртәү тип бирелһә, ҡайһы берҙә уларҙы бишәү тиҙәр. {|class="wikitable sortable" |- ! Исем-шәрифе !! Ғәскәр төрө!! Дәрәжәһе, вазифаһы !! Урыны !!class="unsortable"|Дата !!class="unsortable"|Шарттары |- |1. Вадим Николаевич Хахалов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Төркөстан Хәрби округының Хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары||Луркох тарлауығы||5 сентябрь 1981||Мөжәһиттәр бәреп төшөргән вертолетта һәләк була |- |2. Пётр Иванович Шкидченко||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-лейтенант, Афғанстан Оборона министры ҡарамағындағы хәрби хәрәкәттәр идаралығы төркөмө начальнигы||Пактия провинцияһы||19 ғинуар 1982||Бәреп төшөрөлгән вертолетта һәләк була. Үлгәндән һуң [[Рәсәй Федерацияһы]] Геройы исеме бирелә (4.07.2000) |- |3. Анатолий Андреевич Драгун||Ҡоро ер ғәскәрҙәре ||генерал-лейтенант, [[СССР]] Ҡораллы Көстәре Генераль штабының идаралыҡ начальнигы||ДРА, Ҡабул-?||10 ғинуар 1984||Афғанстанға командировкаһы ваҡытында кинәттән вафат була |- |4. Николай Васильевич Власов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Һауа Көстәре командующийы советнигы||АДР, Шинданд провинцияһы||12 ноябрь 1985||МиГ-21 самолетында осҡанда ПРЗК атып төшөрә |- |5. Леонид Кириллович Цуканов||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Көстәре артиллерияһы командующийы советнигы||АДР, Ҡабул||2 июнь 1988||Ауырыуҙан вафат була |} Киң таралған рәсми мәғлүмәттәр буйынса, техникала юғалтыуҙар 147 танк, 1314 бронялы машиналар (БТР, БМП, БМД, БРДМ-2), 510 инженер машинаһы, 11369 йөк машинаһы һәм бензовоз, 433 артсистема, 118 самолет, 333 вертолет тәшкил итә<ref name="hro" /> (бында 40-сы армияның ғына вертолеттары иҫәпләнә, сик буйы ғәскәрҙәренең һәм Урта Азия хәрби округының<ref>[http://www.skywar.ru/afghstatloss.html Статистика потерь в Афганистане], см. комментарий к таблице г)</ref> вертолеттарын иҫәпләмәй). Шул уҡ ваҡытта был һандар- атап әйткәндә авиацияның хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары, самолеттар һәм вертолеттарҙың төрҙәре буйынса юғалтыуҙар һ.б. буйынса бер нисек тә аныҡланмай. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк, 40-сы армияның ҡоралланыу буйынса командующийҙың элекке урынбаҫары генерал-лейтенант В. С. Королев техника юғалтыуҙары буйынса икенсерәк, күберәк һандар килтерә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, 1980—1989 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре 285 танкыһын, 2530 берәмек БТР, БРДМ, БМП, БДМ-ын юғалта (һандар түңәрәкләнеп алынды)<ref>В. С. Королёв. Техническое обеспечение ОКСВ при подготовке и выводе войск из Афганистана. // Техника и вооружение. — 2007. — № 7. — С. 11.</ref>. ==== СССР-ҙың сығымдары ==== [[Файл:Воин-интернационалист СССР гос.нагр.знак.jpg|thumb|170px|«СССР-ҙың яугир-интернационалисы» билдәһе]] Ҡабул хөкүмәтенә ярҙамға СССР хөкүмәте бюджетынан йыл һайын 800 миллион АҠШ доллары <ref name="start">[http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 Живите без войны, ребята] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111173459/http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 |date=2012-01-11 }} источник: Крым.ру</ref>, 40-сы армияны тотоуға һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыуға йылына 3 миллиондан 8,2 миллионғаса АҠШ доллары тотонола<ref name="start" /><ref>Spencer C. Tucker. The Encyclopedia of Middle East Wars. ABC-CLIO, 2010, с. 26.</ref>. СССР Министрҙар советы Рәйесе Н. Рыжков төрлө министерство һәм ведомстволар белгестәре менән берлектә Советтар Союзы өсөн был һуғыштың күпмегә төшөүен иҫәпләү өсөн иҡтисадсылар төркөмөн ойоштора. Был комиссияның эш һөҙөмтәләре билдәле. Генерал Борис Громовтың фекеренсә, «Күрәһең, хатта тулы булмаған статистика ла иҫ киткес булғандыр, хатта уны халыҡҡа еткерегә лә йөрьәт итмәнеләр. Әлеге ваҡытта бер кем дә Советтар Союзының Афған революцияһын тотоуға киткән сығымдарын аныҡ әйтә алмайҙыр»<ref>[http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=10949893@cmsArticle Борис Громов. Ограниченный контингент людей чести и долга] {{V|19|5|2012}}</ref>. === Башҡа дәүләттәрҙең юғалтыуҙары === Пакистан Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында бер самолетын юғалта. Шулай уҡ Пакистан властары мәғлүмәте буйынса, 1987 йылдың тәүге дүрт айында афған авиацияһының Пакистан территорияһына һөжүме һөҙөмтәһендә 300-ҙән ашыу ябай халыҡ һәләк була<ref>Steven Weisman. [http://www.nytimes.com/1987/05/02/world/afghans-down-a-pakistani-f-16-saying-fighter-jet-crossed-border.html?pagewanted=1 AFGHANS DOWN A PAKISTANI F-16, SAYING FIGHTER JET CROSSED BORDER] // «The New York Times»</ref>. Иран Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында ике хәрби вертолетын юғалта<ref>{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=47|title=Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref>. == Афған мөжәһиттәренә сит илдәрҙең ярҙамы == Һуғыш осоронда АҠШ һәм Бөйөк Британия СССР-ға ҡаршы «Фарадей» атамаһы аҫтында йәшерен операцияһы алып бара. Был эш ошо илдәрҙең Оборона министрлыҡтары етәкелегендә Британияның SAS махсус подразделениеһы һәм АҠШ ОМ-ның разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан тормошҡа ашырыла. Операцияның маҡсаты күнекмә лагерҙары ойоштороу (шул иҫәптән Пакистан һәм Шотландия территорияларында ла); Кандагар — Баграм — Ҡабул райондарында разведка үткәреү өсөн махсус тәғәйенләнештәге частарҙан Америка һәм британ диверсанттарын ебәреү; ҡорал, боеприпастар, мина-шартлатыу средстволары индереүҙе ойоштороу; афған мөжәһиттәренә диверсия эшмәкәрлеге тактикаһы буйынса инструктаж<ref>Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63</ref> үткәреү була. «The New York Times» Америка гәзите хәбәр итеүенсә, 1982 йылдың декабрендә АҠШ ЦРУ-һы АҠШ хөкүмәтенән мөжәһиттәрҙе ауыр ҡоралланыу, шул иҫәптән атҡандан һуң кире типмәүсе ҡоралдар, миномёттар һәм танкыларға ҡаршы гранатометтар<ref name="autogenerated8">США уже не скрывают // «Известия», № 126 (20472) от 6 мая 1983. стр.1</ref> менән тәьмин итеү тураһында күрһәтмә ала. Афғанстанда совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы йыһат иғлан ителә. Һуғышҡа күп һанлы ғәрәп ялланып һуғышыусылары ла ҡушыла[108]. Ярҙам халыҡ-ара ислам ойошмалары аша инә. Улар иҫәбендә 1984 йылда Пешавар ҡалаһында (Пакистан) Абдулла Аззам һәм Усама бен Ладен тарафынан ойошторолған «Мактаб-аль-Хидамат»[109] айырым урын биләй. Мәғлүмәт-психологик һуғышын алып барыу һәм пропаганда өсөн Пакистан территорияһында, Пакистан-афған сигенән алыҫ түгел "Азат Ҡабул радиоһы"ның<ref>Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63</ref>. 11 радиотапшырғысы ҡуйыла. Бынан тыш, Пакистан хөкүмәте ярҙамы менән Пакистан территорияһында: * «Эйдженси Афган Пресс» мәғлүмәт агентлығы ойошторола. Уның директоры -Пакистан гражданины Мөхтәр Хәсән, Шабир Хуссейн, Әхтәр Рашид, А. Х. Ризви һ.б. Пакистан журналистары хеҙмәткәрҙәр була. * «Афғанстан документтар үҙәге»<ref>Л. Басик, В. Кротов. Дезинформаторы // «Известия», № 125 (20471) от 5 мая 1983. стр.5</ref>. 1985 йылда Америка сенаторы Гордон Хамфри инициативаһы буйынса Мюнхенда АҠШ хөкүмәте структуралары тарафынан финансланған «Азат Афғанстан» радиостанцияһы ойошторола. Тәүҙә ул аҙнаһына 6 сәғәт дари телендә бара; 1987 йылдың сентябренән эфир ваҡытын ике тапҡырға арттырып, аҙнаһына 6 сәғәт пушту телендә лә эшләй башлай<ref>Ю. Штыканов. Двойная клевета // «Известия», 248 (22055) от 5 сентября 1987. стр.4</ref>. 1983 йыл башында, Афғанстан территорияһында операцияның бер-нисә ҡатнашыусыһын ҡулға алғандан һуң, Афғанстанға ЦРУ ойошторған ҡорал индереү каналы мәғлүм була: Бөйөк Британия территорияһында ойошторолған «Интерармз компани оф Манчестер» фирмаһы Манчестерҙан Карачиға, артабан Пакистан-афған сигендәге Пешеварҙағы һәм Парачинарҙағы<ref name="autogenerated8"/> йөк тейәп ебәреү пункттарына ҡорал һәм хәрби припастар оҙатыу менән шөғөлләнә. 1983 йылдың 5 майында АҠШ Дәүләт департаменты вәкиле мөжәһиттәргә ярҙам күрһәтелеүен рәсми таный<ref name="autogenerated8"/>. 1983 йылдың 16 сентябрендә Афғанстан хөкүмәте Ҡабулдағы АҠШ вәкиллегенең ике хеҙмәткәрен: вәкиллектең икенсе секретары Тэрнер Хейг Джефферсонды һәм атташе Блэкборн Роберт Кинлиҙы<ref name="autogenerated8" /> дипломат статусына тап килмәгән эшмәкәрлегенә бәйле «нон грант» персонаһы тип иғлан итә. Матбуғат конференцияһында американдарҙың Афғанстан һәм Пакистан граждандары ҡатнашлығында разведка мәғлүмәттәре йыйыуға, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барыусыларҙы финанслауҙа һәм хөкүмәткә ҡаршы листовкалар таратыуҙа ҡатнашлығы булыуына дәлилләүсе материалдар күрһәтелә<ref name="autogenerated8" />. 1986 йылдың июнендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең отставкалағы подполковнигы Джеймс «Бо» Грайд афған мөжәһиттәре төркөмөн АҠШ-та, Невада штатында уҡытыуҙы ойоштора. «Махсус хәрби әҙерлек» программаһы бер ай дауам итә һәм разведка алып барыуға, шартлатыу эшенә һәм элемтә средстволарын, төнөн күрһәтеүсе приборҙарҙы ҡулланырға өйрәтеүҙе үҙ эсенә ала<ref>В. Кикило. США: готовят душманов на своей территории // «Известия», № 231 (22038) от 19 августа 1987. стр.1</ref>. АҠШ оборона министрлығы эксперттары мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ ЦРУ-һы мөжәһиттәрҙе 1000 «Стингер» ракетаһы менән тәьмин итә, шул иҫәптән афған һуғышы барышында 350 самаһы файҙаланыла. Һуғыш тамамланғас, АҠШ конгресы ПЗРК һәм ракеталарға түләп алыуға 65 миллион доллар бүлә, уларҙың күпмелер өлөшө алына, әммә 400 «Стингер» Афғанстанда ҡала[115]. 1981 йылдың башында Американың «Солдат удачи» («Soldier of Fortune») журналы мөжәһиттәрҙең лидерҙары менән интервьюлар серияһын баҫтырып сығара, унда улар «бөтөн донъя ирекмәндәрен» үҙәренә ҡушылырға саҡыра. Был журналдарҙа һуғышта ҡатнашырға теләүселәр өсөн адрестар һәм бәйләнештәр бирелгән «шәхси иғландар» ҙа донъя күрә. Һуңынан, АДР-ҙың Именлек хеҙмәте органдары, 1981 йылдың ғинуары һуңында Афғанстанда Лихтенштейнда теркәлгән «Monte Franco Scandinabia Est.» фирмаһының филиалы асылыуын һәм уның аша Пакистанға АҠШ-тан һәм Бөйөк Британиянан мөжәһиттәрҙе хәрби әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан кәм тигәндә 5 инструкторҙың килеүен белдерә<ref>Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 5, 1994. стр.61</ref>. Афған һуғышы барышында АДР территорияһында НАТО һәм Пакистан илдәренең граждандары булыуы, уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәтендә ҡатнашыуы (шул иҫәптән хөкүмәт армияһына һәм совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә турана-тура ҡатнашыуы) осраҡтары теркәлә. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡулға алына: Һуғыштың башланған осоронда Мысырҙан Зия эд-дин Махмуд[117] ҡулға алына; * 1980 йылдың 25 мартында Гераттан төньяҡ-көнбайышҡа 1,086 бейеклегендә 27 боевиктан торған төркөм ҡыйратыла (24-е үлтерелә, 3-һө әсирлеккә алына). Әсирҙәрҙең береһе сит ил гражданины Махди Бахрам Али Наджад була<ref>''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 16</ref>; * Бер ни тиклем һуңыраҡ Иран гражданы Мохсен Резаи ҡулға алына. Матбуғат конференцияһында ул, Иран территорияһында Кахреманшаре мосолман үҙәгендә вербовкаланыуы, унан Мешхед ҡалаһына килеүе, Пакистан территорияһында Кветта әҙерлек үткәндән һуң «джамаате исламие» отряды составында Ҡабул һәм Гератты<ref>''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 20</ref> ҡорал менән тәьмин итеүе хаҡында белдерә. * 1981 йылда Мехтарлама район үҙәгендә Афған армияһы һалдаттары афған милли кейемендә булған, «джамаате исламие» төркөмө оҙатыусыһы менән бергә Пакистан менән Афғанстан сиген рөхсәтһеҙ үткән Франция гражданины Жан-Поль Сильвты (Француз армияһының парашют-десант частарының элекке хәрби хеҙмәткәре) ҡулға ала. Ж.-П. Сильв сикте рөхсәтһеҙ үткәне өсөн 5 йылға иркенән мәхрүм ителә, әммә 9 айҙан һуң иреккә сығарыла<ref>М. Ростарчук. Пошел по шерсть… (о том, как не состоялась сенсация) // «Известия», № 17 (19998) от 17.01.1982. стр.5</ref>. * 1982 йылдың авгусы һуңында Афғанстан территорияһында Кветтағы хәрби-десант училищеһын тамалаусы, Лахорҙағы[121] курстарҙа өҫтәмә рәүештә тел, илде өйрәнеү һәм махсус әҙерлек буйынса белем алған Пакистан армияһы офицеры Саид Мөхәммәт Али ҡулға алына. Али Пакистандан Афғанстандың Нимруз провинцияһында хәрәкәт иткән Алауддин отрядын тәьмин итеү менән шөғөлләнгән. Ҡабулдағы матбуғат конференцияһында ул шулай уҡ АДР хәрби ҡеүәте, ҡоралланыуы, афған армияһы частарының дислокацияһы тураһында разведка мәғлүмәте йыйыу бурысын да үтәүен белдерә. Шул уҡ сарала АДР Сит ил эштәре министрлығы вәкилдәре Пакистан территорияһында диверсанттар һәм террорсылар әҙерләү буйынса 80 үҙәк, мәктәп һәм лагерь эшләүен белдерә<ref>''А. Ахмедзянов.'' Ставка на наёмников. // «Известия», № 278 (20259) от 05.10.1982. стр. 5</ref>. * 1983 йылдың июлендә Параван провинцияһының Баграм өйәҙендә мөжәһиттәрҙең бер төркөмөн ҡыйратҡандан һуң, һуғыш урынында Бөйөк Британия гражданины Стюарт Боудмен (Stuart Bodman) исеменә документтары, шулай уҡ уның совет һәм афған ғәскәрҙәренең дислокацияһы<ref>''А. Асеевский.'' ЦРУ: шпионаж, терроризм, зловещие планы. — М., Политиздат, 1985. — с. 265—266</ref> тураһында мәғлүмәттәр тупланған документтары, ҡағыҙҙары һәм фотоматериалдары булған Европа кешеһенең мәйете табыла. Бер ни тиклем һуңыраҡ, «Санди таймс» инглиз гәзите үҙенең тикшеренеүен үткәреп[124], ысын Стюарт Боудмендың иҫәнлеген, Бөйөк Британияла йәшәүен һәм кладовщик булып эшләүен асыҡлай<ref>см. «The Sunday Times» от 9 и 16 октября 1983</ref>. * 1984 йыл башында АДР Сит ил эштәре министрлығы 1983 йылдың декабрендә ил территорияһында француз гражданины «хөкүмәткә ҡаршы емереү эштәрендә туранан-тура ҡатнашҡан»<ref>Путём диверсий и провокаций // «Известия», № 18 (20729) от 18 января 1984. стр. 4</ref> Филипа Огайяра (Phillippe Agouyarde) ҡулға алыныуға бәйле Францияға протест ебәрә. 1984 йылдың октябрендә Ҡабулда матбуғат конференцияһында сит ил журналистар алдына Афғанстан территорияһында тотолған Пакистан армияһы капитаны Зульфикар Хайдар (Zulficar Khaider)<ref>А. Иванов. В позорной роли. Пакистан принимает активное участие в необъявленной войне против против Афганистана // «Красная звезда», № 273 (18560) от 28 ноября 1984. стр. 3</ref> баҫа. * 1985 йылдың ғинуарында Нангархар провинцияһында Пакистан хәрби разведкаһы хеҙмәткәре, Пешаварҙағы разведка үҙәген тамамлаусы һәм 9 айлыҡ әҙерлек үткәндән һуң үҙәкте тамамлаусы ике кеше менән Афғанстанға сығарылған Джамиль ҡулға алына. Ул афған армияһы подразделениеларының ҡоралланыуы, һаны һәм дислокацияһы тураһында мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә<ref>[Афганистан] Признания диверсанта // «Известия», № 20 (21097) от 20 января 1985. стр. 4</ref>. * 1985 йылдың 19-нан 20-һенә ҡараған төндә Кандагар провинцияһының Шаһваликот өйәҙендә бер нисә джиптан торған мөжәһиттәр колоннаһы спецназ боҫҡонона эләгә һәм тар-мар ителә. Тикшереү ваҡытында машиналарҙың береһендә АҠШ гражданины Чарльз Торнтондың мәйете, уның мөжәһиттәр менән бәйләнешен раҫлаусы документтар, ҡағыҙҙар һәм фотоматериалдар табыла[129][130]. * 1985 йылдың 23 февралендә Барикот районында Пакистан армияһының 400 самаһы кешенән торған подразделениеһы АДР армияһы подразделениеһын утҡа тота, афған хәрби хеҙмәткәрҙәренең 5-е һәләк була, 4-е яралана<ref>[Афганистан] Решительное осуждение // «Известия», № 62 (21139) от 3 марта 1985. стр. 4</ref>. * 1986 йылдың апрелендә Кандагар районында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө тарафынан АДР-ның именлек хеҙмәте органдарына ГФР хәрби контрразведкаһы агенты, сығышы менән Төркиәнән булған Осман Демир тапшырыла. Ул 1983 йылдан ГФР гражданины булыуын, 1986 йылдың мартынан Пакистан территорияһынан Афғанстанға ебәрелгәнгә тиклем шымсы полицейский булыуын белдерә<ref>''Д. Мещанинов.'' Вмешательство продолжается // «Известия», № 364 (22171) от 30 декабря 1987. стр. 1,4</ref>.. 1987 йылдың ноябрендә Фарьяб провинцияһында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө АДР-ның Именлек хеҙмәте органдарына үҙҙәренең отрядында булған һәм разведка мәғлүмәте йыйыу менән шөғөлләнгән Франция гражданины Ален Гийоны тапшыра<ref>''Д. Мещанинов.'' С чёрного хода… // «Известия», № 333 (22140) от 29 ноября 1987. стр. 5</ref>. * 1987 йылдың декабрендә Хоста районында Афғанстандың хөкүмәт армияһы менән дошмандар алышы барышында бер европалы үлтерелә, әсирлеккә алынған боевиктар уны «Американың хәрби инструкторы» булараҡ таный. Пентагон вәкиле уның Американың хәрби советнигы булыуы тураһындағы мәғлүмәтте кире ҡаға; АҠШ дәүләт департаментының рәсми вәкиле Ф. Оукли, һәләк булыусы АҠШ гражданины булыуы мөмкин, әммә Американың хәрби советнигы түгел — Афғанстан территорияһында ул «үҙ аллы, шәхси кеше булараҡ йөрөгән», тип белдерә[134]. * Бынан тыш, Афғанстан территорияһында Turgit Uzala исемле Төркиә һәм Abdus Ali<ref name="autogenerated9" /> исемле Мысыр гражданы ҡулға алыныуы тураһында иҫкә алыуҙар бар. Дөйөм алғанда, контрразведканың тырышлығы һөҙөмтәһендә, АҠШ-тың, Пакистандың, Францияның һәм башҡа илдәрҙең махсус хеҙмәттәренең 44 агенты асыҡлана. Афғанстандағы совет ғәскәрҙәренә ҡаршы пропаганда алып барыу менән Халыҡ-хеҙмәт союзы, ОУН, «Халыҡтарҙың большевиктарға ҡаршы блогы» һәм башҡа ойошмалар шөғөлләнә. Францияла Красная звезда гәзитенең ялған һаны миллион тираж менән баҫыла һәм һуңынан Афғанстанда таратыла. Мөжәһиттәрҙең ҡайһы бер отрядтары Ирандан -атап әйткәндә, Герат районында хәрәкәт иткән «һыңар ҡуллы Кари» («Кяри-якдаста») отрядынан һәм Мешхедтың тирә-йүнендә хәрәкәт иткән Туран Исмаил отрядынан ярҙам ала<ref>''А. Ахмедзянов.'' Страж революции // «Известия», № 147 (20493) от 27 мая 1983. стр. 4</ref>. == Хәрби енәйәттәр == Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен совет хәрби трибуналдары афғандарҙы үлтергән, афған ҡатын-ҡыҙҙарын көсләгән өсөн төрлө язаға, шул иҫәптән үлем язаһына ла хөкөм итеү осраҡтары була<ref>[http://afgan-war-soldiers.narod.ru/crime-098.html История одного ЧП]</ref><ref name="autogenerated6">[http://blog.zaotechestvo.ru/2010/01/16/%d0%b2%d0%be%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%81%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b5%d0%bb%d1%8c-%d1%83-%d0%b2%d0%be%d0%b9%d0%bd%d1%8b-%d0%b2%d0%be%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b5-%d0%bd%d0%b5/#more-301 Военный следователь. У войны вообще нет лица]</ref>. 1989 йылдың ноябрендә СССР Юғары Советы Афғанстанда совет хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡылған барлыҡ енәйәттәр буйынса ла амнистия иғлан итә<ref>[http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm Постановление ВС СССР от 28 ноября 1989 г. N 842-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103094248/http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm |date=2012-11-03 }}</ref>. Хәрби прокуратура мәғлүмәттәре буйынса, 1979 йылдың декабренән 1989 йылдың февраленә тиклем АДР-да 40-сы армия составынан 4307 кеше енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыла. СССР Юғары Советының ҡарары көсөнә ингәндә 420 элекке яугир-интернацилоналист иректән мәхрүм итеү урындарында була<ref>{{cite web|date=13 февраля 2004|url=http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html|title=Прокляты и забыты?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2012-11-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIVTYjKI|archivedate=2012-11-19}}</ref>.. АҠШ властарының 1982 йылдың мартында совет ғәскәрҙәре тарафынан Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындғы белдереүе<ref>Mauroni A. America’s Struggle with Chemical-biological Warfare. Р. 82.</ref>, так и не были документально подтверждены<ref>См. по теме дискуссию: Гай Д., Снегирев В. Вторжение. Неизвестные страницы необъявленной войны. С. 185—187.</ref> документтар менән раҫланмай. Афған мөжәһиттәре ҡулға алынған совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен<ref name="autogenerated5" /> һәм НДПА активистарын язалай, үлтерә. == Совет киң матбуғат сараларының һуғышты яҡтыртыуы һәм совет йәмғиәтенең мөнәсәбәте == Һуғышҡа ҡаршы совет диссиденттары сығыш яһай. 1980 йылда академик А. Д. Сахаров асыҡтан-асыҡ һуғышҡа ҡаршы белдереүе өсөн һөргөнгә оҙатыла. 1987 йылға тиклем һәләк булыусыларҙың мәйеттәре һалынған цинк табуттарҙы ярым йәшерен рәүештә ерләйҙәр, ә урынлаштырылған һәйкәлдәргә һалдаттың Афғанстанда һәләк булыуы<ref name="autogenerated4">[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 Сенявская Е.Войны ХХ столетия: социальная роль, идеология, психология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204063815/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 |date=2013-12-04 }}</ref> тураһында мәғлүмәт яҙыу тыйыла. Совет киң мәғлүмәт сараларына башта бары тик бер взвод ҡатнашлығындағы хәрби хәрәкәттәрҙе яҡтыртырға, бары тик рядовойҙарҙың ғына фамилияларын атарға, ә һәләк булыусылар тураһында — берәм-бөртөк осраҡта ғына яҙырға рөхсәт ителә. 1985 йылдың 19 июнендә В.Варенников менән В. Кирпиченко ҡултамғаһы аҫтында «АДР территорияһында совет ғәсәкрҙәренең сикләнгән контингентының хәрәкәттәренә ҡағылышлы, асыҡтан-асыҡ нәешр итергә рөхсәт ителгән мәғлүмәттәр исемлеге» донъя күрә. 1989 йылға тиклем «яугир-интернационалистарҙың» образын ҡаһарманлаштырыу өҫтөнлөк итә һәм һуғыштың үҙен үк ыңғай яҡтан күҙалларға тырышыу бара. Асыҡлыҡ сәйәсәтенә бәйле совет матбуғатында был һуғышта советтарҙың ҡатнашыуын тәнҡитләгән мәҡәләләр күренә башлай<ref name="autogenerated4" />. 1989 йылдың декабрендә СССР Халыҡ депутаттарының икенсе съезында Афғанстанға совет ғәсәкәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеүҙе сәйәси баһалау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Унда Афғанстанға инеү сәйәси һәм әхлаҡи ғәйепләүгә хаҡлы булыуы тураһында билдәләнә<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2007/84/pr2.html Пролог. События конца 1989 года]</ref>. 1989 йылдың декабрендә үткәрелгән социологик һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса (унда 15 мең самаһы кеше ҡатнаша, шуларҙың яртыһы — Афғанды үтеүеселәр), «афғандарҙың» 35 проценты һәм һуғышта булмаған респонденттарҙың 10 проценты совет хәрбиҙәренең сик буйындағы илгә инеүен «интернациональ бурыс» үтәү, тип баһалай. Уны «Интернациональ бурыс төшөнсәһен дискредитациялау» тип «афғандарҙың» 19 проценты һәм башҡаларҙың 30 проценты белдерә. 17 процент «афған» һәм 46 процент башҡа респонденттар «беҙҙең ғәрлек» тип баһалаһа, 17 процент «афған» һәм башҡа яуап биреүселәрҙең 6 проценты «Ғорурланам!», тип белдерә. 1991 йылда СССР тарҡалғандан, социаль-иҡтисади система алышынғандан һуң килеп тыуған иҡтисади көрсөк һөҙөмтәһендә тамамланған һуғышҡа ҡыҙыҡһыныу яйлап кәмей<ref name="autogenerated4" />. 1992 йылдың апрелендә советтарҙың ярҙамы туҡталыуы арҡаһында Мөхәммәт Наджибулла режимы ҡолатыла һәм Афғанстанда Граждандар һуғышының яңы этабы башлана — хәҙер инде унда еңеү яулаған мөжәһиттәр төркөмдәре үҙ-ара һуғыша. == «Афған синдромы» == 1979 йылдың 25 декабренән 1989 йылдың 15 февраленә тиклем Афғанстан территорияһындағы ғәскәрҙәрҙә 620 мең кеше хәрби хеҙмәт үтә, шул иҫәптән Совет Армияһы частарында — 525 мең, СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәрендә һәм башҡа частарында — 90 мең, СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә — 5 мең. Бынан тыш, совет ғәскәрҙәрендә эшсе һәм хеҙмәткәр вазифаларында 21 мең кеше иҫәпләнә. Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингент составындағы һаны 80 меңдән 104 мең хәрби хеҙмәткәр һәм 5 — 7 мең эшсе һәм хеҙмәткәр (ялланған хеҙмәткәр) була. Башҡа сығанаҡтар Афған аша миллион самаһы кеше үткән, тип белдерә<ref>[http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html «Красная звезда», 14.09.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112043500/http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html |date=2012-01-12 }} [http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html «НВО»]</ref>. Цензура сәйәсәте арҡаһында һуғыш башында Афғанстанға ебәрелгән һалдаттар һәм кесе офицерҙар унда нимә булғанын да — хәрби хәрәкәттәр, һәләк булыусылар, яралылар хаҡында бер нәмә лә белмәй. {{начало цитаты}}Бары тик бик һирәктәр генә алда нимә көткәнен аныҡ күҙаллай. Ҡаһарманлыҡ, һуғыш, үҙеңде «ысын ир-егет» итеп күрһәтеү теләге лә була. «Әгәр йәш егетәр эргәһендә өлкәнерәк берәйһе булһа, был файҙаға ғына булыр ине, — тип иҫләй батальон командиры М. М. Пашкевич. — Ул ваҡытта йәшлек ынтылышы һәм энергияһы тормош аҡылы һәм тыныслыҡ менән компенсацияланыр ине. Әммә һалдатҡа — 18-20, взвод командирына — 21-23, рота командирына — 23-25, ә батальон командирына иң яҡшы осраҡта 30-33 йәш. Барыһы ла йәш, барыһы ла ҡаһарманлыҡ һәм дан көҫәй. Һәм был кешелек сифаттары ҡайһы бер ваҡытта юғалтыуҙарға ла килтерҙе» {{конец цитаты|источник=<ref>[http://militera.lib.ru/research/senyavskaya1/07.html Сенявская Е. С. Психология войны в XX веке: исторический опыт России. — М.: РОССПЭН, 1999]</ref>}}. Һалдаттар афған халҡына ышанмай. Совет спецназы тәжрибәһе күрһәтеүенсә, әгәр ниндәйҙер операция барышында ҡулға алынған афғанды иреккә ебәрһәң, ул, ғәҙәттә, партизан отряды менән килә. Спецназдың күпселеге афған халҡы теге йәки был дәрәжәлә мөжәһиттәргә ярҙам итте, тип иҫәпләй. Шундай миҫал да килтерелә. Спецназ еңелеү кисергән бер алыштан һуң, эргәләге ҡышлаҡтың ҡарттары һәм үҫмерҙәре тирә-яҡты ентекләп ҡарап сығып, яралы спецназсыларҙы тәпке һәм көрәктәр менән бәргеләп үлтереп ҡуялар. Урындағы халыҡ совет һалдаттарына ялған мәғлүмәт бирә, уларҙы боҫҡонға индерә<ref>Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 275—278.</ref>. Афғанстанда совет частарындағы тәртип кимәле бик йыш түбән була. Уларҙа «олатайлыҡ» сәскә ата. Күп һалдаттар һәм офицерҙар алкоголь һәм наркотик ҡуллана<ref>[http://afganistana.net/cms/top-secret.php Секреты войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119025438/http://afganistana.net/cms/top-secret.php |date=2011-11-19 }}</ref><ref>[http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 ''А.Васильев, В. Сальников, С. Степашин''. Наркотизм в Вооружённых Силах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123145601/http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 |date=2011-01-23 }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091225_tajik_afghan.shtml А.Саркорова. Таджики в афганской войне: неожиданный марш-бросок]</ref><ref>[http://www.proza.ru/2010/11/26/808 Афганская тема]</ref>. Элекке спецназ офицеры Алексей Чикишев раҫлауынса, айырым роталарҙа һәм батареяларҙа рядовой составтың 90 проценты чарас (гашиштың бер төрө) тарта<ref>Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 304.</ref>. Төрлө сәйәси көстәр йәш ветерандарҙы халыҡтың социаль актив ҡатламы булараҡ, үҙ мәнфәғәтендә файҙаланырға тырыша. Дошманлашыусы яҡтар барлыҡ милләт-ара низағтарҙа үҙ сафтарына боевиктарҙы вербовкаларға тырыша. Уларҙың күптәре ойошҡан енәйәти төркөмдәргә инә. 1989 йылдың ноябренә ҡарата, афған һуғышының 3700 ветераны иректән мәхрүм итеү урындарында була, «афғандарҙың» ғаиләләрендә киҫкен ғаилә низағтары һәм айырылышыуҙар 75 процентҡа етә; ветерандарҙың 2/3 өлөшө эше менән ҡәнәғәтһеҙлек белдерә һәм килеп тыуған низағтар арҡаһында эш урынын йыш алмаштыра, студент-«афғандар» ҙың 90 процентының академик бурысы була йәки улар насар өлгәшә, 60 проценты алкоголизм һәм наркоманиянан интегә. 1989 йылда «афғандарҙың» кәйефен уларҙың бер вәкиленең "Комсомольская правда"ла баҫылып сыҡҡан түбәндәге хат асыҡ сағылдыра: {{начало цитаты}} «Беләһегеҙме, әгәр хәҙер Союз буйынса : „Теләүселәр! Кире Афғанға!“- тигән оран ташлаһалар, мин китер инем… Бында йәшәп ошо бөтөн бысраҡлыҡты, кабинет ҡомаҡтарының май баҫҡан йөҙҙәрен, кешеләрҙең уҫаллығын, бөтөн нәмәне күрә алмауын, бер кемгә лә кәрәкмәгән лозунгыларҙы күргәнсе, кире китер инем! Унда барыһы ла ябай ғына» {{конец цитаты}}. 1990 йылдар башында уҙғарылған тест тикшереүе афған һуғышында ҡатнашыусыларҙың кәм тигәндә 35-40 проценты профессиональ психологтар ярҙамына мохтаж булыуын күрһәтә<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}</ref>. == Хәтер == Элекке Советтар Союзының күпселек ҡалаларында [[Вильнюс]]та, [[Киев]]та, [[Одесса]]ла, Ульяновскиҙа, Нежинда, Запорожьела, Хабаровскиҙа, Краснотурьинскта, Пермдә, Орелда, Екатеринбургта<ref>[http://www.afisha.ru/ekaterinburg/other/996/ «Чёрный тюльпан»]</ref>, Норильскиҙа, Вологдала, Тирасполдә, Сыктывкарҙа, Волгоградта, Читала һ.б. афған яугирҙарына һәйкәлдәр бар. <center><gallery perrow="4" widths="200" heights="200" caption="Һуғышта ҡатнашыусы яугирҙарға һәйкәлдәр"> Файл:Minsk.Ostrov Slez.JPG|Йәш уртауы — афған һуғышы яугирҙарына һәйкәл, [[Минск]] Файл:RIAN archive 746401 Laying wreaths to Afghan war veterans.jpg|Һәләк булған яугир-интернационалистарға обелиск, <br /> Красногорск Файл:Герои-Афганцы-Тольятти.jpg|Афған һуғышында һәләк булыусыларға һәйкәл, Тольятти Файл:Сынам отечества - войнам Афганской войны - Донор.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Тирасполь Файл:Памятник воинам-афганцам в Ильичевске 1.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Ильичёвск Файл:Памятник погибшим воинам-афганцам (Усть-Каменогорск).jpg|Яугир-интернационалистар иҫтәлегенә монумент, Усть-Каменогорск File:Һәйкәл1.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәл File:Һәйкәл.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәлдәге исемлек </gallery></center> == Мәҙәниәт һәм сәнғәт әҫәрҙәрендә == Афған һуғышы һәм уға бәйле ваҡиғалар монументаль һәм һынлы сәнғәттә, шиғриәттә, кинофильмдарҙа, нәфис әҙәбиәттә, публицистика әҫәрҙәрендә, шулай уҡ филателияла ла сағылыш таба. [[Файл:2009. Stamp of Belarus 02-2009-01-16-m.jpg|150 px|right|thumb| [[Беларус]]тәге [[почта маркаһы]], [[2009 йыл]]]] === Нәфис әҙәбиәттә === * Хәлил Һөйөндөков. Тау тотҡоно. — Өфө: «Шоңҡар». — ??? * Эдуард Тополь. Красная площадь (1983) * Эдуард Тополь. Русская Семёрка. — М.: Молодая гвардия, 1992. — ISBN 5-235-02027-8 * Фридрих Незнанский. Операция «Фауст». — Смоленск: Полиграмма, 1994. — ISBN 5-87264-029-3 * Николай Иванов. Операцию «Шторм» начать раньше. — М.: Эксмо, 1996. * Андрей Дышев. Разведрота. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-14711-X * Дышев Сергей. Потерянный взвод. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-15709-3 * Михаил Евстафьев. В двух шагах от рая. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18424-4 * Николай Прокудин. Рейдовый батальон. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18904-1 * Сергей Скрипаль, Геннадий Рытченко. Обречённый контингент. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-16949-0 * Глеб Бобров. Солдатская сага. — M.: Эксмо, 2007. — ISBN 978-5-699-20879-1 * Александр Проханов. Дерево в центре Кабула. — М.: Советский писатель, 1982. — 240 с. * [[Светлана Алексиевич]]. Цинковые мальчики. — M.: Время, 2007. — ISBN 978-5-9691-0189-3 (ошибоч.) * Фролов И. А. Прогулки с борттехником. Вертолётчик. — M.: ЭКСМО, 2007. — ISBN 978-5-699-21881-3 * Виктор Николаев. Живый в помощи. Записки «афганца». — M.: Софт Издат, 2006. — ISBN 5-93876-026-7 * Павел Андреев. Двенадцать рассказов. «Афганская война 1979—1989 гг.», 1998—2002. * Александр Сегень. Заблудившийся БТР. — М.: Армада-Пресс, 2001. — 224 с. — ISBN 5-309-00098-4 * Олег Ермаков. Афганские рассказы. Знак зверя. * Игорь Моисеенко. Сектор обстрела. — М.: Эксмо, 2008. ISBN * Андрей Волос. Победитель.-Аст,2008 * Олег Ермаков. Арифметика войны.- Аст,2011 * Андрей Константинов, Борис Подопригора. Если кто меня слышит. Легенда крепости Бадабер.- Астрель-Спб, 2013, сетевая публикация- «Фонтанка.ру» * Миргазиян Динмухаметов. Верность воинской присяге (тат. Хэрби антка тугрылык). — М.: Азн, 2014 * Анджей Сапковский. Змея — роман Анджея Сапковского в жанре военной фэнтези. Действие произведения происходит вовремя войны в Афганистане. * Алексей Иванов. Ненастье. — М.: АСТ, 2015. ISBN 978-5-17-089923-4 === Кинематографта === * «Жаркое лето в Кабуле» (1983, ДРА — СССР) — фильм режиссёров Али Хамраева и Вали Латифи[155]; * «Человек, который брал интервью» (1987, СССР) — фильм режиссёра Юрия Марухина[156]; * «Рэмбо 3» (1988, США) — фильм режиссёра Питера МакДональда; * «Зверь войны» (также: «Зверь») (1988, США) — фильм режиссёра Кевина Рейнольдса; * «За всё заплачено» (1988, СССР) — фильм режиссёра Алексея Салтыкова; * «Шурави» (1988, СССР) — фильм режиссёра Сергея Нилова; * «Сержант» (1988, СССР) — фильм режиссёра Станислава Гайдука (киноальманах «Мостик»); * «Груз 300» (1989, СССР) — фильм режиссёра Георгия Кузнецова; * «Опалённые Кандагаром» (1989, СССР) * «Мы» (1989, СССР, Великобритания) — документальный фильм режиссёра Юриса Подниекса. * «Два шага до тишины» (1991, СССР) — фильм режиссёра Юрия Тупицкого; * «Ущелье духов» (1991, СССР, Туркменистан) — фильм режиссёра Сергея Нилова; * «Афганский излом» (1991, СССР, Италия) — фильм режиссёра Владимира Бортко; * «Нога» (1991, СССР) — фильм режиссёра Никиты Тягунова; * «Караван смерти» (1991, СССР) — фильм режиссёра Ивана Соловова; * «Афганец» (1991, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура; * «Тридцатого уничтожить!» (1992, Россия) — фильм режиссёра Виктора Доценко; * «Чёрная акула» (1993, Россия) — фильм режиссёра Виталия Лукина * «Афганец 2» (1994, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура; * «Пешаварский вальс» («Побег из Афганистана») (1994, Россия) — фильм режиссёров Т. Бекмамбетова и Г. Каюмова; * «Мусульманин» (1995, Россия) — фильм режиссёра Владимира Хотиненко; * «Дезертир» («Русский Рэмбо») (1996, Молдова-Болгария-Россия) — фильм режиссёра Юрия Музыки; * «Рикошет» (1997, Молдова-Россия) — фильм режиссёра Игоря Талпы; * «Господа офицеры» (2004, Россия) — 8-серийный фильм режиссёра Андрея Кравчука * «Сармат» (2004, Россия) — 12-серийный фильм режиссёра Игоря Талпы; * «9 рота» (2005, Россия-Украина-Финляндия) — фильм режиссёра Фёдора Бондарчука; * «Звезда солдата» (2006, Франция, Германия, Афганистан) — фильм режиссёра Кристофа де Понфилли; * «Война Чарли Уилсона» (2007, США) — фильм режиссёра Майка Николса; * «Афганский призрак» (2008, Россия) — 8-серийный фильм режиссёров Павла Малькова и Олега Фомина; * «Афганская война» (2009, Россия) — документальный фильм режиссёров Алексея и Татьяны Крол; * «Охотники за караванами» (2010, Россия-Украина) — 4-серийный фильм режиссёра Сергея Чекалова. * «Возвращение в „А“» (2011, Казахстан-Россия) — фильм режиссёра Егора Кончаловского * «Афган» (2014, Россия) — документальный фильм Андрея Кондрашова === Музыкала === * Группа «Алиса» (Константин Кинчев) «Завтра может быть поздно» (альбом «Нервная ночь», 1984) * Группа ДДТ (Юрий Шевчук) Не стреляй, Война бывает детская * Группа Наутилус Помпилиус «Мой брат Каин» (альбом «Раскол», 1988) * Группа «Ария»: Бой Продолжается * «Голубые береты»: Наш Афган, Афганский излом, Серебристый самолёт, Война не прогулка, Границы * «Ростов» Синева, Память * «Каскад»: Кукушка, Мы выходим на рассвете, На Баграмской дороге, Я вернусь, Мы уходим, Воинам-автомобилистам, Кому нужна была эта война? * «Контингент»: Кукушка, Пленным, Метр на два * «Эхо Афгана»: Я убит под Кандагаром, Дым сигареты * «Любэ»: За тебя * «Инструкция по выживанию»: «Афганский синдром» (Конфронтация в Москве, 1988) * Игорь Тальков: Баллада об афганце * Максим Трошин: Афганистан * Валерий Леонтьев. Афганский ветер (И. Николаев — Н. Зиновьев) * Александр Розенбаум. Монолог пилота «Чёрного тюльпана», Караван, В горах Афгани, На перевале дождь, Мы вернёмся * Группа «Кино» (Виктор Цой) Группа крови, (1986) * Н. Анисимов. Последний монолог Ми-8, Песня бортстрелка вертолёта * М. Бессонов. До боли сжимается сердце * И. Бурляев. Памяти вертолётчиков Афганистана * В. Верстаков. Аллах Акбар * В. Верстаков. Джелалабад * А. Дорошенко. Афган * В. Горский. Афганец * С. Кузнецов. Случай в дороге * И. Морозов. Конвой Талукан-Файзабад, Полночный тост, Вертолётчикам * А. Смирнов. Водителям КамАЗов * И. Баранов. Случай в бою, В горах под Пешаваром * Спринт. Афганистан * Несмеяна. «Шуба из Афгана», «Бутылочка», «Лифт любви» * Сборник афганских песен «Время выбрало нас», 1988 * Глеб Самойлоff & The Matrixx «Афганец», 2013 * Константин Силко «Алый трассер» === Компьютер уйындарында === * Squad Battles: Soviet-Afghan War * Rambo III * 9 рота * Правда о девятой роте * Линия фронта. Афганистан’82 * Call of Duty: Black Ops II * Medal of Honor * Metal Gear Solid V: The Phantom Pain === Филателияла === 2014 йылдың 15 февралендә «Днестр буйы маркаһы» предприятиеһы Афғанстандан [[СССР|Совет ғәскәрҙөре]] сығарылыуҙың 25 йыллығына арнап маркалар серияһын баҫтырып тарата. Почта блогында [[Амударъя]] аша һалынған күперҙән совет бронетехникаһы үтеүе, шулай уҡ Тирасполдәге яугир-интернационалист һәйкәле һәм Бендералағы «Ҡара ләлә» монументы һүрәтләнгән маркалар бар. Тиражы — 8000 дана<ref>{{cite news|url=http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu|title=Почта Приднестровья выпустила марки, посвящённые 25-летию вывода советских войск из Афганистана|date=2014-02-15|accessdate=2014-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221064932/http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu |date=2014-02-21 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490|title=К 25-летию вывода войск из Афганистана Почта Приднестровья выпустила специальную марку|date=2014-02-17|accessdate=2014-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222165131/http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490 |date=2014-02-22 }}</ref>.. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * White Book. Pakistan’s subversive activities against Afghan revolution. Kabul, DRA Ministry of Foreign Affairs, Information and Press Department. 1984 — 63 pages * ''Philip Bonosky.'' Washington’s secret war against Afghanistan. New York, 1985. * ''Ляховский А. А., Забродин В. М.'' Тайны афганской войны. — М.: Планета, 1991. — 272 с., ил. — ISBN 5-85250-486-6 * Mohammad Yousaf, Mark Adkin: Afghanistan — The Bear Trap: The Defeat of a Superpower. Casemate, 2001, ISBN 0-9711709-2-4. (deutsche Übersetzung: Die Bärenfalle. Der Kampf der Mudschaheddin gegen die Rote Armee — ISBN 3-924753-50-4 bzw. ISBN 3-89555-482-0). * Lester W.Grau, Michael A.Gress.The Russian General Staff: The soviet-afghan war: How a superpower fought and lost, 2002 by the University of Kansas. * Steve Coll: ''Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001.'' Penguin Books, London 2005, ISBN 978-0-14-193579-9. * ''Грешнов А. Б.'' [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/afganistan_zalojniki_vremeni «Афганистан: заложники времени»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — ISBN 5-87317-318-4 * ''Костыря А. А.'' Историография, источниковедение, библиография спецоперации СССР в Афганистане (1979 − 1989 гг.): монография. — 2-е изд., доп. и испр. — Донецк: Промінь, 2009. — 600 с. * ''Сергей Бояркин.'' [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/index.html#ogl Солдаты Афганской войны.] * ''Брейтвейт, Родрик'' {{cite book|title=Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–89|year=2011|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780199832651|pages=417}} * Corera, Gordon (2011). MI6: Life and Death in the British Secret Service. London: Phoenix. ISBN 978-0-7538-2833-5 * {{книга |автор = Родрик Брейтвейт |часть = |ссылка часть = |заглавие = Афган |оригинал = Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979-1989 |ссылка = http://www.ozon.ru/context/detail/id/20231010/ |викитека = |ответственный = Переводчик: Антон Шириков |издание = |место = |издательство = Corpus |год = 2013 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 496 |серия = |isbn = 978-5-17-077823-2 |тираж = }} ; Мемуарҙар * [http://iona-andronov.narod.ru/index/0-4 ''Андронов И. И.'' «Под огнем от Афгана до Москвы. Мемуары» («Моя война») (1999), ООО «Деловой мир 2000», 416 с. —] ISBN 5-93681-001-1 * ''Громов Б. В.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml «Ограниченный контингент».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125143141/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml |date=2007-01-25 }} — М.: Прогресс, Культура, 1994. — 352 с. В книге последнего командующего 40-й армии приведены многие документы, раскрывающие причины ввода войск, описаны многие события войны. * ''Ляховский А. А.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml Трагедия и доблесть Афгана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427064114/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml |date=2007-04-27 }} — М.: Искона, 1995. — 720 с. — ISBN 5-85844-047-9 Большие фрагменты текста совпадают с книгой Громова Б. В. * ''Лебедь А. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/lebed_ai/index.html За державу обидно.] — М.: Редакция газеты «Московская правда», 1995. — 464 с. Доп. тираж 15 000 экз. — ISBN 5-7482-0006-6 Часть книги посвящена воспоминаниям о службе в Афганистане в 1981—1982 гг. в составе 345-го отдельного парашютно-десантного полка. * ''Майоров А. М.'' Правда об Афганской войне. Свидетельства главного военного советника. — М.: Права Человека, 1996. — ISBN 5-7712-0032-8 * ''Гордиенко А. Н.'' Войны второй половины XX века. — Минск: Литература, 1999. — ISBN 985-437-507-2 Большой раздел книги посвящён предпосылкам и ходу боевых действий в Афганистане * ''Подушков Д. Л.'' Исповедь самому себе (об участии в боевых действиях в Афганистане). — Вышний Волочёк, 2002. — 48 с. * {{книга |часть = Афганистан. Советская победа |автор = Дэвид С. Инсби. |заглавие = Пламя «холодной войны»: Победы, которых не было |оригинал = Cold War Hot:Alternative Decisuicions of the Cold War |ссылка = |ответственный = под ред. [[:en:Peter Tsouras|Питера Цуроса]], пер. Ю. Яблокова |место = М. |издательство = АСТ, Люкс |год = 2004 |страницы = 353-398 |страниц = 480 |серия = Великие противостояния |isbn = 5-17-024051-1 |тираж = 5000 }} (альтернативная история войны) * ''Аблазов В. И.'' Афганистан. Четвёртая война. — Киев, 2002.; Над всем Афганистаном безоблачное небо. — Киев, 2005.; Долгий путь из афганского плена и безвестия. — Киев, 2005. * ''Нешумов Ю. А.'' Границы Афганистана: Трагедия и уроки. — М.; Жуковский: Граница; Кучково поле, 2006. — ISBN 5-901679-21-0 * ''Бондаренко И. Н.'' Как мы строили в Афганистане. — М., 2009. * ''Марченко В. Г.'' [http://kupolos.jimdo.com/ Афган: разведка ВДВ в действии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630053505/http://kupolos.jimdo.com/ |date=2015-06-30 }} — Минск: Минское кн. изд., 2009. * ''Кожухов М. Ю.'' Над Кабулом чужие звёзды. — М.: Олимп; Эксмо, 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-699-39744-0 == Һылтанмалар == * [https://www.msk.kp.ru/daily/26942/3993121/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com ВИКТОР БАРАНЕЦ. Генерал-полковник Борис Громов: Приказывая вывести войска из Афгана, маршалы извинялись. 15 февраля 2019 года исполняется 30 лет со дня вывода гигантской группировки Советской армии из Афганистана. «Комсомольская правда», официальный сайт. 2019, 15 февраля]{{ref-ru}}{{V|16|02|2019}} {{Навигация |Тема = Афганская война |Портал = |Портал2 = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник= Афганская война |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Soviet Army in Afghanistan |Метавики = }} * [http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 Һуғыш тарихы буйынса мәҡәләләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004122904/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 |date=2011-10-04 }} * [http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912195929/http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone |date=2008-09-12 }} Как ЦРУ планировала вооруженные нападения на территорию СССР * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm ''А. Остальский.'' Афганский симптом] * [http://rsva-ural.ru/library/?id=857 ''Стодеревский И. Ю.'' Автобиография (Записки офицера спецназа ГРУ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415162040/http://rsva-ural.ru/library/?id=857 |date=2009-04-15 }} * [http://artofwar.ru/s/sukonkin_a_s/text_0130-1.shtml 1979 — 1989 йылдар: а 40-сы армия (Афғанстан Республикаһында совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты) составына инеүсе частар һәм берләшмәләр.] * [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Оригиналы секретных документов Политбюро и ЦК КПСС, связанные с вводом советских войск и военными действиями в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=2007-04-26 }} * [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml Особенности разведывательно-боевой деятельности частей и подразделений специальной разведки в условиях Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133556/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml |date=2016-03-04 }} * [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml Некоторый опыт ведения боевых действий разведывательными подразделениями ВДВ с контрреволюционными формированиями на территории ДРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075450/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml |date=2016-03-04 }} * [http://artofwar.ru/ Art of War — Творчество ветеранов последних войн] * [http://www.zharov.com/afgan/ssylki.html «Русские вернулись». Путеводитель по Афганистану для рождённых в СССР] * [http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ Подборка литературы про войну в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201181229/http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ |date=2010-02-01 }} * [http://ogorin.ru/ Кандагарский десантно-штурмовой батальон 70 ОМСБр] * [http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 Афганистан: хождение по кругу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922112302/http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 |date=2015-09-22 }} (видео, 2010) * [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/ Документальное свидетельство участника ввода войск в Афганистан, воспоминания о жестоких нравах, царивших в солдатской среде воздушно-десантных войск] [http://www.simvolika.org/project01_83.htm Памятный знак «25 лет вывода советских войск из Афганистана»] * [http://modernarmy.ru/article/42 Партизанская война в Афганистане 1979—1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921201339/http://www.modernarmy.ru/article/42 |date=2013-09-21 }} * [http://rcrp-saratov.livejournal.com/1083.html И вновь об Афганской войне] * ''Густерин П. В.'' [http://topwar.ru/57934-kak-vyrozhdaetsya-taliban.html Как вырождается «Талибан»] * [http://док.история.рф/20/postanovlenie-politbyuro-tsk-kpss-p176-125-k-polozheniyu-v-afganistane/ Постановление Политбюро ЦК КПСС № П176/125 «К положению в Афганистане»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002204134/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-politbyuro-tsk-kpss-p176-125-k-polozheniyu-v-afganistane/ |date=2015-10-02 }}. 12.12.1979. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». {{Һайланған мәҡәлә|Тарих}} [[Категория:Афған һуғышы]] ovr5v74cz49991y27znqvdanifqdijk 0 100700 1295300 1287623 2026-05-03T00:49:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295300 wikitext text/x-wiki '''Апартеид''', '''апартһейд'''<ref>Форма с правильным произношением — '''апа́ртхейд''' — употребляется редко.</ref> ({{lang-af|apartheid}} — «айырымлыҡ», йәғни айырым йәшәү, эшләү һ. б.) — 1948—1994 йылдарҙа [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]нда (КАР, 1961 йылға тиклем Көньяҡ Африка Союзы, КАС) идара итеүсе Милли партия тарафынан алып барылған рәсми сәйәсәт, асылы раса сегрегацияһынан, йәғни халыҡты расаларға айырып ҡарауҙан, ғибәрәт. Ниндәй ҙә булһа билдәләр буйынса айырып ҡарау КАР-ҙағы тарихи сегрегация өлгөһөндә шулай уҡ апартеид тип аталырға мөмкин.<ref>{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/apartheid|title=apartheid|work=[[Oxford Dictionary of English]]|publisher={{нп4|OxfordDictionaries.com}}|accessdate=2016-01-14|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123162742/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/apartheid |date=2016-01-23 }}</ref><ref>{{Публикация|книга |автор={{нп4|Gerard Goggin|Goggin, G.}}|автор2=Newell, C.|заглавие=Disability in Australia: Exposing a Social Apartheid|ссылка=https://books.google.com/books?id=UnChTqH99Z4C|язык=en|издательство={{нп4|UNSW Press}}|год=2005|pages=18-20|isbn=0-86840-719-4}}</ref> == Асылы == КАР-ҙа апартеид банту халыҡтарын махсус резервацияларға (бантустандарҙа) ҡыуып индерә, был биләмәләр европалылар килгәнгә тиклем бантуҙар йәшәгән ер майҙандарының 30 процентында урынлаша. Резервацияларҙан сығыу һәм ҙур ҡалаларға килеү тик махсус рөхсәт буйынса ғына йәки эш урыны булғанда ғына (ерле халыҡ нигеҙҙә хеҙмәтләндереү өлкәһендәге бысраҡ һәм ауыр эштәргә генә алына) мөмкин була. Апартеид ҡоролошон индереү барышында КАР-ҙың ҡара тәнле халҡы граждан хоҡуҡтарының бөтәһенән дә тиерлек мәхрүм ителә. Белем биреү, һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре «айырым булһа ла, тиң шарттарҙа» күрһәтелә, тип раҫлана, ләкин ғәмәлдә ҡара тәнлеләргә күрһәтелгән хеҙмәттәрҙең сифаты күпкә түбән була. Европалағы «һулдарҙың» фашлауҙарына Көньяҡ Африка хөкүмәте биргән аңлатмаларҙан күренеүенсә, негр табиптары, йән башына күсереп иҫәпләгәндә, хатта күберәк булһа ла, уларҙың түбән квалификациялы булыуы арҡаһында дауалау сифаты ла насарыраҡ. Ә бының сәбәбе әүәлге дәүләт сәйәсәтенең белем биреү өлкәһендәге хатаһына — ҡара тәнле студенттарҙы күбәйтеү маҡсатында негр абитуриенттарына талаптарҙың йомшаҡ булыуына бәйләп күрһәтелә. Хөкүмәт, үҙе тарафынан күрелгән яңы саралар медицина хеҙмәттәрендәге тиңһеҙлекте XXI быуат башына бөтөрөр, тип фараз итә. Ләкин был пландарға ғәмәлгә ашырға насип булмай. Ҡара тәнле халыҡты сәйәси хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү Европа колонияларында әүәлдән килгән ғәҙәт була, ләкин [[Африка]]ла колониялар бөтөрөлгәс, ул апартеид сәйәсәтенең өлөшө булараҡ ҡарала башлай. Апартеидҡа ҡаршы көрәш 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа [[БМО]]-ның өҫтөнлөклө бурыстарының береһенә әйләнә. Көрәшкә күп һанлы хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары ҡушыла. КАР-ҙа эске диссидентлыҡ хәрәкәте көсәйә. Апартеид режимының ҡолауы [[Нельсон Мандела]] һәм уның Африка милли конгресындағы (АМК) фекерҙәштәренең әүҙем эшмәкәрлеге менән бәйләп ҡарала. Һуңғараҡ Нельсон Мандела был көрәше өсөн Нобелдең тыныслыҡ премияһы менән бүләкләнә . АМК-ның ҡораллы көрәше һәм расасылыҡҡа ҡаршы күрелгән халыҡ-ара саралар менән бергә апартеид ҡоролошоноң ҡолауына аҡ тәнлеләр һанының 1940 йылдағы 21 проценттан 1990 йылға 11 процентҡа ҡалып ҡыҫҡарыуы ла, йәнә Фредерик де Клерк идара иткән осорҙа апартеид ҡоролошон һүтеүгә йүнәлтелгән саралар ҙа булышлыҡ итә. Апартеид осоронда меңдәрсә сәйәси тотҡон ябылған «Роббен-Айленд» төрмәһе апартеид символы булып ҡала. Хәҙер төрмә КАР-ҙа туристар ҡарай торған ҡомартҡы булып тора. [[Файл:DurbanSign1989.jpg|right|thumb|315x315px|КАР-ҙа илдең аҡ тәнле булмаған кешеләренә пляжға инеүҙе тыйған иғлан. [[1989 йыл|1989]] йыл. ]] == Апартеид ҡоролошоноң барлыҡҡа килеүе == <br /> Билдәле булыуынса, «апартеид» (дөрөҫөрәге, «апартһейд», африкаанс теленән «айырымлыҡ» тип тәржемә ителә) һүҙен беренсе тапҡыр 1917 йылда үҙенең телмәрендә Ян Христиан Смэтс ҡуллана, ул 1919 йылда КАС-тың премьер-министры итеп тәғәйенләнә. Апартеидты ғәҙәттә 1948 йылдан 1994 йылға тиклемге осорҙа хөкүмәттә африканерҙарҙың, йәғни голланд, немец, француз сығышлы колонистар тоҡомдарының, өҫтөнлөк итеүе менән бәйләһәләр ҙә, [[Британия империяһы]] әле [[XIX быуат]]та уҡ ҡара тәнле африкандарҙы үҙ төбәктәренән аҡ һәм төҫлө тәнлеләр биләгән Кап колонияһы менән Наталь яғына күсенеү хоҡуғынан мәхрүм иткән. Ҡара тәнлеләргә был ерҙәргә күсенеү генә түгел, хатта махсус рөхсәттән тыш барыу ҙа тыйылған. Кейптаунда һәм Наталдәге ҡалаларҙа уларға ҡояш байығандан һуң урамға сығырға ярамаған. Йәғни, был миҫалдарҙы килтереп, апартеид сәйәсәте — ул Көньяҡ Африкала аҡ хөкүмәттәр әүәлдән алып барған кеше айырыу сәйәсәтен дауам итеү, тип раҫламаҡсы булалар. Был сәйәсәт өлгөһө итеп 1912 йылғы Ер актын һәм ҡара тәнле африкандарҙың эшкә алыныуына сикләүҙәр индереүҙе килтерергә була. Был документтар инглиз-бур һуғышынан һуң бур республикаларының (Трансвааль һәм Һары азат республика) [[Британ империяһы|Британия империяһы]] менән килешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Икенсе яҡтан, башта апартеид идеяһы тик сәйәси айырыуҙы ғына («ҙур апартеид») күҙҙә тота, көнкүреш кимәленә («ваҡ апартеид») ҡағылмай, тигән фекер ҙә йәшәй. Мәҫәлән, [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Смэтстың Берләшкән партияһы хөкүмәте сегрегациялау (айырыу) закондарының үтәлешен әллә ни ҡаты күҙәтмәй. 1948 йылғы дөйөм һайлау алдынан барған һайлау алды кампанияһында Милли партия апартеид сәйәсәтен үҙ программаһының нигеҙе итә. Ул, Смэтстың Берләшкән партияһын күпкә артта ҡалдырып, еңеп сыға һәм протестант руханийы Д. Ф. Малан етәкселегендәге Африканерҙар партияһы менән коалицион хөкүмәт төҙөй. Ғәмәлдә, африканер милләтселәренең Брудербонд тигән йәшерен ойошмаһы власҡа килә. Хөкүмәт йәһәтләп апартеидты индереүгә тотона. Ҡатнаш никахтарҙы тыйған закондар сығарыла, бөтә граждандарҙы расаларға бүлеү индерелә, ауыр осраҡтарҙы ҡарау өсөн комиссия төҙөлә. 1950 йылда ҡабул ителгән Төркөмдәр өлкәләре тураһындағы закон (Group Areas Act) апартеидтың нигеҙенә әүерелә, раса буйынса географик бүленеште ғәмәлгә ашырыу уның төп маҡсаты була. Апартһейд ҡоролошон рәсмиләштереү Азия һәм Африка илдәрендә колонияларға ҡаршы көрәш ҡыҙған шарттарҙа бара, был Милли партия хөкүмәтенең сәйәсәтендә лә сағылмай ҡалмай. Апартһейд аҡтарға ҡара тәнлеләр йәшәгән территорияларҙы сикләү аша үҙ хакимлығын һаҡларға ярҙам итергә тейеш була. Был махсус биләмәләр, һоумлендтар, һуңынан бантустан тигән атама аҫтында киң билдәлелек ала. Уларҙа ерле африкан сәйәси элита контроле аҫтында ҡара тәнле халыҡтың күпселек өлөшөн туплау күҙаллана, ә аҡ тәнлеләргә беркетелгән биләмәләрҙә сәнәғәт предприятиеларында һәм аҡ тәнлеләрҙе хеҙмәтләндереүҙә эшләүселәр генә ҡалдырыла. [[1953 йыл]]да айырым хеҙмәтләндереү тураһындағы закон (Separate Amenities Act) сығарыла, уға ярашлы, айырым пляждар, йәмәғәт транспорты, дауаханалар, мәктәптәр һәм университеттар булдырыла. Паспорт режимы тағы ла ҡәтғиләшә төшә. Бынан ары ҡара тәнле африкандар үҙҙәре менән шәхес таныҡлығын даими йөрөтөргә тейеш була. Был уларҙың илдәге «аҡ» төбәктәргә күсенеүен бик ныҡ ҡатмарлаштыра. Был закон индерелеү менән ҡара тәнле африкандарға махсус рөхсәттән тыш «аҡ» ҡалаларҙа йәшәү, хатта уларға барып килеү ҙә тыйыла. Маландан һуң премьер-министр вазифаһын биләгән Йоһаннес Стрейдом ҡара тәнлеләрҙе тауыш биреү хоҡуғынан да мәхрүм итә. Уға тиклемге хөкүмәт [[1951 йыл|1951]] йылда Һайлаусыларҙың айырым вәкәләтлелеге тураһында закон ҡабул итә, ләкин уның конституцияға ярашлылығы өҫтөнән дәғүә дүрт һайлаусынан торған төркөм тарафынан Берләшкән партия булышлығы менән судҡа бирелә. Кап провинцияһының Юғары суды уларҙың дәғүәһен ҡарауҙан баш тарта, ләкин Апелляция суды уларҙың протесын ҡабул итә һәм закондың көсө юҡлығын таный, сөнки конституцияны үҙгәртер өсөн парламенттың ике палатаһы депутаттарының өстән ике өлөшөнөң тауышы талап ителә. Ул сағында хөкүмәт, Парламент юғары суды тураһында закон сығарып, парламентҡа суд ҡарарҙарын кире ҡағыу хоҡуғын бирә. Апелляция суды ла, Кап провинцияһы суды ла быны законһыҙ тип таба. [[1955 йыл|1955]] йылда Стрейдомдың хөкүмәте Апелляция судында судьялар һанын биштән ун бергә еткерә, яңы урындарға апартеид сәйәсәте яҡлы судьяларҙы тәғәйенләй. Шул уҡ йылды Сенат тураһында закон сыға, ул депутаттар һанын 49-ҙан 89-ға еткерә, һөҙөмтәлә Милли партияның урындары һаны 79-ға етә. Ниһайәт, ике палатаның берлектәге ултырышында Һайлаусыларҙың айырым вәкәләтлелеге тураһындағы закон ҡабул ителә, һәм Кап провинцияһында төҫлө һайлаусыларҙың айырым исемлеге төҙөлә. Төп «апартеид закондары» түбәндәгеләр була: * Ҡатнаш никахтарҙы тыйыу тураһындағы законға төҙәтмә (1949) * Әхлаҡһыҙлыҡ тураһындағы законға төҙәтмә (1950). Был закон аҡ тәнле менән башҡа раса кешеһенең енси бәйләнешен ауыр енәйәттәр иҫәбенә индерә. * Халыҡты теркәү тураһындағы закон (1950). Был законға ярашлы, һәр граждан аҡ, төҫлө йәки банту булараҡ теркәлергә тейеш була (Милли партия хөкүмәте рәсми документтарҙан «ерле халыҡ» төшөнсәһен алып ташлай һәм уның урынына «банту» тигән һүҙҙе ҡуллана). * Төркөмдәр өлкәләре тураһындағы закон (1950 йылдың 27 апреле). Был закон буйынса ил бер нисә өлкәгә бүленеп, уларҙың һәр ҡайһыһы ниндәй ҙә булһа раса төркөмөнә тапшырыла. Ул апартеидтың нигеҙенә әүерелә, сөнки, нәҡ уға нигеҙләнеп, сәйәси һәм социаль айырымланыу ҡоролошо төҙөлә. * Бантуҙарҙың үҙидараһы тураһындағы закон (1951). Был закон ҡара тәнле африкандар өсөн айырым «хөкүмәт» структуралары булдыра. * Биналарҙы законһыҙ биләүгә ҡаршы көрәш тураһындағы закон (1951). Был закон властарға ҡара тәнле африкандар йәшәгән аласыҡтарҙы емереү хоҡуғын бирә. * Ерле халыҡтан булған төҙөлөш эшселәре, ерле хеҙмәттәргә һалым индереү тураһындағы закон (1951). Был закон аҡ тәнле яллаусыларҙың законлы ҡала кешеһе тип танылған ҡара тәнле эшселәр өсөн торлаҡ төҙөү сығымдарын ҡаплауын талап итә. * Айырым хеҙмәтләндереүҙе тәьмин итеү тураһындағы закон (1953). Был закон төрлө расаға ҡараған кешеләргә бер үк йәмәғәт биналары (ял бүлмәләре һ.б.) менән файҙаланыуҙы тыя. * Бантуҙарҙың белем алыуы тураһындағы закон (1953). Был закон ҡара тәнле африкандарҙың белем алыуы өҫтөнән контроллек итеүҙе дәүләткә тапшыра һәм миссионер мәктәптәрен тыя. * Бантуҙарҙың ҡала өлкәләре тураһындағы закон (1954). Был закон ҡара тәнле африкандарҙың ҡалаларға күсенеүен сикләй. * Шахталар һәм эш тураһындағы закон (1956). Был закон эшкә ҡабул иткәндәге дискриминацияны рәсмиләштерә. * Ҡара тәнле африкандарҙың үҙидараһын яҡшыртыу тураһындағы закон (1958). Был закон бантустандарҙа — ҡара тәнле африкандарҙың тауыш биреү хоҡуғы булған махсус өлкәләрҙә — айырым территориаль хөкүмәттәр булдыра. * Бантуҙарҙың инвестиция корпорациялары тураһындағы закон (1959). Был закон капиталды бантустандарға күсереү механизмын эшләй, һөҙөмтәлә уларҙа эш урындары булдырыу мөмкинлеге асыла. * Университет белеме биреүҙе киңәйтеү тураһындағы закон (1959). Был закон ҡара тәнлеләр, төҫлө тәнлеләр һәм һиндтәр өсөн айырым университеттар асыуҙы күҙҙә тота. * Физик планлаштырыу һәм ресурстарҙы файҙаланыу тураһындағы закон (1967). Был закон хөкүмәткә «аҡ» райондарҙа сәнәғәт предприятиелары төҙөүҙе туҡтатыу һәм уларҙы бантустандар эргәһенә күсереү мөмкинлеген бирә. Шулай итеп, ҡара тәнле африкандарҙың эш табыу еңелләшкән бантустандарға күсенеүе әүҙемләштерелә. * Бантустандарҙа гражданлыҡ тураһындағы закон (1970). Был закон бантустандарҙа йәшәүселәрҙең статусын үҙгәртә: улар КАР гражданлығын юғалта. Был илдең «аҡ» өлөшөндә аҡ тәнлеләрҙе күпселеккә әйләндереү өсөн эшләнә. * Африкаанс телендә уҡытыу тураһындағы указ (1974). Уға ярашлы, бантустандарҙан ситтә уҡытыу яртылаш [[инглиз теле]]ндә, яртылаш африкаанста алып барылырға тейеш була. Башҡа илдәр (мәҫәлән, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) дискриминациялаусы закондарҙы юҡҡа сығарған бер ваҡытта КАР-ҙа, киреһенсә, раса-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе яңынан-яңы хоҡуҡи акттар ҡабул ителә. Аҡ тәнле африкандарҙың апартеид яҡлы булыуы ниндәйҙер кимәлдә демография менән бәйле була: аҡ тәнлеләр һаны тәбиғи юл менән кәмей барған, ҡара тәнлеләр һаны артҡан осорҙа улар илдә үҙ хакимлығын һаҡлап ҡалырға тырыша. == Апартеид ҡоролошо == === Көндәлек тормош === Апартеид ҡоролошо закон менән билдәләнә: бөтә сикләүҙәр закон менән нығытыла. Мәҫәлән, Айырым хеҙмәтләндереүҙе тәьмин итеү тураһындағы закон властарға төрлө раса кешеләренә төрлө сифатлы хеҙмәттәр күрһәтеүҙе рөхсәт итә. [[Файл:Flag of South Africa (1928–1994).svg|thumb|250x250px|1928 — 1994 йй. КАР (1961 йылға тиклем — КАС) флагы.]] * Африкандарға «аҡ Көньяҡ Африка» тип билдәләнгән өлкәләрҙә (асылда, бөтә мөһим ҡалалар һәм иҡтисади зоналар) махсус рөхсәтһеҙ предприятие асыу йәки эштәр башҡарыу тыйыла. * Сегрегация транспортта һ.б. йәмәғәт урындарында тормошҡа ашырыла. * Ҡара тәнлеләргә махсус пропускһыҙ аҡ зоналарҙа йәшәү, эшләү, йөрөү тыйыла. === Бантустандар системаһы === [[Файл:Southafricanhomelandsmap.png|right|thumb|297x297px]] [[Файл:Ciskei2.jpg|right|thumb|250x250px|Сискей бантустанындағы ауыл.]] Апартеид яҡлылар фекеренсә, системаны тулыһынса индергәс, ҡара тәнле африкандар, Көньяҡ Африка Республикаһы граждандары булыуҙан туҡтап, бойондороҡһоҙ дәүләтте хәтерләтергә тейеш булған резервацияларҙың ([[Инглиз теле|англ.]] ''<span lang="en">homelands</span>'') граждандарына әйләнә. Шулай итеп, КАР-ҙа эшләп йөрөгән бантустанлылар ваҡытлы рөхсәт менән эшкә алынған хеҙмәт иммигранттары тип таныла. КАР хөкүмәте илде бер нисә өлкәгә бүлергә тырыша. Ил биләмәләренең 87 проценты (шуның 40 проценты самаһын буш Вельд платоһы алып тора) аҡтарға, төҫлө тәнлеләргә һәм һиндтәргә бирелә. Ҡалған 13 процентында ҡара тәнле африкандар (бөтә халыҡтың 80 проценты) өсөн ун «резервация» урынлаша. Ҡайһы бер бантустандарға «бойондороҡһоҙлоҡ» бирелә, ләкин уны башҡа илдәр араһында таныусы табылмай. Ҡара тәнле африкандарҙың күбеһе уларҙың бантустаны «бойондороҡһоҙ» тип иғлан ителгәндән һуң гражданлыҡтан мәхрүм ителә. Шулай итеп, улар сит илгә сығыу хоҡуғын биргән КАР паспортын ала алмай. Хәйер, паспортты унһыҙ ҙа алыу бик ҡатмарлы була. Паспортлы булыу хоҡуҡ түгел, өҫтөнлөк булып тора. === Мәжбүри күсереү === 1960-сы, 1970-се йылдарҙа һәм 1980-се йылдар башында хөкүмәт «күсереп ултыртыу» сәйәсәтен үткәрә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул йылдарҙа күсереп ултыртылған халыҡ һаны өс ярым миллионға етә. Түбәндәге төркөмдәр күсенергә мәжбүр ителә: * Аҡтарҙың фермаларында ялланып эшләүселәр * Аҡ фермалар араһында утрау-утрау булып тороп ҡалған ҡара тәнлеләрҙең ерҙәрендә йәшәүселәр * Бантустандарға яҡын урынлашҡан ҡалалар ситендәге биҫтәләрҙә йәшәүселәр * Ҡалаларҙағы «артыҡ кешеләр» 1950-се йылдарҙағы иң билдәле һәм иң күләмле күсереүҙәр Йоһаннесбургта була. Ундағы 60 мең кеше ҡала янындағы Соуэто тигән биҫтәгә күсерелә. Артабанғы йылдарҙа Йоһаннесбург эргәһендәге Софиятаун тигән биҫтә лә ҡара тәнлеләрҙән бушатыла һәм аҡ тәнлеләр ҡарамағына тапшырыла. Артабан Дурбанда һәм Кейптаунда (55 мең төҫлө тәнле һәм һинд күсерелә) ҡараларҙан ер бушатыу осраҡтары була. Төркөмлө өлкәләр тураһындағы закондан ҡара тәнлеләр генә түгел, 600 мең төҫлө тәнле, һинд һәм ҡытай, шулай уҡ 40 мең аҡ тәнле зыян күрә. === «Төҫлөләр» === Законға ярашлы, илдең бөтә халҡы дүрт төркөмгә бүленә: ҡара тәнле африкандар, аҡ тәнлеләр, азиаттар (башлыса һиндтәр) һәм «төҫлөләр». Һуңғыһына ҡатнаш сығышлылар индерелә, улар араһында нәҫелендә койсандар ҙа, бантуҙар ҙа, европалы иммигранттар ҙа (шулай уҡ малайҙар ҙа) ҡатнашып бөткәндәре була; «төҫлөләр» иҫәбенә «таҙа ҡанлы» койсандар ҙа эләккеләй. КАР властары кемдәрҙең «төҫлөләргә» ҡарауын билдәләй торған ҡатмарлы ҡағиҙәләр төҙөй. Ҡарар сығарыу ваҡ чиновниктарға йөкмәтелә. Бер ғаилә кешеләренең төрлө төркөмдәргә индерелеү осраҡтары ла була. Апартеид осоронда төҫлөләр ҙә дискриминацияға дусар ителә: уларҙы махсус ҡала яны биҫтәләренә күсерәләр, бының өсөн улар оҙаҡ йәшәгән йорттарын ҡалдырып китергә мәжбүр ителә. Төҫлөләр алған белем сифаты ла насарыраҡ була (ләкин ҡара тәнле африкандар алған белем сифатынан яҡшыраҡ). Төҫлөләрҙән күптәр апартеид менән көрәшкә өлөш индерә: мәҫәлән, 1902 йылда ойошторолған Африка сәйәси ойошмаһы үҙ сафтарына тик төҫлөләрҙе генә ала. «Рәсми» апартеид осоронда — 1950 йылдан 1983 йылға тиклемге арауыҡта — төҫлөләр, ҡара тәнлеләр кеүек үк, ғәмәлдә тауыш биреү хоҡуғынан мәхрүм була. 1983 йылда конституцияға индерелгән төҙәтмәгә ярашлы, төҫлөләр һәм азиаттар өс палаталы парламентҡа һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә була. == Апартеидҡа ҡаршы көрәш == Аҡ тәнле халыҡ араһында апартеидты хупламағандар ҙа була. Ҡасандыр төрлө раса студенттары уҡыған университеттарҙың етәкселеге һәм уҡытыусылары араһында апартеид сәйәсәте йыш тәнҡитләнә. Шулай уҡ Икенсе донъя һуғышы ветерандары ойошмаларының ҡайһы берҙәре лә апартеидты хупламай. Апартеид сәйәсәтен үткәргән Милли партияның һуғыш ваҡытында нацизмға теләктәшлек күрһәтеүе был ҡаршылыҡ сәбәптәренең береһе була. Элекке хәрби лётчик Адольф Малан 1950-се йылдарҙа киң ҡоласлы манифестациялар ойоштора. Апартеидҡа ҡаршы көрәшкән Көньяҡ Африка коммунистар партияһында ла аҡ тәнлеләр күп була<ref>{{Cite web|url=https://eleven.co.il/article/15157|title=Южно-Африканская Республика|accessdate=2014-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://culnhist.com/как-евреи-боролись-за-права-чернокожи/|title=Как евреи боролись за права чернокожих: Южная Африка.|accessdate=2014-05-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223111400/http://culnhist.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B8-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B7%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B6%D0%B8/ |date=2014-02-23 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.jewish.ru/history/facts/2011/03/news994294107.php|title=Евреи против апартеида|accessdate=2014-05-09}}</ref>. Улар араһында Джо Слово, Рут Ферст, Абраһам (Брам) Фишер, Ронни Касрилс ҙур әүҙемлек күрһәтә. 1948 йылда власҡа килеп, апартеидты рәсми сәйәсәт тип иғлан иткән Милли партия хөкүмәтенең аҡ тәнле булмағандарға ҡарата репрессиялар башлауы Африка милли конгресы (АМК) эшмәкәрлеген йәнләндерә. [[1949 йыл|1949]] йылда АМК забастовкалар, протест демонстрациялары, граждандарҙың буйһонмаусылыҡ акцияларын үткәреүҙе күҙҙә тотҡан программа ҡабул итә. 1955 йылдың 25 — 26 июнендә бер нисә ойошма, шул иҫәптән Һинд комитеты, АМК, Йоһаннесбург эргәһендәге Клиптаунда «Халыҡ конгресына» йыйыла һәм Азатлыҡ хартияһын ҡабул итә, унда Көньяҡ Африка Союзын (КАС) раса дискриминацияһын белмәгән демократик дәүләт итеү идеяһы күтәрелә. Хартия шулай уҡ монополиялар хужа булған «ер аҫты минераль байлыҡтарын», банктарҙы һәм сәнәғәт предприятиеларын национализациялауҙы күҙҙә тота<ref name="autogenerated1">http://www.inafran.ru/sites/default/files/news_file/kamati.pdf С. 30</ref>. Хартия ҡабул ителгәндән һуң апартеид дошмандары (юлбашсы Лутули, Нельсон [[Нельсон Мандела|Мандела]], Уолтер Сисулу, Мозес Котане, Оливер Тамбо, Расти Бернштейн, Джо Слово һ.б.), дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына, ләкин 1961 йылдың 29 мартында суд уларҙы аҡлай<ref name="autogenerated1"/>. 1960 йылдың 21 мартында Шарпевиль ҡасабаһында полиция ҡоралһыҙ ҡара тәнле демонстранттарға ҡаршы ут аса, 69 кешене һәләк итә, был бөтә донъяла асыу уята. Ошо ваҡиғанан һуң апартеидҡа ҡаршылар көс ҡулланыу юлына күсергә ҡарар итә, ошо маҡсатта «Умконто ве сизве» («Милләт һөңгөһө») тигән хәрби ойошма төҙөлә. Шул уҡ йылды КАС Британия Берләшмәһенән сыға һәм үҙен Рес­публика (КАР) тип иғлан итә. Илдәге көсөргәнешле хәл 1976 йылда Йоһаннесбург яны биҫтәһе Соуэтола ҡара тәнле африкандарҙың ихтилалы башланыуға сәбәп була. Ул башҡа ҡалаларға ла тарала. Илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, шуға ҡарамаҫтан болалар йылға яҡын дауам итә. Соуэтолағы ваҡиғаларҙан һуң Көнбайыш илдәре КАР-ға ҡаршы санкциялар индерә. 1977 йылда төрмәлә хоҡуҡ яҡлаусы Стив Биконың һәләк булыуы донъяла асыу тулҡынын ҡуҙғата. Ошо ваҡиғалар, шулай уҡ Анголалағы һуғышта еңелеү, Мәғлүмәт министрлығындағы коррупцияға бәйле янъял («Эшель Руди афераһы») хөкүмәттең позицияларын ҡаҡшата. Апартеидты ҙур ныҡышмалылыҡ менән үткәргән премьер-министр Балтазар Форстер, юстиция, полиция һәм төрмәләр министры Джимми Крюгер, Дәүләт хәүефһеҙлеге бюроһы директоры Һендрик ван ден Берг отставкаға китергә мәжбүр була. Яңы Питер Бота хөкүмәте һаҡ ҡына реформалар үткәрә башлай — транспортта, спортта сегрегациянан баш тартыла, африкандарҙың профсоюздары легалләштерелә.Илдең яңы конституцияһы ҡабул ителә, ул КАР-ҙы президент республикаһына әүерелдерә һәм аҡ тәнлеләр, төҫлөләр һәм һиндтәрҙең һәр ҡайһыһына тәғәйенләнгән өс палаталы парламент булдырыуҙы күҙҙә тота (шул уҡ ваҡытта ил халҡының күпселеген тәшкил иткән ҡара тәнлеләргә тауыш хоҡуғы бирелмәй). Ҡара тәнлеләр, тәбиғи, был конституция менән ҡәнәғәт булмай, уға ҡаршы демонстрациялар үтә, забастовкалар башлана. 1985 йылдың мартында полиция тыныс демонстрацияны тағы ата. Һөҙөмтәлә дөйөм забастовка башлана, ул, бөтә ҡалаларға таралып, ҡара тәнле африкандарҙың ихтилалына әйләнә. 25 меңләп кешене ҡулға алыуға ҡарамаҫтан, хөкүмәт 1986 йылдың аҙағына тиклем фетнәне баҫа алмай. === [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] һәм Халыҡ-ара енәйәт суды === 1973 йылда БМО Генераль ассамблеяһы Апартеид енәйәтен туҡтатыу һәм уның өсөн яза биреү тураһында халыҡ-ара конвенция ҡабул итә<ref>[http://www.un.org/russian/Docs/journal/asp/ws1.asp?m=A/RES/3068%20(XXVIII) Links to documents] (недоступная ссылка с 23-05-2013 (1018 дней))</ref><ref>[http://www.memo.ru/PRAWO/race/731130.htm Дискриминация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090517081249/http://www.memo.ru/PRAWO/race/731130.htm |date=2009-05-17 }}</ref>. Конвенция БМО ағзаһы булған илдәр КАР хөкүмәтенең сәйәсәтен үҙгәрттерерлек санкциялар индерә алһын өсөн юридик нигеҙҙәр булдырыу маҡсатын ҡуя. Конвенция 1976 йылда көсөнә инә. Рим статуты апартеидты кешелеклелеккә ҡаршы 11 енәйәттең береһе тип ҡарай. Күпселек дәүләттәр (шул иҫәптән КАР) граждандарының бындай енәйәтте ҡылған йәки уға булышлыҡ иткән өсөн Халыҡ-ара енәйәт суды алдына баҫыуы ихтимал<ref>«Римский статут Международного уголовного суда, вступивший в силу в 2002 году, также предусматривает личную ответственность в международном суде» [http://www.britannica.com/eb/article-233522 Britannica: Nonstate actors in international law]</ref>. === Спорт ярыштары === Күп йылдар буйына КАР спортсылары халыҡ-ара спорт ярыштарында ҡатнаштырылмай.1976 йылда Африка илдәре тарафынан Олимпия уйындарына бойкот иғлан ителеүе киң билдәле. == Апартеид осоро тамамланыу (1989—1994 йылдар) == 1990-сы йылдар башына КАР-ҙың хакимлыҡ иткән элитаһы аңында үҙгәрештәр шәйләнә башлай. Быға 80-90-сы йылдарҙа донъяла сәйәси хәл үҙгәреүе сәбәпсе була. АҠШ Президенты Джордж Буш (өлкән) иғлан иткән һәм бөтә донъяла демократия төҙөүҙе күҙҙә тотҡан «яңы донъя тәртибе» шарттарында Көньяҡ Африка Республикаһында раса бүленеше хакимлыҡ иткән ҡоролошто һаҡлау АҠШ һәм Европа Берләшмәһе илдәренең мәнфәғәттәренә тап килмәй. КАР-ҙың Көнбайыш илдәренең сәйәси һәм иҡтисади санкциялар индереүенән хәүефләнгән иҡтисади даирәләре, курсты үҙгәртеүҙе талап итеп, хөкүмәткә баҫым яһай башлай. 1990 йылдың февралендә парламент сессияһын асҡанда КАР президенты Фредерик де Клерк АМК, Панафрика конгресы эшмәкәрлегенә тыйыуҙы ала һәм [[Нельсон Мандела]]ның азат ителеүе хаҡында белдерә. 1990 йылдың 2 майында АМК лидерҙарының КАР хөкүмәте менән осрашыуы була, унда сәйәси тотҡондарҙы амнистиялау һәм артабан аҡлау тураһында килешеү төҙөлә. 1991 йылдың 30 апреленә апартеидҡа ҡаршы көрәшкән 933 кеше иреккә сығарыла. 6000-ләп сәйәси эмигрант КАР-ға әйләнеп ҡайта. Шул уҡ йылды аҡ тәнле һул либераль сәйәсмәндәр һәр раса төркөмөнөң закондар сығарыу органында тиңлеген күҙҙә тотҡан һәм бер расаға ла хакимлыҡ алыу ихтималлығын ҡалдырмаған яңы дәүләт моделен тәҡдим итә. Ләкин Н. Мандела был тәҡдимде кире ҡаға. Сәйәси хәлдә билдәһеҙлек де Клеркты яңы аҙымдарға этәрә. Мандела менән сираттағы осрашыуҙа ул конституция проектын һайланма конституция йыйыны тарафынан эшләү һәм һайлауҙар һөҙөмтәһендә күп расала күсеш хөкүмәте төҙөү хаҡында протоколға ҡул ҡуя. «Инката» хәрәкәте, ул хәҙер Инката Азатлыҡ партияһы (ИАП) тип йөрөтөлә башлай, был килешеүгә ҡаршы сыға, 1992 йылдың декабрендә юлбашсы Мангосуту Бутелези Квазулу бантустаны менән Натал провинцияһынан торған буласаҡ дәүләттең конституцияһы проектын баҫтырып сығара. Бопутатсвана һәм Сискей бантустандарының (ул мәлгә де-факто бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙең) лидерҙары күп расалы унитар дәүләт төҙөүҙә ҡатнашыуҙан баш тарта. АМК һәм ИАП яҡлылар араһында ҡораллы бәрелештәр башлана. Шул уҡ ваҡытта Панафрика конгресы ағзалары ла ҡораллы хәрәкәттәрҙе көсәйтә. Улар ваҡыт-ваҡыт полиция хеҙмәткәрҙәренә һәм аҡ фермерҙарға һөжүм итә. 1993 йылдың 27 мартындағы митингыла ПАК етәксеһе Кларенс Маквету аҡ тәнле ҡатын менән уның ике балаһын үлтереү өсөн яуаплылыҡты үҙ ойошмаһы өҫтөнә ала. Аҡ тәнлеләр әүҙем ҡораллана. 1990—1992 йылдарҙа утлы ҡорал йөрөтөүгә көн һайын 500-ҙән ашыу лицензия бирелә. Африканерҙар халыҡ фронты (АХФ) төҙөлә, унда аҡтарҙың 20-нән ашыу ойошмаһы инә. АХФ Бур халыҡ армияһын төҙөү маҡсатын ҡуя. Илдә киң күләмле граждандар һуғышы тоҡанырға тора. Килеп тыуған хәлдә, халыҡ-ара баҫымды ла иҫәпкә алып, Фредерик де Клеркҡа дөйөм демократик һайлауҙар үткәреүҙән башҡа сара ҡалмай. Һайлау 1994 йылдың 26-29 апрелендә була. Күпселек тауыштарҙы (63 процент) йыйып, АМК еңә, Милли партияға һайлаусыларҙың 21 проценты тауыш бирә. 1994 йылдың 9 майында Милли ассамблея КАР президенты итеп Нельсон Манделаны һайлай. 45 йыл самаһы дауам иткән апартеид осоро тамамлана. == Апартеидтан һуң == Апартеид тамамланғас, ерле халыҡ белем алыу, дәүләт вазифаларын биләү, бизнес менән шөғөлләнеү хоҡуҡтарына эйә була. КАР-ҡа ҡаршы халыҡ-ара санкциялар бөтөрөлә, сит илдәрҙән инвестициялар ағымы килә. КАР-ға конкуренция өҫтөнлөгөн аҡ тәнлеләрҙең юғары профессиональ менеджменты һәм ҡара тәнлеләрҙең арзан эшсе көсө тәьмин итә. Шулай ҙа 2000—2007 йылдарҙа КАР-ҙа эшһеҙлек 25-30 процент тәшкил итә<ref>[http://www.economist.com/node/16248641 Jobless growth.]</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/news/13054559.html Евгений Ихельзон, Ярослав Малюта, Светлана Тучинская.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520073039/http://www.segodnya.ua/news/13054559.html |date=2011-05-20 }}</ref>. Апартеид бөтөрөлгәндән һуң илдә енәйәтселек, атап әйткәндә кеше үлтереүҙәр һаны, ҡырҡа арта, ҡорбандар араһында аҡ тәнлеләр ҙә, ҡара тәнлеләр ҙә күп була<ref>[https://www.issafrica.org/uploads/CQ7Thomson.pdf Coloured homicide trends in South Africa] Institute for Security Studies, March 2004.</ref>. 100 000 кешегә тура килгән кеше үлтереүҙәр һаны 1994-95 йылдарҙағы 66,9-ҙан 2005-06 йылдарға 39,5-кә тиклем кәмей<ref>[http://www.iol.co.za/news/south-africa/crime-security-in-sa-1.377702 Crime, security in SA…by Lee Rondganger]</ref>. АМК хөкүмәте эшкә алғанда ҡара тәнлеләргә өҫтөнлөк биреү программаһын тормошҡа ашыра. Ләкин ҡара тәнлеләр араһында юғары квалификациялы белгестәр әлегә аҙ. Ә аҡ тәнле белгестәр енәйәтселектең юғары кимәле арҡаһында илдән күпләп китә. 1995 йылдан 2008 йылға тиклемге арауыҡта апартеид бөтөрөлгән мәлгә КАР-ҙа йәшәгән дүрт миллиондан ашыу аҡ тәнленең 800 меңләбе илде ташлап киткән<ref>[http://www.economist.com/node/16248641 White flight from South Africa.]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Расизм]] == Иҫкәрмәләр == {{Reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/383/ ЮАР.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606235705/http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/383/ |date=2011-06-06 }} [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/383/ Апартеид] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606235705/http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/383/ |date=2011-06-06 }} * [http://www.yspu.yar.ru/images/2/22/24.pdf Становление и крушение системы апартеида в Южной Африке. Развитие ЮАР в 1990-е — начале XXI века]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Жуков Д.'' [http://wg-lj.livejournal.com/533546.html Апартеид. История режима] * ''Гармсон Б.'' [http://www.memorial.spb.ru/catalog/?p=413 Стив Бико и значение его личности в южноафриканском сопротивлении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620024812/http://www.memorial.spb.ru/catalog/?p=413 |date=2009-06-20 }} * [http://www.un.org/russian/documen/gadocs/convres/r28-3068.pdf Международная конвенция о пресечении преступления апартеида и наказании за него] (недоступная ссылка с 23-05-2013 (1025 дней) — [//web.archive.org/web/*/http://www.un.org/russian/documen/gadocs/convres/r28-3068.pdf ''история''], [//web.archive.org/web/20081230/http://www.un.org/russian/documen/gadocs/convres/r28-3068.pdf ''копия'']) * ''А. Ривз.'' [http://scepsis.ru/library/id_2803.html Шарпевильский расстрел — водораздел в истории Южной Африки] * [http://www.sovmusic.ru/download.php?fname=shoshol Shosholoza Песня борцов с апартеидом] * [http://proyuar.ru/apartheid Апартеид] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206171227/http://proyuar.ru/apartheid |date=2010-02-06 }} — «Про ЮАР» сайтында * [http://commons.com.ua/archives/10921 Андрей МАНЧУК Страх и ненависть апартхейда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203222314/http://commons.com.ua/archives/10921 |date=2011-12-03 }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/sorokina/1214745-echo/ Смерть Манделы: какой станет ЮАР//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] [[Категория:КАР:Апартеид]] s4ufqvf1bjfa94zl03um7pi2lqvnlga 0 102430 1295378 1024690 2026-05-03T09:45:42Z Xqbot 996 [[Төңгөк (ауыл)]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1295378 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Төңгөк (ауыл)]] 2vdyklp9ykeeeq5n6uhs8v9nqddl8yx 0 102885 1295379 1024689 2026-05-03T09:45:47Z Xqbot 996 [[Төңгөк (ауыл)]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1295379 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Төңгөк (ауыл)]] 2vdyklp9ykeeeq5n6uhs8v9nqddl8yx 0 102890 1295380 1024688 2026-05-03T09:45:52Z Xqbot 996 [[Төңгөк (ауыл)]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1295380 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Төңгөк (ауыл)]] 2vdyklp9ykeeeq5n6uhs8v9nqddl8yx 0 106729 1295312 1291758 2026-05-03T03:55:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295312 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Аустерлиц ҡаты һуғышы|Аустерлиц янындағы һуғыш}} {{Вооружённый конфликт |конфликт = Аустерлиц янындағы ҡаты һуғыш |изображение = [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|300px|[[Наполеон I]] в битве при Аустерлице. [[Жерар, Франсуа|Франсуа Жерар]].]] |заголовок = [[Франсуа Жерар]]. "Наполеон Аустерлицта". Генерал [[Жан Рапп]] (уртала), рус кавалергардтарының ҡорбандар талап иткән атакаһынан һуң, Наполеонға әсиргә алынған кенәз Николай Репнин-Волконскийҙы (һулда аҡ мундирҙа)күрһәтә. Улар артында Наполеон мәмлүктәре арбаларға трофей байраҡтарҙы тейәгән. [[Версаль музейы]]. |часть = Төп конфликт: [[Наполеон һуғыштары]] <br /> [[Өсөнсө коалицияның ҡаты һуғышы]] |дата = {{OldStyleDate|2|декабрь|1805 йыл|20|ноябрь}} |место = [[Славков-у-Брна|Аустерлиц]], [[Моравия]], [[Австрия империяһы]] |итог = Рәсәй һәм Австрияның еңелеүе, 3-сө коалицияны юҡ итеү |противник1 = {{Флаг Франции}} [[Беренсе империяһы|Франция империяһы]] |противник2 = {{Флаг России}} [[Рәсәй империяһы]]<br />{{Австрия империяһы флагы}} [[Австрия империяһы]] |командир1 = {{Флаг Франции}} [[Наполеон I]] |командир2 = {{Флаг России}} [[Александр I (рәсәй императоры)|Александр I]], <br />{{Австрия империяһы флагы}} [[Франц II]]<!--, <br /> {{Флаг России}} А. Г. Бэккет †.--> |силы1 = 73 200 кеше,<br />139 орудие (артиллерия тубы) |силы2 = 85 400 кеше,<br />278 орудие (артиллерия тубы) |потери1 = 1 537 үлтерелгән,<br />6,943 яраланған,<br />1 байраҡ юғалған |потери2 = 27 000 үлтерелгән, үлтерелгән, яраланған һәм әсирлеккә алынған,<br />180 пушка юғалған,<br />45 байраҡ юғалған |}} ''' Аустерлицтағы һуғыш'''() — Наполеонға ҡаршы өсөнсө коалиция алып барған һуғыштарҙың иң мөһиме. Ул тарихҡа өс император (Австрия императоры [[Франц II|ФранцII]] менән урыҫ императоры [[Александр I Павлович|Александр I Франция императоры Наполеон I]] ҡаршы) көрәше исеме аҫтында ингән. Гавгамелдағы һәм Кандағы көрәш менән бергә ул тарихҡа һаны яғынан байтаҡҡа өҫтөн торған дошманды ҡыйыу рәүештә еңеүҙе аңлатҡан һуғыш булған<ref name="Gilbert2000">{{Cite book|author=Adrian Gilbert|title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Time to the Present Day|url=http://books.google.com/books?id=MZoO7SIwMVIC|accessdate=1 July 2012|year=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-57958-216-6}}</ref>. == Көстәр һәм һуғышыусы дошмандарҙың пландары == Союздаш армия 85 мең кешенән (278 орудиелы 60-меңлек урыҫ армияһынан һәм 25-меңлек Австрия армияһынан) торған . Уның дөйөм командующийы — генерал М. И. Кутузов булған. Наполеон армияһы 73.5 мең кешенән торған. Шунан да ҙурыраҡ көс менән Наполеон союздаштар армияһын ваҡытынан алда ҡурҡытмаҫҡа булған. 1805 йылдың 2 декабрендә союздаш армияларҙың ғәскәрҙәре һуғышҡа бындай тәртиптә инергә булғандар: : Генерал-лейтенант Д. С. Дохтуров, А. Ф. Ланжерон һәм И. Я. Пржибышевскийҙың өс беренсе урыҫ колоннаһы, инфантерия генералы Ф. Буксгевдендең дөйөм командалығы аҫтында фронттың һул яҡ ҡабырғаһын тәшкил итергә ; генерал-лейтенант И. Т. Коловрат һәм М. А. Милорадовичтарҙың 4-се урыҫ-Австрия колоннаһы— үҙәктә, туранан-тура Кутузов етәкселегендә; генерал-лейтенант П. И. Багратиондың (13 мең кеше) һәм Австрия кенәзе Иоганн Лихтенштейндең (4600 кеше) 5-се колоннаһы Багратион командалығы аҫтында уң яҡ ҡабырғаһында , Бөйөк Князь Константин Павлович командалығы аҫтында 3500 кешенән торған гвардия резервы 4-се колонна артында торорға тейеш булған. Австрия һәм Рәсәй императорҙары 4-се колоннала булырға тейеш булғандар. Австрия генералы Вейротер тәҡдим иткән план буйынса союздаштар, француздарҙың ярты армияһын тәшкил иткән һул ҡабырғаһын урап үтеп,ҡамарға тейеш булған. Вейротерҙың уйынса, француздарҙың ғәскәре 40 мең кешенән торған һәм Наполеон бик көсһөҙ полководец булған, шунлыҡтан ул француздар яғынан бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтелмәйәсәк тип иҫәпләгән. Кутузов Вейротерҙың планы менән ризалашмаған, тик, француз армияһының иҫәбен белһә лә, үҙенең планын тәҡдим итмәгән, сөнки ул был алыштың һәйбәт һөҙөмтәле булырына ышанмаған. Һуғыштың һөҙөмтәһенә Александр менән Вейротер яуаплы буласағын алдан белгән, тик ул, отставкаға сығыу тураһында һорап, батшаға мөрәжәғәт итмәгән. == Алыштың барышы == [[Файл:Battle of Austerlitz MKL Bd. 2 1890 (131577731).jpg|мини|300x300пкс|Алыштың картаһы]] Наполеон союздаш армия менән Кутузов етәкселек итмәгәнен , ә Александрҙың Австрия генералдарының планын хуп күргәнен белгән. Шунлыҡтан ул алыш башланыу менән дошмандарының армияһын тоҙаҡҡа эләктергән, сөнки ул Австрия генералдарының командалығы уның Венаға һәм Дунайға юлын киҫергә , уны төньяҡҡа, тауҙар яғына, фронтының һул ҡанаты менән француз армияһының уң ҡанатын ҡайырырға тырышасаҡтарын алдан уҡ белеп торған. Уның аңлауынса, дошманының фронты киң йәйелергә тейеш булған. Наполеон союздаш армия командалығын, дошмандарҙы бик тиҙ генә уратып алыу мөмкинлегенә ышандырып алдау өсөн , үҙ ғәскәрен Працен тауҙарына ҡаршы, фронттың үҙәгенә баҫтырған., ә үҙе һалдаттарын союздаштарҙың ҡап уртаһына бик тиҙ генә һөжүм итергә тип әҙерлек алып барған. Француз армияһының Працен тауҙарына һөжүме иртәнге сәғәт 9-ҙа башланып киткән, ә был ваҡытта союздаштар армияһының һул ҡанаты, Наполеон уйынса, кистән үк үҙәктән фланг хәрәкәте яһап, таң алдында Працен тауҙарынан алыҫлашҡан булған. Фронттың үҙәгендә ҡалған 3500 кешенән торған урыҫ армияһының гвардияһы француздарға геройҙарса ҡаршылыҡ күрһәткән һәм уларҙы хатта яу яланын ташлап ҡасырға ла мәжбүр иткән, тик француздарҙың күплегенән ахыр сиктә сигенергә мәжбүр булған (Працен тауына 50 меңдән артыҡ кеше ебәрелгән булған). Працен үрҙәрен алғас, Наполеон үҙенең төп көстәре менән союздаштар армияһының һул ҡанатына һөжүм яһаған һәм уларҙы ҡамап алған. Алыштың дөйөм картинаһын күреп аңлаған һул ҡанаттың комадующийы Ф Буксгевден үҙ ғәскәрен сигендерә башлаған. Уның ғәскәренең бер өлөшө боҙ менән ҡапланған быуа аша сигенгән. Быны күреп ҡалған Наполеон йәҙрәләр менән боҙға атырға ҡушҡан. Француз тарихсыларының һуғыштан һуңғы тикшереүҙәре буйынса, был сигенеү ваҡытында артиллерия уты аҫтында һәм боҙло һыуҙа 800-ҙән алып 1000 кешегә тиклем һәләк булған, ә Наполеон ул саҡта 20 000 дошман һалдаты батып үлгән тип маҡтанған.<ref>См. Кастело, Наполеон, т 2.</ref>. Союздаштар армияһының уң ҡанаты Багратион командалығы аҫтында дошманға ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә алһа ла, Наполеон Мюрат етәкселегендәге кавалерияһын үҙенең һул ҡабырғаһына ярҙамға ебәргәс, шулай уҡ сигенергә мәжбүр булған. Австрия менән Рәсәй императорҙары Александр һәм Франц һуғыш яланынан иң беренсе булып ҡасҡандар. Александр көсһөҙлөктән ҡысҡырып илаған, уның сигенеп ҡасыуы алдағы көндәрҙә лә дауам иткән. Был алышта Кутузов яраланған һәм саҡ ҡына әсирлеккә төшмәй ҡалған. Кискә табан 2 декабрҙә ике яҡ та һуғыштың һөҙөмтәләрен яһаған. Төп һөҙөмтә булып, өсөнсө коалицияның тарҡалыуы торған. Бөйөк Петр заманынан һуң Рәсәй армияһы беренсе тапҡыр генераль һуғышта еңелгән. Урыҫ императорының һәр ваҡытта ла еңел генә еңеүгә ирешеү теләге селпәрәмә ватылған. «Александр I свитаһы уның янынан көндөҙ төрлөһө төрлө яҡҡа ҡасып торған, тик кис көнө йәки таң алдынан ғына уның янына йыйылған. Еңелеү фажиғәһенән һуңғы тәүге сәғәттә император бер нисә саҡрым үҙ табибы, берейторы, ат ҡараусыһы һәм ике лейб-гусары менән һуғыш яланынан атта сабып киткән, ә уның янында бары тик лейб-гусар ғына тороп ҡалғас, атынан төшөп, бер ағас аҫтына ултырған һәм илап ебәргән». Аустерлиц алышында император янында А. А. Аракчеев булған<ref>Н.</ref>. == Аустерлицтың һөҙөмтәләре һәм әһәмиәте == [[Файл:Austerlitz-lejeune.jpg|мини|300x300пкс|Аустерлицтағы бәрелеш. Луи-Франсуа Лежен.]] Союздаш ғәскәрҙәр 27 мең кешене юғалтҡан, шуларҙың ҙур өлөшө, 21 меңе — урыҫтар. Француздар, төрлө мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 9-12 мең кешеһен юғалтҡан. Был һуғыштан һуң Австрия императоры Франц Александрға көрәште дауам итеүҙең мәғәнәһеҙ эш икәнлеген әйткән. Һуғыштың нәтижәһе булып Австрияның һуғыштан сығыуы һәм француздарға ҡаршы Европа державаларының өсөнсө коалицияһының тарҡалыуы торған. Рәсәй Франция менән һуғышты Дүртенсе коалиция составында дауам иткән. Аустерлицтә еңелеү, Нарвала еңгәндән һуң үҙ армияһын еңелмәүсән тип иҫәпләгән урыҫ йәмғиәтенә ныҡ тәьҫир итһә лә, барыбер халыҡтың армияға булған ышанысын юғалтмай ҡалған. Аустерлиц алышы популяр тарихи әҙәбиәттә йыш ҡына дошманды тулыһынса тармар итеү алышы тип миҫалға алынһа ла, Наполеон тарафынан ҙур еңеүгә өлгәшенһә лә, ысынлыҡта был көрәштә урыҫ армияһының төп өлөшө (50 мең кеше), көслө ут аҫтында ойошҡан рәүештә сигенеп, үҙенең артиллерияһының яртыһынан күберәген һаҡлап алып ҡалған. Һуңынан ул һалдаттар Прейсиш-Эйлау янында һуғышҡан армияның төп өлөшөн тәшкил иткән. Француздар иһә, еңеү яулап сыҡһалар ҙа, дошманды артабан эҙәрлекләп, күп һанлы үҙ дошманын еңерлек көс тапмағандар. Союздаштар армияһындағы иң күп юғалтыузар фронттың уң ҡанатында булған, тик боҙло быуаның һыуын кисеп сыҡҡан урыҫ һалдаттарын француздар арттарынан баҫтырып ҡаршы ярға һыу кисеп сыҡмағандар. Шулай итеп, Аустерлицтағы һуғышта, Канда, Треббийҙә һәм 1799 йылда Ватерлоолағы алыштарҙан айырмалы рәүештә, союздаштарҙың ғәскәренең төп көсө һаҡланып ҡалған. Аустерлиц янындағы һуғыш хәрби оҫталыҡтың миҫалы булып тарихҡа ингән, сөнки унда бары тик бер генә ябай хәрби маневрҙы ваҡытында яһау һәм союздаш армияның командалығының булдыҡһыҙлығы арҡаһында ҙур еңеүгә ирешелгән. == Алыш тураһында иҫтәлек == Аустерлиц һуғышы барған ерҙә һалдаттарҙың һыны ҡуйылған мемориал Тыныслыҡ Мавзолейы һәм бәләкәй сиркәү урынлаштырылған. Шулай уҡ бында ул ваҡытта һуғышта ҡатнашҡан илдәрҙең, шул иҫәптән Рәсәйҙең дә,хәрби ҡоралдарының һәм кейемдәренең өлгөләре ҡуйылған музей ҙа булған. Оҙаҡ ваҡыттар буйынса бында Наполеон кейемендә арендаға алынған атҡа менгән һыбайлы һәм урындағы дин әһеле , һуғышта һәләк булған һалдаттарға бағышлап, йыназалар үткәргәндәр<ref>{{Cite web|url=http://www.33gid.ru/austerlitz|title=Экскурсия в Аустерлиц, отзывы о музее {{!}} "ПАРИЖ и РУССКАЯ ФРАНЦИЯ" Franco-Russe гид-путеводитель: история, музеи, экскурсии|publisher=www.33gid.ru|accessdate=2016-04-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604154035/http://www.33gid.ru/austerlitz |date=2016-06-04 }}<span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>.Хәҙерге ваҡытта һәр йыл һайын алыштың хәрби-тарихи реконструкцияһы үткәрелә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәте == # Большой Энциклопедический Словарь. М., 1994. С.87,1223. # [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kura_RA69_7.htm ''Куракин А. Б.'' Записка, поданная князем А. Б. Куракиным императору Александру Павловичу после Аустерлицкого сражения / Сообщ. Н. С. Оболенским // Русский архив, 1869. — Вып. 7. — Стб. 1125—1138.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019050835/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kura_RA69_7.htm |date=2013-10-19 }} # ''Манфред А. З.'' Наполеон Бонапарт. М.: Мысль, 1989. С.430,433-434 # ''Тарле Е. В.'' «Наполеон», 1994 г. С.162-163. # ''Толстой Л. Н.'' «Война и мир» (1 и 2 тома книги.) # ''Троицкий Н. А.'' Фельдмаршал Кутузов: мифы и факты. М.: Центрополиграф, 2003. С.109-115. # ''Харботл Т.'' Битвы мировой истории. М., 1993. С.47. # ''Чандлер Д.'' Военные кампании Наполеона. М., 1997. С.265-272. == Һылтанмалар == * Леер, [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 Подробный конспект. Война 1805 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260101120655/http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 |date=2026-01-01 }} [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 Аустерлицкая операция на сайте «Руниверс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260101120655/http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 |date=2026-01-01 }} * http://www.radio.cz/ru/statja/62437 * http://www.bond.cz/www/austerlitz/indexen.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070905163107/http://www.bond.cz/www/austerlitz/indexen.htm |date=2007-09-05 }} (на англ. языке) * [http://fotki.yandex.ru/users/soviet/album/98388/ 200 лет битве 3 императоров] — фото c реконструкции битвы * ''Пирожников А. И.'' [http://chigirin.narod.ru/book18.html История 10-го пехотного Новоингерманландского полка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205014348/http://chigirin.narod.ru/book18.html |date=2008-02-05 }}. Тула, 1913. * https://web.archive.org/web/20021111182626/http://hronos.km.ru/sobyt/austerlic.html * А. Васильев [http://www.genstab.ru/voin/auster_01.htm Русская гвардия в сражении при Аустерлице 20 ноября (2 декабря) 1805 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507010035/http://www.genstab.ru/voin/auster_01.htm |date=2010-05-07 }} [[Категория:Наполеон һуғыштары]] [[Категория:Алфавит буйынса алыштар]] p3ern2az2krecb3j4p4totps0rh9k44 0 107009 1295311 1291757 2026-05-03T03:55:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295311 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Аустерлиц ҡаты һуғышы|Аустерлиц янындағы һуғыш}} {{Вооружённый конфликт |конфликт = Аустерлиц янындағы һуғыш |изображение = [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|300px|Наполеон I Аустерлиц янындағы һуғышта. Франсуа Жерар.]] |заголовок = Франсуа Жерар. "Наполеон Аустерлицта". Генерал Жан Рапп (уртала), рус кавалергардтарының ҡорбандар талап иткән атакаһынан һуң, Наполеонға әсиргә алынған кенәз Николай Репнин-Волконскийҙы (һулда аҡ мундирҙа)күрһәтә. Улар артында Наполеон мәмлүктәре арбаларға трофей байраҡтарҙы тейәгән. Версаль музейы. |часть = Төп конфликт: Наполеон һуғыштары <br /> Өсөнсө коалицияның һуғышы |дата = {{OldStyleDate|2|декабрь|1805 йыл|20|ноябрь}} |место = Славков-у-Брна, Аустерлиц, Моравия, Австрия империяһы |итог = Рәсәй һәм Австрияның еңелеүе, 3-сө коалицияны юҡ итеү |противник1 = {{Флаг Франции}} Беренсе Франция империяһы |противник2 = {{Флаг России}} Рәсәй империяһы<br />{{Австрия империяһы флагы}} Австрия империяһы |командир1 = {{Флаг Франции}} Наполеон I |командир2 = {{Флаг России}} Александр I, <br />{{Австрия империяһы флагы}} Франц II<!--, <br /> {{Флаг России}} А. Г. Бэккет †.--> |силы1 = 73 200 кеше,<br />139 орудие (артиллерия тубы) |силы2 = 85 400 кеше,<br />278 орудие (артиллерия тубы) |потери1 = 1 537 үлтерелгән,<br />6,943 яраланған,<br />1 байраҡ юғалған |потери2 = 27 000 үлтерелгән, үлтерелгән, яраланған һәм әсирлеккә алынған,<br />180 пушка юғалған,<br />45 байраҡ юғалған |}} '''А́устерлиц янындағы һуғыш''' ([[1805 йыл]], 20 ноябрь (2 декабрь) — наполеон армияһының үҙенә ҡаршы төҙөлгән өсөнсө коалицияның армиялары менән хәл иткес алышы. Тарихҡа «өс император алышы» булараҡ билдәле, сөнки [[Наполеон I]] армияһына Австрия императоры [[Франц II]] һәм рус императоры [[Александр I]] ҡаршы торған. Гавгамелдағы һәм Канны янындағы алыштар менән бер рәттән, һан яғынан күберәк булған дошманды тар-мар итеүҙең миҫалы булып тарихҡа ингән<ref name="Gilbert2000">{{cite book|author=Adrian Gilbert|title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Time to the Present Day|url=http://books.google.com/books?id=MZoO7SIwMVIC|accessdate=1 July 2012|year=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-57958-216-6}}</ref>. == Яҡтарҙың көстәре һәм пландары == {{main|Аустерлицта француз ғәскәренең составы}} Генерал М. И. Кутузовтың дөйөм командалығы аҫтындағы союздаш армияларҙың 85 меңгә яҡын һалдаты (60 меңлек рус армияһы, 25 мең кешенән торған һәм 278 орудиеға эйә австрия армияһы) булған. Наполеон армияһында 73.5 мең һалдат булған. Наполеон, союзниктарҙы өркөтмәҫ өсөн, көсө етерлек икәнен күрһәтергә тырышмаған. Бынан тыш, ваҡиғалар үҫешен күҙаллап, шул көстәре менән дә еңеүгә өлгәшеренә ышанған. 1805 йылдың 2 декабрь төнөндә союз ғәскәрҙәре һуғышҡа түбәндәге тәртиптә әҙерләнгәндәр: : Инфантерия генералы Ф. Ф. Буксгевдендың дөйөм етәкселеге аҫтындағы беренсе өс рус колоннаһының береһе, генерал-лейтенант Д. С. Дохтуровтың, А. Ф. Ланжерон һәм И. Я. Пржибышевскийҙың, һул ҡанатты тәшкил иткән; туранан-тура Кутузовҡа буйһонған генерал-лейтенанттар И. К. Коловрат һәм М. А. Милорадовичтың 4-се рус-австрия колоннаһы уртала торған. Генерал-лейтенант Багратион командалыҡ иткән, үҙенең 13 мең кешеһе һәм австрия кенәзе Иоһанн Лихтенштейндың 4600 кешеһенән торған 5-се колонна һул ҡанатты тәшкил иткән. 4-се колонна артында Бөйөк Кенәз Константин Павловичтың 3500 кешенән торған гвардия резервы урынлашҡан. Австрия һәм рус императорҙары 4-се колоннала булған. Австрия генералы Вейротер тәҡдим иткән план буйынса, союз армияһының яртыһын тәшкил иткән һул ҡанат (флангы) менән француз армияһын уратып ҡамарға тейеш булалар. Вейротер француз армияһының иҫәбен 40 мең кешенән дә артмай, тип билдәләгән, Наполеондың полководецлыҡ сифаттарын бик түбән баһалаған һәм уның яғынан бер ниндәй ҙә ҡаты ҡаршылыҡ булмаҫына ышанған. Кутузов, Вейротерҙың планы менән ризалашмаһа ла, үҙҙәрен эҙәрлекләп килгән француз армияһының иҫәбен яҡшы белһә лә, үҙенең һөжүм планын тәҡдим итмәгән. Шул уҡ ваҡытта, Кутузов батшаға отставкаға китеү тураһында прошение ла бирмәгән, тимәк, тар-мар ителеү өсөн яуаплылыҡты Александр һәм Вейротер менән уртаҡлашҡан. == Алыштың барышы == [[Файл:Battle of Austerlitz MKL Bd. 2 1890 (131577731).jpg|thumb|300px|Алыштың картаһы]] Наполеонға, союз армияһы менән ысынында (фактик) Кутузов түгел, ә австрия генералдарының планын үҙ итеүсе рус императоры Александр командалыҡ итеүе алдан билдәле булған. Һөжүмде башлаған союз армияһы Наполеон ҡорған ҡапҡанға эләккән. Австрия командованиеһының, үҙҙәрен ҡамап алып, төньяҡҡа, тау араһына ҡыҫырыҡларға, шуның менән Венаға һәм Дунайға юлын киҫергә ынтыласаҡтарын Наполеон яҡшы белгән. Бының өсөн рус-австрия ғәскәре һул ҡанаты менән француз армияһының уң флангыһына, уратып ҡамап, һөжүм итерен дә, әлбиттә, уларҙың сафтары һуҙылырын да иҫәпләп сығарған. Наполеон ғәскәрен үҙәккә, австрия командованиеһы уның армияһын тиҙ генә ҡамап алам, тип алданһын өсөн, Праценск бейеклегенә ҡаршы туплаған, һәм шул уҡ ваҡытта француздарҙың союз ғәскәрҡәренә көтмәгәндә ҡыҙыу атака ойоштороу юлын да хәл итеп ҡуйған булған. Француз ғәскәренең Праценск бейеклегенә һөжүме, эңер төшкәндән бирле фланг хәрәкәте башлаған союз ғәскәрҙәре, Наполеон белгәнсә, үҙәктән байтаҡҡа йырағайғас, иртәнге сәғәт 9-ҙа башланған. Рус армияһының тик гвардиянан торған аҙ һанлы үҙәге (3500 кеше) француздарға батырҙарса ҡаршы тора, контратакалары менән уларҙы ҡасырға мәжбүр итә алһа ла, француз ғәскәренең төп көстәре ҡыҫымында, улар сигенеүҙән башҡа сара тапмаған (Праценск бейеклегенә дошмандың 50 меңдән ашыу кешеһе һөжүм иткән). Праценск бейеклеген алғас, Наполеон үҙенең төп көстәре ударын фронттан да, тылдан да уратып алынған союзниктарға йүнәлткән. Тик шул саҡта ғына, алыштың дөйөм картинаһын аңлап ҡалып, союз ғәскәренең һул ҡанаты командующийы Ф. Буксгевден сигенеүҙе башлаған. Уның ғәскәренең бер өлөшө быуалар яғына ырғытылған һәм боҙ өҫтөнән сигенергә мәжбүр булған. Наполеон, йәҙрәләр менән боҙға тоҫҡап атырға бойорған. Француз тарихсыларының тикшереүҙәрендә сигенеүселәр араһында 800-ҙән алып 1000-гә яҡын кеше батып үлгән тигән мәғлүмәт бар, Наполеон иһә еңеү уңайынан сығарылған бюллетендә 20 000 ҡорбан тураһында яҙған<ref>См. Кастело, Наполеон, т 2. Легенду о погибшем в прудах левом крыле русской армии поддержал и Тарле.</ref>. Үҙенең ғәскәре менән аныҡ һәм һалҡын ҡанлылыҡ менән идара иткән Багратион командалығындағы союз армияһының уң ҡанаты, дошманға ҡаты ҡаршы торһа ла, Наполеон үҙенең һул флангыһына ярҙамға Мюрат кавалерияһын ебәргәс, сигенергә мәжбүр булған. Императорҙар Александр һәм Франц алыш тамамланыуҙан күпкә алда һуғыш яланынан ҡасҡан. Александр, үҙ-үҙен тота алмай, ҡалтыранған һәм хатта илаған. Уның ҡасыуы артабанғы көндәрҙә лә дауам иткән. Яраланған Кутузов көс-хәл менән әсиргә төшөүҙән ҡотолоп ҡалған. 2 декабрҙың кисенә дошманлашҡан яҡтар төп һығымтаны яһай алған — өсөнсө коалиция тарҡалған. Бөйөк Петрҙан һуң беренсе тапҡыр рус армияһы генераль алышта еңелеүгә тарый. Рус императорының еңелмәҫ һөрөмө тулы өмөтһөҙлөк менән алмашынған. «Союз олимпын ялмап алған борсолоу тойғоһо шул тиклем көслө ине, Александр I ярандары төрлө яҡҡа таралышып бөткәндәр һәм тик төндә генә,хатта таңға табан, уға килеп ҡушылғандар. Катастрофаның тәүге сәғәттәрендә батша бер нисә саҡрым тик врач, берейтор, ат ҡараусыһы һәм ике лейб-гусар менән генә сабып барған, ә эргәһендә лейб-гусар ғына ҡалғас, батша, гусар һөйләгәнсә, аттан төшкәс, ағас төбөнә ултырған да илап ебәргән». Аустерлиц һуғышында ғали йәнәптәре янында А. А. Аракчеев булған<ref>Н. К. Шильдер «Император Александр I, его жизнь и царствование», том 2, стр. 138. С.-Петербург, Типографія А. С. Суворина, 1904 г.</ref>. == Аустерлицтың йомғаҡтары һәм әһәмиәте == [[Файл:Austerlitz-lejeune.jpg|thumb|300px|Аустерлиц янындағы һуғыш. Луи-Франсуа Лежён.]] Союз ғәскәрҙәре 27 меңгә яҡын кеше юғалталар, шулар араһында күп өлөшөн рустар — 21 мең һалдатын. Француздар, төрлө мәғлүмәт буйынса, 9—12 мең кешеһен юғалтҡан. Был һуғыштан һуң австрия императоры Франц Александрға, көрәште дауам итеү мәғәнәһеҙ тигән. Һуғыштың һөҙөмтәһе булып, Австрияның һуғыштан сығыуы һәм Европа державаларының француз императорына ҡаршы торған Өсөнсө коалицияһының юҡҡа сығыуы торған. Рәсәй Дүртенсе коалиция составында Францияға ҡаршы һуғышты дауам иткән. Аустерлиц янындағы еңелеүҙең, Нарва алышынан бирле еңелеү белмәгән армиябыҙ бар, тип йөрөгән рус йәмәғәтселегенә тәьҫире көслө булған, әммә был армияла ла, халыҡта ла рух төшөнкөлөгөнә сәбәпсе булмаған. Аустерлиц янындағы һуғышты популяр тарихи әҙәбиәттә йыш ғына дошманды тулыһынса тар-мар итеүгә килтергән һуғыш миҫалы, тип аңлатырға яраталар. Ысынында иһә, был Наполеон тарафынан атҡарылған атаҡлы һуғыш, әммә уның кире һөҙөмтәһен, нишләптер күрмәйҙәр. Союз армияһы бар пункттар буйынса еңелһә лә, төп рус ғәскәре (50 меңгә яҡын кеше) ҡыҫым һәм көслө атыш аҫтында, үҙҙәре менән яртыһынан күберәк артиллерияны һаҡлап ҡалып, ойошҡанлыҡ менән сигенгән, һәм бына тап ошо яугирҙар Прейсиш-Эйлау янындағы һуғышта ғәскәрҙең нигеҙе булып торған да инде. Француздар еңгән, әммә сигенергә мәжбүр булған күп һанлы һәм аяуһыҙ дошманын эҙәрлекләү тәңгәлендә уңыш ҡаҙана алырлыҡ отошло хәлдә булмаған. Союз ғәскәрҙәренең һул ҡанаты иң ауыр еңелеүгә дусар ителгән, шулай ҙа, Сачанск быуаһын аша сыҡҡандан һуң, был һыуҙың иң тәрән ере күкрәк тәңгәленән булып, йышыраҡ тубыҡҡа йә билгә тиклем булғанлыҡтан, фрацуздарҙың уларға тәьҫир көсө тамамланған, сөнки француздар дошманын ҡаршы ярға саҡлы баҫтырып бармаған. Шулай итеп, Аустерлиц һуғышында, Канны, 1799 йылдағы Треббия, Ватерлоо янындағы яуҙар менән сағыштырғанда, — дошмандың төп көстәрен юҡ итеүгә өлгәшелмәгән. Бәхәсһеҙ, Аустерлиц янындағы һуғыш хәрби сәнғәттең күренекле миҫалы булып тора. Тулы еңеү өлгәшеүгә хатаһыҙ, уңышлы, һайланған бер моментта ябай манёвр яһау ғына түгел, әлбиттә, союз армияһы командованиеһының йүнһеҙлеге лә сәбәпсе булған. == Алыш тураһында иҫтәлек == Һуғыш булған урында һалдат статуялары торған Тыныслыҡ Мавзолейы күренешендәге мемориал һәм көмбәҙле ғибәҙәтхана (часовня) ҡуйылған. Шул һуғышта ҡатнашҡан бөтөн илдәрҙең, шулай уҡ Рәсәйҙең дә, хәрби формалары өлгөләре күрһәтелгән музей булған. XX быуаттың 60-70-се йылдарында күп тапҡырҙар Франциянан тарихи кейем кейгән «наполеонсы» килеп йөрөгән, арендаға меңге ат алған һәм католик дин әһеле (священник) ярҙамында һәләк булған һалдаттар иҫтәлегенә месса ҡыла торған булған.<ref>{{Cite web|url=http://www.33gid.ru/austerlitz|title=Экскурсия в Аустерлиц, отзывы о музее {{!}} "ПАРИЖ и РУССКАЯ ФРАНЦИЯ" Franco-Russe гид-путеводитель: история, музеи, экскурсии|publisher=www.33gid.ru|accessdate=2016-04-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604154035/http://www.33gid.ru/austerlitz |date=2016-06-04 }}</ref> Хәҙерге көндәрҙә йыл һайын һуғыштың хәрби-тарихи реконструкцияһы ойошторола. <!-- == Любопытные факты == * Существует мнение, что причиной ошибки в совместных действиях австрийской и русской армий стала [[Григорианский календарь|12-дневная разница в календарях]] что, в свою очередь, сыграло роль в поражении союзников при Аустерлице<ref>{{cite book|last=Chandler |first=David G | authorlink=David G. Chandler |title=The Campaigns of Napoleon |publisher=Scribner |location=New York |date=1 March 1973|pages=383 |chapter=From the Rhine to the Danube|isbn=0-02-523660-1}}</ref>. * Я. И. де-Санглен в своих записках рассказывает о мнении участника битвы князя [[Волконский, Пётр Михайлович|П. М. Волконского]], который утверждал, что «аустерлицкое сражение не было проиграно»<ref>[http://ontext.info/68495 Записки Якова Ивановича де-Санглена]</ref>.--> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == # Большой Энциклопедический Словарь. М., 1994. С.87,1223. # [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kura_RA69_7.htm ''Куракин А. Б.'' Записка, поданная князем А. Б. Куракиным императору Александру Павловичу после Аустерлицкого сражения / Сообщ. Н. С. Оболенским // Русский архив, 1869. — Вып. 7. — Стб. 1125—1138.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019050835/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kura_RA69_7.htm |date=2013-10-19 }} # ''[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]'' Наполеон Бонапарт. М.: Мысль, 1989. С.430,433-434 # ''Тарле Е. В.'' «Наполеон», 1994 г. С.162-163. # ''Толстой Л. Н.'' «Война и мир» (1 и 2 тома книги.) # ''Троицкий Н. А.'' Фельдмаршал Кутузов: мифы и факты. М.: Центрополиграф, 2003. С.109-115. # ''Харботл Т.'' Битвы мировой истории. М., 1993. С.47. # ''Чандлер Д.'' Военные кампании Наполеона. М., 1997. С.265-272. == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Битва под Аустерлицем |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = ЭСБЕ/Аустерлиц |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * [[Леер, Генрих Антонович|Леер]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 Подробный конспект. Война 1805 года. Аустерлицкая операция на сайте «Руниверс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260101120655/http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 |date=2026-01-01 }} * http://www.radio.cz/ru/statja/62437 * http://www.bond.cz/www/austerlitz/indexen.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070905163107/http://www.bond.cz/www/austerlitz/indexen.htm |date=2007-09-05 }} (на англ. языке) * [http://fotki.yandex.ru/users/soviet/album/98388/ 200 лет битве 3 императоров] — фото c реконструкции битвы * ''Пирожников А. И.'' [http://chigirin.narod.ru/book18.html История 10-го пехотного Новоингерманландского полка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205014348/http://chigirin.narod.ru/book18.html |date=2008-02-05 }}. Тула, 1913. * https://web.archive.org/web/20021111182626/http://hronos.km.ru/sobyt/austerlic.html * [[А. Васильев]] [http://www.genstab.ru/voin/auster_01.htm Русская гвардия в сражении при Аустерлице 20 ноября (2 декабря) 1805 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507010035/http://www.genstab.ru/voin/auster_01.htm |date=2010-05-07 }} {{DEFAULTSORT:Аустерлиц}} 2cbe1enadc1iz0dhel946vc2fjqspgw 0 111259 1295397 1290553 2026-05-03T10:51:49Z Neuvillette 39826 /* Тарихи исемдәре */ 1295397 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Ашхабад/Ашҡабад |оригинальное название = {{lang-tk|Aşgabat}} [[File:Ashgabat, Turkmenistan (6313351949).jpg|300px]] |страна = Төркмәнстан |герб = Ashgabat (seal).svg |флаг = |ширина герба = 80px |ширина флага = |lat_dir = N|lat_deg= 37|lat_min= 57 |lon_dir = E|lon_deg= 58|lon_min= 23 |CoordAddon = type:city(600100)_region:TM |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Туркменистан%2C%20Ашхабад&sll=58.416563%2C37.909017&sspn=11.249997%2C6.683577&l=map |размер карты страны = 300 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = 6 этраптары |вид главы = [[Хәким]] |глава = Моратнияз Әбилов<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=9413 Туркменистан: золотой век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914201546/http://turkmenistan.gov.tm/?id=9413 |date=2016-09-14 }}</ref> |дата основания = 1881 йыл{{!}}1881 йылда |первое упоминание = |прежние имена = 1919 йылға тиклем — Асхабад,<br /> 1919-1927 йылдарҙа — Полторацк |статус c = 1881 йыл{{!}}1881 йыл |площадь = около 700<ref>[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=5241 Столица, устремлённая в будущее.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806085202/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=5241 |date=2018-08-06 }} // turkmenistan.gov.tm (09 ноября 2013 года)</ref> или около 830<ref>[http://news.asgabat.net/?p=3157 В Ашхабаде переименованы два городских этрапа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110151137/http://news.asgabat.net/?p=3157 |date=2013-11-10 }} // news.asgabat.net (31 мая 2013 года)</ref> |высота центра НП = 273 |климат = ярым ҡоро (семиарид-BSk) |официальный язык = төркмән |официальный язык-ref = |население = 871 500<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Turkmenistan.html|title=Population of Turkmenistan}}</ref> |год переписи = 2005 |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[төркмәндәр]] (77 %)<br />[[урыҫтар]], [[үзбәктәр]], [[әрмәндәр]] |конфессиональный состав = [[мосолмандар]], [[православтар]], [[буддистар]], [[йәһүдтәр]], [[католиктар]] һ.б. |этнохороним = ашхабадты/ашҡабадты |часовой пояс = +5 |DST = |телефонный код = +993 (12) |почтовый индекс = |почтовые индексы = 744000 — 744901<ref>[http://www.turkmenpost.gov.tm/about_index.php Почтовые индексы (POÇTA INDEKSLERI). "Türkmenpoçta" Poçta aragatnaşygy döwlet kompaniýasynyň aragatnaşyk bölümleriniň.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913155726/http://www.turkmenpost.gov.tm/about_index.php |date=2013-09-13 }} // turkmenpost.gov.tm</ref> |автомобильный код = AG |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Aşgabat |сайт = http://ashgabat.gov.tm/ |язык сайта = ru |язык сайта 2 = tk |add3n = Рәсми булмаған исемдәре |add3 = Аҡ мәрмәр баш ҡала<ref name="Книга рекордов Гиннеса - ria.ru">[http://ria.ru/world/20130525/939422561.html Ашхабад попал в Книгу рекордов Гиннесса как самый беломраморный город.] // ria.ru (25 мая 2013 года)</ref><ref name="Книга рекордов Гиннеса - bbc.co.uk">[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130525_rn_ashgabat_guinness_book.shtml Ашхабад признан самым беломраморным городом в мире] // bbc.co.uk (25 мая 2013 года)</ref>, <br /> Город любви<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=5372 Перспективы Ашхабада: новая городская среда и транспортная инфраструктура.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703203045/http://turkmenistan.gov.tm/?id=5372 |date=2017-07-03 }} // turkmenistan.gov.tm (28 ноября 2013 года)</ref> |add2n = Ҡала көнө |add2 = 25 мая<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=4105 Беломраморный Ашхабад — в Книге рекордов Гиннеса.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304170600/http://turkmenistan.gov.tm/?id=4105 |date=2016-03-04 }} // turkmenistan.gov.tm</ref> }} '''Ашхабад''' йәки '''Ашҡабад''' ({{lang-tk|Aşgabat}}) — [[Төркмәнстан]]дың [[баш ҡала]]һы, дәүләттең иң ҙур административ-сәйәси, сәнәғәт, фәнни һәм мәҙәни үҙәге. Ашхабад — үәләйәт (өлкә) хоҡуғына эйә айырым административ берәмек. 2013 йылдың 25 майында Ашхабад бишенсе тапҡыр [[Гиннесстың рекордтар китабы|Гиннес рекордтары китабына]] индерелде: был юлы донъялағы аҡ мәрмәр ҡала булараҡ — бында 543 яңы йорт аҡ мәрмәр менән көпләнгән. Элегерәк был баҫмаға Төркмәнстандың баш ҡалаһындағы иң бейек флагшток (133 метр), иң ҙур фонтан комплексы (27 синхрон фонтан), ябыҡ типтағы иң ҙур Күҙәтеү Ҡуласаһы аттракционы һәм Оғузхан телевизион башняһындағы иң ҙур йондоҙ индерелгәйне. Төркмәнстандың Статистика буйынса дәүләт комитетының рәсми мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2012 йылдың 1 ғинуарында Ашхабадта ил халҡының 12,7 проценты йәшәгән. 1995 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 604,7 мең кеше, 2001 йылдағы рәсми баһа буйынса 712 мең кеше теркәлгән. 2002 йылдың 1 июленә ҡарата был һан 743 мең, 2003 йылдың уртаһында 790 меңгә етә, йәғни илдәге бар халыҡтың 13 процентын тәшкил итә. 2005 йылдың 18 ноябрендә Ашхабадта йәшәүселәр 900 меңгә (ил халҡының 13,4 проценты) етеүе тураһында рәсми иғлан ителә. == Тарихи исемдәре == Ҡаланың атамаһы фарсы теленән ингән — '''عشق''' (''eshq'' — «ғишыҡ») һәм '''آباد''' (''ābād'' — ''«торлаҡ урын»'', ''«ҡала»'')<ref name="Энциклопедия «Вокруг света»">[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Ашхабад&diff=prev&oldid=78266 Энциклопедия «Вокруг света». Город Ашхабад.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305081641/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%90%D1%88%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4&diff=prev&oldid=78266 |date=2016-03-05 }} // vokrugsveta.ru (версия 20:25, 17 сентября 2010 года)</ref><ref name="ReferenceA">Энциклопедия ТССР. Издательство «Главная редакция Туркменской Советской Энциклопедии», Ашхабад, 1984 г.</ref>. Рәсәй империяһы тарафынан яулап алынғанға тиклем 1881 йылдағы Персия менән төҙөлгән Ахал килешеүенә яраҡлы ҡала Асхабад тип йөрөтөлә. Был атама 1919 йылға тиклем һаҡлана. [[1919 йыл]]да ул Төркөстан республикаһының Совнархоз рәйесе П. Г. Полторацкий хөрмәтенә '''Полторацк''' тип атала башлай. [[1927 йыл]]дың 27 октябрендә Ашхабад тип үҙгәртелә. 1991 йылдың 27 октябрендә Төркмәнстан үҙаллылыҡ алғандан һуң Ашхабад ҡалаһы Төркмәнстандың Юғары Советы Президиумы ҡарары буйынса рәсми рәүештә Ашғабат тип үҙгәртелде. Был атама төркмән теленә күпкә яҡын тора. Рәсәйҙең киң мәғлүмәт сараларында Рәсәй Федерацияһының 1995 йылда ҡабул ителгән «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» (№ 1495) бойороғона ярашлы Ашхабад атамаһы ҡулланыла. [[Файл:Neutrality-Road-Ashgabat-2015.JPG|мини|Ашхабадтағы Битарап проспекты]] Төркмәнстандың рус телендәге рәсми ҡағыҙҙарында, киң мәғлүмәт сараларында, баш ҡала сайттарында Ашхабад тип яҙыла. Шул уҡ мәлдә был ҡаланың атамаһы Парфян батшалығының Аршакид (Ашканид) династияһынан килә тигән фекерҙәр ҙә бар. Тимәк, уға б.э. тиклем III быуатта нигеҙ һалыныуы ихтимал. == Географияһы == Ашхабад Төркмәнстандың көньяҡ өлөшөндә, Иран сигенән 25 км төньяҡтараҡ, [[Туран уйһыулығы]]нда урынлашҡан. Ҡала Копетдаг алды тигеҙлегендәге Ахал-Теке оазисында тора. Уға көньяҡтан Копетдаг тауы, төньяҡтан Ҡараҡом сүллеге терәлгән. Диңгеҙ кимәленән 214—240 метр бейеклектә. 1962 йылда ҡалаға Ҡараҡом каналы үткәрелә. === Сәғәт бүлкәте === Ашхабад халыҡ-ара стандарт буйынса UTC+5 тип билдәләнгән сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Бөтә донъя координация ваҡытына (UTC) ҡарата +5:00. === Климат === Ашхабад — донъялағы иң эҫе ҡалаларҙың береһе. Йәй көндәрендә бында һауа температураһы +45 градустан артып китә, яуым-төшөм бик һирәк була. Шул уҡ мәлдә эске континенталь субтропик климаты өсөн ҡыш бында һалҡын һанала. Был миҙгел ҡыҫҡа ғына булыуына ҡарамаҫтан, төньяҡтан килгән арктик һауа сәбәпле −10 градуслыҡ һыуыҡтар була. Оҙайлы ҡар ҡатламы һалҡын ҡыштарҙа ғына күҙәтелә. * Уртаса һауа температураһы — +17,1 C° * Уртаса ел тиҙлеге — 2,5 м/с * Уртаса дымлылыҡ — 55 % == Тарихы == [[Файл:Aşgabat 1901.jpg|left|thumb|[[Ашхабад вокзалы]] (1901)|200 px]] [[Файл:06 Асхабад. Ул. Кирпичная.jpg|left|thumb|Ашхабадтың Кирбес урамы (1913)|200 px]] Асхабад ҡалаһына 1881 йылда нигеҙ һалына<ref name="Энциклопедия «Вокруг света»" /><ref name="dic.academic.ru">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/6488/Ашхабад Академик. Энциклопедический словарь. Ашхабад.] // dic.academic.ru</ref>. Ошондай уҡ атамалы төркмән ҡәлғәһе урынында булдырылған ҡала Рәсәй империяһының сик буйы хәрби нығытмаһы ролен үтәй. Ҡала емеш-еләк баҡсаһы булған саман өйҙәрҙән тора. Ер тетрәү осраҡтары йыш булғанға күрә күпселеген бында бер ҡатлы йорттар төҙөргә ҡарар ителә. 1901 йылда 36,5 мең кеше йәшәүе теркәлгән, шуларҙың 11,2 меңе фарсы, 10,7 меңе рус, 14,6 меңе әрмән һәм башҡа милләттәр. Төркмән халҡы ҡаланан ситтә үҙ йәйләүҙәрендә көн күрә<ref>[[Ян, Василий Григорьевич|В. Г. Ян]]. «Голубые дали Азии: путевые заметки». // Огни на курганах: Повести, рассказы, М.: Советский писатель, 1985. — С. 597—677.</ref>. {{External media|right |image1=[http://www.heraldicum.ru/turkmen/towns/images/ashabat.gif Рәсәй империяһы составындағы Ашхабадтың гербы.] }} 1881—1918 йылдарҙа ҡала Каспий аръяғы өлкәһенең, 1918—1925 йылдарҙа Төркмән АССР-ы төркмән өлкәһенең административ үҙәге булып тора<ref name="ReferenceA"/>. 1925 йылдың февралендә ''Полторацк'' атамалы был ҡала төркмән ССР-ның баш ҡалаһы статусын ала. 1948 йылдың 6 октябрендә Ашхабадта иң көслө ер тетрәү теркәлә. Уның усағындағы (эпицентр)көсө 9-10 балл, магнитудаһы М = 7,3. Ҡаланың 90-98 % емерелә, сама менән 60-110 мең кеше һәләк була<ref name="nikonov">[http://www.scgis.ru/russian/cp1251/dgggms/2-98/nikonov2.htm А. А. Никонов — «Ашхабадское землетрясение: проблемы и решения полвека спустя после катастрофы».] {{Webarchive|url=https://archive.today/20010520133436/http://www.scgis.ru/russian/cp1251/dgggms/2-98/nikonov2.htm |date=2001-05-20 }} // scgis.ru</ref>. 1962 йылда Ҡараҡом каналы Ашхабадҡа тиклем һуҙыла һәм бының менән ҡалала һыу мәсьәләһе хәл ителә. 2003 йылдың июлендә Ашхабадта урам атамалары һандар менән алыштырыла, тик билдәле шағир Махтымкули, төркмәнбашы Сапарморат Ниязов һәм уның ата-әсәһенең исемдәре менән аталғандары ғына һаҡланып ҡалдырыла<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/246264 Туркменбаши превратил Ашхабад в учебник истории.] // kommersant.ru (20 марта 2001 года)</ref>. == Административ-территориаль бүленеш == Төркмәнстан биләмәләре бүленеше буйынса 2015 йылдың 5 февраленә ҡарата Ашхабад ҡалаһы алты этрапҡа бүленгән: * Берҡарарлыҡ (элекке Азатлыҡ, Совет), * Копетдаг (элекке Пролетар), * Бағтыярлыҡ (элекке Президент Ниязов, Ленин), * Арчабил (Чандыбил этрабы менән берләштерелгән) * Абадан (элекке Абадан, Безмеин), * Рухабад. Арчабил этрабына шулай уҡ Арчабил ҡасабаһы (элекке Фирүзә) индерелгән<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/23986 Арчабил (бывшая Фирюза) стал посёлком.] // turkmenistan.ru (4 февраля 2008 года)</ref>. Абадан һәм Рухабад этраптары ҡалала 2013 йылда булдырыла<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=4117 Ашхабад прирос новыми территориями.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901215802/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=4117 |date=2018-09-01 }} // turkmenistan.ru (27 мая 2013 года)</ref>. 2015 йылда Чандыбил һәм Арчабил этраптары берләштерелә<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=8136 Объединены два этрапа туркменской столицы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205173215/http://turkmenistan.gov.tm/?id=8136 |date=2015-02-05 }} (4 мая 2015 года)</ref>. == Халыҡ иҫәбе == Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Ашхабадта 2012 йылдың 1 ғинуарына ил халҡының 12,7 % йәшәй. Шуларҙың 77 % — төркмән милләтенән, ҡалғандары — төрлө этник төркөмдәр.<ref>[http://country.turmir.com/sub_616_sub.html Ашхабад. Население, язык, вероисповедание.] // country.turmir.com</ref>. == Архитектура == === Рәсәй империяһы осоро === Рәсәй империяһы мәлендә Ашхабад ҡыйыҡһыҙ түбәле саман өйҙәрҙән торған ҡала була. === Совет осоро === Совет осоронда Ашхабадта заманса йорттар күтәрелә башлай. 1948 йылдың 6 октябрендә булған ер тетрәү һөҙөмтәһендә улар тулыһынса емерелә, әммә ҡабаттан тергеҙергә хәл ителә<ref>[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-19946/ Познавательный журнал «Школа жизни». Автор: Иван Пазий. «Что мы не знали о землетрясении 1948 года в Ашхабаде?»] // shkolazhizni.ru (5 октября 2008 года)</ref>. Ҡала 1949, 1959 йылдарҙағы генераль план буйынса төҙөлә<ref name="dic.academic.ru" />. һөҙөмтәлә, урамдар киңәйә, йәшел зоналар булдырыла, яңы биҫтәләр барлыҡҡа килә. Совет ососронда Төркмәнстандың баш ҡалаһында архитектура иҫтәлеге булырҙай йорттар төҙөлә<ref name="dic.academic.ru" />: * Төркмән ССР-ның Минстрҙар Советы йорто (1954—1956; хәҙер — здание Төркмәнстан Мәжлесе; архитектор — В. М. Новосадов), * Молланепес исемендәге төркмән драма театры (1951—1958; архитектор — А. В. Тарасенко), * Фәндәр академияһы йорто (1949—1953; архитекторҙар — Л. К. Ратинов һәм башҡалар), * «Каракумстрой» идаралығы (1964—1967; архитекторҙар — А. Р. Ахмедов, Ф. Р. Алиев), бөгөн емерелгән. * Карл Маркс исемендәге Төркмәнстан дәүләт китапханаһы (1964—1976; архитекторҙар — А. Р. Ахмедов, Б. А. Шпак, В. А. Алексеев), * «Мекан» Һарайы (1970—1974). Йорт Эрнст Неизвестныйҙың скульптура рельефтары менән биҙәлгән. * «Гулистан» сауҙа үҙәге (1971—1982; архитектор — Владимир Высотин; скульптор — Клыч Ярмамедов), * Төркмәнстан дәүләт циркы (1979—1984; архитектор — Ариф Зейналов). Ҡалала шулай уҡ тап ошо осорҙа төҙөлә: * Төркмән ССР-һы Үҙәк комитеты йорто (архитекторҙар — А. Н. Афанасьев, Е. А. Раевская), * С. Ниязов исемендәге Төркмәнстан ауыл хужалығы университеты (архитекторҙар — М. Н. Виноградская, А. П. Зарьев, В. Н. Ляхович), * Сапарморат Төркмәнбашы исемендәге һынлы сәнғәт музейы (архитектор — Г. М. Александрович), * «Мир» киноконцерт залы (архитекторҙар — Ф. М. Евсеев, М. Г. Евсеева, инженер — М. Берлин). * «Ашхабад» ҡунаҡханаһы (архитектор — А. Р. Ахмедов), * «Интурист» ҡунаҡханаһы (архитекторҙар — А. Р. Ахмедов, Ф. Р. Алиев). * Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарға һәйкәл (1970; архитекторҙар — А. Курбанлиев, Ф. Багиров; скульптор — Д. Джумадурды). * Ленин исемендәге скверҙа В. И. Ленинға һәйкәл (1927; бронза, майолика; скульпторҙар — А. А. Карелин, Е. Р. Трипольская). === 1991 йылдан һуң === 1991 йылдың 26 декабрендә СССР составынан сыҡҡандан һуң ҡалала төрлө административ һәм торлаҡ йорттар, йәмәғәт ҡоролмалары ҡалҡа башлай. Бөгөнгө Ашхабадта йорттар төҙөүҙә көнсығыш стиль һаҡлана, күптәре аҡ мәрмәр менән биҙәлә. Ҡаланың архитектура ҡомартҡыһы булған бейеклеге 211 метрлыҡ «Төркмәнстан» телерадиотапшырыу үҙәге менән 11 ҡатлыҡ «Багт кошги» («Бәхет ҡошо») Никах һарайы 2011 йылда төҙөлә. 2012 йылдың сентябрендә улар халыҡ-ара «International Property Awards Europe» премияһы менән билдәләнә<ref name="две архитектурные достопримечательности">[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/37856.html Две архитектурные достопримечательности Ашхабада отмечены на международном конкурсе.] // turkmenistan.ru/ru (29 сентября 2012 года)</ref>. Ашхабадта шулай уҡ «Нейтралитет монументы» тип аталған ҡоролма архитектура яғынан иҫтә ҡалырлыҡ итеп эшләнгән. Көмбәҙле ҡапҡа өҫтөндә елберҙәгән ил флагы янына Төркмәнстан Президенты Сапарморат Ниязовтың 12 метрлыҡ алтынлатылған һыны ҡуйылған. Үҙәк майҙанды үҙгәртеү кәрәк булғас, был арка баш ҡаланың көньяҡ өлөшөнә күсереп яңынан ҡорола. Бөгөнгө Ашхабадта башлыса торлаҡ йорттар 12 ҡатлы итеп төҙөлә. Уларҙың беренсе ҡаты сауҙа йәки төрлө хеҙмәтләндереү үҙәктәре өсөн бүленә. Күп йорттар, хатта иҫкеләре лә, аҡ мәрмәр менән көпләнгән<ref>[http://fishki.net/comment.php?id=89001 Ашгабат — беломраморный город-сад и столица Нейтрального Туркменистана.] // fishki.net (26 мая 2011 года)</ref>. Арчабил шоссеһында эшлекле үҙәк булдырыла башлаған. «Ашхабад-ситила» төрлө министрлыҡтар, мәҙәни, белем биреү һәм тикшереү үҙәктәре төҙөлә<ref name="Будущее беломраморной столицы">[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=2877 Будущее беломраморной столицы. На глазах современников Ашхабад — столица Туркменистана превращается в крупный урбанизированный центр.] // turkmenistan.gov.tm (5 декабря 2012 года)</ref>. {{панорама|Panorama_of_Ashgabat.jpg|1000px|<center> Төнгө Ашхабад</center>}} == Иҡтисад == Ашхабадтың иҡтисадын башлыса сәнәғәт, финанс структураһы һәм киң сауҙа селтәре күрһәтә<ref name="Ашхабад, Туркменистан.">[http://www.ashgabathotels.ru/ashgabat.htm Ашхабад, Туркменистан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609085945/http://www.ashgabathotels.ru/ashgabat.htm |date=2017-06-09 }} // ashgabathotels.ru</ref>. Баш ҡаланан 5 км төньяҡҡараҡ «Алтын асыр» баҙары урынлашҡан. Халыҡ араһында шулай уҡ «Йимпаш» сауҙа үҙәге киң билдәле<ref name="Парки, скверы и развлекательные центры">[http://ashgabat.gov.tm/ru/2013-05-12-16-39-36/48-2013-05-19-11-38-30 Ашхабад. Парки, скверы и развлекательные центры.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065446/http://ashgabat.gov.tm/ru/2013-05-12-16-39-36/48-2013-05-19-11-38-30 |date=2013-10-21 }} // ashgabat.gov.tm</ref>. === Сауҙа үҙәктәре === * «Беркарар» сауҙа-күңел асыу үҙәге — 340 сауҙа нөктәһе булған 4 ҡатлы йорт<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=7939 Президент Гурбангулы Бердымухамедов принял участие в открытии крупнейшего торгово-развлекательного центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220154150/http://turkmenistan.gov.tm/?id=7939 |date=2016-12-20 }}</ref>. * «Йимпаш» сауҙа үҙәге * «Пайтагт» сауҙа үҙәге * «Ашхабад» сауҙа үҙәге<ref>[http://www.polimeks.com/eng/UstyapiAsgabatAlisverisMerkezi.aspx Ashgabat Shopping Mall (2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005065237/http://www.polimeks.com/eng/UstyapiAsgabatAlisverisMerkezi.aspx |date=2013-10-05 }} // polimeks.com</ref> * «Үҙаллылыҡтың 15 йыллығы» сауҙа үҙәге<ref>[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=6774 Новое рождение торгового центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220153903/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=6774 |date=2016-12-20 }}</ref> === Иң ҙур баҙар === [[Файл:Tolkuchka Bazaar in Ashgabat.jpg|thumb|250px|төркмән келәмдәре]] * «Алтын асыр» көнсығыш баҙары<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/35658.html Новый рынок «Алтын асыр» станет символом благополучия Туркменистана.] // turkmenistan.ru (12 февраля 2011 года)</ref> * «Гулистан» дәүләт сауҙа үҙәге * Теки баҙары * Ташауз баҙары (10-сы микрорайон) * Лялезар баҙары (6-сы микрорайон) * Парахат баҙары (Мир-1) * Дженнет баҙары (3-сө микрорайон) * Ак-йол баҙары (8-се микрорайон) * 30-сы микрорайон баҙары === Сәнәғәт === Ашхабадта һәм ҡала янында 40-тан ашыу эре, 128 урта, 1700 ваҡ сәнәғәт объекты бар<ref name="Ашхабад, Туркменистан." />. Иң мөһим сәнәғәт предприятиелары: «Ашнефтемаш», «Туркменкабель», «Туркменбаши текстиль комплекси»<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/16744 «Сделано в Туркменистане».] // turkmenistan.ru (17 марта 2005 года)</ref> и др. == Бәйләнеш == Ҡалала керәҙле бәйләнеш буйынса ике оператор бар. * «МТС-Туркменистан» — 1994 йылда бәйләнеш булдырған тәүге оператор. Рәсәйҙең «Мобильные ТелеСистемы» ААЙ филиалы. Төп офис Ашхабадта урынлашҡан<ref>[http://www.mts.tm/rus/ Информация для абонентов «МТС-Туркменистан».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120031234/http://www.mts.tm/rus/ |date=2016-11-20 }} // mts.tm</ref>. * «Алтын Асыр» — 2004 йылда булдырылған милли дәүләт компанияһы. 2010 йылда [[UMTS]] стандартлы «өсөнсө быуын» ([[3G]]) селтәре йәйелдерә башлай. Ул Ашхабадтың бөтә райондарын, баш ҡалалағы халыҡ-ара аэропортты ҡаплай. 2013 йылдың 18 сентябрендә [[LTE]] технологияһы буйынса «дүртенсе быуын» [[4G]] селтәре индерелде<ref>[http://www.tmcell.tm/ru-RU/news-lte-start TMCELL начинает подключение абонетов к сети LTE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206052338/http://tmcell.tm/ru-RU/news-lte-start |date=2017-12-06 }} // tmcell.tm (17 сентября 2013 года)</ref>. == Транспорт == [[Файл:Ultra-modern highways in Ashgabat.jpg|мини|Ашхабад. Арчабил шоссеһы.]] Йәмәғәт транспортынан баш ҡалала автобус ҡына ҡулланыла, башлыса Mercedes-Benz и Hyundai автобустары йөрөй. Ҡаланың көньяғында Ашхабадтан Копетдаг тауына сығыу өсөн аҫмалы канат юлы файҙаланыла<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/17950 Президент Туркмении принял участие в приуроченном к 15-летию независимости страны открытии трёх объектов]</ref>. 2008 йылда Ашхабад тирәләй автомагистраль ҡулсаһы төҙөлә башлай. Уның маҡсаты — ҡала урамдарындағы транспорт көсөргәнешен кәметеү һәм ҡала ситенән үтеү өсөн уңайлы юл булдырыу<ref name="Будущее беломраморной столицы"/>. === Ашхабад метроһы === Метрополитен булдырыу мәсьәләһе 2008 йылда күтәрелә. 2014 йылда Төркмәнстан Президенты Гурбангулы Бердымухамедов Ашхабадта халыҡ һаны артыуға бәйле был һорауға тағы ла мөрәжәғәт итә<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/39412.html Президент Туркменистана проинспектировал строительство дорожно-транспортных и социально-бытовых объектов Ашхабада]</ref>. === Тимер юл транспорты === {{кратное изображение | зона = left | направление = vertical | заголовок = | ширина = 250 | изобр1 = | подпись1 = [[Ашхабад вокзалы]] | изобр2 = Stans08-098 (3134913370).jpg | подпись2 = Сапарморат Төркмәнбаши ис. Аэропорт }} Ашхабадта тәүге вокзал 1888 йылда төҙөлә. Ер тетрәүҙә тулыһынса емерелгән был бина 1950 йылда яңынан ҡалҡа, 2009 йылда уға ҙур реконструкция яһала<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/19560 Ашхабадский железнодорожный вокзал будет реконструирован к 2009 году]</ref>. Ҡала аша көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Төркмәнбаши (Красноводск) — Төркмәнабад(Чарджоу) ҡалаларын бәйләгән тимер юл үтә. Ашхабадтан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Ҡараҡом, Дашогуз ҡалаларына 2006 йылда асылған Трансҡараҡом тимер юлы китә. Ҡалала ҡала-ара һәм халыҡ-ара транспорт бәйләнештәре өсөн ике автовокзал эшләй<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=7211 Туркменистан: золотой век<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714151526/http://turkmenistan.gov.tm/?id=7211 |date=2020-07-14 }}</ref>. === Һауа транспорты === 1994 йылда асылған Сапарморат Төркмәнбашы исемендәге халыҡ-ара аэропорт Ашхабадтан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул баш ҡаланы республиканың ҙур ҡалалары, Азия һәм Европа илдаре менән бәйләй<ref>[http://www.trend.az/capital/business/2223678.html Национальная авиакомпания Туркменистана откроет ряд новых рейсов]</ref>. 2013 йылда ҡала янында тағы ла бер аэропорт төҙөлә башлай. Ул Үҙәк Азияла иң ҙуры буласаҡ<ref>[http://www.trend.az/capital/business/2113556.html В Ашхабаде будет построен крупнейший в Центральной Азии аэропорт]</ref>. Яңы аэропортты файҙаланыуға тапшырғас, иҫкеһе чартер рейстар өсөн ҡулланыласаҡ<ref>[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=5192 Малый терминал будет обслуживать авиапассажиров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812041107/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=5192 |date=2017-08-12 }}</ref>. == Китапхана == * Төркмәнстандың дәүләт китапханаһы — 1895 йылда асылған * Махтумкули ис. үҙәк китапхана * Б. Аманов ис. Төркмәнстан дәүләт балалар китапханаһы — 1935 йылда асылған * Төркмәнстан дәүләт фәнни-медицина китапханаһы — 1940 йылда асылған * Төркмәнстан Фәндәр академияһының үҙәк ғилми китапханаһы — 1941 йылда асылған<ref name="ReferenceA"/> == Мәғариф == Ашхабад — Төркмәнстандың иң мөһим мәғариф үҙәге. 2013/14 уҡыу йылдарында баш ҡаланың 19 юғары уҡыу йортонда 26,7 мең студент белем ала, 139 мәктәптә 114,7 мең бала уҡый<ref name=autogenerated1>[http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/turkmenistan/ Социально-экономическое положение города Ашхабада и велаятов за 2013 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321044112/http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/turkmenistan/ |date=2013-03-21 }}</ref>. * Махтымкули исемендәге Төркмән дәүләт университеты * Халыҡ-ара төркмән-төрөк университеты * Төркмәнстан дәүләт медицина университеты * С. А. Ниязов ис. Төркмәнстан ауыл хужалығы университеты * Төркмәнстан дәүләт художество Академияһы * Төркмәнстан халыҡ хужалығы институты * Төркмәнстан дәүләт мәҙәниәт институты * Төркмәнстан дәүләт транспорт һәм бәйләнеш институты * Төркмәнстан Дәүләт комитетының спорт һәм туризм буйынса милли институты * Довлетмаммет Азади ис. Төркмәнстан донъя телдәре милли институты * Төркмәнстан халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты * Төркмәнстан дәүләт иҡтисад һәм менеджмент институты * Төркмәнстан дәүләт финанс институты * Төркмәнстан милли консерваторияһы * Сапарморат Төркмәнбашы ис. Төркмәнстан хәрби академияһы * Төркмәнстан оборона министрлығының Сапарморат Төркмәнбаши ис. хәрби институты * С. А. Ниязов ис. Төркмәнстан полиция академияһы * Төркмәнстан дәүләт сик буйы хеҙмәтенең сик һаҡсылары институты * Төркмәнстан дәүләт архитектура-төҙөлөш институты * Халыҡ-ара гуманитар фәндәр һәм үҫеш университеты * Халыҡ-ара нефть һәм газ университеты == Фән == 1951 йылда Ашхабадта Төркмәнстандың Фәндәр Академияһы булдырыла. 2014 йылда Бикроу районында Технологиялар үҙәге төҙөлә<ref>[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=6680 Президент Гурбангулы Бердымухамедов принял участие в открытии Центра технологий] // turkmenistan.gov.tm (12 июня 2014 года)</ref>. == Спорт == [[Файл:Ahal Velayat Hippodrome - Flickr - Kerri-Jo (89).jpg|мини|Сабыш]] Ашхабадта профессиональ һәм һәүәҫкәр спорт яҡшы үҫешкән. Ҡалала 1000 урынлыҡ 5 стадион, бик күп спорт залдары, спорт һарайҙары, бассейндар, ҡышҡы спорт төрҙәре өсөн яһалма боҙло ябыҡ объекттар бар. 2010 йылдың 19 декабрендә [[Кувейт]]та Ашхабад ҡалаһы яугирлыҡ сәнғәте буйынса V «Азия уйындары-2017» ярышын үткәреү мәмкинлеген яуланы<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/35511.html В 2017 году Туркменистан примет V Азиатские игры в закрытых помещениях.] // turkmenistan.ru (20 декабря 2010 года)</ref>. 2010 йылда баш ҡаланың көньяҡ өлөшөндә Олимпия ҡаласығы төҙөлә башлай. Бында утыҙлап объект, шул иҫәптә параолимпия комплексы, реабилитация үҙәге бар. Ашхабадтағы профессиональ спорт клубтары: * Футбол: «Алтын Асыр» ФК, «Ашхабад» ФК, МТТУ ФК, «Хазына» ФК — Төркмәнстан Чемпионатында сығыш яһайҙар. 1947 йылда ойошторолған «Копетдаг» футбол клубы Төркмәнстандың Беренсе лигаһында уйнай. * Хоккей: ХК «Бургут» — Төркмәнстандың иң көслө клубы; «Алп Арслан» ХК, «Багтыярлык» ХК, «Галкан» ХК, «Шир» ХК, «Огузхан» ХК — шулай уҡ Ашхабадта күнекмәләр үткәрә. Ашхабадта Төркмәнстандағы иң ҙур Халыҡ-ара ат спорты комплексы эшләй. Уның майҙаны 90 га. Ипподромда сабыштарҙы ла, юртаҡтар ярышын да үткәреү мөмкинлеге бар<ref>[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=1299 «Небесные» скакуны — наша гордость и слава. Праздничные торжества в Международном конноспортивном комплексе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714151425/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=1299 |date=2020-07-14 }} // .turkmenistan.gov.tm (29 апреля 2012 года)</ref>. == Һаулыҡ һаҡлау == Төркмәнстанда һаулыҡ һаҡлау буйынса түләүле заманса милли система булдырылған<ref name="здоровье">[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=1899 Электронная газета «Туркменистан: золотой век». Во имя здоровья и благополучия туркменистанцев.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812031651/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=1899 |date=2017-08-12 }} // turkmenistan.gov.tm (21 июля 2012 года)</ref>. 2013 йылға 490 ғаилә табибы, 3,8 мең урта медицина персоналы һанала. Дауаханаларҙа 3,6 мең урын ҡаралған.<ref name=autogenerated1 />. Дауалау учреждениелары: * Халыҡ -ара травматология үҙәге (2011 й.) * Онкология үҙәге (2009 й.) * Сапарморат Төркмәнбаши ис. үҙәк госпиталь (2001 й.)<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/14395 В Ашхабаде открылись два новых медицинских центра.] // turkmenistan.ru (24 октября 2001 года)</ref>. * Стоматология үҙәге<ref name="открытие новых объектов здравоохранения">[http://turkmenistan.gov.tm/?id=4549 Электронная газета «Туркменистан: золотой век». Торжества по случаю открытия и закладки фундамента новых объектов сферы здравоохранения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812031346/http://turkmenistan.gov.tm/?id=4549 |date=2017-08-12 }} // turkmenistan.gov.tm (19 июля 2013 года)</ref> * Фармацевтика предприятиеһы<ref name="открытие новых объектов здравоохранения" /> === Халыҡ-ара медицина үҙәктәре дирекцияһы === Ашхабадта заманса медицина ҡаласығы булдырылған. Уның составында<ref name="здоровье" />: * Халыҡ-ара күҙ ауырыуҙарын дауалау үҙәге — Урта Азиялағы иң ҙур үҙәк<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/36255.html В Туркменистане открыт первый в регионе Центр лечения глазных болезней.] // turkmenistan.ru (22 июля 2011 года)</ref>. * Халыҡ-ара медицина үҙәге * Халыҡ-ара эске ауырыуҙар үҙәге * Халыҡ-ара диагностика үҙәге * «Эне мяхри» халыҡ-ара әсә һәм бала һаулығын һаҡлау үҙәге. * Халыҡ-ара баш һәм елкә ауырыуҙарын дауалау үҙәге == Мәҙәниәт һәм сәнғәт == === Һәйкәлдәр === === Театр === * Сапарморат Төркмәнбаши ис. төп драма театры * Молланепес ис. студенттар театры * Махтымкули ис. милли музыка-драма театры * Алп Арслан ис. төркмән милли йәштәр театры * Төркмәнстан дәүләт ҡурсаҡ театры * А. С. Пушкин ис. дәүләт рус драма театры * Төркмәнстан дәүләт циркы === Музей === * Төркмәнстан дәүләт мәҙәни үҙәк музейы — 1990-сы йылдарҙа булдырылған иң ҙур музей. Филиалдары<ref>[http://ashgabat.gov.tm/index.php/ru/2013-05-12-16-39-36/46-2013-05-19-11-24-01 Музеи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812053345/http://ashgabat.gov.tm/index.php/ru/2013-05-12-16-39-36/46-2013-05-19-11-24-01 |date=2017-08-12 }}</ref>: ** «Гарашсызлык» музейы ** «Галкыныш» музейы ** «Битараплык» музейы * Сапарморат Төркмәнбаши ис. Төркмәнстан дәүләт һынлы сәнғәт музейы 1927 йылда булдырылған. Үҙәк Азияла иң ҙурҙарҙың береһе. * Төркмән келәме музейы 1993 йылда асылған. Бында келәмдәрҙең иң яҡшы өлгөләре йыйналған. Уларҙың иң иҫкеһе XVII быуатҡа ҡарай. Ошонда уҡ «Бөйөк Сапарморат Төркмәнбашиның алтын быуаты» атамалы ҡулдан эшләнгән донъялағы иң ҙур келәм һаҡлана. Уның майҙаны 301 м² самаһы, ауырлығы — тоннанан ашыу<ref>[http://tourism-sport.ru/mus_carpet.html Музей туркменского ковра]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ашхабад зоопаркы — ҡала янында урынлашҡан тәбиғи парк. Ул 2010 йылда асыла, дөйөм майҙаны 40 га. === Иҫтәлекле урындар === * «Алем» — мәҙәни-ял үҙәге. Бейеклеге 95 метр. Үҙәктәге «Күҙәтеү ҡуласаһы» аттракционы донъяла иң ҙурҙарҙан һанала. * ''[[«Halk hakydasy» мемориаль комплексы]]'' — [[Гёкдепе]] алышында, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында, 1948 йылда Ашхабадтағы ер тетрәүҙә һәләк булғандар иҫтәлегенә булдырылған комплекс<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/40140.html Президент Туркменистана принял участие в открытии мемориального комплекса и траурных мероприятиях Дня памяти]</ref>. * ''«[[Рухнама]]» китабына һәйкәл'' * «Огузкент» ҡунаҡханаһы * «Ниса» тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы — беҙҙең эраға тиклем III быуаттан алып беҙҙең эраның III быуатына ҡараған тарихи ҡаласыҡ. * Төркмәнстандың төп флагы — флагшток бейеклеге буйынса донъяла дүртенсе урынды биләй. * «Огузхан һәм уландары» фонтан комплексы — Төрки халыҡтарҙың легендар башлығы Огузхан һәм уның алты улы: ҡояш менән идара итеүсе Гюн-хан, ай менән — Ай-хан, йондоҙ менән — Йылдыз-хан, күк менән — Гек-хан, тау менән — Даг-хан, диңгеҙ менән идара итеүсе Денгиз-хан хөрмәтенә асылған архитектур-скульптура төркөмө. Гиннес рекордтары Китабы мәғлүмәттәре буйынса, 15 гектар майҙандағы комплекс берҙәм эшләүсе яҡтыртылған 27 фонтандан тора<ref>{{cite web | author = Амангельды Нурмурадов | date = 2010-08-30 | url = http://www.rian.ru/world/20100830/270281242.html | title = Мировой рекорд по фонтанам установлен в Туркмении | work = | publisher = РИА Новости | accessdate = 2010-08-30 | lang = | archiveurl = http://www.webcitation.org/618VRahgb | archivedate = 2011-08-23 }}</ref>. * ''«Огузхан» һарай комплексы'' ({{lang-tk|“Oguzhan” Köşgi}}) — Төркмәнстан Президенты резиденцияһы. 2011 йылда асыла<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/35978.html Новой резиденцией президента Туркменистана стал Дворцовый комплекс «Огузхан».] // turkmenistan.ru (19 мая 2011 года)</ref>. === Мәсеттәр === * Эртогрулгазы мәсете — [[Төркиә]] хөкүмәтенән бүләккә төҙөлгән төрөк стилендәге мәсет. * Кёши районындағы мәсет * 8-се микрорайондағы мәсет * Иран мәсете === Сиркәүҙәр === * Бөйөк кенәз изге Александр Невский ҡорамы<ref>[http://pravoslavie.tm/ Приходы. Список приходов Патриаршего благочиния в Туркменистане.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810225459/http://pravoslavie.tm/ |date=2011-08-10 }} // pravoslavie.tm</ref>. * Николай Чудотворец ҡорамы * Доға ҡылыу йорто == Киң мәғлүмәт саралары == Ашхабадта Копетдаг тауы һыртында телерадиотапшырыу үҙәге урынлашҡан. Ул — ҡалалағы иң бейек архитектура ҡоролмаһы. Башняның бейеклеге 211 метр. Уны биҙәгән һигеҙ ҡырлы йондоҙ донъялағы иң ҙур йондоҙ һыны тип билдәләнә һәм Гиннес рекордттары китабына индерелә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=616152&cid=9 Туркменистан вновь попал в Книгу рекордов Гиннеса.] // vesti.ru (31 октября 2011 года)</ref><ref>[http://www.trud.ru/article/31-10-2011/269125_turkmenistan_vnov_popal_v_knigu_rekordov_ginnessa.html Туркменская гигантомания вновь попала в Книгу рекордов Гиннесса.] // trud.ru (31 октября 2011 года)</ref>. Төндәрен уның яҡтылығын ҡаланың һәр нөктәһенән күрергә була. Башняның 30 ҡатында күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан. Ҡалала 7 телеканал бар. «Ашхабад» каналы — баш ҡалаға ғына эшләй<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/35681.html На туркменском телевидении появится шестой канал.] // turkmenistan.ru (21 февраля 2011 года)</ref>. == Халыҡ-ара мөнәсәбәт == === Туғандаш ҡалалар === * {{Флаг|США|размер=20пкс}} [[Альбукерке]], [[АҠШ]] * {{Флаг|Греция|размер=20пкс}} [[Афина]], [[Греция]] * {{Флаг|Мали|размер=20пкс}} [[Бамако]], [[Мали]] * {{Флаг|Турция|размер=20пкс}} [[Анкара]], [[Төркиә]] * {{Флаг|Китай|размер=20пкс}} [[Ланьчжоу]], [[Ҡытай]] * {{Флаг|Казахстан|размер=20пкс}} [[Аҡтау (ҡала)|Аҡтау]], [[Ҡаҙаҡстан]] * {{флаг|Украина|размер=20пкс}} [[Киев]], [[Украина]] === Дипломатик и консул вәкиллектәре === [[Файл:Russian Embassy in Ashgabat.jpg|thumb|right|[[Ашхабадтағы Рәсәй илселеге]].]] Ашхабадта халыҡ-ара танылған 30 илдең илселеге урынлашҡан. Шулай уҡ 15 халыҡ-ара ойошма вәкиллеге бар. === Халыҡ-ара ойошмалар === Ашхабадтағы халыҡ-ара ойошмалар<ref>[http://mfa.gov.tm/ru/ Официальный сайт. Министерство иностранных дел Туркменистана. Дипломатические представительства иностранных государств и международных организаций, аккредитованные в Туркменистане.] // mfa.gov.tm</ref>: * [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]](БМО) вәкиллеге. * Превентив дипломатия буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының төбәктәге үҙәге<ref>[http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?newsID=15941 Центр новостей ООН. Совет Безопасности обсудил деятельность Регионального центра по превентивной дипломатии в Центральной Азии.] // un.org (15 июля 2011 года)</ref> * Европала Хеҙмәттәшлек һәм хәүефһеҙлек ойошмаһы үҙәге<ref>[http://www.osce.org/ashgabat Центр ОБСЕ в Ашхабаде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126072246/http://www.osce.org/ashgabat |date=2017-01-26 }} // osce.org</ref> * Европа Берләшмәһенең бәйләнеш бюроһы * Төркиә Хөкүмәте янындағы Агентлыҡ вәкиллеге * Европа реконструкция һәм үҫеш банкы вәкиллеге * Азия үҫеш банкы вәкиллеге == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://ashgabat.gov.tm/index.php/ru/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305171955/http://ashgabat.gov.tm/index.php/ru/ |date=2016-03-05 }} * [http://ashgabad.info/ Информационный портал города Ашхабад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415213316/http://ashgabad.info/ |date=2014-04-15 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Асхабад}} * {{ВТ-БСЭ1|Асхабад}} * {{Из БСЭ|заглавие=Ашхабад}} * [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=399 «Город сердара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123223115/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=399 |date=2008-01-23 }} — Вокруг Света * [http://www.scgis.ru/russian/cp1251/dgggms/2-98/nikonov2.htm А. А. Никонов «Ашхабадское землетрясение: проблемы и решения полвека спустя после катастрофы». Вестник ОГГГГН РАН, № 2(4), 1998 (специальный выпуск)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20010520133436/http://www.scgis.ru/russian/cp1251/dgggms/2-98/nikonov2.htm |date=2001-05-20 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=ARpiA94i4Ak Ашхабад, учебный фильм] * [http://tourism.gov.tm/images/magazine/buklet/ashgabat.pdf Туризм города Ашхабада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904061155/http://tourism.gov.tm/images/magazine/buklet/ashgabat.pdf |date=2015-09-04 }} * [http://ashgabat.gov.tm/images/books/guinness.pdf Книга: «Ашхабад — в Книге рекордов Гиннеса». Фотогалерея. © Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904061153/http://ashgabat.gov.tm/images/books/guinness.pdf |date=2015-09-04 }} // ashgabat.gov.tm {{Азия баш ҡалалары}} [[Категория:Ашхабад| ]] [[Категория:1881 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Азия баш ҡалалары]] [[Категория:Гиннестың рекордтар китабына ингән объекттар]] [[Категория:Рәсәйҙең хәрби нығытмалары]] r1pldz1pk0h0zz0eoa6v4jsey6xlj1b 0 115289 1295306 1178728 2026-05-03T02:00:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295306 wikitext text/x-wiki {{Храм|Тип храма=Православие ғибәҙәтханаһы |Русское название=Архангел Михаил ғибәҙәтханаһы|Страна=[[Рәсәй]]|lat_dir=N|lat_deg=49.626949|lon_dir=E|lon_deg=41.725747|region=RU|CoordScale=2000|Название местоположения=Вёшенская станицаһы|Конфессия=Православие|Епархия=Шахты епархияһы|Тип здания=бер башлы, тәре көмбәҙле |Состояние=ғәмәлдә}} ''' Архангел Михаил ғибәҙәтханаһы''' — [[Рәсәй]] православный сиркәүенең [[Мәскәү]] патриархатына ҡараған [[Дон]] митрополияһының Шахты һәм Миллерово епархияһындағы элеге көндә эшләүсе Вешенская сиркәүе. Адресы: [[Рәсәй]], [[Ростов өлкәһе]], Шолохов районы, Вешенская станицаһы, Подтелков урамы, 63. == Тарих == Архангел Михаил ғибәҙәтханаһы Вешенская станицаһының үҙәгендә урынлашҡан. Ул [[XVIII быуат|XVIII быуаттың]] уртаһында төҙөлгән. [[1786 йыл|1786 йылда]] йорт изгеләндерелгән. Сиркәүҙә [[1744 йыл|1744 йылда]] сыҡҡан Евангелие, гелән ҡулланылған 1701 йылда сыҡҡан Евангелие, «Триодь Цветная» 1695 йылғы, [[1707 йыл|1707 йылдың]] аңлатмалы Евангелиеһы һәм көмөш потир (христиан динен үтәү өсөн ҡулланылған һауыт) менән [[1777 йыл|1777 йылдың]] приборы бар<ref>[http://shahteparh.ru/content/sluzheniya/preosvyashchennejshij-episkop-ignatij-sovershil-utrenyu-paskhalnym-chinom-v-khrame-arkhangela-mikhaila-stanitsy-veshenskoj/ Справка информагентства «Покров»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107003836/http://shahteparh.ru/content/sluzheniya/preosvyashchennejshij-episkop-ignatij-sovershil-utrenyu-paskhalnym-chinom-v-khrame-arkhangela-mikhaila-stanitsy-veshenskoj/ |date=2017-01-07 }}</ref>. Йортта ике тәхет бар: уларҙың икенсеһе апостол һәм евангелист Иоанн Богослов хөрмәтенә эшләнгән. [[1937 йыл|1937 йылда]] станицала Троицкий сиркәүе емертелгән, Изге-Михайло-Архангельский сиркәүен ашлыҡ һаҡлағыс итеп файҙалана башлағандар. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында сиркәүгә бомба төшөп, йорт бик ныҡ зыянланған. Немец самолеты ташлаған бомба, миһрап (алтарь) менән сиркәү манараһын ватып, сиркәү эсендә һаҡланған ашлыҡ өҫтөнә төшөп, шартламайса ҡалған. Станица хужалары бер нисә тапҡыр сиркәүҙе шартлатырға маташҡандар, бары тик Михаил Шолоховтың тырышлығы арҡаһында ғына ул һаҡланып ҡалған. [[1990 йыл|1990 йылда]] сиркәүҙең өлкән руханийы (священник) итеп отец Владимир тәғәйенләнгән. [[1991 йыл|1991 йылда]] сиркәү яңыртып төҙөлә башлаған, йорттоң төп көмбәҙенең ҡыйығы ябылған, [[1992]]−[[1995 йыл|1995 йылдарҙа]] миһрап тергеҙелгән. Хәҙерге ваҡытта был эшләүсе сиркәү, унда йәкшәмбе мәктәбе бар. Сиркәүҙең руханийы — Владимир Александрович Поляков. Ғибәҙәтхана янында [[Шолохов Михаил Александрович|Михаил Шолоховҡа]] һәйкәл (бюст) ҡуйылған. == Һылтанмалар == * [http://shahteparh.ru/content/sluzheniya/preosvyashchennejshij-episkop-ignatij-sovershil-utrenyu-paskhalnym-chinom-v-khrame-arkhangela-mikhaila-stanitsy-veshenskoj/ Преосвященнейший епископ Игнатий совершил утреню Пасхальным чином в храме Архангела Михаила станицы Вешенской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107003836/http://shahteparh.ru/content/sluzheniya/preosvyashchennejshij-episkop-ignatij-sovershil-utrenyu-paskhalnym-chinom-v-khrame-arkhangela-mikhaila-stanitsy-veshenskoj/ |date=2017-01-07 }}. Шахтинская епархия. * [http://donpravtv.ru/index.php/society-and-church/cosacks/431-st-michael-veshki-1110 Престол Архангела Михаила в Вёшенской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107005711/http://donpravtv.ru/index.php/society-and-church/cosacks/431-st-michael-veshki-1110 |date=2017-01-07 }} * [https://life-routes.ru/russia/rostov-region/na-rodinu-sholohova.html На родину Шолохова, или как комфортно отдохнуть в станице Вешенской]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]] 8n61j3ti2u20am4w02errz6a74qfd9p 0 117525 1295375 1281839 2026-05-03T09:42:46Z Neuvillette 39826 /* */ 1295375 wikitext text/x-wiki {{Язык | цвет = уральские | имя = Венгр теле | самоназвание = Magyar nyelv | страны = [[Венгрия]], [[Румыния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Сербия]], [[Хорватия]], [[Австрия]], [[Словения]] | регионы = | число носителей = 14 млн | рейтинг = 52 | категория = Евразия телдәре |классификация = [[Урал телдәре]] : Фин-уғыр телдәре :: Ууғыр телдәре | письмо = [[латин алфавиты]]<br> (венгр алфавиты) | официальный язык = {{Флагификация|Венгрия}}<br /> '''Төбәктәге йәки урындағы рәсми тел:'''<br /> ''{{Флагификация|Сербия}}:'' ** {{Флаг|Воеводина}} [[Воеводина]] ''{{Флагификация|Румыния}}:'' ** [[Файл:Flag of Szekely Land.svg|border|22px]] Секей крайы <small>(танылмаған)</small> ''{{Флагификация|Украина}}:'' ** [[Файл:Flag of Zakarpattia Oblast.svg|border|22px]] ''[[Карпат аръяғы өлкәһе]]'' *** [[Файл:Flag of Berehove Raion.svg|border|22px]] Береговский районы *** [[Файл:Прапор Виноградівського району.gif|border|22px]] Виноградов районы | регулирующая организация = ''Венгрия Фәндәр академияһының Лингвистика институты'' | ГОСТ 7.75-97 = вен 133 | ISO1 = hu | ISO2 = hun | ISO3 = hun }} [[Файл:Dist of hu lang europe.svg|мини|300px|Венгр теленең [[Европа]]ла таралышы]] '''Венгр теле''', '''мажар теле''' (''magyar, magyar nyelv'') — [[венгрҙар|венгр]] халҡының милли (туған) теле. ''Фин-уғыр телдәре'' ғаиләһенә ҡарап, ''манси'' һәм ''хант'' телдәре менән бергә уның ''уғыр төркөмөн'' барлыҡҡа килтерә. [[Европа]]ла венгр теленең алыҫ туғандары булып [[Фин теле|фин]] һәм [[Эстон теле|эстон]] телдәре һанала, әммә [[XIX быуат]] аҙағына тиклем мадьяр теленең фин-уғыр тел ғаиләһенә ҡарауы шик аҫтында ҡала килде. Икенсе яҡтан, [[Рәсәй]] биләмәләрендә йәшәүсе фин-уғыр халыҡтары — [[Коми-зырян теле|коми]], [[Мари теле|мари]], мордва һәм [[Удмурт теле|удмурт]] телдәрендә венгр теле менән күп уртаҡ тамырҙар бар. [[Венгрия]]нан тыш [[Украина]]ның [[Карпат аръяғы өлкәһе]]ндә, шулай уҡ [[Сербия]]ла (Воеводина автономиялы крайы), [[Румыния]]ла (Трансильвания тарихи өлкәһе), [[Словакия]]ла, [[Хорватия]]ла һәм [[Словения]]ла аҙсылыҡта йәшәгән венгрҙар араһында таралған. == Тарихы == Венгр теле — бөгөнгө Европаның һинд-европа телдәренә ҡарамағандары араһынан хәтһеҙ һөйләшеүселәре булған әллә ни күп булмаған телдәрҙең береһе. Беҙҙең эраның 900—1000 йылдары тирәһендә [[Себер]] һәм [[Урал]]дан [[Дунай]] йылғаһы буйҙарына күсенгән боронғо венгр ҡәбиләләре Урта Дунай уйһыулығында һәм [[Карпат тауҙары|Карпат алдында]] (Трансильванияла) төпләнә. Быға тикем өс-дүрт быуат алда уйһыулыҡ буйлап күсеп йөрөгән славян ҡәбиләләренән айырмалы, венгрҙарҙың был биләмәләргә килеп инеүе сағыштырмаса һуңыраҡ һәм етерлек дәрәжәлә һуғышсан була, сөнки төньяҡтан һәм көньяҡтан — [[славяндар]], көнбайышта — [[немецтар]] һәм көнсығышта — валахтар (румындар) менән ресурстар өсөн киҫкен конкуренция шарттарында бара. Был халыҡтар менән аралашыу барышында венгрҙар, валахтар (румындар) кеүек, славян лексикаһының күп элементтарын үҙләштерә, һәм улар хәҙерге венгр теле лексикаһының биштән бер өлөшөнә яҡынын тәшкил итә. XII—XIII быуаттарҙа [[Венгрия короллеге]] байтаҡ славян ерҙәрен тулыһынса үҙенә бойһондора. [[Төркиә]] менән 1526 йылғы һуғышта Венгрияның еңелеүе илдәге дини тарҡаулыҡа һәм Венгрия реформацияһына — католик сиркәүенә һәм папа власына ҡаршы дини көрәш формаһын алған феодализмға ҡаршы социаль-сәйәси хәрәкәткә алып килә. Реформация венгр телендәге баҫма әҙәбиәтте тыуҙыра һәм уны артабан үҫтерә, ә уның күпселек өлөшө теге йәки был католик постулаттарға ҡаршы килеү маҡсатында баҫыла. Реформацияның билдәле эшмәкәре ''Деваи Матьяш'' венгр телендә ''«Венгерская орфография»'' исемле тәүге баҫма хеҙмәт нәшер итә. 1541 йылдан 1699 йылғаса венгрҙарҙың байтаҡ өлөшө төрөк хакимлеге аҫтында көн күрә. Быға тиклем дә шаҡтай [[Төрки (тел)|төрки]] ҡатламы булған венгр теленә [[төрөк теле]] тағы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Трансильвания яртылаш бойондороҡһоҙ булып ҡала килә, унда венгр протестант әҙәбиәте әүҙем үҫеш кисерә. Венгр ерҙәренең ҙур булмаған өлөшө [[Австрия]] ҡулы аҫтында була. [[Австрия империяһы]] составына инеү менән протестанттарға ҡаршы башланған репрессияларҙан һуң венгр теле немец теленең көслө тәьҫиренә эләгә, шулай ҙа, [[Австро-Венгрия]]ның венгрҙәр йәшәгән өлөшө — ''Транслейтанияла'' берҙән-бер рәсми тел булараҡ, аҡрынлап үҙенең өҫтөнлөгөн тергеҙә. 1867 менән 1918 йылдар арауығын хаҡлы рәүештә венгр теленең ''алтын быуаты'' тип әйтергә була: был осорҙа ул Үҙәк Европаның [[Карпат тауҙары|Карпаттан]] алып [[Адриатик диңгеҙ]]гә тиклемге киң биләмәләрендә ''лингва франка'' функцияларын үтәй. Венгр телен үҙҙәре өсөн беренсе һәм икенсе тел итеп һанаусылар өлөшө һиҙелерлек күбәйә, венгр булмаған халыҡтар араһында телде белеүселәр 1880 йылдағы 5,6 проценттан 1915 йылда 15,3 процентҡа тиклем арта. Трансильванияның күп ҡалалары тулыһынса венгр теллегә әйләнә, мәҫәлән, ''Клуж-Напока'' йәки, венгрса, Коложвар. [[Румындар]]ҙың байтағы, хатта Венгрияла йәшәгән немецтар, шул иҫәптән трансильвания сакстары, шулай уҡ [[йәһүдтәр]] һәм хатта [[сиғандар]] венгр телендә аралашыуға күсә. Шулай ҙа венгр теленең уларҙан ныҡ айырылып тороуы арҡаһында атап кителгән халыҡтар телдәренең ассимиляцияһы тотҡарлана, быға шулай уҡ венгр теленең ситтән үҙләштерелгән һүҙҙәр урынына үҙ лексикаһын булдырыу тенденцияһы ла йоғонто яһай. [[XIX быуат]] аҙағына юғары венгр даирәләре яғынан короллектың аҙ һанлы милләттәре телдәренә ҡарата ассимиляцион ҡыҫым һәм эҙәрлекләүҙәр көсәйә. [[Трианон килешеүе]] төп венгр биләмәләренең ныҡ бәләкәйләнеүенә килтерә. [[1918 йыл]]дан һуң дөйөм алғанда Венгриянан ситтә венгр телен ҡулланыуҙың һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. == Венгр әҙәбиәте == Венгр телендә беҙҙең көндәргә килеп еткән яҙма ҡомартҡы — «Надгробная речь и молитва» (Halotti Beszéd és Könyörgés) яҡынса 1200 йыл тирәһендә ижад ителгән. Шул уҡ ваҡытта [[XVI быуат]]тың 2-се яртыһына тиклем текстарҙы ҡағыҙға теркәү өсөн венгрҙар башлыса [[латин теле|латин]] һәм [[немец теле|немец]] телдәрен ҡулланған. Шуғалырмы, әле лә венгрҙар араһында иң таралған сит тел булып немец теле ҡала килә, [[XX быуат]] уртаһына тиклем венгрҙарҙың күбеһе уны икенсе тел булараҡ яҡшы белә ине. [[XVI быуат|XVI]] һәм [[XVII быуат]]тарҙа милли үҙаң үҫеү һөҙөмтәһендә венгрҙар туған телдәренә тағы ла нығыраҡ өҫтөнлөк бирә башлай. == Яҙма == Хәҙерге венгр теле [[латин алфавиты]]н ҡуллана. Дөйөм фекергә ярашлы, латин яҙмаһына күсеү венгрҙарҙың [[христианлыҡ]]ты ҡабул итеүе менән бәйле була. Венгр этносы вәкилдәре компактлы йәшәгән биләмәләрҙә үткән быуат аҙағында табылған артефакттар күрһәтеүенсә, уға тиклем венгр руналары (rovás írás, «ровааш иирааш») ҡулланылған. [[:hu:Székelyek|Székely]] ([[Секей халҡы]]) === Алфавит === {| class="standard" |- ! Хәреф ! Исеме ! [[Фонема]] |- | A a | a | [[Огублённый гласный заднего ряда нижнего подъёма|ɒ]] |- | Á á | á | [[Неогублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма|a:]] |- | B b | bé | [[Звонкий губно-губной взрывной согласный|b]] |- | C c | cé | [[Глухая альвеолярная аффриката|ʦ]] |- | Cs cs | csé | [[Глухая постальвеолярная аффриката|ʧ]] |- | D d | dé | [[Звонкий переднеязычный взрывной согласный|d]] |- | Dz dz | dzé | [[Звонкая альвеолярная аффриката|ʣ]] |- | Dzs dzs | dzsé | [[Звонкая постальвеолярная аффриката|ʤ]] |- | E e | e | [[Неогубленный гласный переднего ряда средне-нижнего подъёма|ɛ]] |- | É é | é | [[Неогублённый гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|e:]] |- | F f | ef | [[Глухой губно-зубной спирант|f]] |- | G g | gé | [[Звонкий велярный взрывной согласный|g]] |- | Gy gy | gyé | [[Палатальные взрывные согласные|ɟ]] |- | H h | há | [[Глухой глоттальный щелевой согласный|h]] |- | I i | i | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i]] |- | Í í | í | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i:]] |- | J j | jé | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | K k | ká | [[Глухой велярный взрывной согласный|k]] |- | L l | el | [[Альвеолярный латеральный аппроксимант|l]] |- | Ly ly | el ipszilon | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | M m | em | [[Губно-губной носовой согласный|m]] |- | N n | en | [[Переднеязычный носовой согласный|n]] |- | Ny ny | eny | [[Палатальный носовой согласный|ɲ]] |- | O o | o | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o]] |- | Ó ó | ó | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o:]] |- | Ö ö | ö | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø]] |- | Ő ő | ő | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø:]] |- | P p | pé | [[Глухой губно-губной взрывной согласный|p]] |- | R r | er | [[Альвеолярные дрожащие согласные|r]] |- | S s | es | [[Глухой постальвеолярный спирант|ʃ]] |- | Sz sz | esz | [[Глухой альвеолярный сибилянт|s]] |- | T t | té | [[Глухой переднеязычный взрывной согласный|t]] |- | Ty ty | tyé | [[Глухой палатальный взрывной согласный|c]] |- | U u | u | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u]] |- | Ú ú | ú | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u:]] |- | Ü ü | ü | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y]] |- | Ű ű | ű | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y:]] |- | V v | vé | [[Звонкий губно-зубной спирант|v]] |- | Z z | zé | [[Звонкий альвеолярный сибилянт|z]] |- | Zs zs | zsé | [[Звонкий постальвеолярный спирант|ʒ]] |- ! colspan="3" bgcolor=lightblue | Бары тик сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе яҙыу өсөн |- | Q q | kú | |- | W w | dupla vé | |- | X x | iksz | |- | Y y | ipszilon |} == Лингвистик характеристика == === Фонетика һәм фонология === ==== Һуҙынҡылар ==== Венгр телендә 14 һуҙынҡы өн бар. Туғандаш [[фин теле|фин]] йәки күрше [[немец теле|немец]] һәм [[словак теле|словак]] телдәренән айырмалы унда ''дифтонгылар'' булмаһа ла, ''дифтонгоидтар'' бар (ó, ő, ű өндәре с призвуком ''u'' өнөнә, é — с призвуком ''i'' оҡшатып әйтелергә мөмкин. Шулай уҡ [[рус теле|рус]] йәки [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендәге кеүек редукцияға бирелгән һуҙынҡы өндәр ҙә юҡ. Венгр телендә һуҙынҡылар рус теленә ҡарағанда анығыраҡ әйтелә, ижектәр асығыраҡ яңғырай. Дөйөм алғанда, венгр теленә көслө артикуляция хас. Һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалары (a, e, i, o, ö, u, ü) һәм оҙондары (á, é, í, ó, ő, ú, ű) бар: ''vad'' ‘ҡырағай (урыҫса ‘дикий’) — ''vád'' ‘ялыу’ (‘жалоба’); ''tör'' ‘һыҙлай’ (‘ломит’) — ''tőr'' ‘кинжал’. А/á һәм e/é һуҙынҡы парҙары, оҙонлоҡҡа өҫтәп, үҙҙәренең күтәренкелеге (икенсе төрлө әйткәндә, һуҙынҡыларҙың «ябыҡлығы» —"закрытость" гласных) менән дә айырыла. [[Һуҙынҡы өндәр| Һуҙынҡылар]] артҡы (a, á, o, ó, u, ú) һәм алғы рәт (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) һуҙынҡыларына бүленә. Был билдә буйынса барлыҡ һуҙынҡылар бер иш булырға тейеш (Европа телдәре өсөн һирәк булған рәт сингармонизмы күренеше): ''barnulásotokról'' ‘һеҙҙең загар хаҡында’ (‘о вашем загаре’) — ''zöldülésetekről'' ‘һеҙҙең йәшелләнеү тураһында’ (‘о вашем позеленении’), һәм бының менән бәйле суффикстарҙың күпселеге иң кәмендә ике вариантта йөрөй. [[Баҫым]] көслө, һәр ваҡыт беренсе [[ижек]]кә төшә ([[удмурт теле]]нән башҡа фин-уғыр телдәрендәге, шулай уҡ ҡайһы бер [[славян телдәр]]ендәге, мәҫәлән, ''словак'' телендәге кеүек). Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғоноң һәм баҫымдың бер-береһенә бәйле булмауы [[Рус теле|рус теллеләр]] өсөн бер ни тиклем ҡыйынлыҡ тыуҙыра, сөнки ҡайһы бер һүҙҙәрҙә баҫым һүҙҙең уртаһына йә аҙағына төшә һымаҡ тойола (рус теленә венгр теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә баҫымдың былай күсеүе осрай: тәү һүҙ ''Ба́латон'' урынына ''Балато́н'' һ.б.). == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Венгерские литература и язык}} * {{БСЭ3|Венгерский язык|4}} * Д. И. Ермолович, ''Имена собственные на стыке языков и культур. Заимствование и передача имён собственных с точки зрения лингвистики и теории перевода. С приложением правил практической транскрипции имён с 23 иностранных языков, в том числе, слоговых соответствий для китайского и японского языков''. — М.: Р. Валент, 2001. — ISBN 5-93439-046-5. — Стр. 141—143. * Р. С. Гиляревский, Б. А. Старостин, ''Иностранные имена и названия в русском тексте''. — М.: Высшая школа, 1985 (3-е изд.). — Стр. 117—126. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=венгерский язык}} {{Interwiki|hu|Kezdőlap|венгр|}} * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/VENGERSKI_YAZIK.html|Венгерский язык}} * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-венгерский словарь] * [http://www.zruv.com/index.php/index/Английско-Венгерский+словарь+English-Hungarian+dictionary.xhtml Английско-венгерский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721033107/http://www.zruv.com/index.php/index/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C+English-Hungarian+dictionary.xhtml |date=2010-07-21 }} [[Категория:Венгр теле]] [[Категория:Венгрия телдәре]] drovxp68tmh2s9rivusohyhpu154192 1295377 1295375 2026-05-03T09:45:41Z Neuvillette 39826 /* */ 1295377 wikitext text/x-wiki {{Язык | цвет = уральские | имя = Мажар теле | самоназвание = Magyar nyelv | страны = [[Венгрия]], [[Румыния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Сербия]], [[Хорватия]], [[Австрия]], [[Словения]] | регионы = | число носителей = 14 млн | рейтинг = 52 | категория = Евразия телдәре |классификация = [[Урал телдәре]] : Фин-уғыр телдәре :: Уғыр телдәре | письмо = [[латин алфавиты]]<br> (мажар әлифбаһы) | официальный язык = {{Флагификация|Венгрия}}<br /> '''Төбәктәге йәки урындағы рәсми тел:'''<br /> ''{{Флагификация|Сербия}}:'' ** {{Флаг|Воеводина}} [[Воеводина]] ''{{Флагификация|Румыния}}:'' ** [[Файл:Flag of Szekely Land.svg|border|22px]] Секей крайы <small>(танылмаған)</small> ''{{Флагификация|Украина}}:'' ** [[Файл:Flag of Zakarpattia Oblast.svg|border|22px]] ''[[Карпат аръяғы өлкәһе]]'' *** [[Файл:Flag of Berehove Raion.svg|border|22px]] Береговский районы *** [[Файл:Прапор Виноградівського району.gif|border|22px]] Виноградов районы | регулирующая организация = ''Венгрия Фәндәр академияһының Лингвистика институты'' | ГОСТ 7.75-97 = вен 133 | ISO1 = hu | ISO2 = hun | ISO3 = hun }} [[Файл:Dist of hu lang europe.svg|мини|300px|Венгр теленең [[Европа]]ла таралышы]] '''Мажар теле''' (''magyar, magyar nyelv'') — [[венгрҙар|венгр]] халҡының милли (туған) теле. ''Фин-уғыр телдәре'' ғаиләһенә ҡарап, ''манси'' һәм ''хант'' телдәре менән бергә уның ''уғыр төркөмөн'' барлыҡҡа килтерә. [[Европа]]ла мажар теленең алыҫ туғандары булып [[Фин теле|фин]] һәм [[Эстон теле|эстон]] телдәре һанала, әммә [[XIX быуат]] аҙағына тиклем мажар теленең фин-уғыр тел ғаиләһенә ҡарауы шик аҫтында ҡала килде. Икенсе яҡтан, [[Рәсәй]] биләмәләрендә йәшәүсе фин-уғыр халыҡтары — [[Коми-зырян теле|коми]], [[Мари теле|мари]], мордва һәм [[Удмурт теле|удмурт]] телдәрендә мажар теле менән күп уртаҡ тамырҙар бар. [[Венгрия]]нан тыш [[Украина]]ның [[Карпат аръяғы өлкәһе]]ндә, шулай уҡ [[Сербия]]ла (Воеводина автономиялы крайы), [[Румыния]]ла (Трансильвания тарихи өлкәһе), [[Словакия]]ла, [[Хорватия]]ла һәм [[Словения]]ла аҙсылыҡта йәшәгән мажарҙар араһында таралған. == Тарихы == Венгр теле — бөгөнгө Европаның һинд-европа телдәренә ҡарамағандары араһынан хәтһеҙ һөйләшеүселәре булған әллә ни күп булмаған телдәрҙең береһе. Беҙҙең эраның 900—1000 йылдары тирәһендә [[Себер]] һәм [[Урал]]дан [[Дунай]] йылғаһы буйҙарына күсенгән боронғо венгр ҡәбиләләре Урта Дунай уйһыулығында һәм [[Карпат тауҙары|Карпат алдында]] (Трансильванияла) төпләнә. Быға тикем өс-дүрт быуат алда уйһыулыҡ буйлап күсеп йөрөгән славян ҡәбиләләренән айырмалы, венгрҙарҙың был биләмәләргә килеп инеүе сағыштырмаса һуңыраҡ һәм етерлек дәрәжәлә һуғышсан була, сөнки төньяҡтан һәм көньяҡтан — [[славяндар]], көнбайышта — [[немецтар]] һәм көнсығышта — валахтар (румындар) менән ресурстар өсөн киҫкен конкуренция шарттарында бара. Был халыҡтар менән аралашыу барышында венгрҙар, валахтар (румындар) кеүек, славян лексикаһының күп элементтарын үҙләштерә, һәм улар хәҙерге венгр теле лексикаһының биштән бер өлөшөнә яҡынын тәшкил итә. XII—XIII быуаттарҙа [[Венгрия короллеге]] байтаҡ славян ерҙәрен тулыһынса үҙенә бойһондора. [[Төркиә]] менән 1526 йылғы һуғышта Венгрияның еңелеүе илдәге дини тарҡаулыҡа һәм Венгрия реформацияһына — католик сиркәүенә һәм папа власына ҡаршы дини көрәш формаһын алған феодализмға ҡаршы социаль-сәйәси хәрәкәткә алып килә. Реформация венгр телендәге баҫма әҙәбиәтте тыуҙыра һәм уны артабан үҫтерә, ә уның күпселек өлөшө теге йәки был католик постулаттарға ҡаршы килеү маҡсатында баҫыла. Реформацияның билдәле эшмәкәре ''Деваи Матьяш'' венгр телендә ''«Венгерская орфография»'' исемле тәүге баҫма хеҙмәт нәшер итә. 1541 йылдан 1699 йылғаса венгрҙарҙың байтаҡ өлөшө төрөк хакимлеге аҫтында көн күрә. Быға тиклем дә шаҡтай [[Төрки (тел)|төрки]] ҡатламы булған венгр теленә [[төрөк теле]] тағы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Трансильвания яртылаш бойондороҡһоҙ булып ҡала килә, унда венгр протестант әҙәбиәте әүҙем үҫеш кисерә. Венгр ерҙәренең ҙур булмаған өлөшө [[Австрия]] ҡулы аҫтында була. [[Австрия империяһы]] составына инеү менән протестанттарға ҡаршы башланған репрессияларҙан һуң венгр теле немец теленең көслө тәьҫиренә эләгә, шулай ҙа, [[Австро-Венгрия]]ның венгрҙәр йәшәгән өлөшө — ''Транслейтанияла'' берҙән-бер рәсми тел булараҡ, аҡрынлап үҙенең өҫтөнлөгөн тергеҙә. 1867 менән 1918 йылдар арауығын хаҡлы рәүештә венгр теленең ''алтын быуаты'' тип әйтергә була: был осорҙа ул Үҙәк Европаның [[Карпат тауҙары|Карпаттан]] алып [[Адриатик диңгеҙ]]гә тиклемге киң биләмәләрендә ''лингва франка'' функцияларын үтәй. Венгр телен үҙҙәре өсөн беренсе һәм икенсе тел итеп һанаусылар өлөшө һиҙелерлек күбәйә, венгр булмаған халыҡтар араһында телде белеүселәр 1880 йылдағы 5,6 проценттан 1915 йылда 15,3 процентҡа тиклем арта. Трансильванияның күп ҡалалары тулыһынса венгр теллегә әйләнә, мәҫәлән, ''Клуж-Напока'' йәки, венгрса, Коложвар. [[Румындар]]ҙың байтағы, хатта Венгрияла йәшәгән немецтар, шул иҫәптән трансильвания сакстары, шулай уҡ [[йәһүдтәр]] һәм хатта [[сиғандар]] венгр телендә аралашыуға күсә. Шулай ҙа венгр теленең уларҙан ныҡ айырылып тороуы арҡаһында атап кителгән халыҡтар телдәренең ассимиляцияһы тотҡарлана, быға шулай уҡ венгр теленең ситтән үҙләштерелгән һүҙҙәр урынына үҙ лексикаһын булдырыу тенденцияһы ла йоғонто яһай. [[XIX быуат]] аҙағына юғары венгр даирәләре яғынан короллектың аҙ һанлы милләттәре телдәренә ҡарата ассимиляцион ҡыҫым һәм эҙәрлекләүҙәр көсәйә. [[Трианон килешеүе]] төп венгр биләмәләренең ныҡ бәләкәйләнеүенә килтерә. [[1918 йыл]]дан һуң дөйөм алғанда Венгриянан ситтә венгр телен ҡулланыуҙың һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. == Венгр әҙәбиәте == Венгр телендә беҙҙең көндәргә килеп еткән яҙма ҡомартҡы — «Надгробная речь и молитва» (Halotti Beszéd és Könyörgés) яҡынса 1200 йыл тирәһендә ижад ителгән. Шул уҡ ваҡытта [[XVI быуат]]тың 2-се яртыһына тиклем текстарҙы ҡағыҙға теркәү өсөн венгрҙар башлыса [[латин теле|латин]] һәм [[немец теле|немец]] телдәрен ҡулланған. Шуғалырмы, әле лә венгрҙар араһында иң таралған сит тел булып немец теле ҡала килә, [[XX быуат]] уртаһына тиклем венгрҙарҙың күбеһе уны икенсе тел булараҡ яҡшы белә ине. [[XVI быуат|XVI]] һәм [[XVII быуат]]тарҙа милли үҙаң үҫеү һөҙөмтәһендә венгрҙар туған телдәренә тағы ла нығыраҡ өҫтөнлөк бирә башлай. == Яҙма == Хәҙерге венгр теле [[латин алфавиты]]н ҡуллана. Дөйөм фекергә ярашлы, латин яҙмаһына күсеү венгрҙарҙың [[христианлыҡ]]ты ҡабул итеүе менән бәйле була. Венгр этносы вәкилдәре компактлы йәшәгән биләмәләрҙә үткән быуат аҙағында табылған артефакттар күрһәтеүенсә, уға тиклем венгр руналары (rovás írás, «ровааш иирааш») ҡулланылған. [[:hu:Székelyek|Székely]] ([[Секей халҡы]]) === Алфавит === {| class="standard" |- ! Хәреф ! Исеме ! [[Фонема]] |- | A a | a | [[Огублённый гласный заднего ряда нижнего подъёма|ɒ]] |- | Á á | á | [[Неогублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма|a:]] |- | B b | bé | [[Звонкий губно-губной взрывной согласный|b]] |- | C c | cé | [[Глухая альвеолярная аффриката|ʦ]] |- | Cs cs | csé | [[Глухая постальвеолярная аффриката|ʧ]] |- | D d | dé | [[Звонкий переднеязычный взрывной согласный|d]] |- | Dz dz | dzé | [[Звонкая альвеолярная аффриката|ʣ]] |- | Dzs dzs | dzsé | [[Звонкая постальвеолярная аффриката|ʤ]] |- | E e | e | [[Неогубленный гласный переднего ряда средне-нижнего подъёма|ɛ]] |- | É é | é | [[Неогублённый гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|e:]] |- | F f | ef | [[Глухой губно-зубной спирант|f]] |- | G g | gé | [[Звонкий велярный взрывной согласный|g]] |- | Gy gy | gyé | [[Палатальные взрывные согласные|ɟ]] |- | H h | há | [[Глухой глоттальный щелевой согласный|h]] |- | I i | i | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i]] |- | Í í | í | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i:]] |- | J j | jé | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | K k | ká | [[Глухой велярный взрывной согласный|k]] |- | L l | el | [[Альвеолярный латеральный аппроксимант|l]] |- | Ly ly | el ipszilon | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | M m | em | [[Губно-губной носовой согласный|m]] |- | N n | en | [[Переднеязычный носовой согласный|n]] |- | Ny ny | eny | [[Палатальный носовой согласный|ɲ]] |- | O o | o | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o]] |- | Ó ó | ó | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o:]] |- | Ö ö | ö | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø]] |- | Ő ő | ő | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø:]] |- | P p | pé | [[Глухой губно-губной взрывной согласный|p]] |- | R r | er | [[Альвеолярные дрожащие согласные|r]] |- | S s | es | [[Глухой постальвеолярный спирант|ʃ]] |- | Sz sz | esz | [[Глухой альвеолярный сибилянт|s]] |- | T t | té | [[Глухой переднеязычный взрывной согласный|t]] |- | Ty ty | tyé | [[Глухой палатальный взрывной согласный|c]] |- | U u | u | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u]] |- | Ú ú | ú | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u:]] |- | Ü ü | ü | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y]] |- | Ű ű | ű | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y:]] |- | V v | vé | [[Звонкий губно-зубной спирант|v]] |- | Z z | zé | [[Звонкий альвеолярный сибилянт|z]] |- | Zs zs | zsé | [[Звонкий постальвеолярный спирант|ʒ]] |- ! colspan="3" bgcolor=lightblue | Бары тик сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе яҙыу өсөн |- | Q q | kú | |- | W w | dupla vé | |- | X x | iksz | |- | Y y | ipszilon |} == Лингвистик характеристика == === Фонетика һәм фонология === ==== Һуҙынҡылар ==== Венгр телендә 14 һуҙынҡы өн бар. Туғандаш [[фин теле|фин]] йәки күрше [[немец теле|немец]] һәм [[словак теле|словак]] телдәренән айырмалы унда ''дифтонгылар'' булмаһа ла, ''дифтонгоидтар'' бар (ó, ő, ű өндәре с призвуком ''u'' өнөнә, é — с призвуком ''i'' оҡшатып әйтелергә мөмкин. Шулай уҡ [[рус теле|рус]] йәки [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендәге кеүек редукцияға бирелгән һуҙынҡы өндәр ҙә юҡ. Венгр телендә һуҙынҡылар рус теленә ҡарағанда анығыраҡ әйтелә, ижектәр асығыраҡ яңғырай. Дөйөм алғанда, венгр теленә көслө артикуляция хас. Һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалары (a, e, i, o, ö, u, ü) һәм оҙондары (á, é, í, ó, ő, ú, ű) бар: ''vad'' ‘ҡырағай (урыҫса ‘дикий’) — ''vád'' ‘ялыу’ (‘жалоба’); ''tör'' ‘һыҙлай’ (‘ломит’) — ''tőr'' ‘кинжал’. А/á һәм e/é һуҙынҡы парҙары, оҙонлоҡҡа өҫтәп, үҙҙәренең күтәренкелеге (икенсе төрлө әйткәндә, һуҙынҡыларҙың «ябыҡлығы» —"закрытость" гласных) менән дә айырыла. [[Һуҙынҡы өндәр| Һуҙынҡылар]] артҡы (a, á, o, ó, u, ú) һәм алғы рәт (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) һуҙынҡыларына бүленә. Был билдә буйынса барлыҡ һуҙынҡылар бер иш булырға тейеш (Европа телдәре өсөн һирәк булған рәт сингармонизмы күренеше): ''barnulásotokról'' ‘һеҙҙең загар хаҡында’ (‘о вашем загаре’) — ''zöldülésetekről'' ‘һеҙҙең йәшелләнеү тураһында’ (‘о вашем позеленении’), һәм бының менән бәйле суффикстарҙың күпселеге иң кәмендә ике вариантта йөрөй. [[Баҫым]] көслө, һәр ваҡыт беренсе [[ижек]]кә төшә ([[удмурт теле]]нән башҡа фин-уғыр телдәрендәге, шулай уҡ ҡайһы бер [[славян телдәр]]ендәге, мәҫәлән, ''словак'' телендәге кеүек). Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғоноң һәм баҫымдың бер-береһенә бәйле булмауы [[Рус теле|рус теллеләр]] өсөн бер ни тиклем ҡыйынлыҡ тыуҙыра, сөнки ҡайһы бер һүҙҙәрҙә баҫым һүҙҙең уртаһына йә аҙағына төшә һымаҡ тойола (рус теленә венгр теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә баҫымдың былай күсеүе осрай: тәү һүҙ ''Ба́латон'' урынына ''Балато́н'' һ.б.). == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Венгерские литература и язык}} * {{БСЭ3|Венгерский язык|4}} * Д. И. Ермолович, ''Имена собственные на стыке языков и культур. Заимствование и передача имён собственных с точки зрения лингвистики и теории перевода. С приложением правил практической транскрипции имён с 23 иностранных языков, в том числе, слоговых соответствий для китайского и японского языков''. — М.: Р. Валент, 2001. — ISBN 5-93439-046-5. — Стр. 141—143. * Р. С. Гиляревский, Б. А. Старостин, ''Иностранные имена и названия в русском тексте''. — М.: Высшая школа, 1985 (3-е изд.). — Стр. 117—126. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=венгерский язык}} {{Interwiki|hu|Kezdőlap|венгр|}} * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/VENGERSKI_YAZIK.html|Венгерский язык}} * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-венгерский словарь] * [http://www.zruv.com/index.php/index/Английско-Венгерский+словарь+English-Hungarian+dictionary.xhtml Английско-венгерский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721033107/http://www.zruv.com/index.php/index/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C+English-Hungarian+dictionary.xhtml |date=2010-07-21 }} [[Категория:Венгр теле]] [[Категория:Венгрия телдәре]] o4t2yrfguebi5ashopqnv3qs6jcc4cp 1295389 1295377 2026-05-03T10:05:52Z Neuvillette 39826 /* Тарихы */ 1295389 wikitext text/x-wiki {{Язык | цвет = уральские | имя = Мажар теле | самоназвание = Magyar nyelv | страны = [[Венгрия]], [[Румыния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Сербия]], [[Хорватия]], [[Австрия]], [[Словения]] | регионы = | число носителей = 14 млн | рейтинг = 52 | категория = Евразия телдәре |классификация = [[Урал телдәре]] : Фин-уғыр телдәре :: Уғыр телдәре | письмо = [[латин алфавиты]]<br> (мажар әлифбаһы) | официальный язык = {{Флагификация|Венгрия}}<br /> '''Төбәктәге йәки урындағы рәсми тел:'''<br /> ''{{Флагификация|Сербия}}:'' ** {{Флаг|Воеводина}} [[Воеводина]] ''{{Флагификация|Румыния}}:'' ** [[Файл:Flag of Szekely Land.svg|border|22px]] Секей крайы <small>(танылмаған)</small> ''{{Флагификация|Украина}}:'' ** [[Файл:Flag of Zakarpattia Oblast.svg|border|22px]] ''[[Карпат аръяғы өлкәһе]]'' *** [[Файл:Flag of Berehove Raion.svg|border|22px]] Береговский районы *** [[Файл:Прапор Виноградівського району.gif|border|22px]] Виноградов районы | регулирующая организация = ''Венгрия Фәндәр академияһының Лингвистика институты'' | ГОСТ 7.75-97 = вен 133 | ISO1 = hu | ISO2 = hun | ISO3 = hun }} [[Файл:Dist of hu lang europe.svg|мини|300px|Венгр теленең [[Европа]]ла таралышы]] '''Мажар теле''' (''magyar, magyar nyelv'') — [[венгрҙар|венгр]] халҡының милли (туған) теле. ''Фин-уғыр телдәре'' ғаиләһенә ҡарап, ''манси'' һәм ''хант'' телдәре менән бергә уның ''уғыр төркөмөн'' барлыҡҡа килтерә. [[Европа]]ла мажар теленең алыҫ туғандары булып [[Фин теле|фин]] һәм [[Эстон теле|эстон]] телдәре һанала, әммә [[XIX быуат]] аҙағына тиклем мажар теленең фин-уғыр тел ғаиләһенә ҡарауы шик аҫтында ҡала килде. Икенсе яҡтан, [[Рәсәй]] биләмәләрендә йәшәүсе фин-уғыр халыҡтары — [[Коми-зырян теле|коми]], [[Мари теле|мари]], мордва һәм [[Удмурт теле|удмурт]] телдәрендә мажар теле менән күп уртаҡ тамырҙар бар. [[Венгрия]]нан тыш [[Украина]]ның [[Карпат аръяғы өлкәһе]]ндә, шулай уҡ [[Сербия]]ла (Воеводина автономиялы крайы), [[Румыния]]ла (Трансильвания тарихи өлкәһе), [[Словакия]]ла, [[Хорватия]]ла һәм [[Словения]]ла аҙсылыҡта йәшәгән мажарҙар араһында таралған. == Тарихы == Мажар теле — бөгөнгө Аурупаның һинд-аурупа телдәренә ҡарамағандары араһынан хәтһеҙ һөйләшеүселәре булған әллә ни күп булмаған телдәрҙең береһе. Беҙҙең дәүерҙең 900—1000 йылдары тирәһендә [[Себер]] һәм [[Урал]]дан [[Дунай]] йылғаһы буйҙарына күсенгән боронғо мажар ырыуҙары Урта Дунай уйһыулығында һәм [[Карпат тауҙары|Карпат алдында]] (Трансильванияла) төпләнә. Быға тикем өс-дүрт быуат алда уйһыулыҡ буйлап күсеп йөрөгән славян ҡәбиләләренән айырмалы, мажарҙарҙың был биләмәләргә килеп инеүе сағыштырмаса һуңыраҡ һәм етерлек дәрәжәлә һуғышсан була, сөнки төньяҡтан һәм көньяҡтан — [[славяндар]], көнбайышта — [[немецтар|алмандар]] һәм көнсығышта — валахтар (румандар) менән ресурстар өсөн киҫкен ярыш шарттарында бара. Был халыҡтар менән аралашыу барышында мажарҙар, валахтар (румандар) кеүек, славян лексикаһының күп элементтарын үҙләштерә, һәм улар хәҙерге мажар теле лексикаһының биштән бер өлөшөнә яҡынын тәшкил итә. XII—XIII быуаттарҙа [[Венгрия короллеге|Мажарстан ҡыраллығы]] байтаҡ славян ерҙәрен тулыһынса үҙенә бойһондора. [[Төркиә]] менән 1526 йылғы һуғышта Мажарстандың еңелеүе илдәге дини тарҡаулыҡа һәм Мажарстан ислах итеүенә — католик сиркәүенә һәм папа хакимлегенә ҡаршы дини көрәш ҡалыбын алған феодализмға ҡаршы ижтимағи-сәйәси хәрәкәткә алып килә. Ислах итеү мажар телендәге баҫма әҙәбиәтте тыуҙыра һәм уны артабан үҫтерә, ә уның күпселек өлөшө теге йәки был католик постулаттарға ҡаршы килеү маҡсатында баҫыла. Ислах итеүҙең билдәле эшмәкәре ''Деваи Матьяш'' мажар телендә ''«Мажар имләһе»'' исемле тәүге баҫма хеҙмәт нәшер итә. 1541 йылдан 1699 йылғаса мажарҙарҙың байтаҡ өлөшө төрөк хакимлеге аҫтында көн күрә. Быға тиклем дә шаҡтай [[Төрки (тел)|төрки]] ҡатламы булған мажар теленә [[төрөк теле]] тағы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Трансильвания яртылаш бойондороҡһоҙ булып ҡала килә, унда мажар протестант әҙәбиәте әүҙем үҫеш кисерә. Мажар ерҙәренең ҙур булмаған өлөшө [[Австрия]] ҡулы аҫтында була. [[Австрия империяһы]] тәркибенә инеү менән протестанттарға ҡаршы башланған репрессияларҙан һуң мажар теле алман теленең көслө тәьҫиренә эләгә, шулай ҙа, [[Австро-Венгрия]]ның мажарҙар йәшәгән өлөшө — ''Транслейтанияла'' берҙән-бер рәсми тел булараҡ, аҡрынлап үҙенең өҫтөнлөгөн тергеҙә. 1867 менән 1918 йылдар арауығын хаҡлы рәүештә мажар теленең ''алтын быуаты'' тип әйтергә була: был осорҙа ул Үҙәк Аурупаның [[Карпат тауҙары|Карпаттан]] алып [[Адриатик диңгеҙ]]гә тиклемге киң биләмәләрендә дөйөм тел булып тора. Мажар телен үҙҙәре өсөн беренсе һәм икенсе тел итеп һанаусылар өлөшө һиҙелерлек күбәйә, мажар булмаған халыҡтар араһында телде белеүселәр 1880 йылдағы 5,6 проценттан 1915 йылда 15,3 процентҡа тиклем арта. Трансильванияның күп ҡалалары тулыһынса мажар теллегә әйләнә, мәҫәлән, ''Клуж-Напока'' йәки, мажарса, Коложвар. [[Румындар|Румандар]]ҙың байтағы, хатта Мажарстанда йәшәгән алмандар, шул иҫәптән трансильвания сакстары, шулай уҡ [[йәһүдтәр]] һәм хатта [[сиғандар]] мажар телендә аралашыуға күсә. Шулай ҙа мажар теленең уларҙан ныҡ айырылып тороуы арҡаһында атап кителгән халыҡтар телдәренең ассимиляцияһы тотҡарлана, быға шулай уҡ мажар теленең ситтән үҙләштерелгән һүҙҙәр урынына үҙ лексикаһын булдырыу тенденцияһы ла йоғонто яһай. [[XIX быуат]] аҙағына юғары мажар даирәләре яғынан ҡыраллыҡтың аҙ һанлы милләттәре телдәренә ҡарата истиғаби ҡыҫым һәм эҙәрлекләүҙәр көсәйә. [[Трианон килешеүе]] төп мажар биләмәләренең ныҡ бәләкәйләнеүенә килтерә. [[1918 йыл]]дан һуң дөйөм алғанда Мажарстандан ситтә мажар телен ҡулланыуҙың һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. == Венгр әҙәбиәте == Венгр телендә беҙҙең көндәргә килеп еткән яҙма ҡомартҡы — «Надгробная речь и молитва» (Halotti Beszéd és Könyörgés) яҡынса 1200 йыл тирәһендә ижад ителгән. Шул уҡ ваҡытта [[XVI быуат]]тың 2-се яртыһына тиклем текстарҙы ҡағыҙға теркәү өсөн венгрҙар башлыса [[латин теле|латин]] һәм [[немец теле|немец]] телдәрен ҡулланған. Шуғалырмы, әле лә венгрҙар араһында иң таралған сит тел булып немец теле ҡала килә, [[XX быуат]] уртаһына тиклем венгрҙарҙың күбеһе уны икенсе тел булараҡ яҡшы белә ине. [[XVI быуат|XVI]] һәм [[XVII быуат]]тарҙа милли үҙаң үҫеү һөҙөмтәһендә венгрҙар туған телдәренә тағы ла нығыраҡ өҫтөнлөк бирә башлай. == Яҙма == Хәҙерге венгр теле [[латин алфавиты]]н ҡуллана. Дөйөм фекергә ярашлы, латин яҙмаһына күсеү венгрҙарҙың [[христианлыҡ]]ты ҡабул итеүе менән бәйле була. Венгр этносы вәкилдәре компактлы йәшәгән биләмәләрҙә үткән быуат аҙағында табылған артефакттар күрһәтеүенсә, уға тиклем венгр руналары (rovás írás, «ровааш иирааш») ҡулланылған. [[:hu:Székelyek|Székely]] ([[Секей халҡы]]) === Алфавит === {| class="standard" |- ! Хәреф ! Исеме ! [[Фонема]] |- | A a | a | [[Огублённый гласный заднего ряда нижнего подъёма|ɒ]] |- | Á á | á | [[Неогублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма|a:]] |- | B b | bé | [[Звонкий губно-губной взрывной согласный|b]] |- | C c | cé | [[Глухая альвеолярная аффриката|ʦ]] |- | Cs cs | csé | [[Глухая постальвеолярная аффриката|ʧ]] |- | D d | dé | [[Звонкий переднеязычный взрывной согласный|d]] |- | Dz dz | dzé | [[Звонкая альвеолярная аффриката|ʣ]] |- | Dzs dzs | dzsé | [[Звонкая постальвеолярная аффриката|ʤ]] |- | E e | e | [[Неогубленный гласный переднего ряда средне-нижнего подъёма|ɛ]] |- | É é | é | [[Неогублённый гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|e:]] |- | F f | ef | [[Глухой губно-зубной спирант|f]] |- | G g | gé | [[Звонкий велярный взрывной согласный|g]] |- | Gy gy | gyé | [[Палатальные взрывные согласные|ɟ]] |- | H h | há | [[Глухой глоттальный щелевой согласный|h]] |- | I i | i | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i]] |- | Í í | í | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i:]] |- | J j | jé | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | K k | ká | [[Глухой велярный взрывной согласный|k]] |- | L l | el | [[Альвеолярный латеральный аппроксимант|l]] |- | Ly ly | el ipszilon | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | M m | em | [[Губно-губной носовой согласный|m]] |- | N n | en | [[Переднеязычный носовой согласный|n]] |- | Ny ny | eny | [[Палатальный носовой согласный|ɲ]] |- | O o | o | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o]] |- | Ó ó | ó | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o:]] |- | Ö ö | ö | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø]] |- | Ő ő | ő | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø:]] |- | P p | pé | [[Глухой губно-губной взрывной согласный|p]] |- | R r | er | [[Альвеолярные дрожащие согласные|r]] |- | S s | es | [[Глухой постальвеолярный спирант|ʃ]] |- | Sz sz | esz | [[Глухой альвеолярный сибилянт|s]] |- | T t | té | [[Глухой переднеязычный взрывной согласный|t]] |- | Ty ty | tyé | [[Глухой палатальный взрывной согласный|c]] |- | U u | u | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u]] |- | Ú ú | ú | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u:]] |- | Ü ü | ü | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y]] |- | Ű ű | ű | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y:]] |- | V v | vé | [[Звонкий губно-зубной спирант|v]] |- | Z z | zé | [[Звонкий альвеолярный сибилянт|z]] |- | Zs zs | zsé | [[Звонкий постальвеолярный спирант|ʒ]] |- ! colspan="3" bgcolor=lightblue | Бары тик сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе яҙыу өсөн |- | Q q | kú | |- | W w | dupla vé | |- | X x | iksz | |- | Y y | ipszilon |} == Лингвистик характеристика == === Фонетика һәм фонология === ==== Һуҙынҡылар ==== Венгр телендә 14 һуҙынҡы өн бар. Туғандаш [[фин теле|фин]] йәки күрше [[немец теле|немец]] һәм [[словак теле|словак]] телдәренән айырмалы унда ''дифтонгылар'' булмаһа ла, ''дифтонгоидтар'' бар (ó, ő, ű өндәре с призвуком ''u'' өнөнә, é — с призвуком ''i'' оҡшатып әйтелергә мөмкин. Шулай уҡ [[рус теле|рус]] йәки [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендәге кеүек редукцияға бирелгән һуҙынҡы өндәр ҙә юҡ. Венгр телендә һуҙынҡылар рус теленә ҡарағанда анығыраҡ әйтелә, ижектәр асығыраҡ яңғырай. Дөйөм алғанда, венгр теленә көслө артикуляция хас. Һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалары (a, e, i, o, ö, u, ü) һәм оҙондары (á, é, í, ó, ő, ú, ű) бар: ''vad'' ‘ҡырағай (урыҫса ‘дикий’) — ''vád'' ‘ялыу’ (‘жалоба’); ''tör'' ‘һыҙлай’ (‘ломит’) — ''tőr'' ‘кинжал’. А/á һәм e/é һуҙынҡы парҙары, оҙонлоҡҡа өҫтәп, үҙҙәренең күтәренкелеге (икенсе төрлө әйткәндә, һуҙынҡыларҙың «ябыҡлығы» —"закрытость" гласных) менән дә айырыла. [[Һуҙынҡы өндәр| Һуҙынҡылар]] артҡы (a, á, o, ó, u, ú) һәм алғы рәт (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) һуҙынҡыларына бүленә. Был билдә буйынса барлыҡ һуҙынҡылар бер иш булырға тейеш (Европа телдәре өсөн һирәк булған рәт сингармонизмы күренеше): ''barnulásotokról'' ‘һеҙҙең загар хаҡында’ (‘о вашем загаре’) — ''zöldülésetekről'' ‘һеҙҙең йәшелләнеү тураһында’ (‘о вашем позеленении’), һәм бының менән бәйле суффикстарҙың күпселеге иң кәмендә ике вариантта йөрөй. [[Баҫым]] көслө, һәр ваҡыт беренсе [[ижек]]кә төшә ([[удмурт теле]]нән башҡа фин-уғыр телдәрендәге, шулай уҡ ҡайһы бер [[славян телдәр]]ендәге, мәҫәлән, ''словак'' телендәге кеүек). Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғоноң һәм баҫымдың бер-береһенә бәйле булмауы [[Рус теле|рус теллеләр]] өсөн бер ни тиклем ҡыйынлыҡ тыуҙыра, сөнки ҡайһы бер һүҙҙәрҙә баҫым һүҙҙең уртаһына йә аҙағына төшә һымаҡ тойола (рус теленә венгр теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә баҫымдың былай күсеүе осрай: тәү һүҙ ''Ба́латон'' урынына ''Балато́н'' һ.б.). == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Венгерские литература и язык}} * {{БСЭ3|Венгерский язык|4}} * Д. И. Ермолович, ''Имена собственные на стыке языков и культур. Заимствование и передача имён собственных с точки зрения лингвистики и теории перевода. С приложением правил практической транскрипции имён с 23 иностранных языков, в том числе, слоговых соответствий для китайского и японского языков''. — М.: Р. Валент, 2001. — ISBN 5-93439-046-5. — Стр. 141—143. * Р. С. Гиляревский, Б. А. Старостин, ''Иностранные имена и названия в русском тексте''. — М.: Высшая школа, 1985 (3-е изд.). — Стр. 117—126. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=венгерский язык}} {{Interwiki|hu|Kezdőlap|венгр|}} * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/VENGERSKI_YAZIK.html|Венгерский язык}} * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-венгерский словарь] * [http://www.zruv.com/index.php/index/Английско-Венгерский+словарь+English-Hungarian+dictionary.xhtml Английско-венгерский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721033107/http://www.zruv.com/index.php/index/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C+English-Hungarian+dictionary.xhtml |date=2010-07-21 }} [[Категория:Венгр теле]] [[Категория:Венгрия телдәре]] 6o7nf3xjlop5q4oy255jmmtqu7pucnw 1295390 1295389 2026-05-03T10:09:05Z Neuvillette 39826 1295390 wikitext text/x-wiki {{Язык | цвет = уральские | имя = Мажар теле | самоназвание = Magyar nyelv | страны = [[Венгрия]], [[Румыния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Сербия]], [[Хорватия]], [[Австрия]], [[Словения]] | регионы = | число носителей = 14 млн | рейтинг = 52 | категория = Евразия телдәре |классификация = [[Урал телдәре]] : Фин-уғыр телдәре :: Уғыр телдәре | письмо = [[латин алфавиты]]<br> (мажар әлифбаһы) | официальный язык = {{Флагификация|Венгрия}}<br /> '''Төбәктәге йәки урындағы рәсми тел:'''<br /> ''{{Флагификация|Сербия}}:'' ** {{Флаг|Воеводина}} [[Воеводина]] ''{{Флагификация|Румыния}}:'' ** [[Файл:Flag of Szekely Land.svg|border|22px]] Секей крайы <small>(танылмаған)</small> ''{{Флагификация|Украина}}:'' ** [[Файл:Flag of Zakarpattia Oblast.svg|border|22px]] ''[[Карпат аръяғы өлкәһе]]'' *** [[Файл:Flag of Berehove Raion.svg|border|22px]] Береговский районы *** [[Файл:Прапор Виноградівського району.gif|border|22px]] Виноградов районы | регулирующая организация = ''Венгрия Фәндәр академияһының Лингвистика институты'' | ГОСТ 7.75-97 = вен 133 | ISO1 = hu | ISO2 = hun | ISO3 = hun }} [[Файл:Dist of hu lang europe.svg|мини|300px|Венгр теленең [[Европа]]ла таралышы]] '''Мажар теле''' (''magyar, magyar nyelv'') — [[венгрҙар|венгр]] халҡының милли (туған) теле. ''Фин-уғыр телдәре'' ғаиләһенә ҡарап, ''манси'' һәм ''хант'' телдәре менән бергә уның ''уғыр төркөмөн'' барлыҡҡа килтерә. [[Европа]]ла мажар теленең алыҫ туғандары булып [[Фин теле|фин]] һәм [[Эстон теле|эстон]] телдәре һанала, әммә [[XIX быуат]] аҙағына тиклем мажар теленең фин-уғыр тел ғаиләһенә ҡарауы шик аҫтында ҡала килде. Икенсе яҡтан, [[Рәсәй]] биләмәләрендә йәшәүсе фин-уғыр халыҡтары — [[Коми-зырян теле|коми]], [[Мари теле|мари]], мордва һәм [[Удмурт теле|удмурт]] телдәрендә мажар теле менән күп уртаҡ тамырҙар бар. [[Венгрия]]нан тыш [[Украина]]ның [[Карпат аръяғы өлкәһе]]ндә, шулай уҡ [[Сербия]]ла (Воеводина автономиялы крайы), [[Румыния]]ла (Трансильвания тарихи өлкәһе), [[Словакия]]ла, [[Хорватия]]ла һәм [[Словения]]ла аҙсылыҡта йәшәгән мажарҙар араһында таралған. == Тарихы == Мажар теле — бөгөнгө Аурупаның һинд-аурупа телдәренә ҡарамағандары араһынан хәтһеҙ һөйләшеүселәре булған әллә ни күп булмаған телдәрҙең береһе. Беҙҙең дәүерҙең 900—1000 йылдары тирәһендә [[Себер]] һәм [[Урал]]дан [[Дунай]] йылғаһы буйҙарына күсенгән боронғо мажар ырыуҙары Урта Дунай уйһыулығында һәм [[Карпат тауҙары|Карпат алдында]] (Трансильванияла) төпләнә. Быға тикем өс-дүрт быуат алда уйһыулыҡ буйлап күсеп йөрөгән славян ҡәбиләләренән айырмалы, мажарҙарҙың был биләмәләргә килеп инеүе сағыштырмаса һуңыраҡ һәм етерлек дәрәжәлә һуғышсан була, сөнки төньяҡтан һәм көньяҡтан — [[славяндар]], көнбайышта — [[немецтар|алмандар]] һәм көнсығышта — валахтар (румандар) менән ресурстар өсөн киҫкен ярыш шарттарында бара. Был халыҡтар менән аралашыу барышында мажарҙар, валахтар (румандар) кеүек, славян лексикаһының күп элементтарын үҙләштерә, һәм улар хәҙерге мажар теле лексикаһының биштән бер өлөшөнә яҡынын тәшкил итә. XII—XIII быуаттарҙа [[Венгрия короллеге|Мажарстан ҡыраллығы]] байтаҡ славян ерҙәрен тулыһынса үҙенә бойһондора. [[Төркиә]] менән 1526 йылғы һуғышта Мажарстандың еңелеүе илдәге дини тарҡаулыҡа һәм Мажарстан ислах итеүенә — католик сиркәүенә һәм папа хакимлегенә ҡаршы дини көрәш ҡалыбын алған феодализмға ҡаршы ижтимағи-сәйәси хәрәкәткә алып килә. Ислах итеү мажар телендәге баҫма әҙәбиәтте тыуҙыра һәм уны артабан үҫтерә, ә уның күпселек өлөшө теге йәки был католик постулаттарға ҡаршы килеү маҡсатында баҫыла. Ислах итеүҙең билдәле эшмәкәре ''Деваи Матьяш'' мажар телендә ''«Мажар имләһе»'' исемле тәүге баҫма хеҙмәт нәшер итә. 1541 йылдан 1699 йылғаса мажарҙарҙың байтаҡ өлөшө төрөк хакимлеге аҫтында көн күрә. Быға тиклем дә шаҡтай [[Төрки (тел)|төрки]] ҡатламы булған мажар теленә [[төрөк теле]] тағы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Трансильвания яртылаш бойондороҡһоҙ булып ҡала килә, унда мажар протестант әҙәбиәте әүҙем үҫеш кисерә. Мажар ерҙәренең ҙур булмаған өлөшө [[Австрия]] ҡулы аҫтында була. [[Австрия империяһы]] тәркибенә инеү менән протестанттарға ҡаршы башланған репрессияларҙан һуң мажар теле алман теленең көслө тәьҫиренә эләгә, шулай ҙа, [[Австро-Венгрия]]ның мажарҙар йәшәгән өлөшө — ''Транслейтанияла'' берҙән-бер рәсми тел булараҡ, аҡрынлап үҙенең өҫтөнлөгөн тергеҙә. 1867 менән 1918 йылдар арауығын хаҡлы рәүештә мажар теленең ''алтын быуаты'' тип әйтергә була: был осорҙа ул Үҙәк Аурупаның [[Карпат тауҙары|Карпаттан]] алып [[Адриатик диңгеҙ]]гә тиклемге киң биләмәләрендә дөйөм тел булып тора. Мажар телен үҙҙәре өсөн беренсе һәм икенсе тел итеп һанаусылар өлөшө һиҙелерлек күбәйә, мажар булмаған халыҡтар араһында телде белеүселәр 1880 йылдағы 5,6 проценттан 1915 йылда 15,3 процентҡа тиклем арта. Трансильванияның күп ҡалалары тулыһынса мажар теллегә әйләнә, мәҫәлән, ''Клуж-Напока'' йәки, мажарса, Коложвар. [[Румындар|Румандар]]ҙың байтағы, хатта Мажарстанда йәшәгән алмандар, шул иҫәптән трансильвания сакстары, шулай уҡ [[йәһүдтәр]] һәм хатта [[сиғандар]] мажар телендә аралашыуға күсә. Шулай ҙа мажар теленең уларҙан ныҡ айырылып тороуы арҡаһында атап кителгән халыҡтар телдәренең ассимиляцияһы тотҡарлана, быға шулай уҡ мажар теленең ситтән үҙләштерелгән һүҙҙәр урынына үҙ лексикаһын булдырыу тенденцияһы ла йоғонто яһай. [[XIX быуат]] аҙағына юғары мажар даирәләре яғынан ҡыраллыҡтың аҙ һанлы милләттәре телдәренә ҡарата истиғаби ҡыҫым һәм эҙәрлекләүҙәр көсәйә. [[Трианон килешеүе]] төп мажар биләмәләренең ныҡ бәләкәйләнеүенә килтерә. [[1918 йыл]]дан һуң дөйөм алғанда Мажарстандан ситтә мажар телен ҡулланыуҙың һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. == Мажар әҙәбиәте == Мажар телендә беҙҙең көндәргә килеп еткән яҙма ҡомартҡы — «Ҡәбер өҫтө телмәр һәм доға» (Halotti Beszéd és Könyörgés) яҡынса 1200 йыл тирәһендә ижад ителгән. Шул уҡ ваҡытта [[XVI быуат]]тың 2-се яртыһына тиклем мәтендәрҙе ҡағыҙға теркәү өсөн мажарҙар башлыса [[латин теле|латин]] һәм [[немец теле|алман]] телдәрен ҡулланған. Шуғалырмы, әле лә мажарҙар араһында иң таралған сит тел булып алман теле ҡала килә, [[XX быуат]] уртаһына тиклем мажарҙарҙың күбеһе уны икенсе тел булараҡ яҡшы белә ине. [[XVI быуат|XVI]] һәм [[XVII быуат]]тарҙа милли үҙаң үҫеү һөҙөмтәһендә мажарҙар туған телдәренә тағы ла нығыраҡ өҫтөнлөк бирә башлай. == Яҙма == Хәҙерге венгр теле [[латин алфавиты]]н ҡуллана. Дөйөм фекергә ярашлы, латин яҙмаһына күсеү венгрҙарҙың [[христианлыҡ]]ты ҡабул итеүе менән бәйле була. Венгр этносы вәкилдәре компактлы йәшәгән биләмәләрҙә үткән быуат аҙағында табылған артефакттар күрһәтеүенсә, уға тиклем венгр руналары (rovás írás, «ровааш иирааш») ҡулланылған. [[:hu:Székelyek|Székely]] ([[Секей халҡы]]) === Алфавит === {| class="standard" |- ! Хәреф ! Исеме ! [[Фонема]] |- | A a | a | [[Огублённый гласный заднего ряда нижнего подъёма|ɒ]] |- | Á á | á | [[Неогублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма|a:]] |- | B b | bé | [[Звонкий губно-губной взрывной согласный|b]] |- | C c | cé | [[Глухая альвеолярная аффриката|ʦ]] |- | Cs cs | csé | [[Глухая постальвеолярная аффриката|ʧ]] |- | D d | dé | [[Звонкий переднеязычный взрывной согласный|d]] |- | Dz dz | dzé | [[Звонкая альвеолярная аффриката|ʣ]] |- | Dzs dzs | dzsé | [[Звонкая постальвеолярная аффриката|ʤ]] |- | E e | e | [[Неогубленный гласный переднего ряда средне-нижнего подъёма|ɛ]] |- | É é | é | [[Неогублённый гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|e:]] |- | F f | ef | [[Глухой губно-зубной спирант|f]] |- | G g | gé | [[Звонкий велярный взрывной согласный|g]] |- | Gy gy | gyé | [[Палатальные взрывные согласные|ɟ]] |- | H h | há | [[Глухой глоттальный щелевой согласный|h]] |- | I i | i | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i]] |- | Í í | í | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i:]] |- | J j | jé | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | K k | ká | [[Глухой велярный взрывной согласный|k]] |- | L l | el | [[Альвеолярный латеральный аппроксимант|l]] |- | Ly ly | el ipszilon | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | M m | em | [[Губно-губной носовой согласный|m]] |- | N n | en | [[Переднеязычный носовой согласный|n]] |- | Ny ny | eny | [[Палатальный носовой согласный|ɲ]] |- | O o | o | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o]] |- | Ó ó | ó | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o:]] |- | Ö ö | ö | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø]] |- | Ő ő | ő | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø:]] |- | P p | pé | [[Глухой губно-губной взрывной согласный|p]] |- | R r | er | [[Альвеолярные дрожащие согласные|r]] |- | S s | es | [[Глухой постальвеолярный спирант|ʃ]] |- | Sz sz | esz | [[Глухой альвеолярный сибилянт|s]] |- | T t | té | [[Глухой переднеязычный взрывной согласный|t]] |- | Ty ty | tyé | [[Глухой палатальный взрывной согласный|c]] |- | U u | u | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u]] |- | Ú ú | ú | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u:]] |- | Ü ü | ü | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y]] |- | Ű ű | ű | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y:]] |- | V v | vé | [[Звонкий губно-зубной спирант|v]] |- | Z z | zé | [[Звонкий альвеолярный сибилянт|z]] |- | Zs zs | zsé | [[Звонкий постальвеолярный спирант|ʒ]] |- ! colspan="3" bgcolor=lightblue | Бары тик сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе яҙыу өсөн |- | Q q | kú | |- | W w | dupla vé | |- | X x | iksz | |- | Y y | ipszilon |} == Лингвистик характеристика == === Фонетика һәм фонология === ==== Һуҙынҡылар ==== Венгр телендә 14 һуҙынҡы өн бар. Туғандаш [[фин теле|фин]] йәки күрше [[немец теле|немец]] һәм [[словак теле|словак]] телдәренән айырмалы унда ''дифтонгылар'' булмаһа ла, ''дифтонгоидтар'' бар (ó, ő, ű өндәре с призвуком ''u'' өнөнә, é — с призвуком ''i'' оҡшатып әйтелергә мөмкин. Шулай уҡ [[рус теле|рус]] йәки [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендәге кеүек редукцияға бирелгән һуҙынҡы өндәр ҙә юҡ. Венгр телендә һуҙынҡылар рус теленә ҡарағанда анығыраҡ әйтелә, ижектәр асығыраҡ яңғырай. Дөйөм алғанда, венгр теленә көслө артикуляция хас. Һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалары (a, e, i, o, ö, u, ü) һәм оҙондары (á, é, í, ó, ő, ú, ű) бар: ''vad'' ‘ҡырағай (урыҫса ‘дикий’) — ''vád'' ‘ялыу’ (‘жалоба’); ''tör'' ‘һыҙлай’ (‘ломит’) — ''tőr'' ‘кинжал’. А/á һәм e/é һуҙынҡы парҙары, оҙонлоҡҡа өҫтәп, үҙҙәренең күтәренкелеге (икенсе төрлө әйткәндә, һуҙынҡыларҙың «ябыҡлығы» —"закрытость" гласных) менән дә айырыла. [[Һуҙынҡы өндәр| Һуҙынҡылар]] артҡы (a, á, o, ó, u, ú) һәм алғы рәт (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) һуҙынҡыларына бүленә. Был билдә буйынса барлыҡ һуҙынҡылар бер иш булырға тейеш (Европа телдәре өсөн һирәк булған рәт сингармонизмы күренеше): ''barnulásotokról'' ‘һеҙҙең загар хаҡында’ (‘о вашем загаре’) — ''zöldülésetekről'' ‘һеҙҙең йәшелләнеү тураһында’ (‘о вашем позеленении’), һәм бының менән бәйле суффикстарҙың күпселеге иң кәмендә ике вариантта йөрөй. [[Баҫым]] көслө, һәр ваҡыт беренсе [[ижек]]кә төшә ([[удмурт теле]]нән башҡа фин-уғыр телдәрендәге, шулай уҡ ҡайһы бер [[славян телдәр]]ендәге, мәҫәлән, ''словак'' телендәге кеүек). Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғоноң һәм баҫымдың бер-береһенә бәйле булмауы [[Рус теле|рус теллеләр]] өсөн бер ни тиклем ҡыйынлыҡ тыуҙыра, сөнки ҡайһы бер һүҙҙәрҙә баҫым һүҙҙең уртаһына йә аҙағына төшә һымаҡ тойола (рус теленә венгр теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә баҫымдың былай күсеүе осрай: тәү һүҙ ''Ба́латон'' урынына ''Балато́н'' һ.б.). == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Венгерские литература и язык}} * {{БСЭ3|Венгерский язык|4}} * Д. И. Ермолович, ''Имена собственные на стыке языков и культур. Заимствование и передача имён собственных с точки зрения лингвистики и теории перевода. С приложением правил практической транскрипции имён с 23 иностранных языков, в том числе, слоговых соответствий для китайского и японского языков''. — М.: Р. Валент, 2001. — ISBN 5-93439-046-5. — Стр. 141—143. * Р. С. Гиляревский, Б. А. Старостин, ''Иностранные имена и названия в русском тексте''. — М.: Высшая школа, 1985 (3-е изд.). — Стр. 117—126. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=венгерский язык}} {{Interwiki|hu|Kezdőlap|венгр|}} * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/VENGERSKI_YAZIK.html|Венгерский язык}} * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-венгерский словарь] * [http://www.zruv.com/index.php/index/Английско-Венгерский+словарь+English-Hungarian+dictionary.xhtml Английско-венгерский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721033107/http://www.zruv.com/index.php/index/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C+English-Hungarian+dictionary.xhtml |date=2010-07-21 }} [[Категория:Венгр теле]] [[Категория:Венгрия телдәре]] 19trc081zkcnazftacokwv1df7bna65 1295391 1295390 2026-05-03T10:11:27Z Neuvillette 39826 /* Яҙма */ 1295391 wikitext text/x-wiki {{Язык | цвет = уральские | имя = Мажар теле | самоназвание = Magyar nyelv | страны = [[Венгрия]], [[Румыния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Сербия]], [[Хорватия]], [[Австрия]], [[Словения]] | регионы = | число носителей = 14 млн | рейтинг = 52 | категория = Евразия телдәре |классификация = [[Урал телдәре]] : Фин-уғыр телдәре :: Уғыр телдәре | письмо = [[латин алфавиты]]<br> (мажар әлифбаһы) | официальный язык = {{Флагификация|Венгрия}}<br /> '''Төбәктәге йәки урындағы рәсми тел:'''<br /> ''{{Флагификация|Сербия}}:'' ** {{Флаг|Воеводина}} [[Воеводина]] ''{{Флагификация|Румыния}}:'' ** [[Файл:Flag of Szekely Land.svg|border|22px]] Секей крайы <small>(танылмаған)</small> ''{{Флагификация|Украина}}:'' ** [[Файл:Flag of Zakarpattia Oblast.svg|border|22px]] ''[[Карпат аръяғы өлкәһе]]'' *** [[Файл:Flag of Berehove Raion.svg|border|22px]] Береговский районы *** [[Файл:Прапор Виноградівського району.gif|border|22px]] Виноградов районы | регулирующая организация = ''Венгрия Фәндәр академияһының Лингвистика институты'' | ГОСТ 7.75-97 = вен 133 | ISO1 = hu | ISO2 = hun | ISO3 = hun }} [[Файл:Dist of hu lang europe.svg|мини|300px|Венгр теленең [[Европа]]ла таралышы]] '''Мажар теле''' (''magyar, magyar nyelv'') — [[венгрҙар|венгр]] халҡының милли (туған) теле. ''Фин-уғыр телдәре'' ғаиләһенә ҡарап, ''манси'' һәм ''хант'' телдәре менән бергә уның ''уғыр төркөмөн'' барлыҡҡа килтерә. [[Европа]]ла мажар теленең алыҫ туғандары булып [[Фин теле|фин]] һәм [[Эстон теле|эстон]] телдәре һанала, әммә [[XIX быуат]] аҙағына тиклем мажар теленең фин-уғыр тел ғаиләһенә ҡарауы шик аҫтында ҡала килде. Икенсе яҡтан, [[Рәсәй]] биләмәләрендә йәшәүсе фин-уғыр халыҡтары — [[Коми-зырян теле|коми]], [[Мари теле|мари]], мордва һәм [[Удмурт теле|удмурт]] телдәрендә мажар теле менән күп уртаҡ тамырҙар бар. [[Венгрия]]нан тыш [[Украина]]ның [[Карпат аръяғы өлкәһе]]ндә, шулай уҡ [[Сербия]]ла (Воеводина автономиялы крайы), [[Румыния]]ла (Трансильвания тарихи өлкәһе), [[Словакия]]ла, [[Хорватия]]ла һәм [[Словения]]ла аҙсылыҡта йәшәгән мажарҙар араһында таралған. == Тарихы == Мажар теле — бөгөнгө Аурупаның һинд-аурупа телдәренә ҡарамағандары араһынан хәтһеҙ һөйләшеүселәре булған әллә ни күп булмаған телдәрҙең береһе. Беҙҙең дәүерҙең 900—1000 йылдары тирәһендә [[Себер]] һәм [[Урал]]дан [[Дунай]] йылғаһы буйҙарына күсенгән боронғо мажар ырыуҙары Урта Дунай уйһыулығында һәм [[Карпат тауҙары|Карпат алдында]] (Трансильванияла) төпләнә. Быға тикем өс-дүрт быуат алда уйһыулыҡ буйлап күсеп йөрөгән славян ҡәбиләләренән айырмалы, мажарҙарҙың был биләмәләргә килеп инеүе сағыштырмаса һуңыраҡ һәм етерлек дәрәжәлә һуғышсан була, сөнки төньяҡтан һәм көньяҡтан — [[славяндар]], көнбайышта — [[немецтар|алмандар]] һәм көнсығышта — валахтар (румандар) менән ресурстар өсөн киҫкен ярыш шарттарында бара. Был халыҡтар менән аралашыу барышында мажарҙар, валахтар (румандар) кеүек, славян лексикаһының күп элементтарын үҙләштерә, һәм улар хәҙерге мажар теле лексикаһының биштән бер өлөшөнә яҡынын тәшкил итә. XII—XIII быуаттарҙа [[Венгрия короллеге|Мажарстан ҡыраллығы]] байтаҡ славян ерҙәрен тулыһынса үҙенә бойһондора. [[Төркиә]] менән 1526 йылғы һуғышта Мажарстандың еңелеүе илдәге дини тарҡаулыҡа һәм Мажарстан ислах итеүенә — католик сиркәүенә һәм папа хакимлегенә ҡаршы дини көрәш ҡалыбын алған феодализмға ҡаршы ижтимағи-сәйәси хәрәкәткә алып килә. Ислах итеү мажар телендәге баҫма әҙәбиәтте тыуҙыра һәм уны артабан үҫтерә, ә уның күпселек өлөшө теге йәки был католик постулаттарға ҡаршы килеү маҡсатында баҫыла. Ислах итеүҙең билдәле эшмәкәре ''Деваи Матьяш'' мажар телендә ''«Мажар имләһе»'' исемле тәүге баҫма хеҙмәт нәшер итә. 1541 йылдан 1699 йылғаса мажарҙарҙың байтаҡ өлөшө төрөк хакимлеге аҫтында көн күрә. Быға тиклем дә шаҡтай [[Төрки (тел)|төрки]] ҡатламы булған мажар теленә [[төрөк теле]] тағы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Трансильвания яртылаш бойондороҡһоҙ булып ҡала килә, унда мажар протестант әҙәбиәте әүҙем үҫеш кисерә. Мажар ерҙәренең ҙур булмаған өлөшө [[Австрия]] ҡулы аҫтында була. [[Австрия империяһы]] тәркибенә инеү менән протестанттарға ҡаршы башланған репрессияларҙан һуң мажар теле алман теленең көслө тәьҫиренә эләгә, шулай ҙа, [[Австро-Венгрия]]ның мажарҙар йәшәгән өлөшө — ''Транслейтанияла'' берҙән-бер рәсми тел булараҡ, аҡрынлап үҙенең өҫтөнлөгөн тергеҙә. 1867 менән 1918 йылдар арауығын хаҡлы рәүештә мажар теленең ''алтын быуаты'' тип әйтергә була: был осорҙа ул Үҙәк Аурупаның [[Карпат тауҙары|Карпаттан]] алып [[Адриатик диңгеҙ]]гә тиклемге киң биләмәләрендә дөйөм тел булып тора. Мажар телен үҙҙәре өсөн беренсе һәм икенсе тел итеп һанаусылар өлөшө һиҙелерлек күбәйә, мажар булмаған халыҡтар араһында телде белеүселәр 1880 йылдағы 5,6 проценттан 1915 йылда 15,3 процентҡа тиклем арта. Трансильванияның күп ҡалалары тулыһынса мажар теллегә әйләнә, мәҫәлән, ''Клуж-Напока'' йәки, мажарса, Коложвар. [[Румындар|Румандар]]ҙың байтағы, хатта Мажарстанда йәшәгән алмандар, шул иҫәптән трансильвания сакстары, шулай уҡ [[йәһүдтәр]] һәм хатта [[сиғандар]] мажар телендә аралашыуға күсә. Шулай ҙа мажар теленең уларҙан ныҡ айырылып тороуы арҡаһында атап кителгән халыҡтар телдәренең ассимиляцияһы тотҡарлана, быға шулай уҡ мажар теленең ситтән үҙләштерелгән һүҙҙәр урынына үҙ лексикаһын булдырыу тенденцияһы ла йоғонто яһай. [[XIX быуат]] аҙағына юғары мажар даирәләре яғынан ҡыраллыҡтың аҙ һанлы милләттәре телдәренә ҡарата истиғаби ҡыҫым һәм эҙәрлекләүҙәр көсәйә. [[Трианон килешеүе]] төп мажар биләмәләренең ныҡ бәләкәйләнеүенә килтерә. [[1918 йыл]]дан һуң дөйөм алғанда Мажарстандан ситтә мажар телен ҡулланыуҙың һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. == Мажар әҙәбиәте == Мажар телендә беҙҙең көндәргә килеп еткән яҙма ҡомартҡы — «Ҡәбер өҫтө телмәр һәм доға» (Halotti Beszéd és Könyörgés) яҡынса 1200 йыл тирәһендә ижад ителгән. Шул уҡ ваҡытта [[XVI быуат]]тың 2-се яртыһына тиклем мәтендәрҙе ҡағыҙға теркәү өсөн мажарҙар башлыса [[латин теле|латин]] һәм [[немец теле|алман]] телдәрен ҡулланған. Шуғалырмы, әле лә мажарҙар араһында иң таралған сит тел булып алман теле ҡала килә, [[XX быуат]] уртаһына тиклем мажарҙарҙың күбеһе уны икенсе тел булараҡ яҡшы белә ине. [[XVI быуат|XVI]] һәм [[XVII быуат]]тарҙа милли үҙаң үҫеү һөҙөмтәһендә мажарҙар туған телдәренә тағы ла нығыраҡ өҫтөнлөк бирә башлай. == Яҙма == Хәҙерге мажар теле [[латин алфавиты|латин әлифба]]һын ҡуллана. Дөйөм фекергә ярашлы, латин яҙмаһына күсеү мажарҙарҙың [[христианлыҡ]]ты ҡабул итеүе менән бәйле була. Мажар халҡы вәкилдәре компактлы йәшәгән биләмәләрҙә үткән быуат аҙағында табылған артефакттар күрһәтеүенсә, уға тиклем мажар тамға яҙыуы (rovás írás, «ровааш иирааш») ҡулланылған. [[:hu:Székelyek|Székely]] ([[Секей халҡы]]) === Әлифба === {| class="standard" |- ! Хәреф ! Исеме ! [[Фонема|Өн]] |- | A a | a | [[Огублённый гласный заднего ряда нижнего подъёма|ɒ]] |- | Á á | á | [[Неогублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма|a:]] |- | B b | bé | [[Звонкий губно-губной взрывной согласный|b]] |- | C c | cé | [[Глухая альвеолярная аффриката|ʦ]] |- | Cs cs | csé | [[Глухая постальвеолярная аффриката|ʧ]] |- | D d | dé | [[Звонкий переднеязычный взрывной согласный|d]] |- | Dz dz | dzé | [[Звонкая альвеолярная аффриката|ʣ]] |- | Dzs dzs | dzsé | [[Звонкая постальвеолярная аффриката|ʤ]] |- | E e | e | [[Неогубленный гласный переднего ряда средне-нижнего подъёма|ɛ]] |- | É é | é | [[Неогублённый гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|e:]] |- | F f | ef | [[Глухой губно-зубной спирант|f]] |- | G g | gé | [[Звонкий велярный взрывной согласный|g]] |- | Gy gy | gyé | [[Палатальные взрывные согласные|ɟ]] |- | H h | há | [[Глухой глоттальный щелевой согласный|h]] |- | I i | i | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i]] |- | Í í | í | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i:]] |- | J j | jé | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | K k | ká | [[Глухой велярный взрывной согласный|k]] |- | L l | el | [[Альвеолярный латеральный аппроксимант|l]] |- | Ly ly | el ipszilon | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | M m | em | [[Губно-губной носовой согласный|m]] |- | N n | en | [[Переднеязычный носовой согласный|n]] |- | Ny ny | eny | [[Палатальный носовой согласный|ɲ]] |- | O o | o | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o]] |- | Ó ó | ó | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o:]] |- | Ö ö | ö | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø]] |- | Ő ő | ő | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø:]] |- | P p | pé | [[Глухой губно-губной взрывной согласный|p]] |- | R r | er | [[Альвеолярные дрожащие согласные|r]] |- | S s | es | [[Глухой постальвеолярный спирант|ʃ]] |- | Sz sz | esz | [[Глухой альвеолярный сибилянт|s]] |- | T t | té | [[Глухой переднеязычный взрывной согласный|t]] |- | Ty ty | tyé | [[Глухой палатальный взрывной согласный|c]] |- | U u | u | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u]] |- | Ú ú | ú | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u:]] |- | Ü ü | ü | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y]] |- | Ű ű | ű | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y:]] |- | V v | vé | [[Звонкий губно-зубной спирант|v]] |- | Z z | zé | [[Звонкий альвеолярный сибилянт|z]] |- | Zs zs | zsé | [[Звонкий постальвеолярный спирант|ʒ]] |- ! colspan="3" bgcolor=lightblue | Бары тик сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе яҙыу өсөн |- | Q q | kú | |- | W w | dupla vé | |- | X x | iksz | |- | Y y | ipszilon |} == Лингвистик характеристика == === Фонетика һәм фонология === ==== Һуҙынҡылар ==== Венгр телендә 14 һуҙынҡы өн бар. Туғандаш [[фин теле|фин]] йәки күрше [[немец теле|немец]] һәм [[словак теле|словак]] телдәренән айырмалы унда ''дифтонгылар'' булмаһа ла, ''дифтонгоидтар'' бар (ó, ő, ű өндәре с призвуком ''u'' өнөнә, é — с призвуком ''i'' оҡшатып әйтелергә мөмкин. Шулай уҡ [[рус теле|рус]] йәки [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендәге кеүек редукцияға бирелгән һуҙынҡы өндәр ҙә юҡ. Венгр телендә һуҙынҡылар рус теленә ҡарағанда анығыраҡ әйтелә, ижектәр асығыраҡ яңғырай. Дөйөм алғанда, венгр теленә көслө артикуляция хас. Һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалары (a, e, i, o, ö, u, ü) һәм оҙондары (á, é, í, ó, ő, ú, ű) бар: ''vad'' ‘ҡырағай (урыҫса ‘дикий’) — ''vád'' ‘ялыу’ (‘жалоба’); ''tör'' ‘һыҙлай’ (‘ломит’) — ''tőr'' ‘кинжал’. А/á һәм e/é һуҙынҡы парҙары, оҙонлоҡҡа өҫтәп, үҙҙәренең күтәренкелеге (икенсе төрлө әйткәндә, һуҙынҡыларҙың «ябыҡлығы» —"закрытость" гласных) менән дә айырыла. [[Һуҙынҡы өндәр| Һуҙынҡылар]] артҡы (a, á, o, ó, u, ú) һәм алғы рәт (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) һуҙынҡыларына бүленә. Был билдә буйынса барлыҡ һуҙынҡылар бер иш булырға тейеш (Европа телдәре өсөн һирәк булған рәт сингармонизмы күренеше): ''barnulásotokról'' ‘һеҙҙең загар хаҡында’ (‘о вашем загаре’) — ''zöldülésetekről'' ‘һеҙҙең йәшелләнеү тураһында’ (‘о вашем позеленении’), һәм бының менән бәйле суффикстарҙың күпселеге иң кәмендә ике вариантта йөрөй. [[Баҫым]] көслө, һәр ваҡыт беренсе [[ижек]]кә төшә ([[удмурт теле]]нән башҡа фин-уғыр телдәрендәге, шулай уҡ ҡайһы бер [[славян телдәр]]ендәге, мәҫәлән, ''словак'' телендәге кеүек). Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғоноң һәм баҫымдың бер-береһенә бәйле булмауы [[Рус теле|рус теллеләр]] өсөн бер ни тиклем ҡыйынлыҡ тыуҙыра, сөнки ҡайһы бер һүҙҙәрҙә баҫым һүҙҙең уртаһына йә аҙағына төшә һымаҡ тойола (рус теленә венгр теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә баҫымдың былай күсеүе осрай: тәү һүҙ ''Ба́латон'' урынына ''Балато́н'' һ.б.). == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Венгерские литература и язык}} * {{БСЭ3|Венгерский язык|4}} * Д. И. Ермолович, ''Имена собственные на стыке языков и культур. Заимствование и передача имён собственных с точки зрения лингвистики и теории перевода. С приложением правил практической транскрипции имён с 23 иностранных языков, в том числе, слоговых соответствий для китайского и японского языков''. — М.: Р. Валент, 2001. — ISBN 5-93439-046-5. — Стр. 141—143. * Р. С. Гиляревский, Б. А. Старостин, ''Иностранные имена и названия в русском тексте''. — М.: Высшая школа, 1985 (3-е изд.). — Стр. 117—126. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=венгерский язык}} {{Interwiki|hu|Kezdőlap|венгр|}} * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/VENGERSKI_YAZIK.html|Венгерский язык}} * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-венгерский словарь] * [http://www.zruv.com/index.php/index/Английско-Венгерский+словарь+English-Hungarian+dictionary.xhtml Английско-венгерский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721033107/http://www.zruv.com/index.php/index/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C+English-Hungarian+dictionary.xhtml |date=2010-07-21 }} [[Категория:Венгр теле]] [[Категория:Венгрия телдәре]] pyjxka7lb0yt3mq4ukysaouex3ziosg 1295392 1295391 2026-05-03T10:19:36Z Neuvillette 39826 /* Тел тәүсифе */ 1295392 wikitext text/x-wiki {{Язык | цвет = уральские | имя = Мажар теле | самоназвание = Magyar nyelv | страны = [[Венгрия]], [[Румыния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Сербия]], [[Хорватия]], [[Австрия]], [[Словения]] | регионы = | число носителей = 14 млн | рейтинг = 52 | категория = Евразия телдәре |классификация = [[Урал телдәре]] : Фин-уғыр телдәре :: Уғыр телдәре | письмо = [[латин алфавиты]]<br> (мажар әлифбаһы) | официальный язык = {{Флагификация|Венгрия}}<br /> '''Төбәктәге йәки урындағы рәсми тел:'''<br /> ''{{Флагификация|Сербия}}:'' ** {{Флаг|Воеводина}} [[Воеводина]] ''{{Флагификация|Румыния}}:'' ** [[Файл:Flag of Szekely Land.svg|border|22px]] Секей крайы <small>(танылмаған)</small> ''{{Флагификация|Украина}}:'' ** [[Файл:Flag of Zakarpattia Oblast.svg|border|22px]] ''[[Карпат аръяғы өлкәһе]]'' *** [[Файл:Flag of Berehove Raion.svg|border|22px]] Береговский районы *** [[Файл:Прапор Виноградівського району.gif|border|22px]] Виноградов районы | регулирующая организация = ''Венгрия Фәндәр академияһының Лингвистика институты'' | ГОСТ 7.75-97 = вен 133 | ISO1 = hu | ISO2 = hun | ISO3 = hun }} [[Файл:Dist of hu lang europe.svg|мини|300px|Венгр теленең [[Европа]]ла таралышы]] '''Мажар теле''' (''magyar, magyar nyelv'') — [[венгрҙар|венгр]] халҡының милли (туған) теле. ''Фин-уғыр телдәре'' ғаиләһенә ҡарап, ''манси'' һәм ''хант'' телдәре менән бергә уның ''уғыр төркөмөн'' барлыҡҡа килтерә. [[Европа]]ла мажар теленең алыҫ туғандары булып [[Фин теле|фин]] һәм [[Эстон теле|эстон]] телдәре һанала, әммә [[XIX быуат]] аҙағына тиклем мажар теленең фин-уғыр тел ғаиләһенә ҡарауы шик аҫтында ҡала килде. Икенсе яҡтан, [[Рәсәй]] биләмәләрендә йәшәүсе фин-уғыр халыҡтары — [[Коми-зырян теле|коми]], [[Мари теле|мари]], мордва һәм [[Удмурт теле|удмурт]] телдәрендә мажар теле менән күп уртаҡ тамырҙар бар. [[Венгрия]]нан тыш [[Украина]]ның [[Карпат аръяғы өлкәһе]]ндә, шулай уҡ [[Сербия]]ла (Воеводина автономиялы крайы), [[Румыния]]ла (Трансильвания тарихи өлкәһе), [[Словакия]]ла, [[Хорватия]]ла һәм [[Словения]]ла аҙсылыҡта йәшәгән мажарҙар араһында таралған. == Тарихы == Мажар теле — бөгөнгө Аурупаның һинд-аурупа телдәренә ҡарамағандары араһынан хәтһеҙ һөйләшеүселәре булған әллә ни күп булмаған телдәрҙең береһе. Беҙҙең дәүерҙең 900—1000 йылдары тирәһендә [[Себер]] һәм [[Урал]]дан [[Дунай]] йылғаһы буйҙарына күсенгән боронғо мажар ырыуҙары Урта Дунай уйһыулығында һәм [[Карпат тауҙары|Карпат алдында]] (Трансильванияла) төпләнә. Быға тикем өс-дүрт быуат алда уйһыулыҡ буйлап күсеп йөрөгән славян ҡәбиләләренән айырмалы, мажарҙарҙың был биләмәләргә килеп инеүе сағыштырмаса һуңыраҡ һәм етерлек дәрәжәлә һуғышсан була, сөнки төньяҡтан һәм көньяҡтан — [[славяндар]], көнбайышта — [[немецтар|алмандар]] һәм көнсығышта — валахтар (румандар) менән ресурстар өсөн киҫкен ярыш шарттарында бара. Был халыҡтар менән аралашыу барышында мажарҙар, валахтар (румандар) кеүек, славян лексикаһының күп элементтарын үҙләштерә, һәм улар хәҙерге мажар теле лексикаһының биштән бер өлөшөнә яҡынын тәшкил итә. XII—XIII быуаттарҙа [[Венгрия короллеге|Мажарстан ҡыраллығы]] байтаҡ славян ерҙәрен тулыһынса үҙенә бойһондора. [[Төркиә]] менән 1526 йылғы һуғышта Мажарстандың еңелеүе илдәге дини тарҡаулыҡа һәм Мажарстан ислах итеүенә — католик сиркәүенә һәм папа хакимлегенә ҡаршы дини көрәш ҡалыбын алған феодализмға ҡаршы ижтимағи-сәйәси хәрәкәткә алып килә. Ислах итеү мажар телендәге баҫма әҙәбиәтте тыуҙыра һәм уны артабан үҫтерә, ә уның күпселек өлөшө теге йәки был католик постулаттарға ҡаршы килеү маҡсатында баҫыла. Ислах итеүҙең билдәле эшмәкәре ''Деваи Матьяш'' мажар телендә ''«Мажар имләһе»'' исемле тәүге баҫма хеҙмәт нәшер итә. 1541 йылдан 1699 йылғаса мажарҙарҙың байтаҡ өлөшө төрөк хакимлеге аҫтында көн күрә. Быға тиклем дә шаҡтай [[Төрки (тел)|төрки]] ҡатламы булған мажар теленә [[төрөк теле]] тағы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Трансильвания яртылаш бойондороҡһоҙ булып ҡала килә, унда мажар протестант әҙәбиәте әүҙем үҫеш кисерә. Мажар ерҙәренең ҙур булмаған өлөшө [[Австрия]] ҡулы аҫтында була. [[Австрия империяһы]] тәркибенә инеү менән протестанттарға ҡаршы башланған репрессияларҙан һуң мажар теле алман теленең көслө тәьҫиренә эләгә, шулай ҙа, [[Австро-Венгрия]]ның мажарҙар йәшәгән өлөшө — ''Транслейтанияла'' берҙән-бер рәсми тел булараҡ, аҡрынлап үҙенең өҫтөнлөгөн тергеҙә. 1867 менән 1918 йылдар арауығын хаҡлы рәүештә мажар теленең ''алтын быуаты'' тип әйтергә була: был осорҙа ул Үҙәк Аурупаның [[Карпат тауҙары|Карпаттан]] алып [[Адриатик диңгеҙ]]гә тиклемге киң биләмәләрендә дөйөм тел булып тора. Мажар телен үҙҙәре өсөн беренсе һәм икенсе тел итеп һанаусылар өлөшө һиҙелерлек күбәйә, мажар булмаған халыҡтар араһында телде белеүселәр 1880 йылдағы 5,6 проценттан 1915 йылда 15,3 процентҡа тиклем арта. Трансильванияның күп ҡалалары тулыһынса мажар теллегә әйләнә, мәҫәлән, ''Клуж-Напока'' йәки, мажарса, Коложвар. [[Румындар|Румандар]]ҙың байтағы, хатта Мажарстанда йәшәгән алмандар, шул иҫәптән трансильвания сакстары, шулай уҡ [[йәһүдтәр]] һәм хатта [[сиғандар]] мажар телендә аралашыуға күсә. Шулай ҙа мажар теленең уларҙан ныҡ айырылып тороуы арҡаһында атап кителгән халыҡтар телдәренең ассимиляцияһы тотҡарлана, быға шулай уҡ мажар теленең ситтән үҙләштерелгән һүҙҙәр урынына үҙ лексикаһын булдырыу тенденцияһы ла йоғонто яһай. [[XIX быуат]] аҙағына юғары мажар даирәләре яғынан ҡыраллыҡтың аҙ һанлы милләттәре телдәренә ҡарата истиғаби ҡыҫым һәм эҙәрлекләүҙәр көсәйә. [[Трианон килешеүе]] төп мажар биләмәләренең ныҡ бәләкәйләнеүенә килтерә. [[1918 йыл]]дан һуң дөйөм алғанда Мажарстандан ситтә мажар телен ҡулланыуҙың һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. == Мажар әҙәбиәте == Мажар телендә беҙҙең көндәргә килеп еткән яҙма ҡомартҡы — «Ҡәбер өҫтө телмәр һәм доға» (Halotti Beszéd és Könyörgés) яҡынса 1200 йыл тирәһендә ижад ителгән. Шул уҡ ваҡытта [[XVI быуат]]тың 2-се яртыһына тиклем мәтендәрҙе ҡағыҙға теркәү өсөн мажарҙар башлыса [[латин теле|латин]] һәм [[немец теле|алман]] телдәрен ҡулланған. Шуғалырмы, әле лә мажарҙар араһында иң таралған сит тел булып алман теле ҡала килә, [[XX быуат]] уртаһына тиклем мажарҙарҙың күбеһе уны икенсе тел булараҡ яҡшы белә ине. [[XVI быуат|XVI]] һәм [[XVII быуат]]тарҙа милли үҙаң үҫеү һөҙөмтәһендә мажарҙар туған телдәренә тағы ла нығыраҡ өҫтөнлөк бирә башлай. == Яҙма == Хәҙерге мажар теле [[латин алфавиты|латин әлифба]]һын ҡуллана. Дөйөм фекергә ярашлы, латин яҙмаһына күсеү мажарҙарҙың [[христианлыҡ]]ты ҡабул итеүе менән бәйле була. Мажар халҡы вәкилдәре компактлы йәшәгән биләмәләрҙә үткән быуат аҙағында табылған артефакттар күрһәтеүенсә, уға тиклем мажар тамға яҙыуы (rovás írás, «ровааш иирааш») ҡулланылған. [[:hu:Székelyek|Székely]] ([[Секей халҡы]]) === Әлифба === {| class="standard" |- ! Хәреф ! Исеме ! [[Фонема|Өн]] |- | A a | a | [[Огублённый гласный заднего ряда нижнего подъёма|ɒ]] |- | Á á | á | [[Неогублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма|a:]] |- | B b | bé | [[Звонкий губно-губной взрывной согласный|b]] |- | C c | cé | [[Глухая альвеолярная аффриката|ʦ]] |- | Cs cs | csé | [[Глухая постальвеолярная аффриката|ʧ]] |- | D d | dé | [[Звонкий переднеязычный взрывной согласный|d]] |- | Dz dz | dzé | [[Звонкая альвеолярная аффриката|ʣ]] |- | Dzs dzs | dzsé | [[Звонкая постальвеолярная аффриката|ʤ]] |- | E e | e | [[Неогубленный гласный переднего ряда средне-нижнего подъёма|ɛ]] |- | É é | é | [[Неогублённый гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|e:]] |- | F f | ef | [[Глухой губно-зубной спирант|f]] |- | G g | gé | [[Звонкий велярный взрывной согласный|g]] |- | Gy gy | gyé | [[Палатальные взрывные согласные|ɟ]] |- | H h | há | [[Глухой глоттальный щелевой согласный|h]] |- | I i | i | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i]] |- | Í í | í | [[Неогублённый гласный переднего ряда верхнего подъёма|i:]] |- | J j | jé | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | K k | ká | [[Глухой велярный взрывной согласный|k]] |- | L l | el | [[Альвеолярный латеральный аппроксимант|l]] |- | Ly ly | el ipszilon | [[Палатальный аппроксимант|j]] |- | M m | em | [[Губно-губной носовой согласный|m]] |- | N n | en | [[Переднеязычный носовой согласный|n]] |- | Ny ny | eny | [[Палатальный носовой согласный|ɲ]] |- | O o | o | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o]] |- | Ó ó | ó | [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o:]] |- | Ö ö | ö | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø]] |- | Ő ő | ő | [[Огубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|ø:]] |- | P p | pé | [[Глухой губно-губной взрывной согласный|p]] |- | R r | er | [[Альвеолярные дрожащие согласные|r]] |- | S s | es | [[Глухой постальвеолярный спирант|ʃ]] |- | Sz sz | esz | [[Глухой альвеолярный сибилянт|s]] |- | T t | té | [[Глухой переднеязычный взрывной согласный|t]] |- | Ty ty | tyé | [[Глухой палатальный взрывной согласный|c]] |- | U u | u | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u]] |- | Ú ú | ú | [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u:]] |- | Ü ü | ü | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y]] |- | Ű ű | ű | [[Огубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|y:]] |- | V v | vé | [[Звонкий губно-зубной спирант|v]] |- | Z z | zé | [[Звонкий альвеолярный сибилянт|z]] |- | Zs zs | zsé | [[Звонкий постальвеолярный спирант|ʒ]] |- ! colspan="3" bgcolor=lightblue | Бары тик сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе яҙыу өсөн |- | Q q | kú | |- | W w | dupla vé | |- | X x | iksz | |- | Y y | ipszilon |} == Тел тәүсифе == === Саутиәт һәм өнәйтелеш === ==== Һуҙынҡылар ==== Мажар телендә 14 һуҙынҡы өн бар. Туғандаш [[фин теле|фин]] йәки күрше [[немец теле|алман]] һәм [[словак теле|словак]] телдәренән айырмалы унда ''дифтонгылар'' булмаһа ла, ''дифтонгоидтар'' бар (ó, ő, ű өндәре ''u'' өнө кеүек, é — ''i'' өнөнә оҡшатып әйтелергә мөмкин). Шулай уҡ [[рус теле|урыҫ]] йәки [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендәге кеүек редукцияға бирелгән һуҙынҡы өндәр ҙә юҡ. Мажар телендә һуҙынҡылар рус теленә ҡарағанда анығыраҡ әйтелә, ижектәр асығыраҡ яңғырай. Дөйөм алғанда, мажар теленә көслө артикуляция хас. Һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалары (a, e, i, o, ö, u, ü) һәм оҙондары (á, é, í, ó, ő, ú, ű) бар: ''vad'' ‘ҡырағай’ — ''vád'' ‘ялыу’; ''tör'' ‘һыҙлай’ — ''tőr'' ‘хәнйәр’. А/á һәм e/é һуҙынҡы ҡуштары, оҙонлоҡҡа өҫтәп, үҙҙәренең күтәренкелеге (икенсе төрлө әйткәндә, һуҙынҡыларҙың «ябыҡлығы») менән дә айырыла. [[Һуҙынҡы өндәр| Һуҙынҡылар]] артҡы (a, á, o, ó, u, ú) һәм алғы рәт (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) һуҙынҡыларына бүленә. Был билдә буйынса барлыҡ һуҙынҡылар бер иш булырға тейеш (Аурупа телдәре өсөн һирәк булған рәт сингармонизмы күренеше): ''barnulásotokról'' ‘һеҙҙең тәндең янғаны хаҡында’ — ''zöldülésetekről'' ‘һеҙҙең йәшелләнеү тураһында’, һәм бының менән бәйле ҡушымсаларҙың күпселеге иң кәмендә ике нөсхәлә йөрөй. [[Баҫым]] көслө, һәр ваҡыт беренсе [[ижек]]кә төшә ([[удмурт теле|ар теле]]нән башҡа фин-уғыр телдәрендәге, шулай уҡ ҡайһы бер [[славян телдәр]]ендәге, мәҫәлән, ''словак'' телендәге кеүек). == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Венгерские литература и язык}} * {{БСЭ3|Венгерский язык|4}} * Д. И. Ермолович, ''Имена собственные на стыке языков и культур. Заимствование и передача имён собственных с точки зрения лингвистики и теории перевода. С приложением правил практической транскрипции имён с 23 иностранных языков, в том числе, слоговых соответствий для китайского и японского языков''. — М.: Р. Валент, 2001. — ISBN 5-93439-046-5. — Стр. 141—143. * Р. С. Гиляревский, Б. А. Старостин, ''Иностранные имена и названия в русском тексте''. — М.: Высшая школа, 1985 (3-е изд.). — Стр. 117—126. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=венгерский язык}} {{Interwiki|hu|Kezdőlap|венгр|}} * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/VENGERSKI_YAZIK.html|Венгерский язык}} * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-венгерский словарь] * [http://www.zruv.com/index.php/index/Английско-Венгерский+словарь+English-Hungarian+dictionary.xhtml Английско-венгерский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721033107/http://www.zruv.com/index.php/index/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C+English-Hungarian+dictionary.xhtml |date=2010-07-21 }} [[Категория:Венгр теле]] [[Категория:Венгрия телдәре]] ajbolaql53oq1782rnne0t0iktmcbro 0 120946 1295234 1287636 2026-05-02T13:14:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 37 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295234 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2019}} {{Навигация для года|2019}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2019|КК=5 февраля|ИК=1 сентября}} {{Год начинающийся|2019}} == Көтөлгән ваҡиғалар == * [[Башҡортостан Республикаһы]] 100 йыллығын билдәләй. === Март === * [[2 март|2]]—[[12 март]] — [[Красноярск]]иҙа ([[Рәсәй]]) XXIX ҡышҡы Универсиада уҙа<ref>{{cite web |url=http://www.krsk2019.com/universiada |title=Об Универсиаде |date= |publisher=Официальный сайт Универсиады |accessdate=2016-07-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160716030831/http://www.krsk2019.com/universiada |date=2016-07-16 }}</ref>. * [[18 март|18]]—[[24 март]] — Сайтама ҡалаһында ([[Япония]]) фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионаты уҙа<ref>[http://www.sports.ru/others/figure-skating/1041015162.html Чемпионат мира по фигурному катанию 2019 года, скорее всего, пройдет в Сайтаме.]</ref>. * [[31 март]] — [[Украина]]ла президент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=http://gosnovosti.com/2016/12/петру-порошенко-пора-уносить-ноги-из-у/ |title=Петру Порошенко пора уносить ноги из Украины |date=2016-12-26 |publisher=ГОСНОВОСТИ |accessdate=2016-12-28}}</ref>. === Май === * [[3 май|3]]—[[19 май]] — [[Братислава]] һәм Кошице ҡалаларында ([[Словакия]]) шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты уҙа<ref>[http://dni24.com/sports/40526-opredeleny-hozyaeva-chempionatov-mira-po-hokkeyu-2019-i-2020-godah.html Определены хозяева чемпионатов мира по хоккею 2019 и 2020 годах.]</ref>. === Июнь === * [[14 июнь|14]]—[[30 июнь]] — II Европа уйындары ([[Минск]], [[Белоруссия]]) уҙғарыла<ref>[http://tass.ru/sport/3722984 Минск назван столицей Европейских игр 2019 года.]</ref>. === Июль === * [[2 июль]] — Тулы ҡояш тотолоуы күҙәтелә<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEgoogle/SEgoogle2001/SE2019Jul02Tgoogle.html Total solar eclipse of 2019 jul 02.]{{Ref-en}}</ref>. === Август === * [[Неаполь|Неаполдә]] ([[Италия]]) XXX йәйге Универсиада уҙғарыла<ref>[http://sportbo.ru/online/161340/ Летняя Универсиада 2019 года пройдет в Италии.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Сентябрь === * [[20 сентябрь]] — [[2 ноябрь]] — [[Япония]]ла регби буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла<ref>[http://www.gazeta.ru/news/sport/2009/07/28/n_1387525.shtml Англия примет чемпионат мира по регби 2015 года, а Япония — ЧМ-2019]</ref>. === Декабрь === * === Аныҡ датаһыҙ === * [[Өфө]]лә 2019 йылда Халыҡ-ара йәйге балалар уйындары уҙғарыла<ref>{{cite web|url=http://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/64656.html|title=Өфө 2019 йылда Халыҡ-ара йәйге балалар уйындарын ҡабул итеү хоҡуғын алды|date=2016-07-12|publisher=Башҡортостан Республикаһы Башлығы|accessdate=2017-05-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118174850/https://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/64656.html |date=2021-01-18 }}</ref>. * [[Эстония]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=http://ruskline.ru/opp/2016/oktyabr/8/ot_estonskoj_oppozicii_trebuyut_rezko_razmezhevatsya_s_rossiej/ |title=От эстонской оппозиции требуют резко размежеваться с Россией |date=2016-10-08 |publisher=Русская народная линия |accessdate=2016-11-09}}</ref>. * [[Төркиә]]лә дөйөм һайлуаҙар уҙа<ref>{{cite web |url=http://www.vestikavkaza.ru/news/Yyldyrym-rasskazal-o-date-konstitutsionnogo-referenduma.html |title=Йылдырым рассказал о дате конституционного референдума в Турции |date=2016-11-25 |publisher=Вестник Кавказа |accessdate=2016-11-25}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|2019 йыл}} == Һылтанмалар == * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.54.97.62 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.250 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.175 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.156 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.137.87 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.173 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.200 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9, https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/92.100.45.9, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215231648/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F%3A%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9 |date=2025-02-15 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216013010/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192 |date=2025-02-16 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215233654/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28 |date=2025-02-15 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.129 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215235710/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.129 |date=2025-02-15 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.129{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.111 * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.43 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217043051/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.43 |date=2025-02-17 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216180254/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64 |date=2025-02-16 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.82, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.82{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.215, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.147{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.70 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217050942/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.70 |date=2025-02-17 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.70{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.232 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.81.103 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.49{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.225{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216010921/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23 |date=2025-02-16 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.175, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.175{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.42.118 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.47, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.47{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.47{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.41.9{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.138{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.27 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.146 * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.252 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217113519/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.252 |date=2025-02-17 }}, https://kingsbounty.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.252{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.6 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216160242/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144 |date=2025-02-16 }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.39{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.197, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.197{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.183 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.236{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.54.14 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.63 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.216 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.112 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.207{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.132{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.65 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.27 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.22.79 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.217{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.171 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215234521/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215 |date=2025-02-15 }}, http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.79 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.128.142 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.236 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.219 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.78, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.78, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.78{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.113 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.110.193 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.75 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.101 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.211 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.138.244 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.66.138.244), https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.138.244 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.34, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.200, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.46 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.71 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.163{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.92.215, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.52, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.178, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.88.165, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.92.221, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.34 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.141, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.141 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.34, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.90.139 * https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.243 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.3 (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/178.67.141.3) (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.67.141.3), https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.3 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.164, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.158, https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.48.173, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.48.173 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.38 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.70.219.234 * 178.67.146.127 https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.127{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.54.96.146 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=95.54.96.146), https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.54.96.146 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.97 (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/92.100.41.97), https://kingsbounty.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.97{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.189 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.109 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=92.100.56.109) * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.253 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=91.122.12.253) * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.142.230{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.195 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.65.130.195) * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.139.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197, https://zlodei.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.215, https://darkwingduck.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.221 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.76 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.6 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.192 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.53, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.53, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.53{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.167, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.167 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.245, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.245 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.49, https://fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Contributions/92.100.52.49, https://pl.wikipedia.org/wiki/Specjalna:Wk%C5%82ad/92.100.52.49, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.49 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.111 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.87 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.217 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.50.232 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.44, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.44 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.198 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.75 == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} {{Календарь на год|2019}} 2ysvzl6y84d4ki5krk61vb95qieu7hr 0 121905 1295280 1290913 2026-05-02T18:22:26Z Akkashka 14326 1295280 wikitext text/x-wiki [[Файл:PersepolisMap.png|мини|250x250пкс|Персеполдең урынлашҡан урыны]]{{redirect|Персеполис}} '''Персеполь'''<ref name="СГНЗС">{{Книга:СГНЗС|279}}</ref> ({{lang-grc|Περσέπολις}} — һүҙмә-һүҙ: ''Фарсылар ҡалаһы'', {{lang-peo|''Pārsa''}}), ''Техте-Джемшид''<ref name="СГНЗС" /> ({{lang-fa|تخت جمشید}} — һүҙмә-һүҙ:'' Джамшид тәхете'') — б. э. т. VI—V быуаттарҙа барлыҡҡа килгән [[Әһәмәниҙәр дәүләте|боронғо фарсы]] ҡалаһы, ҙур [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһының]] баш ҡалаһы. Б. э. т. 330 й. {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} баҫып алғандан һуң, янғында юҡҡа сыға. Шираздан төньяҡ-көнсығышҡа — 50, [[Тәһран]]дан көньяҡҡа сама менән 900 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса Фарс провинцияһының Марвдашт шәһәрстанына инә, Марвдашт ҡалаһынан алыҫ түгел. Һарай комплексы ҡалдыҡтары һаҡланған. Персеполдә һарай комплексы, культ ҡоролмалары ҡалдыҡтары һ. б. күп нәмәләр һаҡланған. Хәҙерге көндә Персеполь харабалары 135 000 м² майҙанды биләүсе юғары платформалы ҙур һарай комплексынан тора. Персеполдән биш километр алыҫлыҡта Накше-Рөстәм батша кәшәнәһе урынлашҡан. Шулай уҡ Накше-Рөстәм һәм Накше-Рәжәп ҡая рельефтары билдәле. Персеполдә һыу үткәргестәр һәм канализация булған, уны төҙөүҙә ҡолдар хеҙмәте ҡулланылмаған. Персеполдән 70 км төньяҡ-көнсығышта Фарсыстандың алдағы баш ҡалаһы Пасаргады урынлашҡан. Персеполдә күп боронғо дәүер ҡоролмалары емереклектәре һаҡланып ҡалған, шуларҙан 72 колонналы церемониаль залы булған Ападана һарайы иң билдәлеһе. == Тарихы == Пасаргады [[Бөйөк Кир II]] батшалыҡ иткән осорҙа [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһын]]ың баш ҡалаһы була, әммә Кир Персеполде яңы баш ҡала итеп төҙөкләндерә башлай, б. э. т. яҡынса 560 й. ҡалаға нигеҙ һалына. Батша Дарий I, масштаблы төҙөлөш башлап, б. э. т. 520 й. һуң баш ҡаланы күсерә. [[Файл:Thais calls upon Alexander the Great to put the palace of Persepolis to the torch by G. Simoni.jpg|thumb|320px|{{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} яулап алынған Персеполдә гетералар менән. Густаво Симони һүрәте]] {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} б. э. т. 330 йылда ҡаланы йәшен тиҙлегендәге һөжүм менән баҫып ала, ә бер нисә айҙан ул ғәскәрҙәренә ҡаланы таларға рөхсәт бирә. Ксеркстың көнсығыш һарайына Таис Афиналы ут төртә һәм янғын бөтә ҡалаға тарала. Быны грек-фарсы һуғыштары барышында Акрополде яндырған өсөн үс алыу акцияһы тип фаразларға була. Үгеҙ тиреһенә алтынлатылған хәрефтәр менән яҙылған Авестаның ҡиммәтле экземплярҙары янып юҡҡа сыға. Б. э. т. 318 йылда Персеполь Македония империяһы (Диодор, xix, 21 seq., 46) провинцияһы Фарсыстандың баш ҡалаһы була. Әммә ҡала һуңғараҡ үҙенең ҡеүәтен юғалта. Б. э. т. 200 йылда Персеполдән төньяҡҡараҡ биш километрҙа ятҡан Истахр (Стахр) ҡалаһы күтәрелә, унда [[Сәсәниҙәр дәүләте|сәсәниҙәр]] сатрабы резиденцияһы урынлаша. Истахр — [[зороастризм]]дың рухи үҙәге һәм Авестаның һаҡлағысы, һуңғараҡ күпмелер дәүер Сәсәниҙәр империяһының баш ҡалаһы була; ғәрәп баҫҡынсылығы осоронда емерелә, бер ни тиклем нығытылған ҡәлғә булараҡ ҡулланыла. [[1971 йыл]]дың 12—16 сентябрендә Персеполдә шаһ Мөхәммәт Реза Пехлеви һәм сит ил ҡунаҡтары ҡатналығында Иран монархияһының 2500 йыллығы тантаналы байрам ителә, ул Фарсы дәүләтенә нигеҙ һалған Кир II батшаның вафат булған көнөнә бағышлана. == Комплекс составы == [[Файл:Persepolis001.jpg|мини|250x250пкс|Ападана]] [[Файл:Персеп.jpg|мини|250x250пкс|Персеполь, түр баҫҡыстарҙағы барельеф]] === Ападана === Комплекс үҙәге — терраса өҫтөнән дүрт метрға юғары күтәрелгән Дарий Ападанаһы. Уға {{comment| ике тәгәрмәсле һуғыш  арбалары|колесница}} егеп үтеү мөмкин булған һөҙәк ике түр баҫҡысы илтә. Баҫҡыстарҙың һәм тотош Ападана террасаһының төп ҡиммәте — таш плиталарға уйылған рельефтар. Баҫҡыстың тышҡы яғында уларҙа батша гвардияһының тантаналы үтеүе һүрәтләнһә, ә эске яғында — һарыҡ тәкәһе, һауыттар, шарап тултырылған һабалар күтәргән хеҙмәтселәр төшөрөлә. Ападананың үҙенең рельефтарында ла шундай уҡ ғәмәлдәр күренә: бында яулап алынған халыҡ вәкилдәре процессияһы һүрәтләнә. [[Файл:Plan_of_Persepolis.png|слева|мини|300x300пкс|Персеполдең планы]] Күп кенә тикшеренеүселәр Ападана баҫҡыстарында һүрәтләнгән {{comment|яһаҡ түләүселәрҙең|данниктарҙың}} процессиялары Яңы йылға бағышланған булыуы ихтимал һәм һәр йыл һайын башҡарыла торған сараны аныҡ тергеҙә, тип иҫәпләй. Ападананың көнсығыш ишеге янында тәхеттә батшаларҙың да батшаһы Дарий I һүрәтләнгән, уның артына тәхет вариҫы Ксеркс I баҫҡан. Ападана үҙе вестибюлдәр менән уратып алынған ҙур залдан ғибәрәт. Ҡоролманың ҡыйығы ағастан ябылып, әле ун өсө генә һаҡланып ҡалған етмеш ике таш бағана терәүҙә тороуы ихтимал. === Трипилон һәм йөҙ колонналы зал === [[Файл:Persepolis_vue_d'oiseau_Chipiez.jpg|справа|мини|270x270пкс|Персеполдең реконструкцияһы]] Ападана артында, үҙәккә яҡыныраҡ, Персеполдең төп ҡунаҡ залы булыуы ихтимал Трипилон урынлашҡан. Баҫҡысы сановниктарҙың рельефлы һүрәттәре менән биҙәлгән, көнсығыш ҡапҡаһында тәхеттә ултырған Дарий I һәм уның вариҫы Ксерксты һүрәтләгән тағы бер рельеф булған. Артабан, табылған колонналар нигеҙе иҫәбе буйынса археологтар Йөҙ колонналы зал тип атаған ҙур бина урынлашҡан. Төньяҡ {{comment|ҡыйыҡлы галерея|портал}} ҡабырғалары буйлап ҙур таш үгеҙҙәр баҫып торған, һигеҙ таш ҡапҡа батша тормошо һәм батшаның иблистәр менән алышы сәхнәләре һүрәттәре менән биҙәлгән булған. Ике күркәм бүлмә — Ападана һәм Йөҙ колонналы зал — квадрат формаһында тиерлек; улар урынлашҡан биналарға артҡы яҡтан хәҙерге көндә тик нигеҙ таштары ғына һаҡланып ҡалған хазиналар, келәттәр һәм торлаҡ биналар лабиринты килеп ялғана. === Тачара === Ападананан уң яҡта Дарий I тачараһы (торлаҡ һарайы) була, ул рельефлы һүрәттәр менән биҙәлә. Һарайға нигеҙ һалыусының яҙыуы бар: «Мин, Дарий, бөйөк батша, батшаларҙың батшаһы, илдәр батшаһы, Гистасп улы, Әһәмәни, был һарайҙы төҙөнөм». Бөгөн тачаранан тик нигеҙе, ишек уйымдары булған таш инеү урындары һәм диуарҙарҙың бер аҙ һаҡланған аҫҡы өлөшө генә тороп ҡалған. === Ксеркс Һәрәме === Платформаның көньяҡ өлөшөндә Ксеркс һарайы, торлаҡ һәм ярҙамсы биналар, шулай уҡ Дарий һәм Ксеркстың рельефлы һындары менән биҙәлгән батша хазинаһы була. Шуларҙың иң ҡыҙыҡлыһы — Персеполдең беренсе археологы Херцфельд Ксеркс Һәрәме тип аталған бина. Ике һәм өс бәләкәй генә бүлмәле егерме ике бинанан торған Һәрәмдә бәлиғ булмаған балалары менән ҡатын-ҡыҙ йәшәгән . === Дарий III кәшәнәһе === Ғалимдар Персеполь ситендә Әһәмәниҙәр династияһының һуңғы вәкиле булған Дарий III кәшәнәһен таба. Тамамланмай ҡалған кәшәнә, тәбиғәт шарттарына бәйле, емерелә. Уның рельефтары схематик һыҙатлы һәм беленмәй тиерлек. === Водная система Персеполя === Канализационные сети Персеполиса были одним из самых сложных в древнем мире. Персеполис построен у подножия горы Рахмат, и часто, например в начале весны город затоплялся из-за больших осадков и стоков воды от растаявшего льда и снега. Поэтому канализационные сети приобретали большое значение. Канализация использовалась для направления потока воды сверху вниз от северных областей, а также для обслуживания жителей города в их потребности в воде. [[Файл:Persepolis 12.jpg|thumb|800px|center|<center>Общий вид Персеполя]] == Дворец Ападана == {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = | зона_заголовка = | фон_заголовка = | Подпись изображения = | зона_подписи = center | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = Corner of the Apadana Darius the Great inscription.jpg | подпись1 = <center><small>Золотые фундаментальные таблички Дария I для дворца Ападана в оригинальной каменной коробке. {{iw|Клад монет Ападаны|Клад монет Ападаны|en|Apadana hoard}} был помещён внизу. Около 510 г. до н. э.</small></center> | ширина1 = 200 | изобр2 = Deposition plate of Darius I in Persepolis.jpg | подпись2 = <center><small>Одна из двух золотых пластин. Ещё две были в серебре. Все они имели одинаковую трёхъязычную надпись (надпись DPh)<ref>{{книга |заглавие=DPh - Livius |ссылка=http://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ |язык=en |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411130103/https://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ }}</ref>.</small></center> | ширина2 = 140 }} === Монетный клад дворца Ападана === {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = Клад Ападаны | зона_заголовка = center | фон_заголовка = | зона_подписи = | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = KINGS_of_LYDIA._Time_of_Cyrus_to_Darios_I._Circa_545-520_BC.jpg | ширина1 = 164 | подпись1 = <center><small>Золотой {{iw|крозеид|крозеид|en|Croeseid}}, отчеканенный во времена [[Дарий I|Дария]], из восьми крозеидов, найденных в кладе Ападана, около 545-520 гг. до&nbsp;н.&nbsp;э. Легкая серия: 8,07 грамма, монетный двор [[Сарды|Сард]].</small></center> | изобр2 = Aegina Stater achaic.jpg | ширина2 = 128 | подпись2 = <center><small>Тип статера [[Эгина (остров)|Эгины]], найденной в кладе Ападаны, 550–530 гг. до н. э. ''Аверс:'' [[Chelonioidea|морская черепаха]] с крупными гранулами внизу по центру. ''Реверс:'' чеканка квадратного штемпеля с восемью секциями.<ref name="ACH29">{{статья |заглавие=THE APADANA COIN HOARDS, DARIUS I, AND THE WEST |издание=American Journal of Numismatics (1989-) |том=15 |страницы=1—28 |jstor=43580364 |язык= |автор=Zournatzi, Antigoni |год=2003}}</ref></small></center> | изобр3 = THRACE, Abdera. Circa 540-35-520-15 BC.jpg | ширина3 = 150 | подпись3 = <center><small>Тип монеты [[Абдеры|Абдер]], найденной в кладе Ападаны, около 540/35-520/15 до н. э. ''Аверс:'' Гриффин сидит налево, подняв лапу. ''Реверс:'' вычеканенный квадрат, состоящий из четырёх частей.</small></center> }} == Галерея == <gallery mode="packed" caption="Археологические исследования"> Cornelis de bruijn persepolis.JPG|Эскиз Персеполя от 1704 г.<br>[[Брюйн, Корнелис де|Корнелиса де Брюйна]] Drawing of perspolis 1713 by Gérard Jean-Baptiste (1671-1716).JPG|Рисунок Персеполя в 1713 году<br>Жерара Жан-Батиста Persepolis T Chipiez.jpg|Рисунок [[Тачара|Тачары]]<br>[[Шипье, Шарль|Шарля Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Chipiez.jpg|[[Ападана]] [[Шипье, Шарль|Шарля Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Toit Chipiez.JPEG|Деталь [[Ападана|Ападаны]] [[Шипье, Шарль|Шарля Шипье]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Руины и останки"> Persepolis Apadana Eastern Stairway Triangle.jpg|<small>Барельеф в Персеполе, представляющий символ в [[зороастризм]]е для [[Новруз]]а: вечно борющийся бык (олицетворяющий луну) и лев (олицетворяющий солнце), представляющий весну</small> Persepolis stairs of the Apadana relief.jpg|Барельеф из [[Ападана|Ападаны]] с изображением [[Армяне|армян]], принёсших своё знаменитое вино царю Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|<small>Ахеменидская доска из Персеполя, хранящаяся в [[Иранский национальный музей|национальном музее]], [[Тегеран]]</small> Mad-5223.jpg|Рельеф [[Мидийцы|мидийского]] мужчины в Персеполе National Meusem Darafsh 6 (54).JPG|Предметы из Персеполя хранятся в [[Иранский национальный музей|национальном музее]], [[Тегеран]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Ворота Всех Наций (Врата Всех Народов)"> Persepolis 24.11.2009 11-17-28.jpg|Ламассу на [[Ворота всех народов|Воротах всех народов]] Gate of All Nations, Persepolis.jpg|Руины [[Ворота всех народов|Ворот всех народов]], Персеполь Detail-The Great Double Staircase at Persepolis (4669487623).jpg|Большая двойная лестница в Персеполе Персеп.jpg|Барельеф на лестнице дворца </gallery> <gallery mode="packed" caption="Ападана"> Apadana palace persepolis.JPG|Руины [[Ападана|Ападаны]], Персеполь Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Изображение единых [[Мидийцы|мидийцев]] и [[Персы|персов]] в [[Ападана|Ападане]], Персеполь Persian column.jpg|Руины колонн [[Ападана|Ападаны]] Stylized Trees and Flowers on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688859421).jpg|Изображение деревьев и [[Кувшинка|цветов лотоса]] в [[Ападана|Ападане]], Персеполь Figures on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688678112).jpg|Изображение фигур в [[Ападана|Ападане]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Другие дворцы и сооружения"> Tachara, Persepolis.jpg|Руины [[Тачара|Тачары]], Персеполь Zoomorphic Capital (4679068036).jpg|Капитель [[Хумай]] в Персеполе Perspolis.jpg|Бычья капитель в Персеполе Persepolis-Hundred Columns Hall.jpg|Руины Зала Сто Колонн, Персеполь </gallery> <gallery mode="packed" caption="Музеи (за пределами Ирана), где выставлены материалы из Персеполя">> Forgotten Empire Exhibition, (Room 5).1.JPG|''Выставка забытой империи'', [[Британский музей]] The British Museum, Room 5-Persepolis Bas-relief.jpg|''Выставка забытой империи'', [[Британский музей]] UC Oriental Institute Iranian artifacts ancient 10.JPG|Персепольская розетка с рельефом, хранящаяся в [[Восточный институт (Чикаго)|Восточном институте]] Persian Objects at Metropolitan Museum of Art, New York - 2015.jpg|Объекты Ахеменидов в Музее Метрополитен, Нью-Йорк, в том числе барельеф из Персеполя </gallery> == Общий вид == <gallery mode="packed"> ABCDEF-1.jpg|Общий вид руин в Персеполе General view of Persepolis, Iran (1).jpg|Общий вид руин в Персеполе General view of Persepolis, Iran (3).jpg|Общий вид руин в Персеполе General view of Persepolis, Iran (5).jpg|Общий вид руин в Персеполе </gallery> {{ВС}} {{Всемирное наследие в Иране}} [[Категория:Персеполь|*]] [[Категория:Персия]] [[Категория:Всемирное наследие в Иране]] [[Категория:Архитектура Ирана]] [[Категория:История Ирана]] [[Категория:Исчезнувшие города Азии]] [[Категория:Фарс (остан)]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{div col}} * [[Дарий I]] * [[Бөйөк Кир II]] * [[Накше-Рөстәм]] * [[Истахр]] * [[Пасаргадтар]] * [[Бехистун яҙыуы]] * [[Әһәмәниҙәр архитектураһы]] * [[Боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалалары]] * [[Азияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге]] {{div col end}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|114}} * [https://persepolis.ir Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} official site * [http://reports.travel.ru/reports/2002/050902.html Персеполь Экскурсия.] * [http://ipaattravel.ru/shiraz_sights17.htm Туристик күҙәтеү Персеполь] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Photographs Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} and [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ the Introduction to Persian Expedition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Oriental Institute of the University of Chicago. * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Persepolis] * [http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html PERSEPOLIS RECREATED Documentary Movie —] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416080547/http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html |date=2018-04-16 }} -*** of Reconstruction Persepolis * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Glory of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Photos and a map of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Of Persepolis Picture archive] * [http://www.persepolis3d.com 3D reconstructed Persepolis pictures of and movies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 G Secret of of staircase-in Persepolis Palace revealed]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural News Heritage Agency, February 13, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Seals on the Fortification Persepolis Tablets''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105203909/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2007-01-05 }} — Garrison Mark and by Margaret Root B. C., at the [http://oi.uchicago.edu Institute webpage Oriental] * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Persepolis Fortification Project Archive] [[Категория:Иранда бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Әһәмәниҙәр державаһы]] [[Категория:Иран тарихы]] [[Категория:Фарсы (остан)]] [[Категория:Ирандағы археологик объекттар]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Азияның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары]] [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] 7lz3r4fhm308e21iiflgqt719attc48 1295284 1295280 2026-05-02T19:20:04Z Akkashka 14326 1295284 wikitext text/x-wiki [[Файл:PersepolisMap.png|мини|250x250пкс|Персеполдең урынлашҡан урыны]]{{redirect|Персеполис}} '''Персеполь'''<ref name="СГНЗС">{{Книга:СГНЗС|279}}</ref> ({{lang-grc|Περσέπολις}} — һүҙмә-һүҙ: ''Фарсылар ҡалаһы'', {{lang-peo|''Pārsa''}}), ''Техте-Джемшид''<ref name="СГНЗС" /> ({{lang-fa|تخت جمشید}} — һүҙмә-һүҙ:'' Джамшид тәхете'') — б. э. т. VI—V быуаттарҙа барлыҡҡа килгән [[Әһәмәниҙәр дәүләте|боронғо фарсы]] ҡалаһы, ҙур [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһының]] баш ҡалаһы. Б. э. т. 330 й. {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} баҫып алғандан һуң, янғында юҡҡа сыға. Шираздан төньяҡ-көнсығышҡа — 50, [[Тәһран]]дан көньяҡҡа сама менән 900 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса Фарс провинцияһының Марвдашт шәһәрстанына инә, Марвдашт ҡалаһынан алыҫ түгел. Һарай комплексы ҡалдыҡтары һаҡланған. Персеполдә һарай комплексы, культ ҡоролмалары ҡалдыҡтары һ. б. күп нәмәләр һаҡланған. Хәҙерге көндә Персеполь харабалары 135 000 м² майҙанды биләүсе юғары платформалы ҙур һарай комплексынан тора. Персеполдән биш километр алыҫлыҡта Накше-Рөстәм батша кәшәнәһе урынлашҡан. Шулай уҡ Накше-Рөстәм һәм Накше-Рәжәп ҡая рельефтары билдәле. Персеполдә һыу үткәргестәр һәм канализация булған, уны төҙөүҙә ҡолдар хеҙмәте ҡулланылмаған. Персеполдән 70 км төньяҡ-көнсығышта Фарсыстандың алдағы баш ҡалаһы Пасаргады урынлашҡан. Персеполдә күп боронғо дәүер ҡоролмалары емереклектәре һаҡланып ҡалған, шуларҙан 72 колонналы церемониаль залы булған Ападана һарайы иң билдәлеһе. == Тарихы == Пасаргады [[Бөйөк Кир II]] батшалыҡ иткән осорҙа [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһын]]ың баш ҡалаһы була, әммә Кир Персеполде яңы баш ҡала итеп төҙөкләндерә башлай, б. э. т. яҡынса 560 й. ҡалаға нигеҙ һалына. Батша Дарий I, масштаблы төҙөлөш башлап, б. э. т. 520 й. һуң баш ҡаланы күсерә. [[Файл:Thais calls upon Alexander the Great to put the palace of Persepolis to the torch by G. Simoni.jpg|thumb|320px|{{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} яулап алынған Персеполдә гетералар менән. Густаво Симони һүрәте]] {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} б. э. т. 330 йылда ҡаланы йәшен тиҙлегендәге һөжүм менән баҫып ала, ә бер нисә айҙан ул ғәскәрҙәренә ҡаланы таларға рөхсәт бирә. Ксеркстың көнсығыш һарайына Таис Афиналы ут төртә һәм янғын бөтә ҡалаға тарала. Быны грек-фарсы һуғыштары барышында Акрополде яндырған өсөн үс алыу акцияһы тип фаразларға була. Үгеҙ тиреһенә алтынлатылған хәрефтәр менән яҙылған Авестаның ҡиммәтле экземплярҙары янып юҡҡа сыға. Б. э. т. 318 йылда Персеполь Македония империяһы (Диодор, xix, 21 seq., 46) провинцияһы Фарсыстандың баш ҡалаһы була. Әммә ҡала һуңғараҡ үҙенең ҡеүәтен юғалта. Б. э. т. 200 йылда Персеполдән төньяҡҡараҡ биш километрҙа ятҡан Истахр (Стахр) ҡалаһы күтәрелә, унда [[Сәсәниҙәр дәүләте|сәсәниҙәр]] сатрабы резиденцияһы урынлаша. Истахр — [[зороастризм]]дың рухи үҙәге һәм Авестаның һаҡлағысы, һуңғараҡ күпмелер дәүер Сәсәниҙәр империяһының баш ҡалаһы була; ғәрәп баҫҡынсылығы осоронда емерелә, бер ни тиклем нығытылған ҡәлғә булараҡ ҡулланыла. [[1971 йыл]]дың 12—16 сентябрендә Персеполдә шаһ Мөхәммәт Реза Пехлеви һәм сит ил ҡунаҡтары ҡатналығында Иран монархияһының 2500 йыллығы тантаналы байрам ителә, ул Фарсы дәүләтенә нигеҙ һалған Кир II батшаның вафат булған көнөнә бағышлана. == Комплекс составы == [[Файл:Persepolis001.jpg|мини|250x250пкс|Ападана]] [[Файл:Персеп.jpg|мини|250x250пкс|Персеполь, түр баҫҡыстарҙағы барельеф]] === Ападана === Комплекс үҙәге — терраса өҫтөнән дүрт метрға юғары күтәрелгән Дарий Ападанаһы. Уға {{comment| ике тәгәрмәсле һуғыш  арбалары|колесница}} егеп үтеү мөмкин булған һөҙәк ике түр баҫҡысы илтә. Баҫҡыстарҙың һәм тотош Ападана террасаһының төп ҡиммәте — таш плиталарға уйылған рельефтар. Баҫҡыстың тышҡы яғында уларҙа батша гвардияһының тантаналы үтеүе һүрәтләнһә, ә эске яғында — һарыҡ тәкәһе, һауыттар, шарап тултырылған һабалар күтәргән хеҙмәтселәр төшөрөлә. Ападананың үҙенең рельефтарында ла шундай уҡ ғәмәлдәр күренә: бында яулап алынған халыҡ вәкилдәре процессияһы һүрәтләнә. [[Файл:Plan_of_Persepolis.png|слева|мини|300x300пкс|Персеполдең планы]] Күп кенә тикшеренеүселәр Ападана баҫҡыстарында һүрәтләнгән {{comment|яһаҡ түләүселәрҙең|данниктарҙың}} процессиялары Яңы йылға бағышланған булыуы ихтимал һәм һәр йыл һайын башҡарыла торған сараны аныҡ тергеҙә, тип иҫәпләй. Ападананың көнсығыш ишеге янында тәхеттә батшаларҙың да батшаһы Дарий I һүрәтләнгән, уның артына тәхет вариҫы Ксеркс I баҫҡан. Ападана үҙе вестибюлдәр менән уратып алынған ҙур залдан ғибәрәт. Ҡоролманың ҡыйығы ағастан ябылып, әле ун өсө генә һаҡланып ҡалған етмеш ике таш бағана терәүҙә тороуы ихтимал. === Трипилон һәм йөҙ колонналы зал === [[Файл:Persepolis_vue_d'oiseau_Chipiez.jpg|справа|мини|270x270пкс|Персеполдең реконструкцияһы]] Ападана артында, үҙәккә яҡыныраҡ, Персеполдең төп ҡунаҡ залы булыуы ихтимал Трипилон урынлашҡан. Баҫҡысы сановниктарҙың рельефлы һүрәттәре менән биҙәлгән, көнсығыш ҡапҡаһында тәхеттә ултырған Дарий I һәм уның вариҫы Ксерксты һүрәтләгән тағы бер рельеф булған. Артабан, табылған колонналар нигеҙе иҫәбе буйынса археологтар Йөҙ колонналы зал тип атаған ҙур бина урынлашҡан. Төньяҡ {{comment|ҡыйыҡлы галерея|портал}} ҡабырғалары буйлап ҙур таш үгеҙҙәр баҫып торған, һигеҙ таш ҡапҡа батша тормошо һәм батшаның иблистәр менән алышы сәхнәләре һүрәттәре менән биҙәлгән булған. Ике күркәм бүлмә — Ападана һәм Йөҙ колонналы зал — квадрат формаһында тиерлек; улар урынлашҡан биналарға артҡы яҡтан хәҙерге көндә тик нигеҙ таштары ғына һаҡланып ҡалған хазиналар, келәттәр һәм торлаҡ биналар лабиринты килеп ялғана. === Тачара === Ападананан уң яҡта Дарий I тачараһы (торлаҡ һарайы) була, ул рельефлы һүрәттәр менән биҙәлә. Һарайға нигеҙ һалыусының яҙыуы бар: «Мин, Дарий, бөйөк батша, батшаларҙың батшаһы, илдәр батшаһы, Гистасп улы, Әһәмәни, был һарайҙы төҙөнөм». Бөгөн тачаранан тик нигеҙе, ишек уйымдары булған таш инеү урындары һәм диуарҙарҙың бер аҙ һаҡланған аҫҡы өлөшө генә тороп ҡалған. === Ксеркс Һәрәме === Платформаның көньяҡ өлөшөндә Ксеркс һарайы, торлаҡ һәм ярҙамсы биналар, шулай уҡ Дарий һәм Ксеркстың рельефлы һындары менән биҙәлгән батша хазинаһы була. Шуларҙың иң ҡыҙыҡлыһы — Персеполдең беренсе археологы Херцфельд Ксеркс Һәрәме тип аталған бина. Ике һәм өс бәләкәй генә бүлмәле егерме ике бинанан торған Һәрәмдә бәлиғ булмаған балалары менән ҡатын-ҡыҙ йәшәгән . === Дарий III кәшәнәһе === Ғалимдар Персеполь ситендә Әһәмәниҙәр династияһының һуңғы вәкиле булған Дарий III кәшәнәһен таба. Тамамланмай ҡалған кәшәнә, тәбиғәт шарттарына бәйле, емерелә. Уның рельефтары схематик һыҙатлы һәм беленмәй тиерлек. === Персеполдең һыу системаһы === Персеполис канализация селтәрҙәре боронғо донъяла иң ҡатмарлыларҙың береһе була. Персеполис Рахмат тауы итәгендә төҙөлгән, һәм йыш ҡына, мәҫәлән, яҙ башында ҡала ҙур яуым-төшөм һәм боҙ һәм ҡарҙан һыу ағып төшөүе арҡаһында һыу аҫтында ҡалған. Шуға күрә канализация селтәрҙәре ҙур әһәмиәткә эйә булған. Канализация һыу ағымын төньяҡ өлкәләрҙән өҫтән аҫҡа йүнәлтеү, шулай уҡ ҡала халҡын һыу ихтыяжы буйынса хеҙмәтләндереү өсөн ҡулланылған. [[Файл:Persepolis 12.jpg|thumb|800px|center|<center>Персеполдең дөйөм күренеше]] == Ападан һарайы == {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = | зона_заголовка = | фон_заголовка = | Подпись изображения = | зона_подписи = center | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = Corner of the Apadana Darius the Great inscription.jpg | подпись1 = <center><small>Ападан һарайы өсөн Дарий I-нең алтын фундаменталь таҡталары оригиналь таш ҡумтала. {{iw|Клад монет Ападаны|Ападананың тәңкәләр хазинаһы|en|Apadana hoard}} аҫҡа ҡуйылған булған. Б.э.т. 510 йыл тирәһе</small></center> | ширина1 = 200 | изобр2 = Deposition plate of Darius I in Persepolis.jpg | подпись2 = <center><small>Ике алтын пластинканың береһе. Тағы икеһе көмөш була. Уларҙың барыһы ла бер үк (надпись DPh) өс телле яҙыуға эйә була<ref>{{книга |заглавие=DPh - Livius |ссылка=http://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ |язык=en |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411130103/https://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ }}</ref>.</small></center> | ширина2 = 140 }} === Ападана һарайының тәңкәләр хазинаһы === {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = Клад Ападаны | зона_заголовка = center | фон_заголовка = | зона_подписи = | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = KINGS_of_LYDIA._Time_of_Cyrus_to_Darios_I._Circa_545-520_BC.jpg | ширина1 = 164 | подпись1 = <center><small>Алтын {{iw|крозеид|крозеид|en|Croeseid}}, [[Дарий I|Дарий]] осоронда һуғылған, Ападана хазинаһында табылған һигеҙ крозеидтың береһе, б.э.т. 545-520 йй. тирәһендә. Еңел серия: 8,07 грамм, [[Сарды|Сард]] монета һарайы.</small></center> | изобр2 = Aegina Stater achaic.jpg | ширина2 = 128 | подпись2 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған статер тибы, б. э. т. 550-530 йылдар ''Аверс:'' түбәнге өлөшөндә уртала ҙур гранулдар менән [[Chelonioidea|диңгеҙ гөбөргәйеле]]. ''Реверс:'' һигеҙ секциялы квадрат штемпель һуғыу.<ref name="ACH29">{{статья |заглавие=THE APADANA COIN HOARDS, DARIUS I, AND THE WEST |издание=American Journal of Numismatics (1989-) |том=15 |страницы=1—28 |jstor=43580364 |язык= |автор=Zournatzi, Antigoni |год=2003}}</ref></small></center> | изобр3 = THRACE, Abdera. Circa 540-35-520-15 BC.jpg | ширина3 = 150 | подпись3 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған [[Абдеры|Абдер]] тибындағы тәңкә, б.э.т. 540/35-520/15 тирәһе. ''Аверс:'' Гриффин, тәпәйҙәрен күтәреп, һул яҡта ултыра. ''Реверс:'' дүрт өлөштән торған һуғылған квадрат.</small></center> }} == Галерея == <gallery mode="packed" caption="Археологические исследования"> Cornelis de bruijn persepolis.JPG|Персеполдең 1704 й. эскизы<br>[[Брюйн, Корнелис де|Корнелис де Брюйн]] Drawing of perspolis 1713 by Gérard Jean-Baptiste (1671-1716).JPG|1713 йылғы Персеполь һүрәте<br>Жерар Жан-Батист Persepolis T Chipiez.jpg|[[Тачара|Тачара]] һүрәте<br>[[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Chipiez.jpg|[[Ападана]] [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Toit Chipiez.JPEG|[[Ападана|Ападана]] детале [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Руины и останки"> Persepolis Apadana Eastern Stairway Triangle.jpg|<small>Персеполдә [[Новруз]] өсөн [[зороастризм]] символын сағылдырған барельеф: (айҙы кәүҙәләндергән) мәңге көрәшеүсе үгеҙ һәм (ҡояшты кәүҙәләндергән) яҙ исеменән сығыш яһаусы арыҫлан</small> Persepolis stairs of the Apadana relief.jpg|Ападананан, батшаға үҙенең танылған шараптарын килтергән әрмәндәр һүрәтләнгән барельеф Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|<small>[[Иранский национальный музей|Милли музейҙа]] һаҡланған Персеполь Әһәмәниҙәр таҡтаһы, [[Тәһран]]</small> Mad-5223.jpg|Персеполдә [[Мидийцы|мидий]] ир-егетенең рельефы National Meusem Darafsh 6 (54).JPG|Персеполдән килтерелгән предметтар [[Иранский национальный музей|милли музейҙа]] һаҡлана, [[Тәһран]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Ворота Всех Наций (Врата Всех Народов)"> Persepolis 24.11.2009 11-17-28.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]]ндағы Ламассу Gate of All Nations, Persepolis.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]] емереклектәре, Персеполь Detail-The Great Double Staircase at Persepolis (4669487623).jpg|Персеполдәге ҙур ике ҡатлы баҫҡыс Персеп.jpg|Һарай баҫҡысындағы барельеф </gallery> <gallery mode="packed" caption="Ападана"> Apadana palace persepolis.JPG|[[Ападана|Ападана]] емереклектәре, Персеполь Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Ападанала Берҙәм [[Мидийцы|мидий]]ҙар һәм [[Персы|фарсылар]] һүрәте, Персеполь Persian column.jpg|[[Ападана|Ападана]] колонналары емереклектәре Stylized Trees and Flowers on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688859421).jpg|[[Ападана]]ла ағастар һәм [[Кувшинка|лотос сәскәләре һүрәте]], Персеполь Figures on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688678112).jpg|[[Ападана|Ападана]]ла фигуралар һүрәте </gallery> <gallery mode="packed" caption="Другие дворцы и сооружения"> Tachara, Persepolis.jpg|[[Тачара|Тачара]] емереклектәре, Персеполь Zoomorphic Capital (4679068036).jpg| Персеполдә [[Һомай]] капителе Perspolis.jpg|Персеполдә Үгеҙ капителе Persepolis-Hundred Columns Hall.jpg|Йөҙ колонна Залы емереклектәре, Персеполь </gallery> <gallery mode="packed" caption="Персеполдән материалдар ҡуйылған Музейҙар Ирандан ситтә урынлашҡан музейҙар">> Forgotten Empire Exhibition, (Room 5).1.JPG|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]] The British Museum, Room 5-Persepolis Bas-relief.jpg|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]]'' UC Oriental Institute Iranian artifacts ancient 10.JPG|[[Восточный институт (Чикаго)|Көнсығыш институты]]нда һаҡланған рельефлы Персеполь розеткаһы Persian Objects at Metropolitan Museum of Art, New York - 2015.jpg|Метрополитен музейында Әһәмәниҙәр объекттары, Нью-Йорк, шул иҫәптән Персеполдән барельеф </gallery> == Дөйөм күренеш == <gallery mode="packed"> ABCDEF-1.jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (1).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (3).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (5).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше </gallery> {{ВС}} {{Всемирное наследие в Иране}} [[Категория:Персеполь|*]] [[Категория:Персия]] [[Категория:Всемирное наследие в Иране]] [[Категория:Архитектура Ирана]] [[Категория:История Ирана]] [[Категория:Исчезнувшие города Азии]] [[Категория:Фарс (остан)]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{div col}} * [[Дарий I]] * [[Бөйөк Кир II]] * [[Накше-Рөстәм]] * [[Истахр]] * [[Пасаргадтар]] * [[Бехистун яҙыуы]] * [[Әһәмәниҙәр архитектураһы]] * [[Боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалалары]] * [[Азияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге]] {{div col end}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|114}} * [https://persepolis.ir Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} official site * [http://reports.travel.ru/reports/2002/050902.html Персеполь Экскурсия.] * [http://ipaattravel.ru/shiraz_sights17.htm Туристик күҙәтеү Персеполь] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Photographs Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} and [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ the Introduction to Persian Expedition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Oriental Institute of the University of Chicago. * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Persepolis] * [http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html PERSEPOLIS RECREATED Documentary Movie —] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416080547/http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html |date=2018-04-16 }} -*** of Reconstruction Persepolis * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Glory of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Photos and a map of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Of Persepolis Picture archive] * [http://www.persepolis3d.com 3D reconstructed Persepolis pictures of and movies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 G Secret of of staircase-in Persepolis Palace revealed]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural News Heritage Agency, February 13, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Seals on the Fortification Persepolis Tablets''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105203909/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2007-01-05 }} — Garrison Mark and by Margaret Root B. C., at the [http://oi.uchicago.edu Institute webpage Oriental] * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Persepolis Fortification Project Archive] [[Категория:Иранда бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Әһәмәниҙәр державаһы]] [[Категория:Иран тарихы]] [[Категория:Фарсы (остан)]] [[Категория:Ирандағы археологик объекттар]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Азияның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары]] [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] 5kx01a5z9ixa8dm3zm54z5lml04m45r 1295285 1295284 2026-05-02T19:22:23Z Akkashka 14326 /* Ападан һарайы */ 1295285 wikitext text/x-wiki [[Файл:PersepolisMap.png|мини|250x250пкс|Персеполдең урынлашҡан урыны]]{{redirect|Персеполис}} '''Персеполь'''<ref name="СГНЗС">{{Книга:СГНЗС|279}}</ref> ({{lang-grc|Περσέπολις}} — һүҙмә-һүҙ: ''Фарсылар ҡалаһы'', {{lang-peo|''Pārsa''}}), ''Техте-Джемшид''<ref name="СГНЗС" /> ({{lang-fa|تخت جمشید}} — һүҙмә-һүҙ:'' Джамшид тәхете'') — б. э. т. VI—V быуаттарҙа барлыҡҡа килгән [[Әһәмәниҙәр дәүләте|боронғо фарсы]] ҡалаһы, ҙур [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһының]] баш ҡалаһы. Б. э. т. 330 й. {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} баҫып алғандан һуң, янғында юҡҡа сыға. Шираздан төньяҡ-көнсығышҡа — 50, [[Тәһран]]дан көньяҡҡа сама менән 900 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса Фарс провинцияһының Марвдашт шәһәрстанына инә, Марвдашт ҡалаһынан алыҫ түгел. Һарай комплексы ҡалдыҡтары һаҡланған. Персеполдә һарай комплексы, культ ҡоролмалары ҡалдыҡтары һ. б. күп нәмәләр һаҡланған. Хәҙерге көндә Персеполь харабалары 135 000 м² майҙанды биләүсе юғары платформалы ҙур һарай комплексынан тора. Персеполдән биш километр алыҫлыҡта Накше-Рөстәм батша кәшәнәһе урынлашҡан. Шулай уҡ Накше-Рөстәм һәм Накше-Рәжәп ҡая рельефтары билдәле. Персеполдә һыу үткәргестәр һәм канализация булған, уны төҙөүҙә ҡолдар хеҙмәте ҡулланылмаған. Персеполдән 70 км төньяҡ-көнсығышта Фарсыстандың алдағы баш ҡалаһы Пасаргады урынлашҡан. Персеполдә күп боронғо дәүер ҡоролмалары емереклектәре һаҡланып ҡалған, шуларҙан 72 колонналы церемониаль залы булған Ападана һарайы иң билдәлеһе. == Тарихы == Пасаргады [[Бөйөк Кир II]] батшалыҡ иткән осорҙа [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһын]]ың баш ҡалаһы була, әммә Кир Персеполде яңы баш ҡала итеп төҙөкләндерә башлай, б. э. т. яҡынса 560 й. ҡалаға нигеҙ һалына. Батша Дарий I, масштаблы төҙөлөш башлап, б. э. т. 520 й. һуң баш ҡаланы күсерә. [[Файл:Thais calls upon Alexander the Great to put the palace of Persepolis to the torch by G. Simoni.jpg|thumb|320px|{{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} яулап алынған Персеполдә гетералар менән. Густаво Симони һүрәте]] {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} б. э. т. 330 йылда ҡаланы йәшен тиҙлегендәге һөжүм менән баҫып ала, ә бер нисә айҙан ул ғәскәрҙәренә ҡаланы таларға рөхсәт бирә. Ксеркстың көнсығыш һарайына Таис Афиналы ут төртә һәм янғын бөтә ҡалаға тарала. Быны грек-фарсы һуғыштары барышында Акрополде яндырған өсөн үс алыу акцияһы тип фаразларға була. Үгеҙ тиреһенә алтынлатылған хәрефтәр менән яҙылған Авестаның ҡиммәтле экземплярҙары янып юҡҡа сыға. Б. э. т. 318 йылда Персеполь Македония империяһы (Диодор, xix, 21 seq., 46) провинцияһы Фарсыстандың баш ҡалаһы була. Әммә ҡала һуңғараҡ үҙенең ҡеүәтен юғалта. Б. э. т. 200 йылда Персеполдән төньяҡҡараҡ биш километрҙа ятҡан Истахр (Стахр) ҡалаһы күтәрелә, унда [[Сәсәниҙәр дәүләте|сәсәниҙәр]] сатрабы резиденцияһы урынлаша. Истахр — [[зороастризм]]дың рухи үҙәге һәм Авестаның һаҡлағысы, һуңғараҡ күпмелер дәүер Сәсәниҙәр империяһының баш ҡалаһы була; ғәрәп баҫҡынсылығы осоронда емерелә, бер ни тиклем нығытылған ҡәлғә булараҡ ҡулланыла. [[1971 йыл]]дың 12—16 сентябрендә Персеполдә шаһ Мөхәммәт Реза Пехлеви һәм сит ил ҡунаҡтары ҡатналығында Иран монархияһының 2500 йыллығы тантаналы байрам ителә, ул Фарсы дәүләтенә нигеҙ һалған Кир II батшаның вафат булған көнөнә бағышлана. == Комплекс составы == [[Файл:Persepolis001.jpg|мини|250x250пкс|Ападана]] [[Файл:Персеп.jpg|мини|250x250пкс|Персеполь, түр баҫҡыстарҙағы барельеф]] === Ападана === Комплекс үҙәге — терраса өҫтөнән дүрт метрға юғары күтәрелгән Дарий Ападанаһы. Уға {{comment| ике тәгәрмәсле һуғыш  арбалары|колесница}} егеп үтеү мөмкин булған һөҙәк ике түр баҫҡысы илтә. Баҫҡыстарҙың һәм тотош Ападана террасаһының төп ҡиммәте — таш плиталарға уйылған рельефтар. Баҫҡыстың тышҡы яғында уларҙа батша гвардияһының тантаналы үтеүе һүрәтләнһә, ә эске яғында — һарыҡ тәкәһе, һауыттар, шарап тултырылған һабалар күтәргән хеҙмәтселәр төшөрөлә. Ападананың үҙенең рельефтарында ла шундай уҡ ғәмәлдәр күренә: бында яулап алынған халыҡ вәкилдәре процессияһы һүрәтләнә. [[Файл:Plan_of_Persepolis.png|слева|мини|300x300пкс|Персеполдең планы]] Күп кенә тикшеренеүселәр Ападана баҫҡыстарында һүрәтләнгән {{comment|яһаҡ түләүселәрҙең|данниктарҙың}} процессиялары Яңы йылға бағышланған булыуы ихтимал һәм һәр йыл һайын башҡарыла торған сараны аныҡ тергеҙә, тип иҫәпләй. Ападананың көнсығыш ишеге янында тәхеттә батшаларҙың да батшаһы Дарий I һүрәтләнгән, уның артына тәхет вариҫы Ксеркс I баҫҡан. Ападана үҙе вестибюлдәр менән уратып алынған ҙур залдан ғибәрәт. Ҡоролманың ҡыйығы ағастан ябылып, әле ун өсө генә һаҡланып ҡалған етмеш ике таш бағана терәүҙә тороуы ихтимал. === Трипилон һәм йөҙ колонналы зал === [[Файл:Persepolis_vue_d'oiseau_Chipiez.jpg|справа|мини|270x270пкс|Персеполдең реконструкцияһы]] Ападана артында, үҙәккә яҡыныраҡ, Персеполдең төп ҡунаҡ залы булыуы ихтимал Трипилон урынлашҡан. Баҫҡысы сановниктарҙың рельефлы һүрәттәре менән биҙәлгән, көнсығыш ҡапҡаһында тәхеттә ултырған Дарий I һәм уның вариҫы Ксерксты һүрәтләгән тағы бер рельеф булған. Артабан, табылған колонналар нигеҙе иҫәбе буйынса археологтар Йөҙ колонналы зал тип атаған ҙур бина урынлашҡан. Төньяҡ {{comment|ҡыйыҡлы галерея|портал}} ҡабырғалары буйлап ҙур таш үгеҙҙәр баҫып торған, һигеҙ таш ҡапҡа батша тормошо һәм батшаның иблистәр менән алышы сәхнәләре һүрәттәре менән биҙәлгән булған. Ике күркәм бүлмә — Ападана һәм Йөҙ колонналы зал — квадрат формаһында тиерлек; улар урынлашҡан биналарға артҡы яҡтан хәҙерге көндә тик нигеҙ таштары ғына һаҡланып ҡалған хазиналар, келәттәр һәм торлаҡ биналар лабиринты килеп ялғана. === Тачара === Ападананан уң яҡта Дарий I тачараһы (торлаҡ һарайы) була, ул рельефлы һүрәттәр менән биҙәлә. Һарайға нигеҙ һалыусының яҙыуы бар: «Мин, Дарий, бөйөк батша, батшаларҙың батшаһы, илдәр батшаһы, Гистасп улы, Әһәмәни, был һарайҙы төҙөнөм». Бөгөн тачаранан тик нигеҙе, ишек уйымдары булған таш инеү урындары һәм диуарҙарҙың бер аҙ һаҡланған аҫҡы өлөшө генә тороп ҡалған. === Ксеркс Һәрәме === Платформаның көньяҡ өлөшөндә Ксеркс һарайы, торлаҡ һәм ярҙамсы биналар, шулай уҡ Дарий һәм Ксеркстың рельефлы һындары менән биҙәлгән батша хазинаһы була. Шуларҙың иң ҡыҙыҡлыһы — Персеполдең беренсе археологы Херцфельд Ксеркс Һәрәме тип аталған бина. Ике һәм өс бәләкәй генә бүлмәле егерме ике бинанан торған Һәрәмдә бәлиғ булмаған балалары менән ҡатын-ҡыҙ йәшәгән . === Дарий III кәшәнәһе === Ғалимдар Персеполь ситендә Әһәмәниҙәр династияһының һуңғы вәкиле булған Дарий III кәшәнәһен таба. Тамамланмай ҡалған кәшәнә, тәбиғәт шарттарына бәйле, емерелә. Уның рельефтары схематик һыҙатлы һәм беленмәй тиерлек. === Персеполдең һыу системаһы === Персеполис канализация селтәрҙәре боронғо донъяла иң ҡатмарлыларҙың береһе була. Персеполис Рахмат тауы итәгендә төҙөлгән, һәм йыш ҡына, мәҫәлән, яҙ башында ҡала ҙур яуым-төшөм һәм боҙ һәм ҡарҙан һыу ағып төшөүе арҡаһында һыу аҫтында ҡалған. Шуға күрә канализация селтәрҙәре ҙур әһәмиәткә эйә булған. Канализация һыу ағымын төньяҡ өлкәләрҙән өҫтән аҫҡа йүнәлтеү, шулай уҡ ҡала халҡын һыу ихтыяжы буйынса хеҙмәтләндереү өсөн ҡулланылған. [[Файл:Persepolis 12.jpg|thumb|800px|center|<center>Персеполдең дөйөм күренеше]] == Ападана һарайы == {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = | зона_заголовка = | фон_заголовка = | Подпись изображения = | зона_подписи = center | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = Corner of the Apadana Darius the Great inscription.jpg | подпись1 = <center><small>Ападан һарайы өсөн Дарий I-нең алтын фундаменталь таҡталары оригиналь таш ҡумтала. {{iw|Клад монет Ападаны|Ападананың тәңкәләр хазинаһы|en|Apadana hoard}} аҫҡа ҡуйылған булған. Б.э.т. 510 йыл тирәһе</small></center> | ширина1 = 200 | изобр2 = Deposition plate of Darius I in Persepolis.jpg | подпись2 = <center><small>Ике алтын пластинканың береһе. Тағы икеһе көмөш була. Уларҙың барыһы ла бер үк (надпись DPh) өс телле яҙыуға эйә була<ref>{{книга |заглавие=DPh - Livius |ссылка=http://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ |язык=en |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411130103/https://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ }}</ref>.</small></center> | ширина2 = 140 }} === Ападана һарайының тәңкәләр хазинаһы === {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = Клад Ападаны | зона_заголовка = center | фон_заголовка = | зона_подписи = | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = KINGS_of_LYDIA._Time_of_Cyrus_to_Darios_I._Circa_545-520_BC.jpg | ширина1 = 164 | подпись1 = <center><small>Алтын {{iw|крозеид|крозеид|en|Croeseid}}, [[Дарий I|Дарий]] осоронда һуғылған, Ападана хазинаһында табылған һигеҙ крозеидтың береһе, б.э.т. 545-520 йй. тирәһендә. Еңел серия: 8,07 грамм, [[Сарды|Сард]] монета һарайы.</small></center> | изобр2 = Aegina Stater achaic.jpg | ширина2 = 128 | подпись2 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған статер тибы, б. э. т. 550-530 йылдар ''Аверс:'' түбәнге өлөшөндә уртала ҙур гранулдар менән [[Chelonioidea|диңгеҙ гөбөргәйеле]]. ''Реверс:'' һигеҙ секциялы квадрат штемпель һуғыу.<ref name="ACH29">{{статья |заглавие=THE APADANA COIN HOARDS, DARIUS I, AND THE WEST |издание=American Journal of Numismatics (1989-) |том=15 |страницы=1—28 |jstor=43580364 |язык= |автор=Zournatzi, Antigoni |год=2003}}</ref></small></center> | изобр3 = THRACE, Abdera. Circa 540-35-520-15 BC.jpg | ширина3 = 150 | подпись3 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған [[Абдеры|Абдер]] тибындағы тәңкә, б.э.т. 540/35-520/15 тирәһе. ''Аверс:'' Гриффин, тәпәйҙәрен күтәреп, һул яҡта ултыра. ''Реверс:'' дүрт өлөштән торған һуғылған квадрат.</small></center> }} == Галерея == <gallery mode="packed" caption="Археологические исследования"> Cornelis de bruijn persepolis.JPG|Персеполдең 1704 й. эскизы<br>[[Брюйн, Корнелис де|Корнелис де Брюйн]] Drawing of perspolis 1713 by Gérard Jean-Baptiste (1671-1716).JPG|1713 йылғы Персеполь һүрәте<br>Жерар Жан-Батист Persepolis T Chipiez.jpg|[[Тачара|Тачара]] һүрәте<br>[[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Chipiez.jpg|[[Ападана]] [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Toit Chipiez.JPEG|[[Ападана|Ападана]] детале [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Руины и останки"> Persepolis Apadana Eastern Stairway Triangle.jpg|<small>Персеполдә [[Новруз]] өсөн [[зороастризм]] символын сағылдырған барельеф: (айҙы кәүҙәләндергән) мәңге көрәшеүсе үгеҙ һәм (ҡояшты кәүҙәләндергән) яҙ исеменән сығыш яһаусы арыҫлан</small> Persepolis stairs of the Apadana relief.jpg|Ападананан, батшаға үҙенең танылған шараптарын килтергән әрмәндәр һүрәтләнгән барельеф Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|<small>[[Иранский национальный музей|Милли музейҙа]] һаҡланған Персеполь Әһәмәниҙәр таҡтаһы, [[Тәһран]]</small> Mad-5223.jpg|Персеполдә [[Мидийцы|мидий]] ир-егетенең рельефы National Meusem Darafsh 6 (54).JPG|Персеполдән килтерелгән предметтар [[Иранский национальный музей|милли музейҙа]] һаҡлана, [[Тәһран]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Ворота Всех Наций (Врата Всех Народов)"> Persepolis 24.11.2009 11-17-28.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]]ндағы Ламассу Gate of All Nations, Persepolis.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]] емереклектәре, Персеполь Detail-The Great Double Staircase at Persepolis (4669487623).jpg|Персеполдәге ҙур ике ҡатлы баҫҡыс Персеп.jpg|Һарай баҫҡысындағы барельеф </gallery> <gallery mode="packed" caption="Ападана"> Apadana palace persepolis.JPG|[[Ападана|Ападана]] емереклектәре, Персеполь Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Ападанала Берҙәм [[Мидийцы|мидий]]ҙар һәм [[Персы|фарсылар]] һүрәте, Персеполь Persian column.jpg|[[Ападана|Ападана]] колонналары емереклектәре Stylized Trees and Flowers on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688859421).jpg|[[Ападана]]ла ағастар һәм [[Кувшинка|лотос сәскәләре һүрәте]], Персеполь Figures on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688678112).jpg|[[Ападана|Ападана]]ла фигуралар һүрәте </gallery> <gallery mode="packed" caption="Другие дворцы и сооружения"> Tachara, Persepolis.jpg|[[Тачара|Тачара]] емереклектәре, Персеполь Zoomorphic Capital (4679068036).jpg| Персеполдә [[Һомай]] капителе Perspolis.jpg|Персеполдә Үгеҙ капителе Persepolis-Hundred Columns Hall.jpg|Йөҙ колонна Залы емереклектәре, Персеполь </gallery> <gallery mode="packed" caption="Персеполдән материалдар ҡуйылған Музейҙар Ирандан ситтә урынлашҡан музейҙар">> Forgotten Empire Exhibition, (Room 5).1.JPG|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]] The British Museum, Room 5-Persepolis Bas-relief.jpg|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]]'' UC Oriental Institute Iranian artifacts ancient 10.JPG|[[Восточный институт (Чикаго)|Көнсығыш институты]]нда һаҡланған рельефлы Персеполь розеткаһы Persian Objects at Metropolitan Museum of Art, New York - 2015.jpg|Метрополитен музейында Әһәмәниҙәр объекттары, Нью-Йорк, шул иҫәптән Персеполдән барельеф </gallery> == Дөйөм күренеш == <gallery mode="packed"> ABCDEF-1.jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (1).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (3).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (5).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше </gallery> {{ВС}} {{Всемирное наследие в Иране}} [[Категория:Персеполь|*]] [[Категория:Персия]] [[Категория:Всемирное наследие в Иране]] [[Категория:Архитектура Ирана]] [[Категория:История Ирана]] [[Категория:Исчезнувшие города Азии]] [[Категория:Фарс (остан)]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{div col}} * [[Дарий I]] * [[Бөйөк Кир II]] * [[Накше-Рөстәм]] * [[Истахр]] * [[Пасаргадтар]] * [[Бехистун яҙыуы]] * [[Әһәмәниҙәр архитектураһы]] * [[Боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалалары]] * [[Азияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге]] {{div col end}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|114}} * [https://persepolis.ir Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} official site * [http://reports.travel.ru/reports/2002/050902.html Персеполь Экскурсия.] * [http://ipaattravel.ru/shiraz_sights17.htm Туристик күҙәтеү Персеполь] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Photographs Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} and [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ the Introduction to Persian Expedition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Oriental Institute of the University of Chicago. * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Persepolis] * [http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html PERSEPOLIS RECREATED Documentary Movie —] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416080547/http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html |date=2018-04-16 }} -*** of Reconstruction Persepolis * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Glory of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Photos and a map of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Of Persepolis Picture archive] * [http://www.persepolis3d.com 3D reconstructed Persepolis pictures of and movies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 G Secret of of staircase-in Persepolis Palace revealed]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural News Heritage Agency, February 13, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Seals on the Fortification Persepolis Tablets''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105203909/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2007-01-05 }} — Garrison Mark and by Margaret Root B. C., at the [http://oi.uchicago.edu Institute webpage Oriental] * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Persepolis Fortification Project Archive] [[Категория:Иранда бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Әһәмәниҙәр державаһы]] [[Категория:Иран тарихы]] [[Категория:Фарсы (остан)]] [[Категория:Ирандағы археологик объекттар]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Азияның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары]] [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] l5vnpseefwoinubmqia4o2l855u3a29 1295286 1295285 2026-05-02T19:29:07Z Akkashka 14326 /* Галерея */ 1295286 wikitext text/x-wiki [[Файл:PersepolisMap.png|мини|250x250пкс|Персеполдең урынлашҡан урыны]]{{redirect|Персеполис}} '''Персеполь'''<ref name="СГНЗС">{{Книга:СГНЗС|279}}</ref> ({{lang-grc|Περσέπολις}} — һүҙмә-һүҙ: ''Фарсылар ҡалаһы'', {{lang-peo|''Pārsa''}}), ''Техте-Джемшид''<ref name="СГНЗС" /> ({{lang-fa|تخت جمشید}} — һүҙмә-һүҙ:'' Джамшид тәхете'') — б. э. т. VI—V быуаттарҙа барлыҡҡа килгән [[Әһәмәниҙәр дәүләте|боронғо фарсы]] ҡалаһы, ҙур [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһының]] баш ҡалаһы. Б. э. т. 330 й. {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} баҫып алғандан һуң, янғында юҡҡа сыға. Шираздан төньяҡ-көнсығышҡа — 50, [[Тәһран]]дан көньяҡҡа сама менән 900 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса Фарс провинцияһының Марвдашт шәһәрстанына инә, Марвдашт ҡалаһынан алыҫ түгел. Һарай комплексы ҡалдыҡтары һаҡланған. Персеполдә һарай комплексы, культ ҡоролмалары ҡалдыҡтары һ. б. күп нәмәләр һаҡланған. Хәҙерге көндә Персеполь харабалары 135 000 м² майҙанды биләүсе юғары платформалы ҙур һарай комплексынан тора. Персеполдән биш километр алыҫлыҡта Накше-Рөстәм батша кәшәнәһе урынлашҡан. Шулай уҡ Накше-Рөстәм һәм Накше-Рәжәп ҡая рельефтары билдәле. Персеполдә һыу үткәргестәр һәм канализация булған, уны төҙөүҙә ҡолдар хеҙмәте ҡулланылмаған. Персеполдән 70 км төньяҡ-көнсығышта Фарсыстандың алдағы баш ҡалаһы Пасаргады урынлашҡан. Персеполдә күп боронғо дәүер ҡоролмалары емереклектәре һаҡланып ҡалған, шуларҙан 72 колонналы церемониаль залы булған Ападана һарайы иң билдәлеһе. == Тарихы == Пасаргады [[Бөйөк Кир II]] батшалыҡ иткән осорҙа [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһын]]ың баш ҡалаһы була, әммә Кир Персеполде яңы баш ҡала итеп төҙөкләндерә башлай, б. э. т. яҡынса 560 й. ҡалаға нигеҙ һалына. Батша Дарий I, масштаблы төҙөлөш башлап, б. э. т. 520 й. һуң баш ҡаланы күсерә. [[Файл:Thais calls upon Alexander the Great to put the palace of Persepolis to the torch by G. Simoni.jpg|thumb|320px|{{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} яулап алынған Персеполдә гетералар менән. Густаво Симони һүрәте]] {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} б. э. т. 330 йылда ҡаланы йәшен тиҙлегендәге һөжүм менән баҫып ала, ә бер нисә айҙан ул ғәскәрҙәренә ҡаланы таларға рөхсәт бирә. Ксеркстың көнсығыш һарайына Таис Афиналы ут төртә һәм янғын бөтә ҡалаға тарала. Быны грек-фарсы һуғыштары барышында Акрополде яндырған өсөн үс алыу акцияһы тип фаразларға була. Үгеҙ тиреһенә алтынлатылған хәрефтәр менән яҙылған Авестаның ҡиммәтле экземплярҙары янып юҡҡа сыға. Б. э. т. 318 йылда Персеполь Македония империяһы (Диодор, xix, 21 seq., 46) провинцияһы Фарсыстандың баш ҡалаһы була. Әммә ҡала һуңғараҡ үҙенең ҡеүәтен юғалта. Б. э. т. 200 йылда Персеполдән төньяҡҡараҡ биш километрҙа ятҡан Истахр (Стахр) ҡалаһы күтәрелә, унда [[Сәсәниҙәр дәүләте|сәсәниҙәр]] сатрабы резиденцияһы урынлаша. Истахр — [[зороастризм]]дың рухи үҙәге һәм Авестаның һаҡлағысы, һуңғараҡ күпмелер дәүер Сәсәниҙәр империяһының баш ҡалаһы була; ғәрәп баҫҡынсылығы осоронда емерелә, бер ни тиклем нығытылған ҡәлғә булараҡ ҡулланыла. [[1971 йыл]]дың 12—16 сентябрендә Персеполдә шаһ Мөхәммәт Реза Пехлеви һәм сит ил ҡунаҡтары ҡатналығында Иран монархияһының 2500 йыллығы тантаналы байрам ителә, ул Фарсы дәүләтенә нигеҙ һалған Кир II батшаның вафат булған көнөнә бағышлана. == Комплекс составы == [[Файл:Persepolis001.jpg|мини|250x250пкс|Ападана]] [[Файл:Персеп.jpg|мини|250x250пкс|Персеполь, түр баҫҡыстарҙағы барельеф]] === Ападана === Комплекс үҙәге — терраса өҫтөнән дүрт метрға юғары күтәрелгән Дарий Ападанаһы. Уға {{comment| ике тәгәрмәсле һуғыш  арбалары|колесница}} егеп үтеү мөмкин булған һөҙәк ике түр баҫҡысы илтә. Баҫҡыстарҙың һәм тотош Ападана террасаһының төп ҡиммәте — таш плиталарға уйылған рельефтар. Баҫҡыстың тышҡы яғында уларҙа батша гвардияһының тантаналы үтеүе һүрәтләнһә, ә эске яғында — һарыҡ тәкәһе, һауыттар, шарап тултырылған һабалар күтәргән хеҙмәтселәр төшөрөлә. Ападананың үҙенең рельефтарында ла шундай уҡ ғәмәлдәр күренә: бында яулап алынған халыҡ вәкилдәре процессияһы һүрәтләнә. [[Файл:Plan_of_Persepolis.png|слева|мини|300x300пкс|Персеполдең планы]] Күп кенә тикшеренеүселәр Ападана баҫҡыстарында һүрәтләнгән {{comment|яһаҡ түләүселәрҙең|данниктарҙың}} процессиялары Яңы йылға бағышланған булыуы ихтимал һәм һәр йыл һайын башҡарыла торған сараны аныҡ тергеҙә, тип иҫәпләй. Ападананың көнсығыш ишеге янында тәхеттә батшаларҙың да батшаһы Дарий I һүрәтләнгән, уның артына тәхет вариҫы Ксеркс I баҫҡан. Ападана үҙе вестибюлдәр менән уратып алынған ҙур залдан ғибәрәт. Ҡоролманың ҡыйығы ағастан ябылып, әле ун өсө генә һаҡланып ҡалған етмеш ике таш бағана терәүҙә тороуы ихтимал. === Трипилон һәм йөҙ колонналы зал === [[Файл:Persepolis_vue_d'oiseau_Chipiez.jpg|справа|мини|270x270пкс|Персеполдең реконструкцияһы]] Ападана артында, үҙәккә яҡыныраҡ, Персеполдең төп ҡунаҡ залы булыуы ихтимал Трипилон урынлашҡан. Баҫҡысы сановниктарҙың рельефлы һүрәттәре менән биҙәлгән, көнсығыш ҡапҡаһында тәхеттә ултырған Дарий I һәм уның вариҫы Ксерксты һүрәтләгән тағы бер рельеф булған. Артабан, табылған колонналар нигеҙе иҫәбе буйынса археологтар Йөҙ колонналы зал тип атаған ҙур бина урынлашҡан. Төньяҡ {{comment|ҡыйыҡлы галерея|портал}} ҡабырғалары буйлап ҙур таш үгеҙҙәр баҫып торған, һигеҙ таш ҡапҡа батша тормошо һәм батшаның иблистәр менән алышы сәхнәләре һүрәттәре менән биҙәлгән булған. Ике күркәм бүлмә — Ападана һәм Йөҙ колонналы зал — квадрат формаһында тиерлек; улар урынлашҡан биналарға артҡы яҡтан хәҙерге көндә тик нигеҙ таштары ғына һаҡланып ҡалған хазиналар, келәттәр һәм торлаҡ биналар лабиринты килеп ялғана. === Тачара === Ападананан уң яҡта Дарий I тачараһы (торлаҡ һарайы) була, ул рельефлы һүрәттәр менән биҙәлә. Һарайға нигеҙ һалыусының яҙыуы бар: «Мин, Дарий, бөйөк батша, батшаларҙың батшаһы, илдәр батшаһы, Гистасп улы, Әһәмәни, был һарайҙы төҙөнөм». Бөгөн тачаранан тик нигеҙе, ишек уйымдары булған таш инеү урындары һәм диуарҙарҙың бер аҙ һаҡланған аҫҡы өлөшө генә тороп ҡалған. === Ксеркс Һәрәме === Платформаның көньяҡ өлөшөндә Ксеркс һарайы, торлаҡ һәм ярҙамсы биналар, шулай уҡ Дарий һәм Ксеркстың рельефлы һындары менән биҙәлгән батша хазинаһы була. Шуларҙың иң ҡыҙыҡлыһы — Персеполдең беренсе археологы Херцфельд Ксеркс Һәрәме тип аталған бина. Ике һәм өс бәләкәй генә бүлмәле егерме ике бинанан торған Һәрәмдә бәлиғ булмаған балалары менән ҡатын-ҡыҙ йәшәгән . === Дарий III кәшәнәһе === Ғалимдар Персеполь ситендә Әһәмәниҙәр династияһының һуңғы вәкиле булған Дарий III кәшәнәһен таба. Тамамланмай ҡалған кәшәнә, тәбиғәт шарттарына бәйле, емерелә. Уның рельефтары схематик һыҙатлы һәм беленмәй тиерлек. === Персеполдең һыу системаһы === Персеполис канализация селтәрҙәре боронғо донъяла иң ҡатмарлыларҙың береһе була. Персеполис Рахмат тауы итәгендә төҙөлгән, һәм йыш ҡына, мәҫәлән, яҙ башында ҡала ҙур яуым-төшөм һәм боҙ һәм ҡарҙан һыу ағып төшөүе арҡаһында һыу аҫтында ҡалған. Шуға күрә канализация селтәрҙәре ҙур әһәмиәткә эйә булған. Канализация һыу ағымын төньяҡ өлкәләрҙән өҫтән аҫҡа йүнәлтеү, шулай уҡ ҡала халҡын һыу ихтыяжы буйынса хеҙмәтләндереү өсөн ҡулланылған. [[Файл:Persepolis 12.jpg|thumb|800px|center|<center>Персеполдең дөйөм күренеше]] == Ападана һарайы == {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = | зона_заголовка = | фон_заголовка = | Подпись изображения = | зона_подписи = center | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = Corner of the Apadana Darius the Great inscription.jpg | подпись1 = <center><small>Ападан һарайы өсөн Дарий I-нең алтын фундаменталь таҡталары оригиналь таш ҡумтала. {{iw|Клад монет Ападаны|Ападананың тәңкәләр хазинаһы|en|Apadana hoard}} аҫҡа ҡуйылған булған. Б.э.т. 510 йыл тирәһе</small></center> | ширина1 = 200 | изобр2 = Deposition plate of Darius I in Persepolis.jpg | подпись2 = <center><small>Ике алтын пластинканың береһе. Тағы икеһе көмөш була. Уларҙың барыһы ла бер үк (надпись DPh) өс телле яҙыуға эйә була<ref>{{книга |заглавие=DPh - Livius |ссылка=http://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ |язык=en |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411130103/https://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ }}</ref>.</small></center> | ширина2 = 140 }} === Ападана һарайының тәңкәләр хазинаһы === {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = Клад Ападаны | зона_заголовка = center | фон_заголовка = | зона_подписи = | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = KINGS_of_LYDIA._Time_of_Cyrus_to_Darios_I._Circa_545-520_BC.jpg | ширина1 = 164 | подпись1 = <center><small>Алтын {{iw|крозеид|крозеид|en|Croeseid}}, [[Дарий I|Дарий]] осоронда һуғылған, Ападана хазинаһында табылған һигеҙ крозеидтың береһе, б.э.т. 545-520 йй. тирәһендә. Еңел серия: 8,07 грамм, [[Сарды|Сард]] монета һарайы.</small></center> | изобр2 = Aegina Stater achaic.jpg | ширина2 = 128 | подпись2 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған статер тибы, б. э. т. 550-530 йылдар ''Аверс:'' түбәнге өлөшөндә уртала ҙур гранулдар менән [[Chelonioidea|диңгеҙ гөбөргәйеле]]. ''Реверс:'' һигеҙ секциялы квадрат штемпель һуғыу.<ref name="ACH29">{{статья |заглавие=THE APADANA COIN HOARDS, DARIUS I, AND THE WEST |издание=American Journal of Numismatics (1989-) |том=15 |страницы=1—28 |jstor=43580364 |язык= |автор=Zournatzi, Antigoni |год=2003}}</ref></small></center> | изобр3 = THRACE, Abdera. Circa 540-35-520-15 BC.jpg | ширина3 = 150 | подпись3 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған [[Абдеры|Абдер]] тибындағы тәңкә, б.э.т. 540/35-520/15 тирәһе. ''Аверс:'' Гриффин, тәпәйҙәрен күтәреп, һул яҡта ултыра. ''Реверс:'' дүрт өлөштән торған һуғылған квадрат.</small></center> }} == Галерея == <gallery mode="packed" caption="Археологик тикшеренеүҙәр"> Cornelis de bruijn persepolis.JPG|Персеполдең 1704 й. эскизы<br>[[Брюйн, Корнелис де|Корнелис де Брюйн]] Drawing of perspolis 1713 by Gérard Jean-Baptiste (1671-1716).JPG|1713 йылғы Персеполь һүрәте<br>Жерар Жан-Батист Persepolis T Chipiez.jpg|[[Тачара|Тачара]] һүрәте<br>[[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Chipiez.jpg|[[Ападана]] [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Toit Chipiez.JPEG|[[Ападана|Ападана]] детале [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Емереклектәр һәм мәйеттәр"> Persepolis Apadana Eastern Stairway Triangle.jpg|<small>Персеполдә [[Новруз]] өсөн [[зороастризм]] символын сағылдырған барельеф: (айҙы кәүҙәләндергән) мәңге көрәшеүсе үгеҙ һәм (ҡояшты кәүҙәләндергән) яҙ исеменән сығыш яһаусы арыҫлан</small> Persepolis stairs of the Apadana relief.jpg|Ападананан, батшаға үҙенең танылған шараптарын килтергән әрмәндәр һүрәтләнгән барельеф Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|<small>[[Иранский национальный музей|Милли музейҙа]] һаҡланған Персеполь Әһәмәниҙәр таҡтаһы, [[Тәһран]]</small> Mad-5223.jpg|Персеполдә [[Мидийцы|мидий]] ир-егетенең рельефы National Meusem Darafsh 6 (54).JPG|Персеполдән килтерелгән предметтар [[Иранский национальный музей|милли музейҙа]] һаҡлана, [[Тәһран]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Бөтә милләттәр ҡапҡаһы (Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы)"> Persepolis 24.11.2009 11-17-28.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]]ндағы Ламассу Gate of All Nations, Persepolis.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]] емереклектәре, Персеполь Detail-The Great Double Staircase at Persepolis (4669487623).jpg|Персеполдәге ҙур ике ҡатлы баҫҡыс Персеп.jpg|Һарай баҫҡысындағы барельеф </gallery> <gallery mode="packed" caption="Ападана"> Apadana palace persepolis.JPG|[[Ападана|Ападана]] емереклектәре, Персеполь Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Ападанала Берҙәм [[Мидийцы|мидий]]ҙар һәм [[Персы|фарсылар]] һүрәте, Персеполь Persian column.jpg|[[Ападана|Ападана]] колонналары емереклектәре Stylized Trees and Flowers on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688859421).jpg|[[Ападана]]ла ағастар һәм [[Кувшинка|Томбойоҡтар ғаиләһенәә ҡараған лотос сәскәләре һүрәте]], Персеполь Figures on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688678112).jpg|[[Ападана|Ападана]]ла фигуралар һүрәте </gallery> <gallery mode="packed" caption="Башҡа һарайҙар һәм ҡоролмалар"> Tachara, Persepolis.jpg|[[Тачара|Тачара]] емереклектәре, Персеполь Zoomorphic Capital (4679068036).jpg| Персеполдә [[Һомай]] капителе Perspolis.jpg|Персеполдә Үгеҙ капителе Persepolis-Hundred Columns Hall.jpg|Йөҙ колонна Залы емереклектәре, Персеполь </gallery> <gallery mode="packed" caption="Персеполдән материалдар ҡуйылған Ирандан ситтә урынлашҡан музейҙар">> Forgotten Empire Exhibition, (Room 5).1.JPG|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]] The British Museum, Room 5-Persepolis Bas-relief.jpg|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]]'' UC Oriental Institute Iranian artifacts ancient 10.JPG|[[Восточный институт (Чикаго)|Көнсығыш институты]]нда һаҡланған рельефлы Персеполь розеткаһы Persian Objects at Metropolitan Museum of Art, New York - 2015.jpg|Метрополитен музейында Әһәмәниҙәр объекттары, шул иҫәптән Персеполдән барельеф. Нью-Йорк </gallery> == Дөйөм күренеш == <gallery mode="packed"> ABCDEF-1.jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (1).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (3).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (5).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше </gallery> {{ВС}} {{Всемирное наследие в Иране}} [[Категория:Персеполь|*]] [[Категория:Персия]] [[Категория:Всемирное наследие в Иране]] [[Категория:Архитектура Ирана]] [[Категория:История Ирана]] [[Категория:Исчезнувшие города Азии]] [[Категория:Фарс (остан)]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{div col}} * [[Дарий I]] * [[Бөйөк Кир II]] * [[Накше-Рөстәм]] * [[Истахр]] * [[Пасаргадтар]] * [[Бехистун яҙыуы]] * [[Әһәмәниҙәр архитектураһы]] * [[Боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалалары]] * [[Азияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге]] {{div col end}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|114}} * [https://persepolis.ir Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} official site * [http://reports.travel.ru/reports/2002/050902.html Персеполь Экскурсия.] * [http://ipaattravel.ru/shiraz_sights17.htm Туристик күҙәтеү Персеполь] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Photographs Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} and [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ the Introduction to Persian Expedition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Oriental Institute of the University of Chicago. * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Persepolis] * [http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html PERSEPOLIS RECREATED Documentary Movie —] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416080547/http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html |date=2018-04-16 }} -*** of Reconstruction Persepolis * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Glory of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Photos and a map of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Of Persepolis Picture archive] * [http://www.persepolis3d.com 3D reconstructed Persepolis pictures of and movies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 G Secret of of staircase-in Persepolis Palace revealed]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural News Heritage Agency, February 13, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Seals on the Fortification Persepolis Tablets''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105203909/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2007-01-05 }} — Garrison Mark and by Margaret Root B. C., at the [http://oi.uchicago.edu Institute webpage Oriental] * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Persepolis Fortification Project Archive] [[Категория:Иранда бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Әһәмәниҙәр державаһы]] [[Категория:Иран тарихы]] [[Категория:Фарсы (остан)]] [[Категория:Ирандағы археологик объекттар]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Азияның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары]] [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] sy9bjei9d4ati7m77bjvs4vfm5c762g 0 122113 1295355 1050503 2026-05-03T06:43:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295355 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение | Название = Аҡсарлаҡ | Название-оригинал = | портрет = | Жанр = комедия | Автор = Антон Павлович Чехов | Язык оригинала = урыҫ телендә | Написан = [[1895]]—[[1896]] | Публикация = 1896, «Русская мысль» | Перевод = | Викитека-текст = Аҡсарлаҡ (Чехов) }} '''«Аҡсарлаҡ»''' — [[Чехов Антон Павлович|Чехов Антон Павловичтың]] дүрт шаршаулы пьесаһы, [[1895]]—[[1896 йыл|1896 йылдарҙа]] яҙылған һәм тәүге тапҡыр «Русская мысль» журналының 12-се һанында [[1896 йыл]]да баҫылып сыҡҡан. Пьесаның премьераһы 1896 йылдың [[17 октябрь|17 октябрендә]] [[Санкт-Петербург|Петербургтың]] Александрин театрында ҡуйылған. [[Файл:Anton_Chekhov_reads_The_Seagull.jpg|справа|мини|300x300пкс|[[Чехов Антон Павлович|Чехов]] Мәскәү әҙәби дөйөм театры артистарына «Аҡсарлаҡ» пьесаһын уҡый, 1898 йыл]] == Ҡатнашыусылар == * Ирина Николаевна Аркадина, ире фамилияһы буйынса Треплева, актриса * Константин Гаврилович Треплев, уның улы, йәш кеше * Петр Николаевич Сорин, уның ағаһы * Нина Михайловна Заречная, йәш ҡыҙ, бай алпауыт ҡыҙы * Шамраев Илья Афанасьевич, отставкалағы поручик, Сориндың идарасыһы * Полина Андреевна, уның ҡатыны * Маша, уның ҡыҙы * Борис Алексеевич Тригорин, беллетристик әҫәрҙәр яҙыусы * Дорн Евгений Сергеевич, табип * Семен Семенович Медведенко, уҡытыусы * Яков, хеҙмәтсе * Ашнаҡсы * Хеҙмәтсе ҡатын == Сюжет == [[Файл:Maly_Theatre_foto_4.jpg|мини|300x300пкс|Бәләкәй театрҙа «Аҡсарлаҡ» пьесаһынан күренеш. ''Доктор Дорн'' — Ярослав Барышев, ''Аркадина'' — Ирина Муравьёва]] === Беренсе шаршау === Ваҡиға Петр Николаевич Сориндың имениеһында бара. Унда отставкалағы ғәмәли статский советник Сорин апаһының улы Константин Треплев менән бергә йәшәй. Уның һеңлеһе , Аркадина Ирина Николаевна, — билдәле актриса, үҙенең һөйгән йәре, билдәле беллетрист Тригорин менән бергә ағаһының имениеһына ҡунаҡҡа килгән. Треплев шулай уҡ әҙәби ижад менән мауыға: имениелағы ҡунаҡтар һәм унда йәшәүселәр өсөн пьеса ҡуйырға әҙерләнә. Пьесалағы берҙән-бер ҡыҙ ролен сәхнәлә Нина Заречная — Сориндың бай алпауыт күршеләренең ҡыҙы уйнарға тейеш. Уның ата-әсәһе ҡыҙҙарының театр менән мауығыуын алпауыт ҡыҙы өсөн әҙәпһеҙ эш тип һанайҙар һәм ҡыҙҙарының сәхнәлә уйнау теләгенә ҡәтғи ҡаршы торалар. Ҡыҙға ғашиҡ Константин Нина өсөн пьеса яҙа һәм парк эсендә «театр» — ашыҡ-бошоҡ ҡына эшләнгән эстрада төҙөй. Эстрада шаршау менән ябылған, ә уның артҡы яғы стенаһыҙ һәм пьесаның декорацияһы булып парктағы күл күренеше хеҙмәт итә. Тамашасылар араһында — Сорин имениеһының идарасыһы отставкалағы поручик Шамраев, уның ҡатыны — Полина Андреевна һәм ҡыҙы Маша, шулай уҡ табип Дорн бар. Тағы ла бер ҡунаҡ — Сориндың күршеһе уҡытыусы Медведенко, ул Машаны яуапһыҙ ярата. Медведенко бер-береһен яратҡан Нина менән Треплевҡа көнләшә, Машаға үҙенең ғашиҡлығын аңлатырға тырыша, ләкин ҡыҙ уға яуап бирә алмай, сөнки ул Константинды күптән яуапһыҙ ярата. Ниһайәт, имениеға Заречная килә. Аҡ кейем кейгән актриса сәхнәнән бик сәйер текст әйтә : «Кешеләр, арыҫландар, бөркөттәр һәм ҡыр тауығы, мөгөҙлө боландар, ҡаҙҙар, үрмәкселәр…», тамашасыларҙа был текст аңлашылмаусылыҡ тыуҙыра (быны Аркадина шунда уҡ декаденттар стилендәге текст тип атай), ә Аркадинала — туранан-тура протест барлыҡҡа килтерә, ул бының менән «нисек яҙырға һәм нисек уйнарға кәрәклеген» уға өйрәтәләр тип аңлай. Тәнҡиттән асыуы ҡабарған Константин спектаклде туҡтата һәм ҡайҙалыр сығып китә. Нина Заречная уның артынан эйәрмәй, тамашасылар менән бергә ҡалып, ихлас күңелдән үҙ адресына маҡтау һүҙҙәрен тыңлай. Уға бигерәк тә Тригориндың комплименттары ныҡ оҡшай. === Икенсе шаршау === Ике көн үткәс, шул уҡ усадьбалағы крокет майҙансығында Дорн Аркадинаға һәм Машаға ҡысҡырып китап уҡый, һыу ингестә Тригорин мауығып балыҡ тота. Сориндың тыуған көнө уңайы менән бында Нина Заречная килә. Ул имение тормошон күҙәтеп, билдәле кешеләрҙең тормошо ябай кешенең көнкүрешенән аҙ айырылғанына ғәжәпләнә: сөнки таныҡлы актриса күңеле кителеп буш-юҡтан илай , ә гәзиттәрҙә бер туҡтауһыҙ уның тураһында маҡтап телгә алынған билдәле яҙыусы көнө буйына ике бөртөк балыҡ тотҡанға ҡыуанып ултыра. Тригоринға ғашиҡ Нина Треплевҡа ҡарата һыуына һәм уның менән осрашмаҫҡа тырыша. Быны Константин үҙе яҙған пьесаның уңышһыҙ килеп сығыуы менән бәйләй: ҡатын-ҡыҙҙар уңышһыҙлыҡты бер ваҡытта ла ғәфү итмәй, тип уйлай. Ул аҡсарлаҡты атып үлтерә һәм ҡошто Нинаға килтерә лә, мин үҙ-үҙемде шулай үлтерерҙәй булдым, — тип әйтә. Треплевтың был һүҙҙәре бары тик Нинаның асыуын ғына ҡабарта. Хәҙер уның кумиры— ҡатмарһыҙ проза яҙыусы Тригорин, символдар аша үҙ фекерҙәрен һәм хистәрен сағылдырыусы Константиндың яҙыу манераһы Нинаға оҡшамай : аҡсарлаҡ та бына — сираттағы аңлашылмаған символ. Константин Нина менән аңлашырға тырыша, әммә Тригориндың яҡынлашыуын күреп, ул Нинаны беллетрист янында ҡалдырып китә. Тригорин дан тураһында хыялланған, данлыҡлы кешеләрҙең тормошон ябай кешеләрҙекенән күпкә ҡыҙығыраҡ тип һанаған һәм дан өсөн күп нимәне ҡорбан итергә әҙер булған Нинаның, 18 йәшлек ҡыҙҙың, нисек йәшәүе, донъяға нисек ҡарауын белергә теләй. Тригорин үҙенең данлыҡлы булыуын бер нисек тә һиҙмәй, кешеләрҙең һәр саҡ унан яңынан-яңы әҫәр яҙыуын көтөүҙәре яҙыусыны ауырһындыра, үҙенең уңышын ул бары шапыртылған тип кенә аңлай, сөнки ул ни тураһында ғына яҙһа ла, һөҙөмтәлә бары тик йомшаҡ маҡтау һүҙҙәре генә аласағын, уның яҙғанын һәр саҡ « талантлы һәм һөйкөмлө» тип атайасаҡтарын белә. Треплев атып алған аҡсарлаҡты күргәс, Тригорин үҙенең ҡуйын дәфтәренә күл буйында йәшәгән ҡыҙҙың аҡсарлаҡ кеүек бәхетле һәм азат тормошо тураһындағы сюжетты былай тип яҙып ҡуя: «Осраҡлы ғына килеп сыҡҡан кеше ҡыҙҙы күрә һәм уның тормошон атып үлтерелгән аҡсарлаҡтыҡы кеүек һәләк итә». === Өсөнсө шаршау === Аҙна үтә. Константин үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташҡан, тик уңышһыҙ. Аркадина бының ғәйәт көнсөллөк арҡаһында килеп сыҡҡанлығын аңлай һәм [[Мәскәү]]гә китергә әҙерләнә: ни тиклем бынан тиҙерәк Тригоринды ул алып китһә, шул тиклем бында ҡалыусылар өсөн был яҡшы буласаҡ. Сорин Константиндың бәхетһеҙлегенең сәбәбе яуапһыҙ мөхәббәттә генә түгел тип иҫәпләй, уныңса икенсе сәбәптәр ҙә бар: Константин — аҡыллы йәш кеше, тик ул ҡараңғы ауылда йәшәй, аҡсаһы, йәмғиәттә дәрәжәһе юҡ, киләсәге юҡ. Тормошта шөғөлө юҡ. Ул үҙенең эшһеҙлегенән ояла. Олатаһының өйөндә үҙен әрәм тамаҡ тип һанай. Константин үҙен кешегә һанаһын, матур итеп кейенһен, сит илгә сыҡһын өсөн Сорин һеңлеһе Аркадинанан аҡса һорай. Аркадина улына һәм ағаһына аҡса бирмәй. Аркадина һәм Тригорин артынан актриса булып сәхнәгә сығыу маҡсатында Нина ла [[Мәскәү]]гә китергә ҡарар итә. Ул Тригоринға медальон бүләк итә. Унда Тригориндың бер китабындағы бит һәм юлдар гравировка менән яҙылған була. Шул китапты табып, кәрәкле битте һәм ундағы юлдарҙы табып, Тригорин: «Әгәр һиңә ҡасан да булһа минең тормошом кәрәк булһа, һин кил һәм уны ал», — тип уҡый. Яҙыусы усадьбала ҡалырға теләй, уныңса, Нинаға ҡарата был тойғо уның ғүмер буйы эҙләгән тойғоһо. Был турала ул бер ниндәй эскерһеҙ рәүештә ҡыҙ менән мауығыуы тураһында Аркадинаға һөйләй һәм унан үҙен ебәреүен һорай. Аркадина уның мауығыуын ысынға һанамай, төрлө үтенеү-ялбарыу һәм маҡтау һүҙҙәре менән Тригоринды Нинанан баш тартырға өгөтләй. [[Мәскәү]]гә китер алдынан Тригорин Нина менән осраша һәм уның менән [[Мәскәү]]ҙә йәшерен осрашырға һүҙ ҡуйыша. [[Файл:SarDrama_Чайка_7.jpg|слева|мини|300x300пкс|«Аҡсарлаҡ» Саратов драма театры сәхнәһендә <br /> Татьяна Родионова — ''Маша'' һәм Юрий Кудинов — ''Сорин'']] Маша үҙенең Треплевҡа ҡарата яуапһыҙ мөхәббәтен йөрәгенән йолҡоп ырғытыр өсөн Медведенкоға кейәүгә сығырға ҡарар итә. === Дүртенсе шаршау === Ике йыл үтә. Соринға инде алтмыш ике йәш, ул бик ныҡ ауырыу, тик элеккесә тормошто ярата. Маша һәм Медведенко күптән өйләнешкәндәр, уларҙың балаһы бар, ләкин ябай ғына бәхет, именлек уларҙың никахтарында юҡ: Маша элеккесә Константинды ярата һәм балаһы менән ире тураһында онотоп, күп ваҡытын Сориндың имениеһында үткәрә. Константин элекке кеүек үк әҙәби ижад менән булыша, тик башҡаса пьесалар яҙмай, әммә уның проза әҫәрҙәрен баш ҡала журналдарында баҫтырып сығаралар. Ул Дорнға Нина Мәскәүгә киткәс, ҡыҙ менән ниҙәр булыуын һөйләй: Нинаның Тригорин менән бәйләнешенән балаһы тыуа, әммә тиҙҙән вафат була; Тригорин унан һыуына һәм кире Аркадинаға ҡайта. Нинаның сәхнәләге тормошо тағы ла насарыраҡ килеп сыға: ул сәхнәлә күп уйнаған, әммә бик «тупаҫ, зауыҡһыҙ, олоулы». Ул Треплевҡа хаттар яҙған, әммә бер ҡасан да үҙ тормошона зарланмаған. Хаттарына Аҡсарлаҡ тип имза ҡуйған. Нинаның ата-әсәһе уны белергә лә теләмәй һәм йорттарына ла яҡын ебәрмәй. Сираттағы тапҡыр Сорин усадьбаһына ял итергә Тригорин һәм Аркадина килә. Тригориндың Константинға алып килгән журналында уларҙың икәүһенең дә повестары бар. Киҫелмәй ҡалған Треплев повесына Тригорин бер ниндәй ҙә ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй. Константин яҙған әҫәрҙәре менән үҙе лә ҡәнәғәт түгел. Ҡасандыр ул «яңы формалар» тураһында хыялланып яҙған, ә хәҙер ул үҙенең әҫәрҙәрендә әллә күпме штамптар һәм күп тапалып, сәйнәлгән әйберҙәрҙе таба. «Мин нимә генә яҙһам да, — ти ул Нинаға һуңыраҡ,— былар барыһы ла ҡоро сыҡҡан, ҡатып бөткән, ҡараңғы». Треплев Константин янына көтмәгәндә хыялы юҡҡа сыҡҡан, тормоштан арып-талған, тик үҙенең булмышына -һәләтенә әлегә өмөтөн өҙмәгән Нина килә. Сорин өйөнөң күрше бүлмәһендә лото уйнайҙар. Константин элеккесә Нинаны яратып: «Мин һеҙҙең исемегеҙҙе әйтеп һеҙҙе гелән саҡырам, һеҙ йөрөгән ерҙәрҙе үбәм, ҡайҙа ғына ҡараһам да, һәр саҡ һеҙҙең йөҙөгөҙҙө күргән кеүек булам»,- ти . Тик Нина уны түгел, ә үҙе элеккегә ҡарағанда ла нығыраҡ яратҡан Тригориндың күрше бүлмәнән ишетелгән тауышын тыңлай. Нина әле лә Константиндың уңышһыҙ яҙылған пьесаһын яттан хәтерләй: бер ҡатлы пьеса уның тормошондағы иң бәхетле сағы менән бәйле. Ул иртәгә Елецҡа — театрҙа уйнарға китәсәк, өсөнсө класта « ирҙәр» менән бер поезда барырға тура киләсәк, зыялы сауҙагәрҙәр уға илгәҙәкле һүҙҙәр әйтәсәк: «Тупаҫ тормош!» көтә уны. Константин юҡҡа ғына Нинанан үҙен Елецҡа барғанда бергә алыуҙы һорай — Нина бер үҙе китә. Һаубуллашҡан саҡта ул Треплевҡа үҙе билдәле ҙур актриса булып киткәс, уны, Нинаны, ҡарарға саҡыра. Бер үҙе тороп ҡалған Треплев ҡулъяҙмаларын йырта. Күрше бүлмәлә лото уйнап ултырыусылар мылтыҡ атҡан тауышҡа оҡшаған тауыш ишетә. Дорн, был, моғайын, аптечкалағы эфирлы быяла һауыт шартлағандыр, ти һәм бүлмәнән сығып китә. Ә кире бүлмәгә ингәс, ул Тригоринға Ирина Николаевнаны берәй ергә алып китеүен һорай: «Эш шунда — Константин Гаврилович үҙен-үҙе атҡан…» [[Файл:RU020_10.jpg|справа|мини|Рәсәй почта маркаһы. 2010 йыл]] == Билдәле постановкалар == * 1896 — Александринский театр. Постановка Е. П. Карпова. Роли исполняли: ''Сорин'' — В. Н. Давыдов, ''Нина Заречная'' — В. Ф. Комиссаржевская, ''Тригорин'' — Н. Ф. Сазонов, ''Шамраев'' — К. А. Варламов, ''Полина Андреевна'' — А. И. Абаринова. Премьера состоялась [[17 октябрь|17 октября]]. * 1896 — Таганрогский городской театр<ref>''Фоминых Н. Д.'' Чехов и Таганрогский театр // Вехи Таганрога. — 2004. — № 20.</ref>. * 1896 — Театр Н. Н. Соловцова (Киев). * 1896 — труппа драматических артистов (Ярославль; также в 1900 году). * 1898 — Московский Художественно-общедоступный театр, постановка К. С. Станиславского и В. И. Немировича-Данченко. Роли исполняли: ''Аркадина'' — О. Л. Книппер-Чехова, ''Треплев'' — В. Э. Мейерхольд, ''Сорин'' — В. В. Лужский, ''Нина'' — М. Л. Роксанова, ''Шамраев'' — А. Р. Артём, ''Полина Андреевна'' — Е. М. Раевская, ''Маша'' — М. П. Лилина, ''Тригорин'' — К. С. Станиславский, ''Дорн'' — А. Л. Вишневский, ''Медведенко'' — И. А. Тихомиров, ''Яков'' — А. И. Андреев). Премьера состоялась 17 (29) декабря. Спектакль был возобновлён в 1905 году (''Нина'' — М. П. Лилина, ''Маша'' — М. Г. Савицкая). * 1901 — драматическая труппа во главе с В. Ф. Комиссаржевской и Далматовым (Нина — Комиссаржевская). * 1902 — Александринский театр * 1905 — Драматический театр В. Ф. Комиссаржевской (Петербург; Нина — Комиссаржевская, Тригорин — Бравич). * 1944 — Московский Камерный театр * 1945 — Театр имени Моссовета * 1954 — Ленинградский театр им. А. С. Пушкина. Режиссёр Л. С. Вивьен * 1954 — Государственный академический театр имени Е. Вахтангова * 1954 — Театр им. К. С. Станиславского * 1954 — Таганрогский драматический театр имени А. П. Чехова * 1960 — МХАТ. Режиссёры В. Станицын, И. Раевский; художник Шифрин * 1966 — Театр им. Ленинского комсомола (Москва). Постановка А. Эфроса; художники В. Лалевич, Н. Сосунов * 1968 — МХАТ. Режиссёр Б. Н. Ливанов; художник Э. Г. Стенберг. В ролях: ''Аркадина'' — А. Степанова, ''Тригорин'' — Л. Губанов, ''Треплев'' — О. Стриженов, ''Нина Заречная'' — С. Коркошко, ''Маша'' — И. Мирошниченко, ''Сорин'' — С. Колчицкий, ''Дорн'' — В. Давыдов * 1970 — «Современник». Режиссёр О. Н. Ефремов. * 1980 — МХАТ. Постановка О. Н. Ефремова; режиссёр Н. Скорик; художник-постановщик В. Левенталь; музыкальное оформление Василия Немировича-Данченко. В ролях: ''Аркадина'' — Т. Лаврова, ''Треплев'' — А. Мягков, ''Нина Заречная'' — А. Вертинская, ''Маша'' — Е. Васильева, А. Вознесенская, ''Тригорин'' — А. Калягин, ''Дорн'' — И. Смоктуновский и Е. А. Евстигнеев, ''Сорин'' — А. Попов и В. Давыдов, ''Полина Андреевна'' — И. Саввина и Н. И. Гуляева. Премьера состоялась 9 июля * 1996 — Государственный Академический Малый Театр. Режиссер — заслуженный артист России В. Н. Драгунов, Руководитель постановки — народный артист СССР Ю. М. Соломин. Премьера — 26 октября 1996 года. 23 ноября 2011 года состоялся 200-й спектакль. * 2002 — Театр имени Вахтангова. Режиссер — Павел Сафонов. В ролях: ''Аркадина'' — Людмила Максакова, ''Тригорин'' — Сергей Маковецкий, ''Сорин'' — Юрий Яковлев. * 2007 — Красноярский драматический театр им. А. С. Пушкина. Режиссер-постановщик и музыкальное оформление — Олег Рыбкин; Художник-постановщик — Игорь Капитанов; Художник по костюмам — Фагиля Сельская; Художник по свету — Сергей Грачев. Спектакль — номинант Национального театрального фестиваля «Золотая маска». * 2010 — Театр киноактёра. Режиссёр-постановщик — Роберт Манукян. ''Аркадина'' — Вера Сотникова. Сценография — народный художник РФ Борис Бланк. Премьера 10 ноября 2010 года. * 2010 — Театр «Международная Чеховская лаборатория». Режиссер — Виктор Гульченко. ''Аркадина'' — Ольга Остроумова. * 2011 — «Сатирикон». Режиссер — Юрий Бутусов. * 2013 — Драматический театр «Колесо». Режиссер — Карен Нерсисян. Художник-постановщик — Андрей Климов. Премьера 19 сентября 2013 года. * 2014 — Театр студия п.р. Олега Табакова. Режиссер — Константин Богомолов. В ролях: ''Ирина Николаевна Аркадина'' — Марина Зудина, ''Маша'' — Дарья Мороз, ''Борис Алексеевич Тригорин'' — Игорь Миркурбанов, ''Евгений Сергеевич Дорн'' — Олег Табаков и др. Премьера 8 марта 2014 года. * 2015 — «Рязанский театр драмы». Режиссер — Сергей Бобровский. Художник-постановщик — Татьяна Виданова. * 2017 — Театр на Таганке. «Чайка 73458» — спектакль по пьесе А. П. Чехова (Режиссер — Дайнюс Казлаускас). Премьера 21, 22 апреля 2017 года. === Сит илдәрҙә ҡуйылған постановкалар === * 1907 — «Нойе фрайе бюне» (Берлин). * 1909 — «Хеббель-театр» (Берлин). * 1912 — «Дагмартеатр» (Копенгаген); Мюнхенский театр. * 1921—1922 — Труппа Ж. Питоева (Швейцария; Theatre des Champs-Elysees, Франция). * 1924 — Малый театр Цукид-зи (Токио; под назв. «Песнь белой птицы»). * 1925 — Литтл Тиетр. Пост. и сценогр. Ф. Ф. Комиссаржевского. * 1939 — Theatre des Mathurins. Реж. Ж. Питоев. * 1954 — Театр «Финикс» (Нью-Йорк); реж. Houghton. Театр «Эберто» (Париж); реж. Магито. * 1955 — Театр «Ателье» (Франция). Реж. Андре Барсак. * 1960 — «Олд Вик» (Лондон). * 1961 — Королевский драматический театр (Стокгольм). Реж. [[Ингмар Бергман]]. * 1967 — Comedie de Caen. Реж. Габриель Монне. * 1969 — Театр дю Миди (Франция). Реж. Антуан Витез. * 1975 — Theatre de la Ville. Реж. Lucian Pintilie. * 1980 — Комеди Франсез. Реж. Отомар Крейча. * 2016 — Gaiety Theatre, Дублин, Ирландия. Реж. Michael West и Annie Ryan == Сит ил телдәренә тәржемәләр == Чехов тере саҡта «Аҡсарлаҡ» серб-хорват теленә (M. Mareković 1897.<ref>Galeb. </ref> 1901 Prijatelj һәм I<ref>{{книга|автор=Čehov&nbsp;A.&nbsp;P.|заглавие=Momenti. Prel. I.&nbsp;Prijatelj|часть=Galeb|место=Ljubljana|издательство=Schwentner|год=1901}}</ref>), чех (1899 Prusík B.<ref>{{книга|автор=Čechov&nbsp;A.&nbsp;P.|заглавие=Čejka. Hra&nbsp;o&nbsp;4-ch&nbsp;jednánich. Přel. B.&nbsp;Prusík|место=Praha|издательство=F.&nbsp;Simáček|год=1899}}</ref>) ,[[Болгар теле| болғар]] (1903 Бранкомиров. Б.<ref>Чайка. Комедия в 4 действия. </ref> һәм [[Немец теле|немец телдәренә]] (1902<ref>Несколько переводов:<br /> {{книга|автор=Tschechoff&nbsp;A.&nbsp;P.|заглавие=Gesammelte Werke. Bd. 3. Übers.: W. Czumikow u. M. Budimir|часть=Die Möwe|место=Jena|издательство=Diederichs|год=1902}}</ref>) тәржемәләнә. [[Инглиз теле|инглиз теленән]] тәржемә ителгән пьеса беренсе тапҡыр 1909 йылда Джорж Кальдерон ({{lang-en|George Calderon}}) театры постановкаһында Глазголағы Король театры өсөн (1909 йылдың 2 ноябрендә премьера)ҡуйыла. == Экранлаштырыу == {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Йыл !Ил !Атамаһы !Режиссёр !Ролдәрҙә !Иҫкәрмә |- |1964 |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|граница|22x22пкс|Совет Социалистик Республикалар Союзы]] </span>[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] |Аҡсарлаҡ |Александр Белинский |Н. Ольхина (''Аркадина''), Игорь Озеров (''Треплев''), Ю. Толубеев (''Сорин''), Ия Саввина (''Нина Заречная''), В. Усков (''Шамраев''), Л. Шеленцова (''Полина Андреевна''), Н. Ургант (''Маша''), В. Медведев (''Тригорин''), В. Честноков (''Дорн'') |Ленинград ТВ-һы телеспектакле |- |1968 |[[Файл:US_flag_48_stars.svg|22x22пкс]]{{Флаг США (48 звёзд)}} США<br /> <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|граница|22x22пкс|Бөйөк Британия]] </span>[[Бөйөк Британия]] |Аҡсарлаҡ (''The Sea Gull'') |Сидни Люмет |Джеймс Мэйсон (''Тригорин''), Ванесса Редгрейв (''Заречная''), Симона Синьоре (''Аркадина''), Дэвид Уорнер (''Треплев''), Гарри Эндрюс (''Сорин''), Денхолм Эллиотт (''Дорн'') |Люмет постановкаһы нигеҙендәге фильм |- |1970 |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|граница|22x22пкс|Совет Социалистик Республикалар Союзы]] </span>[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] |Аҡсарлаҡ |Юлий Карасик |Алла Демидова (''Аркадина''), Владимир Четвериков (''Треплев''), Николай Плотников (''Сорин''), Людмила Савельева (''Заречная''), Юрий Яковлев (''Тригорин''), Армен Джигарханян (''Шамраев''), Ефим Копелян (''Дорн'') |Мосфильм |- |1977 |{{Флагификация|Италия}} |{{Тәржемәһеҙ 3|Чайка (фильм, 1977)|Чайка|it|Il gabbiano (film 1977)}} (итал.)[[Чайка (фильм, 1977)|баш.]] (''Il gabbiano'') |Марко Беллоккьо |Лаура Бетти (''Аркадина''), Памела Виллорези (''Заречная''), Ремо Джироне (''Треплев''), Giulio Brogi (''Тригорин'') |- |2005 |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Рәсәй]] </span>[[Рәсәй]] |Аҡсарлаҡ |Маргарита Терехова |Маргарита Терехова (''Аркадина''), Александр Терехов (''Треплев''), Юрий Соломин (''Сорин''), Анна Терехова (''Заречная''), Андрей Подошьян (''Шамраев''), Андрей Соколов (''Тригорин'') |} * 2003 (Германия; реж. Gilbert Beronneau) * 2003 (Франция—Канада; реж. Claude Miller) * 2007 «Nachmittag» (Германия; реж. Ангела Шанелек) * 2010(?) — Иан Риксондың Ройял Кортта план буйынса экранлаштырыласаҡ постановкаһы * 2013, «Көндәр һәм төндәр» — режиссёр Кристиан Камарго == Факттар == * «Ҙур булмаған хикәйә өсөн cюжет» (1969 йыл) — Режиссер Сергей Юткевичтың пьесаны яҙыу тураһындағы нәфис фильмы. * Константин Худяковтың «Уңыш» (төп ролдә Филатов Леонид) фильмындағы ваҡиғалар «Аҡсарлаҡты» театрҙа ҡуйыу тураһында бара. * Борис Акунин Чеховтың «Аҡсарлағының» детектив дауамын яҙып, пьесаның бер нисә вариантын бирә (ҡара Аҡсарлаҡ (Акунин)). == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Чехов&nbsp;А.&nbsp;П.|заглавие=Полное собрание сочинений и писем в 30 томах|ссылка=http://feb-web.ru/feb/chekhov/texts/sp0/spd/spd-335-.htm?cmd=0&hash=ЧАЙКА|место=М.|издательство=Наука|год=1978|том=13|страницы=3—60, 356—387, 519—520}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Гаевский, Вадим Моисеевич|Гаевский&nbsp;В.&nbsp;М.]]|заглавие=Укор владеющей судьбе: Немирович, Мейерхольд и два чеховских спектакля|ссылка=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7930.php|издание=[[Наше наследие]]|год=2006|номер=79/80|страницы=222—235}} * Карпов Е. Вера Федоровна Комиссаржевская на сцене Императорского Александрийского театра // Сборник памяти В. Ф. Комиссаржевской. СПб, 1911. * Эфрос Н. Е. «Чайка» А. П. Чехова на сцене МХТ // Ежегодник Московского Художественного театра. 1944. т. 1. М., 1946. * Юрьев Ю. Записки. Л.-М., 1948. * Давыдова Э. Первая постановка «Чайки» на Украине // Театр. 1954. № 7. * Строева М. Чехов и Художественный театр. М., 1955. * Читау М. М. [http://www.chekhoved.com/article/56 Премьера «Чайки» (из воспоминаний актрисы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220175116/http://www.chekhoved.com/article/56 |date=2025-02-20 }} // Чехов в воспоминаниях современников. М.: Художественная литература, 1986. С. 350—355. * Волчкевич Майя. «Чайка». Комедия заблуждений. М., «Пробел-2000», 2010. — 128 с. * {{Китап|автор=Эфрос Анатолий.|заглавие=«Чайка». Киносценарий. Статьи. Записи репетиций. Документы. Из дневников и книг|ответственный=Составитель Н. Снегина|место=СПб.|издательство=«Балтийские сезоны»|год=2010|страниц=528|isbn=978-5-903368-33-4|тираж=1000}} * Карпенко А. Н. [http://karpenkopoet.livejournal.com/2795.html «Чайка»: Чехов в амплуа Достоевского] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.ibdb.com/show.php?id=7804 «Чайка»] в Internet Broadway Database. * [http://www.lortel.org/LLA_archive/index.cfm?search_by=show&title=The%20Seagull «Чайка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522012133/http://www.lortel.org/LLA_archive/index.cfm?search_by=show&title=The%20Seagull |date=2013-05-22 }} в Internet Off-Broadway Database (Lortel Archives). * [http://www.smotr.ru/2010/2010_satiricon_chaika.htm Рецензии на «Чайку» в Сатириконе] [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] 60cuh9768yekxutts9i1pxyfgy2i1rz 0 134704 1295289 1253220 2026-05-02T19:53:23Z Well-Informed Optimist 10651 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:RR5110-0046R.gif]] → [[File:RR5110-0046R 2 рубля серебро 2003 100-летие со дня рождения И.В. Курчатова реверс.gif]] 1295289 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Курчатов Игорь Васильевич''' ([[12 ғинуар]] [[1903 йыл]]<ref>{{cite web|url=http://archive74.ru/metricheskaya-zapis-o-rozhdenii-akademika-iv-kurchatova|title=Метрическая запись о рождении академика И.В. Курчатова.|publisher=Объединенный государственный архив Челябинской области|accessdate=2015-11-15|lang=ru}}</ref>, [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө губернаһы]] Эҫем Заводы — [[7 февраль]] [[1960 йыл]], [[Мәскәү]]) — СССР-ҙың ғалим-физигы, [[Ядро ҡоралы|атом бомбаһын]] уйлап табыусы. Өс тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1949]], [[1951]], [[1954]]). СССР Фәндәр академияһы (1943) һәм Үзбәк ССР-ы Фәндәр академияһы академигы ([[1959]]), физика-математика фәндәре докторы ([[1933]]), профессор ([[1935]]). [[Курчатов институты|Атом энергияһы институтына]] нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры ([[1943]]—[[1960]]). СССР-ҙа атом проблемалары буйынса баш ғилми етәксе, ядро энергияһын тыныс маҡсаттарҙа ҡулланыуға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ленин премияһы һәм дүрт Сталин премияһы лауреаты. СССР-ҙың почётлы гражданы. == Биографияһы == Өфө ер үлсәү училищеһын тамамлаған һәм Эҫем ҡалаһының почётлы гражданы<ref name="autogenerated1">http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10493</ref> булған Василий Алексеевич Курчатовтың (1869—1941) ғаиләһендә тыуа. Василий Алексеевич Эҫем тау-завод дачаһында урман һәм ер төҙөлөшө буйынса лесничий ярҙамсыһы, һуңынан Сембер һәм Таврия губерналарында ер үлсәүсе-ер төҙөүсе була. Әсәһе — Мария Васильевна Курчатова (ҡыҙ фамилияһы Остроумова)<ref name="autogenerated2">[http://smena-online.ru/stories/yunost-kurchatova-0 Юность Курчатова | Смена]</ref> (1875—1942) — кейәүгә сыҡҡансы Өфө Златоуст Никольск училищеһында уҡытыусы булып эшләй<ref>[http://www.nrcki.ru/pages/main/5762/5914/5351/5359/5431/5446/index.shtml Курчатов Игорь Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150308045640/http://www.nrcki.ru/pages/main/5762/5914/5351/5359/5431/5446/index.shtml |date=2015-03-08 }}</ref>. Игорь Курчатов — милләте буйынса рус<ref name="informaxinc.ru">http://www.informaxinc.ru/lib/zhzl/kurchatov/#CO2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426181802/http://www.informaxinc.ru/lib/zhzl/kurchatov/#CO2 |date=2018-04-26 }}</ref><ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/BORODA/BARBE.HTM VIVOS VOCO: И. В. Курчатов — человек, подаривший стране безопасность]</ref>. Атаһы яҡлап олтатаһы Алексей Константинович, сығышы менән Мәскәү янынан крепостной крәҫтиәндең улы, Эҫем тимер менән эшләү заводының казначейы. Әсәһе яҡлап олатаһы Остроумов Василий Антонович<ref>[http://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:370778 Мария Васильевна Остроумова (Курчатова) р. 25 февраль 1875 ум. 12 апрель 1942 — Родовод]</ref> мәхәллә руханийы була. 2015 йылдың ноябрендә Силәбелә академик Курчатовтың тыуыуы тураһындағы метрика яҙмаһы табылыуы хаҡында мәғлүмәт тарала<ref>[http://hornews.com/news/naydena_metricheskaya_zapis_o_rojdenii_akademika_kurchatova/ Найдена метрическая запись о рождении академика Курчатова]</ref>. Документты Силәбе архивы фондтарында Көньяҡ Урал краеведы һәм тарихсыһы Николай Александрович Антипин таба. Асыҡланыуынса, Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Эҫем заводының метрика кенәгәһендә 1903 йылғы «хосуси ер үлсәүсе Василий Алексеев Курчатов менән уның законлы ҡатыны Мария Васильевнаның, икеһе лә православный» Игорь исемле улы тыуыуы тураһында 1903 йылғы яҙма һаҡланған булған. 1906 йылдан һуң ғаилә [[Ульяновск|Сембер]] ҡалаһына күсә, унда ғаилә башлығы ер төҙөлөшө комиссияһына эшкә инә, ә Игорь [[1911 йыл]]да ирҙәр ҡаҙна гимназияһына уҡырға төшә. 1912 йылда улар [[Симферополь|Симферополгә]] күсенә. Ғаилә фәҡир йәшәй, шул сәбәпле Игорь Симферополь ирҙәр ҡаҙна гимназияһында уҡыу менән бергә киске һөнәрселек мәктәбен дә тамамлай, слесарь һөнәренә эйә була һәм Тиссендың механика заводында эшләй. Йәй көнө ер төҙөлөшө экспедицияларында хеҙмәт итә. Бөтә фәндәрҙән отличноға уҡый, ләкин алтын миҙал ала алмай: һуғыш арҡаһында миҙал биреүҙе туҡтатҡан булалар. 1920 йылдың сентябрендә И. В. Курчатов Таврия университетының физика-математика факультетына инә. Аслыҡта һәм мохтажлыҡта көн күрһә лә, 1923 йылдың йәйенә ваҡытынан алда һәм бик уңышлы итеп университетты тамамлай. Йәй көнө йә тимер юл төҙөлөшөндә, йә ҡарауылсы, йә тәрбиәсе булып аҡса эшләй. [[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Петроград политехник институты]] караптар эшләү факультетының 3-сө курсына инә. 1924 йылдың йәйендә Феодосияла гидрометеорология үҙәгендә эшләй. Павловск магнит-метеорология обсерваторияһында профессор В.Оболенский етәкселеге аҫтында тәүге фәнни эшен яҙа<ref name="ЖЗЛ">Асташенков П. Т. Курчатов. — М.: «Молодая гвардия», 1968.</ref>. Ноябрҙә Петроград политехынан сығарылғандан һуң [[Баҡы]]ла Әзербайжан политехник институтының физика кафедраһына ассистент булып урынлаша. [[1925 йыл]]да Баҡыла бергә эшләгән профессор С. Н. Усатый тәҡдиме буйынса Курчатов [[Ленинград]]та академик А. Ф. Иоффе етәкселегендәге Физика-техника институтына ғилми хеҙмәткәр булып эшкә инә. [[1927 йыл]]дың [[3 февраль|3 февралендә]] Марина Дмитриевна Синельниковаға — коллегаһы һәм иптәше Кирилл Синельниковтың ҡыҙ ҡәрҙәшенә — өйләнә. ЛТФИ-ҙа уҡыта башлай. [[1930 йыл]]дың [[1 октябрь|1 октябренән]] — Ленинград физика-техника институтының физика бүлеге мөдире. Ғилми эшмәкәрлеген Курчатов диэлектриктарҙың үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙән башлай. СССР-ҙа тәүгеләрҙән булып (1932 йылда) атом ядроһы физикаһын өйрәнә башлай. Был ваҡытта И. В. Курчатов Радий институтының физика бүлеге хеҙмәткәре була, бүлеккә В. Г. Хлопин етәкселек итә. Шул уҡ ваҡытта Курчатов ЛФТИ-ҙа А. Ф. Иоффе тарафынан асылған атом ядроһы өйрәнеү лабораторияһының етәксеһе лә була. 1932 йылда Г. А. Гамов (һуңыраҡ АҠШ-ҡа эмиграциялай) һәм Л. В. Мысовский институттың ғилми советына яңы приборҙың проектын тәҡдим итә, ул раҫланғас, Г. А. Гамов (башланғыс осоронда), И. В. Курчатов һәм Л. В. Мысовский тарафынан Европала тәүге циклотрон эшләнә (1937 йылда эшкә ҡушыла); И. В. Курчатов тикшеренеүҙәрен нәҡ ошо ҡоролмала башлай. 1936 йылда И. В. Курчатов, Б. В. Курчатов, Л. И. Русинов һәм Л. В. Мысовский тарафынан Радий институтында яһалма рәүештә барлыҡҡа килтерелгән ядроларҙың изомерия күренеше асыла<ref>[http://www.khlopin.ru/memorial.php Мемориал Радиевого института имени В. Г. Хлопина] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204153521/http://www.khlopin.ru/memorial.php|date=2009-12-04}}</ref><ref>[http://www.khlopin.ru/hronology.php Радиевый институт имени В. Г. Хлопина. Хронология.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729223408/http://www.khlopin.ru/hronology.php|date=2013-07-29}}</ref>. [[1933 йыл]]да профессор И. Курчатов атом ядроһы буйынса беренсе Бөтә Союз конференцияһының ойоштороу комитетына етәкселек итә. Сара Ленинградҡа билдәле совет һәм сит ил ғалимдарын йыя. 1937 йылда ЛФТИ-ҙың эксперименталь физика кафедраһы мөдире итеп раҫлана, 1938 йылда СССР фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы итеп күрһәтелә. 1939 йылда 158-се округ буйынса Ленинград ҡала Советы депутаты итеп һайлана. Һуғыштың тәүге йылында диңгеҙҙәге магнитлы миналарҙан һаҡлау маҡсатында караптарҙы магнитһыҙландырыу ысулын эшләй ([[Александров Анатолий Петрович|А. П. Александров]] менән бергә). 1941 йылдың 9 авгусында Курчатов менән Александров [[Севастополь|Севастополгә]] килә һәм Ҡара диңгеҙ флотын караптарын магнитһыҙландырыуҙы ойоштора<ref>[http://www.onixtour.com.ua/prj/09051945/000024.htm Севастополь, бухта Голландия, памятник в честь подвига ученых и воинов-черноморцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203143004/http://www.onixtour.com.ua/prj/09051945/000024.htm |date=2013-02-03 }}</ref>. А. П. Александров менән И. В. Курчатов сығарған «ЛФТИ системаһы» Бөйөк Ватан һуғышы барышында йөҙҙәрсә карапҡа ҡуйыла һәм немецтарҙың магнитлы миналарынан 100 процентлы һаҡ тәьмин итә<ref>''Александров А. П.'' Годы с Курчатовым // Наука и жизнь, 1983, № 2</ref><ref>''Коптев Ю. И.'' Виза безопасности. — СПб.: Изд-во Политехнического Университета, 2008. — 66 стр.</ref><ref>''Регель В. Р.'' Размагничивание кораблей в годы Великой Отечественной войны // Природа. 1975, № 4</ref><ref>''Ткаченко В. А.'' История размагничивания кораблей советского военно-морского флота. — Л.: Наука, 1975</ref>. Был эше [[1942 йыл]]да СССР-ҙың Дәүләт премияһы менән билдәләнә. 1942 йылдан Ҡаҙанда, унан һуң Мәскәүҙә эшләй. [[1943 йыл]]дың [[29 сентябрь|29 сентябрендә]] СССР Фәндәр академияһының ғәмәли ағзпһы итеп һайлана. [[1948 йыл]]да Курчатов ВКП(б)-ға инә. КПСС-тың XX съезы делегаты. === Беренсе атом бомбаһын яһау буйынса эш === Курчатовты совет атом проектына башланғыс һалыусы тип атайҙар. Ул уны 1942 йылдың 28 сентябрендә бирелгән старттан башлап<ref name="2352cc">[./Викитека [[Файл:Wikisource-logo.svg|ссылка=|13x13пкс]]]</ref> үҙе вафат булғансы алып бара. 1943—1945 йылдарҙа эштәр СССР Фәндәр академияһының [[Курчатов институты|2-се Лабораторияһында]] бара һәм тикшеренеүҙәрҙән тора. Эштәргә [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] үҙе кураторлыҡ итә, ағымдағы мәсьәләләр менән химия сәнәғәте халыҡ комиссары М. Г. Первухин шөғөлләнә<ref name="Rockets">''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BA,_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%95%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 <span class="nowrap">Черток Б. Е.</span>].''&#x20;<span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://militera.lib.ru/explo/chertok_be/04.html Глава 4. Становление на родной земле. Три новые технологии — три государственных комитета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171203113127/http://militera.lib.ru/explo/chertok_be/04.html |date=2017-12-03 }}</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://militera.lib.ru/explo/chertok_be/index.html Ракеты и люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006160113/http://militera.lib.ru/explo/chertok_be/index.html |date=2012-10-06 }}. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Машиностроение], [//ru.wikipedia.org/wiki/1999 1999]. — Т. 1. Ракеты и люди.</ref>. 1943 йылда И. В. Курчатов эвакуациянан ҡайһы бер ғалимдарҙы, шул иҫәптән З. В. Ершованы саҡыра, уның алдына уран крабиды һәм металлик уран алыу бурысы ҡуйыла<ref name="Ersh">{{Мәҡәлә|заглавие=Зинаида Васильевна Ершова|ссылка=http://www.rosatom.ru/aboutcorporation/nuclearindustry/heroes/ba47060043913b699bfffbffd5577c0f|автор издания=[[Росатом]]}}</ref>. [[1944 йыл]]дың [[8 декабрь|8 декабрендә]] Оборона дәүләт комитетының «Уран рудаларын сығарыу һәм эшкәртеүҙе үҫтереүҙе тәьмин итеү саралары тураһында» № ГКО-7102сс/ов ҡарары сыға. Бөтә мәсьәләләр иң юғары кимәлдә хәл ителә — СССР Оборона халыҡ комиссариатының Кадрҙар буйынса баш идаралығы начальнигы генерал-полковник Ф. И. Голиков, РККА Генераль штабының Ғәскәрҙәрҙе формалаштырыу һәм комплектлау буйынса баш идаралығы начальнигы генерал-полковник И. В. Смородинов, Хәрби-диңгеҙ флоты халыҡ комиссары флот адмиралы Н. Г. Кузнецов, НКВД халыҡ комиссары урынбаҫары В. В. Чернышев, атом проекты етәксеһе А. П. Завенягин һәм СССР Оборона дәүләт комитеты ағзаһы Л. П. Берияның урынбаҫары В. А. Махнев комиссия ағзаһы итеп раҫлана<ref name="7102cc">[./Викитека [[Файл:Wikisource-logo.svg|ссылка=|13x13пкс]]]</ref>. [[1945 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] атом тармағын булдырыу маҡсатында Оборона дәүләт комитеты эргәһендә Махсус комитет ойошторола. Шул уҡ көндө Беренсе идаралыҡ ойошторола, уға Б. Л. Ванников етәксе итеп тәғәйенләнә, Курчатов проекттың фәнни бүлегенә етәксе итеп ҡуйыла. Курчатов техник советтың составына индерелә<ref name="9887cc">[./Викитека [[Файл:Wikisource-logo.svg|ссылка=|13x13пкс]]]</ref>. 1946 йылда И. В. Курчатов дәүләттең юғары вазифалы кешеләре менән осрашҡандан һуң, Сталин тарафынан атом фәненең һәм техникаһының үҫешен билдәләгән алтмышлап документҡа ҡул ҡуйыла<ref name="cc25"><span data-wikidata-qualifier-id="P248">«На атомной волне»: Советский атомный проект — решающая предпосылка взлёта физики</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Научное сообщество физиков СССР. 1950-е-1960-е годы. ''Документы, воспоминания, исследования''&#x20;&#x2F;&#x20;Составители и редакторы [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 В. П. Визгин] и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%85,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. В. Кессених]. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: издательство [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F РХГА], [//ru.wikipedia.org/wiki/2005 2005]. — Т. I. — С. 25. — 720 с. — <span class="nowrap">1 000 экз.</span>{{Книга:Научное сообщество физиков|часть=«На атомной волне»: Советский атомный проект - решающая предпосылка взлёта физики|страницы=25}}</ref>. Атом яғыулығы етештереү технологияларын эшләү өсөн Ф-1 реакторы төҙөлә<ref name="Ларин">{{Мәҡәлә|автор=Ларин Иван Иванович|заглавие=Реактор Ф-1 был и остаётся первым|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/11381/|издание=[[Наука и жизнь]]|тип=Журнал|место={{М}}|год=2007|выпуск=8}}</ref>. Ғәмәли эксперименттар һөҙөмтәһендә А-1 сәнәғәт реакторы, Б заводы һәм В заводы менән «Маяк» комбинаты төҙөлә. Эштәргә Л. П. Берия етәкселек итә, И. В. Курчатов менән бергә Я. Д. Раппопорт, А. Н. Комаровский, С. Н. Круглов кеүек ғалимдар эшләй, төҙөлөштәрҙе В. А. Сапрыкин, Д. К. Семичастный һ. б. алып бара<ref name="Secrets 40 27">{{Китап|автор=[[Новоселов, Владимир Николаевич|В. Н. Новоселов]]|часть=Глава 27. Объект особой важности|заглавие=Тайны «сороковки» О первенце атомной промышленности — производственном объединении «Маяк» в городе Челябинск-40 (Озерск)|ссылка=http://www.kalyaev.com/2010/20100419/uran.html|издание=2-е издание, исправленное и дополненное|место=[[Екатеринбург]]|издательство=[[Уральский рабочий (издательство)|ИПП "Уральский рабочий"]]|год=1995|страниц=445|isbn=5-85383-102-X|тираж=15000}}</ref>. === Атом проектының үҫеше === Һуғыштан һуң бер нисә йылдан СССР-ҙың Курчатов етәкселегендәге (Лаврентий Берия кураторлығындағы) хәрби ядро программаһы тәүге емештәрен бирә: [[1949 йыл]]дың [[29 август|29 авгусында]] беренсе совет атом бомбаһы — РДС-1 шартлатыла. Курчатов етәкселегендә шулай уҡ донъялағы беренсе водород бомбаһы РДС-6с сығарыла, уның ҡеүәте 400 кт була. Был бомба [[1953 йыл]]дың [[12 август|12 авгусында]] шартлатыла. Һуңғараҡ Курчатов коллективы рекордлы 52000 кт ҡеүәтле АН602 термоядро бомбаһын (Батша бомба) эшләй. 1950-се йылдар уртаһында Курчатов идара ителеүсе термоядро синтезы менән шөғөлләнә. Хәрби проблеманы хәл итеү менән бер рәттән атом энергияһын тыныс маҡсаттарҙа ҡулланыу мәсьәләләре өҫтөндә лә эшләй. Коллективтың был юҫыҡтағы эше һөҙөмтәһендә [[1954 йыл]]дың 26 июнендә Обнинск АЭС-ы эшкә ҡушыла. Ул донъяла беренсе атом электр станцияһы була. === Вафаты === 1960 йылдың февралендә Курчатов Барвиха санаторийына дуҫы академик Ю. Б. Харитонды күрергә килә. Эскәмйәлә һөйләшеп ултырғанда әңгәмә бер мәлгә тынып ҡала, ә Харитон Курчатовҡа боролоп ҡарағанда ул инде йән биргән була. Йөрәккә ойош ҡан төйөрө ултырыу үлемдең сәбәбе була<ref name="Ref114">[http://www.echo.msk.ru/programs/all/492077-echo/ Интервью с Раисой Васильевной Кузнецовой — директором дома-музея Курчатова] // Эхо Москвы, «Наше всё», эфир 27.01.2008</ref>. 1960 йылдың [[7 февраль|7 февралендә]] ғалимдың кәүҙәһе кремациялана, көлө һалынған урна [[Мәскәү]]ҙә [[Ҡыҙыл майҙан]]да Кремль стенаһына ҡуйыла. === Ғаиләһе һәм яҡындары === * Атаһы яҡлап олатаһы — Алексей Константинович Курчатов (1836—1895) * Атаһы яҡлап өләсәһе — Любовь Филаретовна Курчатова (ҡыҙ саҡта Полушкина) * Әсәһе яҡлап олатаһы — Василий Антонович Остроумов * Әсәһе яҡлап өләсәһе — Пелагея Васильевна Остроумова (1847—1882) * Атаһы — Василий Алексеевич Курчатов (1869—1941) * Әсәһе — Мария Васильевна Остроумова (1875—1942) * Борис Васильевич Курчатов — ҡустыһы * Ҡатыны — Марина Дмитриевна Синельникова. Курчатовтың күп уҡыусылары һәм ҡулы аҫтында эшләгән хеҙмәткәрҙәре билдәле ғалим булып китә, улар араһында — Андрей Сахаров, Виктор Адамский, Юрий Бабаев, Юрий Трутнев, Юрий Смирнов, Аркадий Бриш, Әмир Амаев<ref>[https://mephi.ru/65atom/10657/ Амир Джабраилович Амаев — учёный атомщик из Дагестана — Официальный сайт НИЯУ МИФИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806041122/https://mephi.ru/65atom/10657/ |date=2016-08-06 }}</ref>. == Проекттар етәксеһе == И. В. Курчатов ҡатнашлығында Европалағы беренсе циклотрон эшләнә ([[1937]]). Уның етәкселеге аҫтында Мәскәүҙәге беренсе циклотрон ([[1944]]), Европалағы беренсе атом реакторы ([[1946]]), беренсе совет [[Ядро ҡоралы|атом бомбаһы (РДС-1,]] [[1949]]), донъяла беренсе термоядро бомбаһы (РДС-6с, [[1953]]), донъяла беренсе сәнәғәт атом электр станцияһы (Обнинск АЭС-ы, [[1954]]), [[Һыу аҫты кәмәһе|һыу аҫты кәмәләре]] һәм атом боҙватҡыстары («Ленин» атом боҙватҡысы, [[1959]]) өсөн донъяла беренсе атом реакторы ([[1958]]), идара ителеүсе термоядро реакцияларын тормошҡа ашырыу өсөн иң ҙур ҡоролма эшләнә ([[1958]]). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (29.10.1949, 08.12.1951, 04.01.1954) * Биш [[ Ленин ордены]] (10.06.1945, 29.10.1949, 10.01.1954, 19.09.1953, 11.09.1956) * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (04.10.1944, 06.03.1945) * миҙалдар: «1941—1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында Героманияны еңгән өсөн», «Севастополде обороналаған өсөн», «Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» * Ленин премияһы (07.09.1956) * Дүрт Сталин премияһы (1942, 29.10.1949, 06.12.1951, 31.12.1953) * Леонард Эйлер исемендәге алтын миҙал * Жолио-Кюри исемендәге Тыныслыҡ көмөш миҙалы * СССР-ҙың почётлы гражданы == Хәтер == И. В. Курчатов һәйкәлдәре: * тыуған яғында, Силәбе өлкәһенең Эҫем ҡалаһында «Агрегат» заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең төп корпусы алдында; * тыуған яғында, Силәбе өлкәһе Эҫем ҡалаһында 1-се урта мәктәптең беренсе ҡатында; * [[Мәскәү]]ҙә уның исемендәге майҙанда; * Силәбе ҡалаһында [[Көньяҡ Урал дәүләт университеты]] бинаһы алдында; * [[Силәбе өлкәһе]] Озёрск ҡалаһындағы скверҙа; * Мәскәү өлкәһе Дубна ҡалаһында Курчатов урамында; * [[Севастополь|Севастополдә]] И. В. Курчатов һәм [[Александров Анатолий Петрович|А. П. Александров]] һәйкәле; * [[Калуга өлкәһе]] [[Обнинск]] ҡалаһында Курчатов урамында; * Снежинск ҡалаһында; * [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] Южноукраинск ҡалаһында; * [[Курск өлкәһе]] Курчатов ҡалаһының Азатлыҡ майҙанында; * [[Волгодонск]] ҡалаһында; * [[Ҡаҙағстан]]дың Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе Курчатов ҡалаһында. === Курчатов исеме бирелгән === [[Файл:RR5110-0046R 2 рубля серебро 2003 100-летие со дня рождения И.В. Курчатова реверс.gif|справа|мини|200x200пкс|И. В. Курчатовтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған Рәсәй Банкы тәңкәһе. 2 һум, көмөш, 2003 йыл]] Рәсәйҙең [[Курск өлкәһе]]ндә, [[Ҡаҙағстан]]дың Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендә Курчатов ҡалалары, [[Силәбе]] ҡалаһында Курчатов районы бар. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙәге]] иң эре фәнни үҙәк — [[Курчатов институты]] һәм Белоярск атом электр станцияһы уның исемен йөрөтә. Ровно АЭС-ында 1980-се йылдарҙа Курчатов исемендәге нейтрино лабораторияһы эшләй. Элементтарҙың периодик системаһындағы яһалма синтезланған 104-се элемент «Курчатовий» тип уның исеме менән аталған<ref>Элемент в дальнейшем был переименован в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B9 резерфордий] после споров по поводу приоритета с американскими ядерщиками, также синтезировавшими этот элемент.</ref>. Игорь Васильевич Курчатов хөрмәтенә бер бәләкәй планетаға 2352 Курчатов [[астероид]]ы тигән атама бирелгән. «Академик Курчатов» тигән ғилми-тикшеренеү судноһы [[1966 йыл]]да һыуға төшөрөлә. Рәсәй Фәндәр академияһы ядро физикаһы һәм ядро энергетикаһы өлкәһендәге ҙур уңыштар өсөн И. В. Курчатов исемендәге Алтын миҙал һәм премия<ref>[http://nasledie.dubna.ru/item.asp?idcategory=77&id=77&iditem=206 В их честь названы улицы Дубны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102200615/http://nasledie.dubna.ru/item.asp?idcategory=77&id=77&iditem=206 |date=2014-01-02 }} — фонд «Наследие»</ref> тапшыра. Элекке СССР-ҙың күп ҡалаларында — [[Севастополь]], [[Киев]], [[Луганск]], Кривой Рог, Днепр, [[Липецк]], [[Мариуполь]], Мариинский Посад, [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Новосибирск]], Дубна, [[Обнинск]], Энергодар, [[Минск]], [[Тольятти]], [[Припять]], [[Стәрлетамаҡ]], Железногорск, Барановичи, [[Северодонецк]], [[Красноярск]], [[Пермь]], [[Иркутск]], [[Петропавловск-Камчатский]], Гродно, Заречный һ.б. ҡалаларҙа Курчатов урамы бар. [[Файл:VQ-BEJ_(8032806212).jpg|справа|мини|200x200пкс|«Аэрофлот» компанияһының самолетына И. Курчатов исеме бирелгән.]] [[Харьков]]та Академик Курчатов проспекты бар<ref>До 1980 года — улица.</ref>. Мәскәүҙә 1189-сы урта мәктәп Курчатов исемен йөрөтә. Силәбе өлкәһе Эҫем ҡалаһында 1-се урта мәктәпкә И. В. Курчатов исеме бирелгән. 1961 йылда Халыҡ-ара астрономик союз Айҙың артҡы яғындағы кратерға И. В. Курчатов исеме бирә. === Курчатов филателияла === <gallery widths="180" heights="180" caption="[[Почта маркалары]]"> File:Kurchatov Poststamp.jpg|СССР почта маркаһы, 1963 йыл File:1979. Академик Курчатов.jpg|«Академик Курчатов» ғилми-тикшеренеү судноһы һәм Курчатов портреты СССР почта маркаһында, 1979 йыл File:2003. Марка России 0819 hi.jpg|Рәсәй почта маркаһы, 2003 йыл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * ''П. Т. Асташенков''. Курчатов. 2-е изд. — М.: «Молодая гвардия», 1968. * ''Р. В. Кузнецова''. Первый среди равных: Игорь Васильевич Курчатов как учёный-новатор (1920—1942 гг.). — М.: Изд-во РНЦ «Курчатовский институт», 2010. — 240 с. * ''Р. В. Кузнецова''. И не было большего долга: академик И. В. Курчатов — научный руководитель советского атомного проекта (1942—1960 гг.). — М.: Изд-во РНЦ «Курчатовский институт», 2010. — 224 с. * С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества. Под ред. В. А. Лопота. — М.: Изд-во РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3. * ''Храмов Ю. А.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Курчатов Игорь Васильевич</span> // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Наука, 1983. — С. 148. — 400 с. — <span class="nowrap">200 000 экз.</span>{{Книга:Храмов Ю. А.:Физики|часть=Курчатов Игорь Васильевич|с=148|ссылка часть=773}} * Скворцов К. В. Пока есть музыка и память. Избранные произведения в 3-х т. Т.1. М.: Русская книга, 1999.- 552 с. <nowiki>ISBN 5-268-00424-7</nowiki> (Т.3) <nowiki>ISBN 5-268-00422-0</nowiki> . с.179 == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=10493|star=Labor}} * {{Сотрудник РАН|50973|Игоря Васильевича Курчатова}} * В. Г. Ена. [http://www.info.crimea.edu/crimea/ac/kant/2_23.html Академик И. В. Курчатов: начало пути (К 75-летию окончания И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518085955/http://www.info.crimea.edu/crimea/ac/kant/2_23.html |date=2015-05-18 }} [http://www.info.crimea.edu/crimea/ac/kant/2_23.html В. Курчатовым Крымского университета)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518085955/http://www.info.crimea.edu/crimea/ac/kant/2_23.html |date=2015-05-18 }} [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:21 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1960 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] n3w84ch9gvkv9t8qet6efwvca0lznd4 0 136314 1295364 1292195 2026-05-03T08:46:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295364 wikitext text/x-wiki {{Мәсет|lat_dir=N|lat_deg=44.8221|lon_dir=E|lon_deg=20.4574|Изображение=Bajrakli džamija.jpg|region=RS_type:landmark|CoordScale=20000}} '''Байраҡлы мәсете''' ([[Серб теле|сер]]. ''Бајракли џамија / džamija Bajrakli'', [[Төрөк теле|төр.]] ''Bayraklı Camii'') — [[Белград]] ҡалаһындағы ғәмәлдәге берҙән-бер мәсет (Сербия). Ҡасандыр Белградта 100-ҙән ашыу мәсет һәм башҡа намаҙ уҡыу өсөн урындар күп була. Әммә тик бер генә ислам дини архитектура ҡомартҡыһы, ғәмәлдәге Байраҡлы мәсете беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә<ref>[http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/06/k4/bajrakli_dzamija.pdf Завод за заштиту споменика културе града Београда, каталози 2011,Бајракли џамија, аутор Хајна Туцић — Бајракли џамија (1-4)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925121757/http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/06/k4/bajrakli_dzamija.pdf |date=2015-09-25 }}</ref>, ул Евремов Господар урамының 11-се йортонда урынлашҡан. Ҡасандыр Байраҡлы мәсете ҡаланың Зейрека тип аталған сауҙа өлөшөндә йәшәгән сауҙагәрҙәрҙең һәм һөнәрселәрҙең тәбәнәк бәләкәй өйҙәренән өҫтөнлөк иткән була. == Тарихы == Яҡынса 1575 йылда төҙөлә, һәм Ғосман империяһы идара иткән Сербияла 273 мәсеттән серб башҡалаһында берҙән-бер мәсет була. Мәсеттең исеме төрөк теленән ''Bayrak '' — «флаг», ''Bayraklı'' — «флаглы» килеп сыҡҡан. Сербияны австралиялылар оккупациялаған ваҡытта (1717—1739), мәсет рим-католик сиркәүе итеп үҙгәртелә; ләкин төрөктәр Белградты яңынан яулап алғандан һуң, йәнә мәсеткә әйләнә. 2004 йылдың 18 мартында Косовалағы ыҙғыштар ваҡытында, албанлылар серб сиркәүҙәрен яндырғанға яуап итеп, яндырыла. Һуңынан тергеҙелә. Төрөктәр хакимлығы аҫтында ҡалған XVII быуаттағы Белградтың ентекле тасуирламаһы һаҡланған, уны ғосман сәйәхәтсеһе-һүрәтләүсеһе Эвлия Челеби яҙған, ул үҙенең китабында ҡалала ислам архитектураһы объекттарының күп булыуын билдәләй. XIX быуаттың икенсе яртыһында Байраҡлы мәсетен тарихсылар Константин Иречек һәм Джузеппе Барбанти-Бродано, шулай уҡ географ һәм этнограф Феликс Каниц һүрәтләй. Фараз ителеүенсә, Байраҡлы мәсете XVII быуатта төрөк солтаны Сөләймән II (1687—1691) ҡарары буйынса иҫке намаҙ уҡыу урынында төҙөлә. Замандаштары әйтеүенсә, уны тәүҙә Чохажи-хажи Алия, ә һуңынан Хөсәйен-чохажи тип атайҙар. Хәҙерге исемен мәсет XVIII быуат аҙағында XIX быуат башында ала. Ҡаланың төп мәсете булараҡ, унда мөвәҡәт, [[һижрәт]] буйынса изге көндәрҙе билдәләүсе кеше хеҙмәт итә. Уға сәғәт механизмын хеҙмәтләндереү, манараға флаг элеү йөкмәтелә, был ҡаланың бөтә намаҙ уҡый торған урындарында намаҙ башланыуын аңлата. XIX быуатта серб [[Обреновичтар|Обреновичтар династияһы]] — кенәз Михаил һәм король Александр идара иткән осорҙа — мәсеттә әленән-әле тергеҙеү эштәре бара. [[1868 йыл]]да реставрацияларҙың береһе башлана, кенәз Михаил мәғариф һәм сиркәү эштәре министрына ҡалала булған мәсеттәрҙең иң ҡулайлыһын табырға һәм уны мосолмандар намаҙының ғәмәлдәге урыны булһын өсөн тейешле саралар күрергә ҡуша. Мәсет бинаһын ғына түгел, ә уның эске ихатаһындағы ҡаралтыларҙы ла ремонтлау планлаштырыла. Мәғариф һәм сиркәү эштәре министры 1868 йылдың 10 майында Сербия Кенәзлегенең Дәүләт советына түбәндәге йөкмәткеле акт ебәрә:<blockquote style="">Белградта йәшәгән һәм үҙҙәренең эштәре менән шөғөлләнгән мосолмандар дини йыуанысһыҙ ҡалмаһын өсөн, Уның Ғали йәнәптәре бындағы мәсеттәрҙең береһен ғибәҙәт йолаларын башҡарыу өсөн тәртипкә килтерергә рәхим итеп бойороҡ бирҙе. Был юғары бойороғона ярашлы иң маҡсатлыһы тип «Байраҡлы» мәсете һайланды, һәм төҙөлөш министры, минең үтенес менән, уны һәм уның эргәһендәге хужа йәшәйәсәк йортто ҡарарға белгестәр ебәрҙе….<div><br /></div><div><div>Кенәз Михаилдың 1868 йылдың май айында сығарылған күрһәтмәһенә ярашлы, мәғариф һәм сиркәү эштәре министры хужаға йылына 240 талер, ә мәзингә 120 талер түләргә бурыслы, ә мәсетте хеҙмәтләндергән башҡалар мәсеткә ҡараған күсемһеҙ килемдәр (ваҡыфтар) менән файҙалана ала. Байраҡлы мәсетенә беренсе имам һәм беренсе мәзин шул уҡ 1868 йылда тәғәйенләнә. </div></div></blockquote> Ике донъя һуғышы осоронда мәсеттә реставрация эштәре ҡала мэрияһы тарафынан да үткәрелә, ә [[1935 йыл]]да ул тәүге тапҡыр Белградтың боронғо биналарын һаҡлау тураһындағы дәүләттең Указы менән һаҡ аҫтына алына. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң да мәсетте Белград ҡалаһының халыҡ комитеты һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын ғилми өйрәнеү һәм һаҡлау Институты бер нисә тапҡыр реставрациялай, ә 1960 йылдарҙан башлап Белград ҡалаһының мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау институты яҡлай. [[2004 йыл]]дағы боҙолған урындарҙан һуң таш фасадты һәм тәҙрәләрҙе төҙөкләндерәләр. Хәҙер мәсет тулыһынса тергеҙелгән һәм эшләп тора. == Архитектураһы == Үҙенең архитектураһы яғынан мәсет кәмбәҙе, манараһы, ҙур стеналары һәм күп булмаған тәҙрә,ишектәре менән берҙәм куб формаһындағы бина. Төҙөлөш материалдары сифатында башлыса таш ҡулланылған, ә фасадтың ҡайһы бер сегменттары таш һәм [[балсыҡ]]тан эшләнгән. Мәсеттең нигеҙе квадрат, ә көмбәҙ менән һигеҙмөйөшлө яҡтылыҡ ҡыуышлығын киреһенсә көнсығыш стилендәге аркалар һәм ябай биҙәкле терәткесле нишалар тотоп тора. Фасадта тәҙрәләр ассимметрик урынлашҡан, ләкин яҡтылыҡ ҡыуышлығының һәр һигеҙ яғында берәр тәҙрә бар. Көмбәҙҙең элементтары һәм тәҙрә уйымдары бинала һыныҡ аркалар менән тамамлана. Мәсеттең тышҡы төньяҡ-көнбайыш стенаһына конус башлы тар түңәрәк манара төкәтеп төҙөлгән. Өҫтә, манара әйләнәһендә балкон үтә. Унан мәзин диндарҙарҙы намаҙға саҡыра. Мәсеттең залында, ишек ҡаршыһында ислам диненең намаҙ өсөн изге урыны (михраб) урынлашҡан, бинаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, изге Мәккә ҡалаһы юнәлешендә бай биҙәкле көмбәҙ менән ҙур булмаған ниша тора. Михрабтан уң яҡта, көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә, ағас кафедра урынлашҡан ([[мөнбәр]]). Инеү урынының өҫ яғында ағас галерея урынлашҡан (мәхфил), унан балконға сығырға мөмкин<ref>М.Ђ. Милићевић, Топографске белешке, у: Стари Београд — путописи из XIX века, Београд 2005.</ref>. Мәсеттең эске биҙәлеше бик ябай. Стеналар һыланмаған, шуның өсөн ҡайһы материалдан төҙөлгәнлеге күренеп тора. Уларҙы геометрик орнаменттар менән биҙәлгән айырым паннолар, шулай уҡ [[Ҡөрьән]]дән шиғыр юлдары менән изге яҙмалар төшөрөлгән матур таҡталар, тәүге хәлифтәрҙең исемдәре һәм Аллаһтың бөйөк эштәре һаналған семәрле ғәрәп каллиграфиялы сәхифәләр биҙәй. Элек мәсеткә һәр аркала берәр көмбәҙ булған, өс аркалы портал аша ингәндәр. Мәсет ихатаһында доға ҡылырға килгән диндарҙарға тәһәрәт алыу өсөн фонтан урынлашҡан. Байраҡлы мәсете Белградта ислам мәҙәниәтенең төп усағы булып тора. Хәҙерге ваҡытта уны Господар Евремов урамында күп ҡатлы йорттар араһынан еңел генә күреп булмай. Байраҡлы мәсете [[1946 йыл]]да дәүләт тарафынан һаҡ аҫтына алынған мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә инә, ә [[1979 йыл]]да ул айырым әһәмиәтле мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып иғлан ителә («Службенигласник» СРС ҡарары, 14/79).<ref>Одлука, «Сл. гласник СРС» бр. 14/79</ref>. == Фотоһүрәттәр галереяһы == <gallery> Spolja%C5%A1nost_Bajrakli_d%C5%BEamije_02.JPG|Байраҡлы мәсетенең тышҡы күренеше Spolja%C5%A1nost_Bajrakli_d%C5%BEamije_03.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajraklidzamija.jpg|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajrakli_džamija_u_Beogradu_009.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajrakli_džamija_u_Beogradu_008.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajrakli_džamija_u_Beogradu_004.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajrakli_d%C5%BEamija_u_Beogradu_0014.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajrakli_džamija_u_Beogradu_0015.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajrakli_džamija_u_Beogradu_003.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajrakli_džamija_u_Beogradu_005.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajrakli_džamija_u_Beogradu_0013.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше Bajrakli_džamija_u_Beogradu_0030.JPG|Мәсеттең интерьеры Bajrakli_džamija_u_Beogradu_0033.JPG|Мәсеттең интерьеры </gallery> == Әҙәбиәт == * Е. Челебија, Путопис: одломци о југословенским земљама I, Сарајево 1979. (17. век; Истанбул 1896) * Ф. Каниц, Србија — земља и становништво, књ.1, Београд 1986. (Лајпциг 1909) * А. И. Хаџић, Бајракли џамија у Београду, Годишњак Музеја града Београда бр.4, Београд 1957. * Ж. П.Јовановић, Из старог Београда, Београд 1964. * Р. Самарџић, Нови век: доба турске власти 1521—1804, у: Историја Београда 1, Београд 1974. * Д.Ђурић Замоло, Београд као оријентална варош под Турцима 1521—1867, Београд 1977. * А. Талунџић, Бајракли џамија у Београду, Мост — часопис за образовање, науку и културу бр.183, 94-нова серија, Мостар 2005. * С. Богуновић, Архитектонска енциклопедија Београда XIX и XX века, Београд 2005. * М.Ђ. Милићевић, Топографске белешке, у: Стари Београд — путописи из XIX века, Београд 2005. * С.и Д. Вицић, Поздрав из Београда 1895—1941, књ. 1, Београд 2008. * Бајракли џамија, досије споменика културе, Документација Завода за заштиту споменика културе града Београда. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.most.ba/094/082.aspx Abdulah Talundžić, Bajrakli džamija u Beogradu] * [http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1404 Бајракли џамија на званичном сајту Београда.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003184341/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1404 |date=2015-10-03 }} * [http://wikimapia.org/#lat=44.822045&lon=20.45738&z=16&l=0&m=a&v=2 Локација на ВикиКарти] * [http://www.politika.rs/rubrike/Hronika/Zashto-nismo-odbranili-Bajrakli-dzamiju.sr.html Зашто нисмо одбранили Бајракли џамију («Политика», 18. мај 2010)] * [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Oziljci-nasilja-i-dalje-na-Bajrakli-dzamiji.sr.html Ожиљци насиља и дање на Бајракли џамији («Политика», 29. март 2011)] * [http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/06/k4/bajrakli_dzamija.pdf, ''Завод за заштиту споменика културе града Београда, каталози 2011, Бајракли џамија, аутор Хајна Туцић''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925121757/http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/06/k4/bajrakli_dzamija.pdf |date=2015-09-25 }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] * [http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/stari_grad/bajrakli_dzamija.html, ''Завод за заштиту споменика културе града Београда, каталог културних добара''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508175349/http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/stari_grad/bajrakli_dzamija.html |date=2012-05-08 }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] * [http://www.rijaset.rs/news.php, ''Ријасет исламске заједнице Србије, 10.10.2013'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] * [http://www.collegeart.org/pdf/BalkanHeritageDestruct.pdf, ''Cultural Heritage Without Borders, András Riedlmayer, Harvard University, 15 April 2004. page 12, (10.10.2013)'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Алфавит буйынса мәсеттәр]] [[Категория:Сербия мәҙәниәте]] [[Категория:Сербияның иҫтәлекле урындары]] 5iyuqpucayodjlixfmix05zq7mnyos7 0 143461 1295250 1286217 2026-05-02T14:42:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295250 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Sony_headquarters_(crop).jpg|мини|325x325пкс|Sony Corporation'дың штаб-фатиры ([[Токио]])]] {{нихонго|'''Sony Corporation''', '''«Со́ни»'''|ソニー株式会社|Сони: [[кабусики-гайся]]}}([[Япон теле|яп.]] <span lang="ja" style="font-size: 110%; font-style: normal;">ソニー株式会社</span> ''Сони: кабусики-гайся'') — [[1946 йыл]]дың [[7 май]]ында барлыҡҡа килгән  [[Япония]]  трансмилли корпорацияһы,  штаб-фатиры [[Токио]]ла. Йорт һәм профессиональ [[электроника]], уйын консолдәре һәм башҡа юғары технологиялы продукция сығарыуҙа махсуслаша. Бынан тыш, '''Sony''', Sony Music Entertainment тауыш яҙҙырыу маркаһына,  Columbia Pictures һәм TriStar Pictures киностудияларына, шулай уҡ MGM компанияһы фильмдарының бөтә архивына (Comcast компанияһы менән берлектә) эйә булып, донъялағы иң ҙур медиаконгломераттарҙың береһе булып тора;  финанс хеҙмәттәре күрһәтә. Эшмәкәрлегенең төп төбәктәре — [[Япония]], [[АҠШ]], [[Ҡытай]] һәм  [[Европа]] илдәре. == Тарихы == Sony корпорацияһы 1946 йылдың 7 майында Акио Морита һәм  Масару Ибука тарафынан ойошторола<ref name="advameg">[http://www.referenceforbusiness.com/history2/61/Sony-Corporation.html Sony Corporation - Company Profile, Information, Business Description, History, Background Information]&nbsp;(англ.).&#x20; Advameg, Inc..&#x20;Проверено 21 декабря 2016.</ref>. Тәүҙә ул «Токё цусин когё кабусики-гайся» (Токио телекоммуникация-сәнәғәт компанияһы), ҡыҫҡаса Тоцуко йә TTK тип атала, әммә Акио Морита был атаманы  америкалыларҙың ауыр әйтеүен асыҡлай. Хәҙерге  «Сони» атамаһы {{lang-la|sonus}} («тауыш») һәм [[Инглиз теле|ингл.]]&nbsp;sunny boys («ҡояш кеүек балалар» тигән һүҙҙәрҙән яһалған; [[Инглиз теле|ингл.]]&nbsp;sonny-boys варианты япон телендә «кескәй даһиҙар» тигән мәғәнәне бирә)<ref>[https://books.google.com/books?id=5GjOFp9aE2gC&pg=PA26 Отрывки из интервью Мориты]. // East/west quartet. С. 26.</ref>;  Морита шулай уҡ донъяла бер телдә лә булмаған һүҙҙе табырға тырыша.  Әммә  «сон-ни» тигән яңы һүҙ япон телендә уңышһыҙ  эшҡыуарлыҡты аңлатҡан һүҙгә тартым булғанлыҡтан (һүҙмә-һүҙ: «аҡса юғалтыу»), бер  ''n  ''хәрефен алып ташларға ҡарар ителә'' ''<ref>Nelly N Ma’arif. [https://books.google.com/books?id=oc_0AkhysO0C&pg=PT194 Power of Marketing]. Penerbit Salemba Empat, Manila, Philippines. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789796914456 ISBN 978-979-691-445-6]. С. 314</ref>. Морита оҙаҡ йылдар компанияға етәкселек итә, маркетинг менән һатыу итеү өсөн яуаплы була һәм баҙарҙағы уңышын тәьмин итә. 1950 йылда компания, әле TTK тип йөрөтөлгән сағында, Японияла беренсе магнитофонды сығара башлай.  Норио Ога магнитофондың тауышын яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. 1950-се йылдар башында компания  25 000 АҠШ долларына  Western Electric компанияһынан  [[транзистор]]ҙар етештереүгә лицензия һатып ала. 1955 йылда  тәүге «TR-63» [[радиоалғыс]]ын сығара, был яңылыҡ  компанияның  уңышлы юлына башланғыс һала{{sfn|Акио Морита|2014|с=69}}. 1958 йылда компания Sony Corporation тигән атама ала һәм уның   акциялары — [[Токио фонд биржаһы]]нда, ә 1970 йылдан   Нью-Йорк фонд биржаһында котировкалана башлай.   1960 йылда Sony үҙенең беренсе  транзисторлы телевизорын тәҡдим итә. Ошо уҡ йылда АҠШ-та (Нью-Йорк) һәм [[Швейцария]]ла сауҙа  вәкиллектәре асыла.  1962 йылда башҡа етештереүселәрҙән бойондороҡлолоҡто кәметеү маҡсатында пластмасса деталдәр эшләү өсөн   Sony Chemicals бүлендек компанияһы асыла. 1968 йылда компания инженерҙары  Sony {{Тәржемәһеҙ 3|Trinitron}}&nbsp;<span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Trinitron|баш.]] төҫлө телевизорҙары өсөн кинескоп эшләй, унда  бер генә (ә өс түгел) электрон пушка ҡулланыла, был һүрәттең  асыҡлығын арттыра. 1968 йылдың  мартында  CBS/Sony Records Inc. уртаҡ предприятиеһына нигеҙ һалына,  Sony Corporation менән CBS Inc. (Си-Би-Эс)  уның ойоштороусылары була.   1988 йылда Sony Corporation   партнёрының өлөшөн һатып ала, ә 1991 йылда  был компанияның исемен Sony Music Entertainment (Japan) Inc. тип үҙгәртә. [[Файл:Walkman_TPS-L2.jpg|справа|мини|150x150пкс|Беренсе Walkman TPS-L2 (1979)]] 1971 йылда  телекомпаниялар өсөн U-matic  профессиональ видеомагнитофоны, 1975 йылда ҡулланыусылар өсөн Betamax стандартындағы видеомагнитофон сығарыла. 1979 йылда Walkman  портатив  аудиоплеерының тәжрибә өлгөһө барлыҡҡа килә{{sfn|UP Special №6|2011|с=56—57}}. 1979 йылдың авгусында Sony Corporation страховкалау өлкәһендәге  The Prudential Insurance Company of America тигән Америка компанияһы менән  уртаҡ предприятие аса.  Ул  Sony Prudential Life Insurance Co., Ltd. тип атала,   1991 йылда исеме Sony Life Insurance Co., Ltd. тип үҙгәртелә,  1996 йылдан ул тулыһынса  Sony Corporation ҡарамағына күсә, 2004 йылда яңы асылған  Sony Financial Holdings Inc. финанс компанияһы ҡарамағына тапшырыла. 1983 йылда Sony  Philips  компанияһы менән бергә баҙарға тәүге компакт-дисктар сығара.   1984 йылда   электрон  комплектлаусылар  етештереү подразделениеһы асыла. 1985 йылда 8 миллиметрлы видеокассеталы портатив  видеокамералар  етештерелә башлай. 1989 йылда  Columbia Pictures Entertainment, Inc. компанияһы һатып алына,  1991 йылдан ул  Sony Pictures Entertainment Inc. тип атала. 1993 йылда  Sony Computer Entertainment Inc. бүлендек компанияһына нигеҙ һалына. 1994 йыл аҙағында корпорация япон баҙарына  PlayStation уйын консолен сығара,  киләһе йылына ул Америка баҙарына ла сыға.  1997 йылда Sony VAIO сауҙа маркалы  DVD-плеерҙар,  компьютерҙар һәм ноутбуктар етештерә башлай. 2000 йылда PlayStation 2 уйын консоле  сығарыла. 2001 йылда корпорация [[Швеция]]ның Ericsson компанияһы менән бергә  кеҫә телефондары  етештереүсе берлектәге предприятие ойоштора.  2002 йылда  Sony Ericsson телефондары сығарыла башлай. Телефонға үҙ уйлап табыуҙарын да индерә барып,  Sony   Walkman һәм Cyber-shot серияларын хасил итә. Әммә  2011 йылда Ericsson  был партнёрлыҡтағы өлөшөнән баш тарта. Киләһе йылынан кеҫә телефондары  Sony бренды менән сыға башлай<ref>[http://cs-companion.ru/monstry-it-industrii/hardware/1207-sony-istoriya-genialnykh-izobretenij.html Sony: история гениальных изобретений].&#x20;''Компаньон''&#x20;(4&nbsp;мая 2013).&#x20;Проверено 9 марта 2015.</ref>. 2002 йылда  Aiwa Co., Ltd. компанияһы йотола. 2004 йылда  Sony Financial Holdings Inc. төп финанс  холдинг компанияһы  (SFH) ойошторола, уға Sony Life Insurance Co. страховкалау компанияһы һәм  Sony Bank Inc. банкы инә.  2004 йылда йәнә Samsung Electronics менән берлектә S-LCD Corporation нескә пленкалы транзисторҙарҙа эшләгән шыйыҡ кристаллы дисплейҙар етештереү предприятиеһы асыла, 2012 йылда  Sony үҙ өлөшөн Корея партнёрҙарына һата.   2004 йылда Bertelsmann AG немец компанияһы менән берлектә тауыш яҙҙырыу өлкәһендәге уртаҡ предприятие төҙөлә, ул Sony BMG тип атала,  2008 йылда  ул тулыһынса  Sony ҡарамағына күсә, ә 2009 йылда атамаһы Sony Music Entertainment тип үҙгәртелә. 2012 йылда Японияның башҡа электроника етештереүселәре (Toshiba, Hitachi), шулай уҡ  INCJ дәүләт-хосуси корпорацияһы менән бергә   Japan Display предприятиеһы асыла, ул мобиль ҡоролмалар өсөн экрандар етештерә<ref>''Валерий Кодачигов, Александр Силонов.''&#x20;[http://www.vedomosti.ru/tech/news/1354006/yaponiya_vzyalas_za_displei Создается крупнейший в мире производитель ЖК-экранов].&#x20; // vedomosti.ru.&#x20;Проверено 1 сентября 2011.&#x20; 4&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</ref>.   Sony продукцияһы Android-смартфондар һәм планшеттар баҙарын  әүҙем  яулай башлай<ref name="sony_oboidetsya_bez_ericcsson">''Екатерина Брызгалова.''&#x20;[http://www.gazeta.ru/business/2011/10/27/3814418.shtml Sony обойдется без Ericsson].&#x20; // gazeta.ru&#x20;(27&nbsp;октября 2011).&#x20;Проверено 13 декабря 2011.&#x20; 5&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</ref>. 2013 йылда Японияның Olympus Corporation компанияһы менән берлектә   Sony Olympus Medical Solutions Inc. предприятиеһы ойошторола.   2014 йылда VAIO сауҙа маркаһы аҫтында персональ  компьютерҙар етештергән подразделение  Japan Industrial Partners, Inc. тигән икенсе япон компанияһына һатыла. == Етәкселеге == * Кэнитиро Ёсида (Kenichiro Yoshida,  1960 йылда тыуған) — 2018 йылдан  компанияның президенты һәм генераль директоры,  бер юлы  башҡарма директор һәм  башҡарма президент та булып тора. * Кадзуо Хираи (Kazuo Hirai,  1960 йылдың 22 декабрендә тыуаған) — 2018 йылдан директорҙар советы рәйесе <ref>[https://vgtimes.ru/news/45338-kaz-hirai-uhodit-s-posta-glavy-sony.html Каз Хираи уходит с поста главы Sony].&#x20; VGTimes.Ru.&#x20;Проверено 5 июня 2018.</ref>, компанияла ул — 1984 йылдан бирле<ref>[https://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=6758.T Sony Corp. - Company Officers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821132152/https://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=6758.T |date=2017-08-21 }}&nbsp;(англ.).&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters].&#x20;Проверено 22 декабря 2016.</ref>. == Эшмәкәрлеге == Sony Corporation'дың төп операцион сегменттары: * '''Game & Network Services''' (уйындар һәм селтәр хеҙмәттәре) —  PlayStation уйын ҡушылмалары һәм видеоуйындар эшләү һәм етештереү, Sony Interactive Entertainment LLC бүлендек компанияһы аша  улар менән бәйле селтәр хеҙмәттәрен тәҡдим итеү; 2016 йылда әйләнеш ¥1,48 триллион тәшкил итә, уның яртыһы  ҡорамал етештереүгә тотонола, операцион  килем — ¥88,7 миллиард. * '''Home Entertainment & Sound''' (йорт техникаһы) — телевизорҙар, аудио- һәм видеоаппаратура етештереү;  2016 йылда әйләнеш  — ¥1,155 триллион, операцион килем ¥50,6 миллиард тәшкил итә. * '''Sony Mobile Communications''' — кеҫә телефондары етештереү,  2016  йылғы әйләнеш — ¥1,128 триллион, операцион зыян — 61,4 миллиард. * '''Sony Financial Holdings''' —  финанс өлкәһендәге операциялар — страховкалау, банктар;  2016 йылғы әйләнеш —  ¥1,073 триллион, операцион килем — ¥156,5 миллиард. * '''Pictures''' (фильмдар) —  компанияла  был тармаҡтың нигеҙен  Sony Pictures Entertainment бүлендек предприятиеһы тәшкил итә, ул кинокартиналар етештерә һәм продюсерлай,  Columbia Pictures һәм TriStars Pictures киностудияларына,  MGM компанияһы фильмдары архивына (Comcast компанияһы менән бергә) эйә, был тармаҡҡа   телевизион фильмдар, программалар сығарыу һәм таратыу ҙа ҡарай, бынан тыш, Sony Һиндостанда телевидение селтәренә һәм АҠШ-та кабель селтәренә эйә;   2016 йылда әйләнеш —  ¥936 миллиард, шул иҫәптән  ¥447 миллиард — кинофильмдар, ¥270 миллиард — телепродукция һәм ¥218 миллиард — телеселтәрҙәр, операцион килем  — ¥38,5 миллиард. * '''Devices''' (комплектлаусылар) —  [[ярым үткәргес]]  компоненттар, [[гальваник элемент]]тар, оптик головкалар, хәтер карталары һәм башҡалар етештереү;   2016 йылда әйләнеш —  ¥767 миллиард, операцион зыян — ¥28,6 миллиард. * '''Imaging Products & Solutions''' (фото- һәм видеотехника) —  цифрлы фотоаппараттар һәм видеокамералар етештереү;   2016 йылда әйләнеш —  ¥704 миллиард, операцион килем — ¥72,1 миллиард. * '''Sony Music Entertainment''' (музыкаль тармаҡ) —  2016 йылда әйләнеш —  ¥600 миллиард, операцион килем — ¥87,3 миллиард. Географик йәһәттән корпорация  кеременең  бүленеше 2016 йылда түбәндәгесә була: * Япония — ¥2,317 триллион (28,6 %); * АҠШ — ¥1,734 триллион (21,4 %); * Европа — ¥1,881 триллион (23,2 %); * Ҡытай — ¥540 миллиард (6,7 %); * Азия-Тымыҡ  океан төбәге — ¥959 миллиард (11,8 %); * башҡа төбәктәр — ¥674 миллиард (8,3 %). Төп етештереү ҡеүәттәре  Японияла урынлашҡан, АҠШ-та   (Индиана), Ҡытайҙа  (Хойчжоу, [[Гуанчжоу]], Уси), [[Малайзия]]ла  (Пинанг һәм Банги), Сингапурҙа ла бар. 2011 йылдың июлендә  Sony DADC Боровск ҡалаһындағы ([[Калуга өлкәһе]])  CD, DVD, Blu-Ray оптик дискылары   заводын һатып ала<ref>[https://archive.is/20120710012243/img84.imageshack.us/img84/6008/dadcf.jpg Кадр с закрытой конференции Sony] — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%9C%D0%B8%D1%80 ИгроМир]</ref>. 2018 йылдың 20 февралендә компания  яһалма интеллект ҡулланылған яңы платформа,  ашығыс такси саҡыртыу системаһы эшләү тураһында белдерә<ref>[http://tass.ru/ekonomika/4973483 Sony планирует выйти на рынок оперативного вызова такси]</ref>. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Финанс күрһәткестәре — трлн япон иенаһында <ref>[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/313838/000114554906001253/k01183e20vf.htm Annual Report 2006 on SEC Filing Form 20-F]&nbsp;(англ.).&#x20; Sony Kabushiki Kaisha&#x20;(1&nbsp;September 2006).&#x20;Проверено 19 декабря 2016.</ref><ref>[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/313838/000095012311062283/k02583e20vf.htm Annual Report 2011 on SEC Filing Form 20-F]&nbsp;(англ.).&#x20; Sony Kabushiki Kaisha&#x20;(28&nbsp;June 2011).&#x20;Проверено 19 декабря 2016.</ref> !Йыл !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 |- |Әйләнеш |7,578 |7,474 |7,496 |7,160 |7,475 |8,296 |8,871 |7,730 |7,214 |7,181 |6,493 |6,796 |7,767 |8,216 |8,106 |- |Саф табыш |0,015 |0,115 |0,088 |0,163 |0,124 |0,126 |0,369 | -0,099 | -0,041 | -0,260 | -0,455 |0,042 | -0,128 | -0,126 |0,148 |- |Актив |8,186 |8,371 |9,091 |9,499 |10,61 |11,72 |12,55 |12,01 |12,87 |12,92 |13,30 |14,21 |15,33 |15,83 |16,67 |- |Үҙ капиталы |2,370 |2,281 |2,378 |2,870 |3,204 |3,370 |3,465 |2,965 |2,966 |2,548 |2,024 |2,192 |2,258 |2,317 |2,463 |} <small>Иҫкәрмә. Японияла финанс йылының аҙағы булған 31 мартҡа ҡарата һәр йылдың мәғлүмәттәре.</small> Донъяның иң эре асыҡ компанияларынан торған  Forbes Global 2000 исемлегендә  2016 йылда  Sony  192-се урынды биләй, шул иҫәптән әйләнеш буйынса 96-сы,  активтар буйынса 185-се, баҙар капиталлашыуы буйынса 300-сө, саф килем буйынса  593-сө була. Иң ҡиммәтле  брендтар исемлегендә компания  76-сы урынды биләй<ref>[https://www.forbes.com/companies/sony/ Sony on the Forbes Global 2000 List]&nbsp;(англ.).&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Forbes_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Forbes].&#x20;Проверено 22 декабря 2016.</ref>. Fortune Global 500 исемлегендә 2016 йылда Sony  113-сө урынға сыға (2015—116-сы, 2014—105-се)<ref>[http://beta.fortune.com/global500/sony-113 Sony Stock Price, Financials and News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161223063242/http://beta.fortune.com/global500/sony-113 |date=2016-12-23 }}&nbsp;(англ.).&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Fortune_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Fortune].&#x20;Проверено 22 декабря 2016.</ref>. == Сауҙа маркалары == [[Файл:PS2-slim-console.png|справа|мини|190x190пкс|PlayStation 2 —  донъяла булған уйын консолдәре араһында иң күп һатыла торғаны]] * Sony α (Alpha) * Sony BRAVIA * Sony Cyber-shot * Стол Television Sony * Sony Communications Mobile * Стол Music Sony * {{Тәржемәһеҙ|:en:Handycam|Sony Handycam}} * Sony Pictures * Sony PlayStation * Walkman Sony * Sony Xperia == Менеджмент үҙенсәлектәре == Sony'ҙың төп идеологы Сигеру Кобаяси билдәләүенсә,  корпорация  «[[Дзэн|дзен-буддасы]] Му принцибына тайпылышһыҙ эйәреп» идара ителә, идаралыҡты был һөҙөмтәле итә. Кобаяси әйтеүенсә, дзэнда Му  «предметлаштырмауҙы» йәки «әйберләштермәүҙе» күҙҙә тота.  Sony'ҙа  был принцип ҡәтғи пландарға эйәреүҙән баш тартыу өсөн ҡулланыла. Корпорация менеджерына, Му  принцибына ярашлы, «максималь һығылмалылыҡ» күрһәтергә кәрәк, был менеджерҙы — бюрократлашыуҙан, ә корпорацияны «ҙур күләмле булыуына ҡарамаҫтан, ҡатып ҡалыуҙан» ҡотҡара{{sfn|Уланов, Уланова|2014}}. == Акционерҙары == 2016 йылға ҡарата   Sony Corporation  акцияларын тотоусыларҙың иң эреләре: * Capital and Company Management Research — 6,85 % * Sumitomo-Mitsui Trust Bank Limited — 5,04 % * Japan BlackRock Co., Ltd. — 5,01 % * Management PRIMECAP Company — 3,66 процент<ref>[https://www.msn.com/en-us/money/stockdetails/ownership/fi-126.1.SNE.NYS?ownershipType=institutional SNE - Ownership Information]&nbsp;(англ.).&#x20; MSN Money ([//ru.wikipedia.org/wiki/Microsoft Microsoft]).&#x20;Проверено 23 декабря 2016.</ref> == Бүлендек компаниялары == * Sony EMCS Corporation ([[Япония]]) * Sony Semiconductor Corporation (Япония) * Sony Marketing (Japan) Inc. (Япония) * Sony Mobile Communications Inc. (Япония) * Sony Computer Entertainment Inc. (Япония) * Sony Visual Products Inc. (Япония) * Sony Video & Sound Products Inc. (Япония) * Sony Music Entertainment (Japan) Inc. (Япония) * Sony Financial Holdings Inc. (Япония, өлөшө 60 %) * Sony Life Insurance Co., Ltd. (Япония) * Sony Bank Inc. (Япония) * Sony Corporation of America ([[Америка Ҡушма Штаттары|А]]ҠШ) * Sony Electronics Inc. (АҠШ) * Sony Computer Entertainment America LLC (АҠШ) * Sony Pictures Entertainment Inc. (АҠШ) * Sony Music Entertainment (АҠШ) * Sony Europe Limited ([[Бөйөк Британия]]) * Sony Computer Entertainment Europe Limited (Бөйөк Британия) * Sony Global Treasury Services Plc (Бөйөк Британия) * Sony Overseas Holding B.V. ([[Нидерланд]]) * Sony Mobile Communications AB ([[Швеция]]) * Sony Electronics Asia Pacific Pte. Ltd. ([[Сингапур]]) * Sony (China) Limited ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Статья|автор=Николай Надеждин|заглавие=Как "Тотсуко" стала транснациональной мегакорпорацией|ссылка=http://www.upspecial.ru/kak-%E2%80%9Ctotsuko%E2%80%9D-stala-transnacionalnoj-megakorporaciej.html|издание=[[UP Special]]|тип=журнал|год=2011|номер=4|страницы=50—52|issn=1729-438X|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402145018/http://www.upspecial.ru/kak-%E2%80%9Ctotsuko%E2%80%9D-stala-transnacionalnoj-megakorporaciej.html|archivedate=2015-04-02}} * {{Статья|автор=Николай Надеждин|заглавие=Sony: шаги к мировому успеху|ссылка=http://www.upspecial.ru/sony-shagi-k-mirovomu-uspexu.html|издание=[[UP Special]]|тип=журнал|год=2011|номер=6|страницы=55—57|issn=1729-438X|ref=UP Special №6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304121722/http://www.upspecial.ru/sony-shagi-k-mirovomu-uspexu.html|archivedate=2016-03-04}} * {{Книга|автор=Акио Морита|заглавие=Sony. Сделано в Японии|оригинал=Made in Japan: Akio Morita and Sony|место=М.|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год=2014|страниц=288|isbn=978-5-9614-4606-7|ref=Акио Морита}} * {{Статья|автор=Уланов М. С., Уланова Г. В.|заглавие=Буддизм и современный менеджмент|ссылка=http://web.snauka.ru/issues/2014/11/39460|издание=Современные научные исследования и инновации|место=М.|издательство=Международный научно-инновационный центр|год=2014|номер=11—3 (43)|страницы=198—201|issn=2307-776X|ref=Уланов, Уланова}} == Һылтанмалар == * [http://www.sony.net/ Глобаль сайт]{{Ref-en}}(инг.) * [http://www.sony.ru/ Sony Россия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{ВТ-ЛП|Sony Corporation}}Лентапедии{{ВТ-ЛП|Sony Corporation}} * [https://www.sec.gov/cgi-bin/browse-edgar?action=getcompany&CIK=0000313838&type=20-F&dateb=&owner=exclude&count=40 Sony Corporation] на сайте Комиссии по ценным бумагам и биржам{{Ref-en}}(инг.) [[Категория:1946 йылда нигеҙләнгән компаниялар]] [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:Япония компаниялары]] 3fizm12ib0ouswbj99mtudfjsqgjb6d 0 144037 1295388 850749 2026-05-03T10:00:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295388 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Балтик Антантаһы''' — [[Литва]], [[Латвия]] һәм [[Эстония]]  араһындағы хеҙмәттәшлек, татыулыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы пакт. == Тарихы == Балтик Антантаһын төҙөү тураһындағы договорға  Женевала [[1934 йыл]]дың [[12 сентябрь|12 сентябрендә]] ҡул ҡуйыла. Был берлекте төҙөү инициативаһын Литва бирә, ул Балтик буйы дәүләттәренең хеҙмәттәшлеген нығытыу юлы менән үҙенең халыҡ-ара позицияһын нығытырға һәм [[1920 йыл]]да [[Польша]] тарафынан баҫып алынған [[Вильно]] ҡалаһы менән  Вильно өлкәһен Литва составына ҡайтарып алырға ниәтләнә.   Балтик Антантаһы Латвия, Эстония һәм Литва хөкүмәттәре указдары менән  [[1940 йыл]]дың июнендә, Өсөнсө Рейх менән СССР араһында һөжүм итешмәү тураһында [[1939 йыл]]ғы договорға беркетелгән йәшерен өҫтәмә протокол һығымталары буйынса был илдәр  СССР йоғонтоһо даирәһенә ингәндән һуң, ғәмәлдән сығарыла.  === Балтик Антантаһы конференциялары === * 9-сы конференция — Каунас,  1939 йылдың 5 феврале{{sfn|Полпреды сообщают|1990|с=19}}. * 10-сы конференция — [[Таллин]], 1939 йылдың 7-8 декабре{{sfn|Полпреды сообщают|1990|с=210—211}}. * 11-се конференция — [[Рига]], 1940 йылдың 14-16 марты{{sfn|Полпреды сообщают|1990|с=261—266}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Зубкова Е. Ю.|заглавие=Прибалтика и Кремль. 1940-1953|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия|год=2008|страниц=351|серия=История сталинизма|isbn=978-5-8243-0909-6|тираж=2000|ref=Зубкова}} * Полпреды сообщают… Сборник документов об отношениях СССР с Латвией, Литвой и Эстонией. Август 1939 г. — август 1940 г..&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>&nbsp;: Международные отношения, 1990. * Recueil des principaux traites conclus par la Lettonie avec les pays etrangers 1930—1938, t.2 Riga: 1938. == Һылтанмалар == * [http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/1934/227.html Текст договора о создании Балтийской Антанты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305100659/http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/1934/227.html |date=2021-03-05 }}{{Ref-en}}(инг.) [[Категория:Хәрби-сәйәси блоктар]] [[Категория:Балтика буйы тарихы]] ncu976bp0n3v2suelrnr177f6v6qwku 0 148023 1295334 955688 2026-05-03T05:16:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295334 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҙ һанлы төп халыҡтар''' ('''аҙ һанлы халыҡтар'''{{sfn|Андриченко|2010|c=260}}, '''автохтон халыҡтар'''{{sfn|БРЭ|2005|c=172}}) — [[Ҡануниәт|Рәсәй ҡануниәтендә]] төп халыҡтарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған төшөнсә. Төп халыҡтар аҫтында «ата-бабаларының традицион территорияларҙа йәшәүсе ғәҙәткә ингән тормош рәүешен, хужалыҡ һәм кәсептәрен һаҡлап алып ҡалған айырым халыҡ төркөмдәре» аңлашыла{{sfn|Андриченко|2010|c=260}}. == Тарихы == [[XVI быуат]]тан башлап Рәсәйҙә юл ярыусылар үҙләштергән ситтәге ерҙәрҙә йәшәгән урыҫ булмаған халыҡты исемләү өсөн «иноземец», «иноверец», «инородец» һәм «туземец» һүҙҙәре ҡулланыла башлай{{sfn|Соколовский|2010|c=261}}. [[Рәсәй империяһы]]нда аҙ һанлы төп халыҡтарҙың хоҡуҡтарын яҡлау өсөн тәүге норматив-хоҡуҡи акттар араһында [[1822 йыл]]да ҡабул ителгән «Урыҫ булмаған халыҡтар менән идара итеү Уставы» була{{sfn|Андриченко|2010|c=260}}. Шул уҡ йылда «Себер ҡырғыҙҙары тураһында Устав» ҡабул ителә. [[1920 йыл|1920-се йылдар]]ҙа уларға алмашҡа «Төньяҡ, Себер, Алыҫ Көнсығыш кесе халыҡтары», «Төньяҡ ерле кесе халыҡтары», «төньяҡ милли аҙсылыҡтар» һәм «төньяҡ сиктәрендәге ерле халыҡтар һәм ҡәбиләләр». Мәҫәлән, совет власының декреттарында һәм ҡарарҙарында, атап әйткәндә, 1926 йылдың 25 октябрендәге Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетының, РСФСР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советының «РСФСР төньяҡ сиктәрендәге ерле халыҡтар һәм ҡәбиләләре менән идара итеү буйынса Ваҡытлыса Положениены раҫлау тураһында» декретта башта үҙ эсенә 24 этник берлекте алған ябыҡ исемлеге килтерелә {{sfn|Андриченко|2010|c=260}}{{sfn|Соколовский|2010|c=261}}<ref>Декрет ВЦИК, СНК РСФСР от 25.10.1926 года [http://bsk.nios.ru/content/dekret-vcik-snk-rsfsr-ot-25-10-1926-goda-ob-utverzhdenii-vremennogo-polozheniya-ob «Об утверждении Временного Положения об управлении туземных народностей и племён северных окраин Р. С. Ф. С. Р.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223192134/http://bsk.nios.ru/content/dekret-vcik-snk-rsfsr-ot-25-10-1926-goda-ob-utverzhdenii-vremennogo-polozheniya-ob |date=2020-02-23 }}</ref>. [[1993 йыл]]да ҡабул ителгән [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]]ның 69-се статьяһында рәсми рәүештә «аҙ һанлы ерле халыҡтар» төшөнсәһе нығытылып ҡуя{{sfn|Андриченко|2010|c=260}}{{sfn|Соколовский|2010|c=261}}. [[2000 йыл]]да Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан [[Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге|Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы ерле халыҡтарының берҙәм исемлеге]] ҡабул ителә, ә [[2006 йыл]]да — Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш аҙ һанлы ерле халыҡтар исемлеге{{sfn|Андриченко|2010|c=260}} Бынан тыш Дағстан Республикаһы Дәүләт советы үҙенең 2000 йылдың 18 октябрендәге 191-се һанлы «Дағстан Республикаһының аҙ һанлы ерле халыҡтары тураһында» исемле ҡарарына ярашлы аҙ һанлы төп халыҡтар исемлеген ҡабул ителә. 2015 йылға ҡарата Берҙәм исемлек үҙ эсенә ала{{sfn|Андриченко|2010|c=260}}: * Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың 40 халҡы (алеуттар, алютоҙар, вепстар, [[долгандар]], ительмендәр, камчадалдар, керектәр, кеттар, коряктар, кумандиндар, мансиҙар, нанайҙар, нганасандар, негидалдар, ненецтар, нивхтар, ороктар, орочтар, саамдар, селькуптар, сойоттар, таҙҙар, теленгиттәр, телеуттар, тофалар, тубалар, тыва-тоджиҙар, удэгеләр, ульчалар, хантылар, челкандар, чувандар, чукчалар, сулымдар, шорҙар, [[эвенктар]], [[эвендар]], эндар, эскимостар, [[юкагирҙар]]); * Рәсәйҙең башҡа 7 төбәк халыҡтары: [[абазиндар]] ([[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]]), бесермәндәр ([[Удмурт Республикаһы]]), водтәр ([[Ленинград өлкәһе]]), ижорҙар (Ленинград өлкәһе), [[нуғайбәктәр]] ([[Силәбе өлкәһе]]), сету ([[Псков өлкәһе]]) һәм шапсугтар ([[Краснодар крайы]]). == Закондар сығарыуҙы көйләү == Рәсәй Федерацияһының милли аҙсылыҡтарҙың хоҡуҡтарын яҡлау һәм уларҙың хәл-торошона бағышланған ҡануниәт нигеҙендә дөйөм халыҡ-ара хоҡуҡ принциптары һәм нормалары ята, атап әйткәндә, улар Рәсәйҙең милли аҙсылыҡтарҙың хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше хоҡуҡтары тураһында дәүләт-ара килешеүҙәрендә сағылдырылған. Милли хоҡуҡ «Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы төп халыҡтарының хоҡуҡтарын гарантиялау тураһында»ғы Федераль законында 1999 йылда, шулай уҡ 2000-се һәм 2001-се йылдарҙағы «Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер, Алыҫ Көнсығышындағы аҙ һанлы ерле халыҡтар общиналарының дөйөм ойоштороу принциптары тураһында»ғы һәм «Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер, Алыҫ Көнсығыш аҙ һанлы төп халыҡтарҙың традицион тәбиғәтте файҙаланыу территориялары тураһында»ғы Федераль закондарына ярашлы ҡабул ителә. 2007 йылда «Төньяҡ, Себер, Алыҫ Көнсығышындағы аҙ һанлы төп халыҡтарҙың 2015 йылға тиклемге иҡтисади һәм социаль үҫеше» маҡсатлы федераль программаһының концепцияһы раҫлана. Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субьекттары төбәк кимәлендә милли аҙсылыҡ йәшәгән территориялар менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү хоҡуғына эйә{{sfn|Андриченко|2010|c=260}}. Аҙ һанлы төп халыҡтар дәүләт яғынан яҡлау менән тәьмин итеү маҡсатында айырым бер халыҡтар төркөмөнә бүлеп сығарыла. Улар айырым статусҡа һәм ҡайһы бер льготаларға эйә{{sfn|Андриченко|2010|c=260}}: * йәшәү ареалы биоресурстары менән файҙаланыу өҫтөнлөгөнә эйә булыу; * пенсияға иртәрәк сығыу; * альтернатив граждан хеҙмәтен үтеүгә өҫтөнлөк хоҡуғы, шул иҫәптән эштәр иҫәбенә болансылыҡты индереү; * [[ер һалымы]]нан азат итеү. Теге йәки был этник берлек аҙ һанлы төп халыҡ булып танылыу өсөн Рәсәй ҡануниәтендә ҡайһы бер билдәләр ғәмәлгә индерелгән {{sfn|Андриченко|2010|c=260}}. Этнос билдәләре: * үҙ аллы этник илентификацияға эйә булыу үҙен үҙ аллы этник берлек сифатында аңлау); * үҙенең боронғо территорияһын йәки йәшәү мөхитен һаҡлап алып ҡалыу; * халыҡ кәсептәре аша үҙенә башҡа иҡтисади киңлекте һаҡлап ҡалыу; * үҙенсәлекле мәҙәниәтен һаҡлап ҡалыу; * барыһы өсөн дөйөм булған туған теле һаҡлап ҡалыу; * Рәсәй территорияһында 50 меңдән ашыу булмаған халыҡ һанына эйә булыу. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Автохтонлыҡ]] * [[Тамырлаштырыу]] * [[Төп халыҡтар]] * [[Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш ындағы аҙ һанлы төп халыҡтар]] * [[Милли аҙсылыҡ]] * [[Милли-территориаль автономия]] * [[Дағстан аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге]] * [[Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге]] * [[Ерле халыҡтарҙың территориялары]] * [[Титуллы милләт]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Автохтонные народы|id=1850552|автор= |том= 1|страницы=172 |ref=БРЭ}} * {{БРЭ |статья= Коренные малочисленные народы|id=2096562|автор= [[Андриченко, Людмила Васильевна|Андриченко Л. В.]]|том= 15|страницы=260 |ref=Андриченко}} * {{БРЭ |статья=Коренные народы|id=2096574|автор=[[Соколовский, Сергей Валерьевич|Соколовский С. В.]]|том=15 |страницы= 261|ref=Соколовский}} * {{БСЭ3|статья=Устав об управлении инородцев |автор= |том=27|страницы= |ref=БСЭ}} * {{БРЭ |статья=Устав об управлении инородцев 1822|id=4702676|том= 33|страницы=119 |ref=БРЭ}} * {{БРЭ |статья=Устав о сибирских киргизах 1822|id=4702665|том= 33|страницы=119 |ref=БРЭ2}} [[Категория:Этнология]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Төп халыҡтар]] fvdinsu5ha5ekgcqnfgt31q7pfimd1q 0 148117 1295290 874523 2026-05-02T20:24:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295290 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Албан милли кейеменең''' 200-ҙән ашыу варианты бар. Традиция буйынса бөтә [[Албания]]<nowiki/>ла, албан телендә һөйләшкән территорияларҙа һәм албан субэтник төркөмдәрендә (мәҫәлән, Италияла [[арберештар]], Грецияла [[Арнауттар|арваниттар]], Хорватияла абанасиҙар) шундай милли кейем кейәләр. Традицион костюм кеше йәшәгән төбәккә, социаль сығышына, йәшенә һәм диненә ҡарап айырыла. 1950-се йылдарға тиклем Албанияла көндәлек тормошта милли кейем киң таралған була. Һуңыраҡ, бигерәк тә йәштәр араһында, уны көнбайыш өлгөһөндәге кейем алмаштыра. Ҡайһы бер оло йәштәге кешеләр бөгөн дә көндәлек тормошта традицион милли кейемгә өҫтөнлөк бирә. Төрлө фольклор коллективтары милли кейемдә сығыш яһай, албандар байрам көндәрендә традицион милли кейем кейергә ярата<ref name="elsieweb">{{Internetquelle|url=http://www.albanianart.net/postcards/postcards_de.html|titel=Albanische Volkstrachten auf alten Ansichtskarten|werk=Albanische Kultur|autor=Robert Elsie|zugriff=2011-09-07|deadlink=ja|archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304121200/http://www.albanianart.net/postcards/postcards_de.html|archiv-datum=2016-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121200/http://www.albanianart.net/postcards/postcards_de.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Ваҡыт үтеү менән ғәҙәти албан кейеменә лә үҙгәрештәр инә. Һәр төбәктең үҙенә генә хас кейеме бар. Кейемдең үҙгәреүенә тышҡы мәҙәни факторҙар ҙур йоғонто яһай, мәҫәлән, ислам диненең инеүе һәм ғосман осоро йоғонтоһо күҙәтелә. Албания буйодороҡһоҙлоҡ алғандан һуң традицион кейем көнбайыш модаһына эйәреп үҙгәрә. == Ҡатын-ҡыҙ кейеме == Албанияның таулы төбәгендә ҡатын-ҡыҙ ҡайма менән биҙәкләп тегелгән оҙон етен күлдәктә йөрөгән. Был күлдәк өҫтөнән ике алъяпҡыс кейер булғандар, йәки күлдәк бәләкәй генә нағыштар менән биҙәлгән. Тауҙарҙа йәшәгән албан ҡатын-ҡыҙының ҡыҫҡа курткаһы алтын төҫөндәге бау менән бәйләнгән, биҙәү өсөн аппликация һәм сәсәктәр ҡулланылған. Юбкалары ҡыңғырау сәскәһе формаһында булған. Албанияның төньяғына ҡарай, Мирдит районында йәш ҡыҙҙар ҡыҙыл сәсәкле билбау, оло йәштәге ҡатындар ҡара сәсәкле билбау таҡҡан. Зерчани төбәгендә ҡатын-ҡыҙ еңһеҙ күлдәк кейгән. Ҡалаларҙа йәшәгәндәре кизе-мамыҡ йәки ебәк туҡыманан тегелгән шароварҙар кейгән. Ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ир-егеттәр тыштан оҙон йылы кафтан —''джуббала йөрөгән''. Баш кейеме — йә яулыҡ, йә япма<ref name="ЭК">[https://books.google.ru/books?id=Twy9BwAAQBAJ&pg=PA97&lpg=PA97&dq=Народный+костюм+албании&source=bl&ots=XuapWMlwid&sig=mEKYBLpy9mOqqcG4hmmyWmGCymc&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiyjLW6obHTAhXIFZoKHUGEBV0Q6AEIXjAN#v=onepage&q=Народный%20костюм%20албании&f=false Костюмдар Энциклопедия]. М 2010.</ref>. == Ир-егеттәр кейеме == Традицион ирҙәр кейеме — ''фустанелла'', ул Албанияның көньяғында киң таралған. Төньяҡта оҙон аҡ ыштан ''тирчетта'' йөрөгәндәр. Өскө яҡҡа күлдәк, жилет кейгәндәр. Тоҡҡа оҡшатып тегелгән ыштан ''потурэ'' киң таралған була, уны ғәҙәттә куртка менән бергә кейгәндәр. Баш кейеме — ''феска'', шулай уҡ буйлы ''тюрбан''<ref name="ЭК"/>. Албандарҙың милли баш кейеме ''кече тип атала''. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Милли кейемдәр]] [[Категория:Албания мәҙәниәте]] etq29wqyekdssytmjrpn72dsmtrqcev 0 149359 1295351 1294251 2026-05-03T05:46:11Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмә */ 1295351 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Призрен''' (сер. <span lang="sr" style="font-style:italic;">Призрен/Prizren</span> {{Lang-sq|Prizren/Prizreni}}) — [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан ярымутрауындағы]] Көньяҡ Метохия ҡалаһы. [[Сербия|Сербияның]] административ-территориаль бүленешенә ярашлы Косово и Метохия автономиялы крайындағы Призрен округының административ үҙәге булып тора. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы|Косово Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы]], был ерҙәрҙе фактик контролдә тотҡан [[Косово Республикаһы|Косово республикаһының]] Призренский округының административ үҙәге булып тора. Шар-Планин тауҙары итәгендә урынлашҡан. Ҡала халҡы — яҡынса 81 мең самаһы, шуларҙың 81%-ы албан халҡы, шулай уҡ ҡалала боснийҙар, сиғандар, сербтар һәм төрөктәр йәшәй. Призрен — һаны буйынса Косовоның икенсе ҡалаһы Метохия һәм [[Приштина]]нан һуң. == Административ сығышы == {| class="wikitable" !Серб позициялы !Аалбан позициялы |- |инә. Призрен округы һәм Косово һәм Метохия автономиялы крайы, Призрен общинаһы |инә. Призрен округы [[Косово Республикаһы|Косово республикаһы]], Призрен общинаһы |} == Призрен географияһы == {{Main|Призрен географияһы}} == Тарих == XIV быуатта ҡала ғосмандар тарафынан баҫып алынған һәм Призренский сажағына ҡараған. Уға тиклем серб һәм болгар дәүләттәре составына ингән була. 1878 йылда беренсе албан ойошмаһы — Призрен лигаһы барлыҡҡа килгән, ул ғәмәлдә Косово һәм Метохия территориялары менән 1881 йылға тиклем идара иткән. [[1912 йыл]]да ҡала [[Сербия]] составына индерелә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда [[Болгария]] тарафынан аннексиялана һәм уның Призрен округында була. Призрен 1918 йылда сербия армияһы тарафынан азат ителә һәм ҡабат [[Сербия короллеге|Сербияға]] ҡайта. 1999 йылда серб халҡы күпләп ҡаланы ташлап сыға. [[2004 йыл]]да Призренда сербтарҙы ҡыйраталар. Әлеге ваҡыттағы хәл-торош Призренда нормалләшкән<ref>[http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/203584.sr.html Друштво<span> </span>: Дец Божјим рукам бар<span> </span>: СӘЙӘСӘТ]</ref>. [[Файл:2013-10-06_Stone_Bridge,_Prizren,_Kosovo_8649.jpg|слева|мини|270x270пкс|Синан-Паша мәсете һәм таш күпер күренеше]] == Ғибәҙәт ҡоролмалары == === Ғибәҙәтханалар === * Изге Спас сиркәүе * Изге Архангелдар монастыры === Мәсеттәр === * Синан-паша мәсете * Мөҙәрис Али-әфәнде мәсете == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Призрен университеты]] == Иҫкәрмә == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Косово ҡалалары]] 0bt1vx5qtoktcro1rhocncmzysqqiij 0 153908 1295314 1174707 2026-05-03T04:15:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295314 wikitext text/x-wiki {{ук}} [[Файл:Africa1898.png|thumb|345px|Африка 1912 йылда:<br> {{oncolor||#EF988D|'''Франция'''}}, {{oncolor||#F7EB78|'''Бөйөк Британия'''}}, {{oncolor||#76876E|'''Германия'''}}, {{oncolor||#655D64|'''Португалия'''}}, {{oncolor||#F08C58|'''Бельгия'''}}, '''{{oncolor||#F5C858|И}}{{oncolor||#ECAF77|с}}{{oncolor||#F5C858|п}}{{oncolor||#ECAF77|а}}{{oncolor||#F5C858|н}}{{oncolor||#ECAF77|и}}{{oncolor||#F5C858|я}}''', '''{{oncolor||#EF988D|И}}{{oncolor||#F5D8C6|т}}{{oncolor||#EF988D|а}}{{oncolor||#F5D8C6|л}}{{oncolor||#EF988D|и}}{{oncolor||#F5D8C6|я}}''' биләмәләре]] '''А́фриканы бүлеү''', шулай уҡ '''Африка өсөн ярыш''' йәки '''Африка өсөн көрәш''' ({{lang-en|Scramble for Africa}}, {{lang-fr|Partage de l'Afrique}}, {{lang-pt|Partilha de África}}) — [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан булған осорҙа [[Европа]]ның бер нисә империалистик державаларҙың [[Африка]]ла яңы территорияларҙы баҫып алырға йүнәлтелгән тикшеренеү эштәрен һәм хәрби операцияларҙы уҙғарыуҙың киҫкен көнәркәшлек дәүере. == Ключевые эпизоды == Бындай эшмәкәрлек электә булыуына ҡарамаҫтан, иң киҫкен көнәркәшлек яңы [[империализм]] дәүерендә, бигерәктә 1884 йылғы Берлин конференцияһының Генераль актын ҡабул иткәндән һуң йәйелгән. «Африка өсөн көрәштең» кльминацияһы тип Фашодтағы ваҡиға иҫәпләнә, ул 1898 йылда [[Британ империяһы]]н һәм [[Франция]]ны һуғыш сигенә еткергән. 1902 йылға ҡарай Европа державалары Африка территорияһының 90 % контролдә тотҡан. [[Сахара сүле]]нән көньяҡтараҡ Африкала тик [[Либерия]] ([[АҠШ]] патронлығы аҫтында) һәм [[Эфиопия]] (итальяндарҙан бойондороҡһоҙлоғон һаҡлаған) үҙаллылыҡ һаҡлап ҡалған. XIX быуат аҙағына ҡарай Африканы бүлеүгә йәш дәүләт — [[Италия]] короллеге ҡушылған, ул был ҡитғала ресурстар сығанаҡтарын күргән. Бигерәктә уны көсһөҙләнеп барған [[Ғосман империяһы]]ның Африка биләмәләре һәм Африка Мөгөҙө территориялары ҡыҙыҡһындырған, сөнки уларҙа көсһөҙ мосолман солтанлыҡтары урынлашҡан. Африканы колониаль бүлеү [[Беренсе донъя һуғышы]] башланған йылда тамамланған, был ваҡытта Бөйөк Британия [[Мысыр]]ҙы рәсми рәүештә аннексиялаған. Быға тиклем ике йыл алда Фес килешеүе буйынса Франция менән [[Испания]] араһында [[Марокко]] бүленгән, ә Италия итальян-төрөк һуғышы һөҙөмтәһендә [[Ливия]] өҫтөнән контроль алған. == Карталар == <gallery class="center"> Изображение:Colonial Africa 1800 map.png|Африка [[1800 йыл]]да Изображение:Colonial Africa 1870 map.png|Африка [[1870 йыл]]да Изображение:Colonial Africa 1900 map.png|Африка [[1900 йыл]]да Изображение:Colonial Africa 1914 map.png|Африка [[1914 йыл]]да Изображение:Colonial Africa 1923 map.png|Африка [[1923 йыл]]да Изображение:African_Colonialism_1956.PNG|Африка [[1956 йыл]]да. Республикаларҙың азат ител башланыуы </gallery> == Метрополиялар буйынса Африка колониялары (1900 йыл буйынса) == === Бельгия === : [[Конго ирекле дәүләте (колония)|Конго ирекле дәүләте]] (1908 йылдан Бельгия Конгоһы, хәҙер [[Конго Демократик Республикаһы]]) === Франция === : [[Алжир]] : [[Тунис]] : [[Марокко]] : '''Француз Көнбайыш Африкаһы''' :: [[Мавритания]] :: [[Сенегал]] :: [[Француз Суданы]] (хәҙер [[Мали]]) :: [[Гвинея]] :: [[Кот-д’Ивуар]] :: [[Нигер]] :: [[Француз Үрге Вольтаһы|Үрге Вольта]] (хәҙер [[Буркина-Фасо]]) :: [[Дагомея]] (хәҙер [[Бенин]]) : '''Француз Экваториаль Африкаһы''' :: [[Габон]] :: [[Конго Республикаһы|Урта Конго]] (хәҙер [[Конго Республикаһы]]) :: [[Убанги-Шари]] (хәҙер [[Үҙәк Африка Республикаһы]]) :: [[Чад]] : [[Француз Сомалиленды|Француз Сомалиһы]] (хәҙер [[Джибути]]) : [[Мадагаскар]] : [[Комор утрауҙары]] === Германия (1919 йылға тиклем) === : '''[[Герман Көнсығыш Африкаһы]]''' :: [[Руанда-Урунди]] (1919 йылдан [[Бельгия]]ның мандаты, хәҙерге [[Бурунди]] һәм [[Руанда]]) :: [[Танганьика]] (1919 йылдан [[Бөйөк Британия]]ның мандаты, хәҙер [[Танзания]]ның өлөшө) : [[Герман Көньяҡ-Көнбайыш Африкаһы]] (1919 йылдан [[Көньяҡ Африка Республикаһы|Көньяҡ Африка Берлегенең]] мандаты, хәҙер [[Намибия]]) : '''Герман Көнбайыш Африкаһы''' :: [[Герман Камеруны]] (1919 йылдан [[Франция]]ның мандаты, хәҙер [[Камерун]]) :: [[Тоголенд]] (1919 йылдан [[Франция]] һәм [[Бөйөк Британия]] араһында бүленгән, хәҙер [[Того]]) === Италия === : '''Итальян Төньяҡ Африкаһы''' (1934 йылдан [[Ливия]]) :: [[Триполитания]] :: [[Киренаика]] :: [[Феццан]] : [[Эритрея]] : [[Итальян Сомалиһы]] (хәҙер формаль рәүештә [[Сомали]]ҙың өлөшө) === Португалия === : [[Ангола]] : [[Португал Конгоһы]] ([[Кабинда]]) (хәҙер [[Ангола]]ның эксклавы) : [[Португал Көнсығыш Африкаһы]] (хәҙер [[Мозамбик]]) : [[Португал Гвинеяһы]] (хәҙер [[Гвинея-Бисау]]) : [[Йәшел морондоң утрауҙары]] (хәҙер [[Кабо-Верде]]) : [[Сан-Томе һәм Принсипи]] === Испания === : [[Испан Сахараһы]] (хәҙер [[Көнбайыш Сахара]] — [[Марокко]]ның бер өлөшө) :: [[Рио-де-Оро]] :: [[Сегиет-эль-Хамра]] : [[Испан Мароккоһы]] :: Испан Көньяҡ Мароккоһы ([[Тарфай секторы]]) :: [[Ифни]] : [[Рио-Муни (төбәк)|Рио-Муни]] (хәҙер [[Экваториаль Гвинеяһы]]ның ҡитға өлөшө) : [[Биоко|Фернандо-По]] (хәҙер [[Биоко]], [[Экваториаль Гвинеяһы]]ның утрау өлөшө) === Бөйөк Британия === : [[Мысыр]] : [[Англия-Мысыр Суданы]] : '''Британ Көнсығыш Африкаһы''' :: [[Кения]] :: [[Уганда]] : [[Занзибар (солтанлыҡ)|Занзибар]] (хәҙер [[Танзания]]ның өлөшө) : [[Британ Сомалиһы]] (хәҙер формаль рәүештә [[Сомали]]ҙың өлөшө) : [[Көньяҡ Родезия]] (хәҙер [[Зимбабве]]) : [[Төньяҡ Родезия]] (хәҙер [[Замбия]]) : [[Ньясаленд]] (хәҙер [[Малави]]) : '''Британ Көньяҡ Африкаһы''' :: [[Кап колонияһы]] (хәҙер — [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР-ҙың]] өлөшө) :: [[Натал колонияһы]] (хәҙер — [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР-ҙың]] өлөшө) :: [[Хәнәүәт Ирекле Дәүләте]] (хәҙер — [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР-ҙың]] өлөшө) :: [[Трансвааль колонияһы]] (хәҙер — [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР-ҙың]] өлөшө) :: [[Бечуаналенд]] (хәҙер — [[Ботсвана]]) :: [[Басутоленд]] (хәҙер — [[Лесото]]) :: [[Эсватини]] : [[Гамбия]] : [[Сейшел Утрауҙары]] : [[Сьерра-Леоне]] : [[Маврикий]] : [[Нигерия]] : [[Алтын яр (британ колонияһы)|Алтын яр]] (хәҙер [[Гана]]) === Бойондороҡһоҙ дәүләттәр === : [[Либерия]] : [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) === Халыҡ-ара зона (1923—1956) === Танжер халыҡ-ара зонаһы [[Бөйөк Британия]], [[Франция]], [[Германия]] һәм 1928 йылдан [[Италия]]ның берҙәм идаралығы аҫтында булған. Хәҙерге [[Марокко]]ның бер өлөшө. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҙур уйын]] == Әҙәбиәт == * ''Яковлева Е. В.'' [http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/2739159 Колониальный раздел Африки и позиция России : Вторая половина XIX в. — 1914 г.]: диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.03. — Иркутск, 2004. — 317 с. == Һылтанмалар == * Густерин П. [https://oko-planet.su/history/historynew/392942-kolonialnye-protivorechiya-pered-pervoy-mirovoy-voynoy.html Колониальные противоречия перед Первой мировой войной]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Густерин П. [https://oko-planet.su/history/historynew/400229-franko-britanskie-protivorechiya-pered-sozdaniem-antanty.html Франко-британские противоречия перед созданием Антанты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022112513/https://oko-planet.su/history/historynew/400229-franko-britanskie-protivorechiya-pered-sozdaniem-antanty.html |date=2019-10-22 }} {{Дипломатия великих держав 1871-1913}} {{Экспансионизм}} [[Категория:Колониаль Африка]] [[Категория:Сәйәси география]] {{Afrika-hist-stub}} 20gwbdi1x7x072m2vnjvd5plrys8nkx 0 154257 1295332 1178893 2026-05-03T05:02:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295332 wikitext text/x-wiki [[File:Аэропорт Внуково.JPG|thumb|Right|350px|Внуково аэропорты]] {{другие значения}} '''Аэропо́рт''' ( {{lang-fr|aéroport}}; {{lang-grc|ἀέριος}} һауа («воздушный») + {{lang-lat|portus}} «гавань», «пристань») — һауа судноларын ҡабул итеү, оҙатыу, һаҡлау, пассажирҙарҙы ташыу өсөн ҡоролмалар комплексы. Был комплексҡа [[аэродром]], [[аэровокзал]] (ҙур аэропорттарҙа бер нисә аэровокзал була), бер йәки бер нисә йөк терминалы һәм ерҙә төҙөлгән башҡа ҡоролмалар һәм кәрәкле йыһаз-ҡоролмалар инә . 1919 йылда Көнсығыш Германияла Кёнигсберг (хәҙерге Калининград, РФ) янында асылған Девау аэропорты донъялағы иң тәүге аэропроттарҙың береһе. Гидросамолеттар осошон тәьмин итеү өсөн ''гидроаэропорт''тар төҙөлә. Бындай аэропортарҙың осош һыҙаты юҡ — уның функцияһын йылға, күл йәки диңгеҙ өҫтө башҡара . Халыҡ-ара аэропорт — һауа суднолары менән халыҡ-ара пассажирҙар һәм йөк ташыу өсөн тәғәйенләнгән аэропорт, унда сик буйы һәм таможня контроле бар<ref>[http://www.garant.ru/main/10100300-006.htm Воздушный кодекс Российской Федерации]</ref>. == Аэродром == [[Файл:Dfw airport.jpg|thumb|300px|Аэропорт Далласа, вид сверху]] {{main|Аэродром}} Бөтә аэропорттарҙа ла аэродромда осош һыҙаттары (ВПП) һәм ерҙә самолет йөрөтөү юлы (РД), [[Перрон (аэродром)|перрон]] (ҙур аэропорттарҙа бер нисә),самолет туҡталҡаһы һәм заправкалар, складтар һәм һауалағы хәрәкәт менән идара итеү комплексы ( түбәндәге хеҙмәттәр: һауалағы хәрәкәтте ойоштороу, электрорадиотехник һәм электросветотехник, метеорологик, штурман эше һәм башҡалар). Аэродромдар бик көслө тауыш сығанағы булараҡ, тирә-яҡ мөхиткә зыян килтерә . === ИКАО аэродромдарының код билдәләре === ''(Приложение 14. Аэродромы. Том 1. Проектирование и эксплуатация аэродромов)'' {|class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan="2" align="center" class="hintergrundfarbe8" |КОДОВЫЙ ЭЛЕМЕНТ 1 !colspan="3" align="center" class="hintergrundfarbe8" |КОДОВЫЙ ЭЛЕМЕНТ 2 |- !colspan="1" align="center" |Кодовый<br />номер||Длина лётной<br />полосы||Кодовая<br />буква||Размах<br />крыла||Расстояние между внешними<br />колёсами основного шасси |- |'''1'''||Менее 800 м||align="center"| '''A''' || < 15 м|| Менее 4,5 м |- |'''2'''||800—1200 м <br />( < 1200 м )|| '''B''' || 15—24 м <br />( менее 24 м )|| 4,5—6 м<br />( менее 6 м ) |- |'''3'''||1200—1800 м <br />( < 1800 м )|| '''С''' || 24—36 м <br />( менее 36 м )|| 6—9 м<br />( менее 9 м ) |- |'''4'''||1800 м <br />и более|| '''D''' || 36—52 м <br />( менее 52 м )|| 9—14 м<br />( менее 14 м ) |- | || || '''E''' || 52—65 м <br />( менее 65 м )|| 9—14 м<br />( менее 14 м ) |- | || || '''F''' || 65—80 м <br />( менее 80 м )|| 14—16 м<br />( менее 16 м ) |}{{clear}} == Файҙалы йөк хеҙмәтләндереү комплексы == === Аэровокзал комплексы (пассажирҙар терминалы) === [[Файл:Tunnel to plane.JPG|thumb|right|200px|[[Телескопический трап]], пристыкованный к борту. Под трапом видна система вентилирования салона.]] Аэровокзалда пасссажирҙарҙы аэропорт территоряһына инеү менән осоп китеүгә, самолеттан төшкәндә трап биреүҙән аэропорттан сығып китеүгә хәтле хеҙмәтләндереү бүлектәре эшләй: * авиакомпаниялар вәкиллектәре; * пассажирҙар ташыу хеҙмәтен ойоштороу; * хәүфһеҙлек хеҙмәте; * багаж хеҙмәте; * сик буйы, иммиграция һәм таможня тикшереүе хеҙмәттәре; * ресторан, кафелар, пассажирҙарҙы ял, ашау һәм башҡа мөмкинлектәр менән тәьмин итеүсе ойошма һәм предприятиелар, гәзит-журналдар, сувенирҙар һатыусы нөктәләр һәм магазиндар. === Йөк комплексы === Һауа суднолары бортына йөк һәм почта ҡабул итә, рәсмиләштерә, эшкәртә һәм тейәй. Йөк комплексында йылытылған склад, төрлө йөк ташыу ҡоролмалары һәм механизмдары, айырым килеш һәм контейнерҙарҙа тейәү саралары була. === Аэропрот территорияһында йөрөүҙе тикшереү === Аэропорт территорияһы бер нисә зонаға бүленә<ref>Приказ Федеральной авиационной службы России от 29.07.1998 N 239 "Об утверждении и введении в действие Положения по процедурам сертификации авиационной безопасности"</ref>: * Тикшереү булмаған зона — йөрөү ирекле * Тикшереү булған зона — аэропорттағы контроль аша инергә рөхсәт ителгән территория, биналар һәм биналарҙың өлөшө * Тикшереү зонаһы — кешеләрҙе һәм әйберҙәрҙе тикшереү урыны, нөктәһе * Стериллек зонаһы — һауа судноһы менән тикшереү үтеү урыны араһындағы ныҡ тикшерелеү урыны ''Тикшереү булмаған зона''— «дөйөм зона» һәм ''тикшереү булған зона''— «таҙа зона» тип тә йөрөтөлә<ref>{{Cite web |url=https://rns.online/transport/-IaTa-predlozhila-sokratit-vremya-perehoda-passazhirov-v-chistuyu-zonu-aeroporta-dlya-bezopasnosti-2016-06-29/ |title=ИАТА предложила сократить время перехода пассажиров в «чистую зону» аэропорта для безопасности |date=29 июня 2016 |publisher=Информационное агентство «Rambler News Service (RNS)»}}</ref>. == Аэропорттың класы == {{Falseredirect|Международный аэропорт}} Аэропорттың класы пассажирҙар ташыу (пассажирҙар менән алмашыу) йыллыҡ кимәленән сығып билдәләнә, йәғни бөтә килгән һәм киткән пассажирҙар иҫәбенә бәйле ( бер самолеттан икенсеһенә күсеп ултырыусылар ҙа иҫәпләнә). Аэропорттарҙың йыллыҡ пассажирҙар ташыу кимәленән сығып билдәләнгән класы : {|class="standard" |Аэропорт класы||Йыллыҡ<br />пассажирҙар ташыу кимәле<br /> мең кеше |- |I||10000—7000 |- |II||7000—4000 |- |III||4000—2000 |- |IV||2000—500 |- |V||500—100 |} 10 млн кешенән артыҡ пассажир ташыусы аэропорттар кластан тыш тип, ә йылына 100 мең кешенән әҙерәк кеше ташығаны — класс ҡуйылмай торған тип атала. Класс ҡуйылмай торған урындағы һауа юлдары аэропорттары 3-сө йәки 4-се класлы аэродромдарҙа урынлаша, уларҙа яһалма йәки грунт осош һыҙаты ( 4-се класс аэродромдарҙа осош һыҙаты булып йыш ҡына автомобиль юлы тора) була. == Һауа хәрәкәте менән идара итеү == Һауалағы хәрәкәт менән идара итеү (УВД)- һауалағы хәрәкәт, уларҙың хәүфһеҙлеген тәьмин итеү, тәртибе һәм тиҙлеге менән идара итеү мәсьәләһе. Иң ҙур аэропорттарҙа һауа хәрәкәте менән идара итеү – бик ҡатмарлы өс үлсәмдә лә йыш барған хәрәкәт менән идара итеүҙе талап иткән операциялар теҙмәһенән ғибәрәт. «Күтәртелгән» йәки «тикшереү булған» аэропортта диспетчер вышкаһы бар, унда авиадиспетчерҙар эшләй. Осоусылар авиадиспетчерҙар менән ике яҡлы бәйләнештә торорға , улар биргән инструкцияларҙы инҡар итмәй, буйһонорға тейеш . « Яуап бирмәүсе » аэропортта операцион диспетчер вышкаһы юҡ, шуға ла ике яҡлы бәйләнеш кәрәкмәй. Был осраҡта ла осоусылар үҙ ниәттәрен дөйөм консультатив хәрәкәт йышлығында (общая консультативная частота движения,CTAF) башҡа самолеттарға белдерергә тейеш. Донъялағы аэропорттарҙың күбеһе - ҙур булмаған башняһыҙ ҡоролма. Бөтә аэропорттарҙа ла тәүлек әйләнәһенә эшләүсе һауа хәрәкәте менән идара итеү (УВД) юҡ. Алыҫтағы һәм виртуаль вышка (RVT)- аэропортта булмаған диспетчерҙар хеҙмәтләндергән һауа хәрәкәте системаһы. Аэропорттарҙа һауа хәрәкәте менән идара итеү буйынса вазифалар ғәҙәттә ике өлөшкә бүленә: ер өҫтөндәге һәм вышка. Бер диспетчер икеһендә лә эшләүе мөмкин. == Аэропорттарҙың региональ үҙенсәлектәре == [[Рәсәй]]ҙә иң көсөргәнешле ваҡыт — июнь- сентябрь айҙары<ref name=tolmachevo>{{cite web|date=2010-02-10|url=http://www.ria-sibir.ru/viewnews/38019.html|title=Штатная численность сотрудников аэропорта Толмачево за 2009 год увеличилась на 18,8 %|publisher=РИА Сибирь|accessdate=2010-12-05|lang=ru}}</ref>. 1992 йылда Рәсәйҙә 1300 аэропорт булған. РФ дәүләт аэропорттар реестрында 2011 йылдың апрель айына -241 аэропорт, шуларҙың 71 — халыҡ-ара. <ref>[http://www.favt.ru Росавиация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806060840/http://www.favt.ru/ |date=2017-08-06 }}</ref> National Bureau of Statistics of China мәғлүмәттәре буйынса, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]нда 1990 йылдан 2010 йылға тиклем аэопорттар һаны 1,9 тапҡырға артҡан. 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса донъяла иң күп аэропортлы илдәр: [АҠШ]] — 14 951, [[Бразилия]] — 4176, [[Мексика]] — 1848. <ref>''Калабеков И. Г.'' Российские реформы в цифрах и фактах. Москва, Русаки, 2010.</ref> [[Өфө халыҡ-ара аэропорты ]]АЙ ({{lang-ru|АО «Международный аэропорт Уфа́»}}) — Мостай Кәрим исемендәге [[Өфө]] халыҡ-ара аэропорты, [[Волга буйы федераль округы]]нда иң ҙур аэропорт. Аэропорттың [[менеджмент сифаты]] системаһы [[ISO 9001:2008]] стандарт менән сертификатлған<ref>[http://www.airportufa.ru/news/8311.html ОАО "Международный аэропорт «Уфа» успешно прошёл ресертификацию на соответствие международному стандарту ISO 9001:2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929113114/http://www.airportufa.ru/news/8311.html |date=2014-09-29 }}</ref> Өфө аэропорты 2018 йылда 3,2 млн пассажир хеҙмәтләндергән. ==Ҡара == * [[Местные воздушные линии]] * [[Список наиболее загруженных аэропортов России]] * [[Список терактов в международных аэропортах]] <!-- * [[Список аэропортов]]--> == Иҫкәрмә == {{примечания}} ==Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Глушков Г.И. и др.|заглавие=Изыскания и проектирование аэродромов|место=М.|издательство=Транспорт|год=1979}} * {{книга|автор=Ашфорд Н., Файт П.|заглавие=Проектирование аэропортов|место=М.|год=1988}} * {{книга|автор=Бордунов В.Д. и др.|заглавие=Правовое регулирование международных полетов гражданских воздушных судов|место=М.|издательство=Наука|год=1988}} * {{книга|автор=Ашфорд Н. и др.|заглавие=Функционирование аэропорта|место=М.|год=1990}} * {{книга|заглавие=Эксплуатация аэродромов|место=М.|год=1990}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Авиация |Викисловарь = аэропорт |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Тема = Аэропорт }} * {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/transport_i_svyaz/AEROPORT.html|заглавие=Аэропорт}} * [http://www.flightradar24.com Сервис позволяющий наблюдать за передвижением самолётов в воздухе online]{{ref-en}} * [http://www.aneki.com/busiest_airports.html Крупнейшие аэропорты мира по числу пассажиров]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070315100833/http://www.abakan.de/info/travel/index_en.php База данных по аэропортам мира (поиск)]{{ref-en}} * [http://www.aviaport.ru/directory/airports/ Аэропорты России и СНГ] * [https://web.archive.org/web/20070203122014/http://dir.avia.ru/airports/ Каталог основных аэропортов России и СНГ] * [https://web.archive.org/web/20130327060949/http://aviatut.com/airports Основная информация об аэропортах России и Мира] * [http://www.avianavigator.ru/content/section/2/22/ Справочник основных аэропортов мира] * [https://web.archive.org/web/20190206134035/http://www.transday.ru/ Новости аэропортов] * [http://samolet-blog.livejournal.com/5307.html Система управления воздушным движением (ATC) аэропорта] * [http://samolet-blog.livejournal.com/4435.html Система топливного обеспечения аэропорта] * [http://samolet-blog.livejournal.com/4959.html Система обработки багажа аэропорта] * [http://samolet-blog.livejournal.com/4615.html Система противообледенительной обработки воздушных судов аэропорта] * [http://www.ato.ru/airports/ Канал «Аэропорты»] в журнале Авиатранспортное Обозрение | информационно-аналитический ресурс по воздушному транспорту * ''Василий Бабуров.'' [https://web.archive.org/web/20100504165359/http://archvestnik.ru/ru/magazine/290 Московский аэротрополис] // «Архитектурный вестник», № 5 (92) 2006 {{Общественный транспорт}} [[Категория:Авиация терминдары]] [[Категория:Аэропорттар| ]] fm2evyv0g9g2ire7tjui0r4g5bakiyl 0 158297 1295235 1287637 2026-05-02T13:18:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295235 wikitext text/x-wiki <!-- {{перенаправления|2020}} --> {{Навигация для года|2020}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2020|КК=25 января|ИК=20 августа}} {{Год начинающийся|2020}} [[БМО]] ҡарарына ярашлы 2020 йыл '''Халыҡ-ара үҫемлектәр сәләмәтлеген һаҡлау йылы''' тип иғлан ителде<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/sections/observances/international-years/|title=Международные годы|date=2015-01-06|publisher=www.un.org|lang=ru|accessdate=2020-01-13}}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда '''Хәтер һәм дан йылы'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190708/1556323142.html|title=В России 2020 год станет Годом памяти и славы|website=ria.ru|publisher=[[РИА Новости]] |date=2019-07-08 |lang=ru|accessdate=2019-09-04}}</ref>. [[Башҡортостан]]да '''Башҡорт теле йылы'''. == Ваҡиғалар == === Ғинуар === <!-- * [[1 января]]: ** Во [[Франция|Франции]] вступил в силу запрет на производство и импорт продуктов питания, содержащих [[пищевые красители|пищевой краситель]] Е171 ([[оксид титана(IV)|диоксид титана]])<ref>[https://rosng.ru/post/vo-francii-zapretili-opasnuyu-pischevuyu-dobavku-e171 Во Франции запретили опасную пищевую добавку Е171]</ref>. ** Начался [[Российско-белорусский нефтяной конфликт]]. * [[3 января]] — генерал иранского спецподразделения [[Корпус Стражей Исламской революции|КСИР]] [[Сулеймани, Касем|Касем Сулеймани]] [[Авиаудар США по международному аэропорту Багдада 3 января 2020 года|был убит в ходе ракетного удара]] [[Соединённые Штаты Америки|США]] по [[Багдад (аэропорт)|аэропорту]] [[Багдад]]а. При обстреле погибли не менее восьми человек, более десяти пострадали. В [[Пентагон]]е сообщили, что приказ об уничтожении генерала был отдан лично президентом США [[Трамп, Дональд|Дональдом Трампом]]. Бывший командующий КСИР, секретарь Совета целесообразности [[Иран]]а [[Резайи, Мохсен|Мохсен Резайи]] отреагировал на гибель генерала обещанием жестокой мести США. [[Министерство иностранных дел Российской Федерации|Российское Министерство иностранных дел]] полагает, что данная ситуация приведёт к росту напряжённости на всём [[Ближний Восток|Ближнем Востоке]]. * [[4 января]] — [[Иран]] выходит из последней ядерной сделки, заключённой в [[2015 год]]у. * [[5 января]]: ** Кандидат от оппозиционной [[Социал-демократическая партия Хорватии|Социал-демократической партии Хорватии]], бывший премьер-министр [[Зоран Миланович]] побеждает во втором туре выборов президента страны. ** [[Парра, Луис|Луис Пара]] утверждён на должности спикера [[Национальная ассамблея Венесуэлы|Национальной ассамблеи Венесуэлы]]. * [[7 января]]: ** [[Исламский консультативный совет|Парламент Ирана]] признал [[Пентагон]] [[Террористическая организация|террористической организацией]], а также всех командиров, агентов и иных лиц, причастных к смерти [[Сулеймани, Касем|Касема Сулеймани]]. Фактически вся [[армия США]] была признана террористической организацией. ** На похороны [[Сулеймани, Касем|Касема Сулеймани]] приехало около 800 тысяч человек, в результате чего возникла массовая давка, в которой погибло 56 человек. * [[8 января]]: ** В Иране был [[Катастрофа Boeing 737 под Тегераном|сбит]] пассажирский самолёт [[Boeing 737-800]] авиакомпании [[Международные авиалинии Украины]], летевший из Тегерана в Киев рейсом PS 752, все находившиеся 176 человек на борту погибли<ref>https://www.kommersant.ru/doc/4214834</ref>. Ответственность за катастрофу взял на себя Иран. ** Несколько военных объектов [[Соединённые Штаты Америки|США]] на территории [[Ирак]]а [[Операция «Мученик Сулеймани»|атакованы]] Корпусом стражей исламской революции ([[Корпус Стражей Исламской революции|КСИР]]) Ирана. Корпус стражей исламской революции взял на себя ответственность за удар по американской авиабазе в Ираке, уточнив, что это месть за [[Авиаудар США по международному аэропорту Багдада 3 января 2020 года|убийство]] американскими военными генерала [[Сулеймани, Касем|Касема Сулеймани]]. ** Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] и президент Турции [[Эрдоган, Реджеп Тайип|Реджеп Эрдоган]] открыли [[Турецкий поток|«Турецкий поток»]]. * [[9 января]] — в [[Абхазия|Абхазии]] начались акции протеста оппозиции с требованием отставки президента [[Хаджимба, Рауль Джумкович|Рауля Хаджимбы]]. * [[10 января|10 января:]] ** Верховный суд [[Абхазия|Абхазии]] отменил итоги выборов президента и обязал ЦИК провести новые выборы. ** [[Список правителей Омана|Султан Омана]] [[Кабус бен Саид]] скончался бездетным после 49 лет правления, его преемником стал [[Хейсам бен Тарик]]. * [[10 января|10]]—[[19 января]] — в [[Лозанна|Лозанне]] ([[Швейцария]]) прошли [[Зимние юношеские Олимпийские игры 2020|III Зимние юношеские Олимпийские игры]]<ref>[http://www.lausanne2020.com/ Lausanne and the Canton of Vaud will host the Winter Youth Olympic Games in 2020!.]{{Ref-en}}</ref>. * [[11 января]] — [[Цай Инвэнь]] избрана президентом [[Китайская Республика|Китайской Республики]]. * [[12 января]] — на [[Филиппины|Филиппинах]], в 80 километрах от [[Манила|Манилы]], извержение [[Тааль (вулкан)|вулкана Тааль]]. Пепел был выброшен на высоту 1 километр. Временно приостановлена работа [[Международный аэропорт имени Ниноя Акино|международного аэропорта Манилы]]. * [[12 января]] — президент Абхазии [[Хаджимба, Рауль Джумкович|Рауль Хаджимба]] объявил о своей отставке. * [[13 января]] — исполняющим обязанности президента Абхазии назначен [[Бганба, Валерий Рамшухович|Валерий Бганба]]. * [[13 января]] — вулкан Тааль, начавший извергаться одним днём ранее, в 3:20 утра по местному времени начал извергать фонтан лавы. Власти [[Филиппины|Филиппин]] предупреждают о возможном начале более сильного извержения. Эвакуированы 80 тысяч человек в радиусе 14 километров. * [[14 января]] — прекращена поддержка обновлений операционной системы [[Windows 7]] (для корпоративных пользователей продлена до января 2023 года)<ref>{{cite web |url=https://3dnews.ru/946126|title=Microsoft прекратит поддержку Windows 7 через три года|date=2017-01-19|publisher=[[3DNews]]|accessdate=2018-04-22}}</ref>. * [[15 января]]: ** [[Второе правительство Медведева|Правительство России]] подало в отставку<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200115/1563456719.html|title=Правительство России уходит в отставку |date=2020-01-15|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2020-01-15}}</ref>. ** [[Соединённые Штаты Америки|США]] и [[Китай]] подписали торговую сделку «Фаза — 1»<ref>{{cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/7508301 |title=Первая фаза торговой сделки США и Китая. О чём договорились стороны? |author=Дмитрий Беляев |lang=ru |website=[[ТАСС]] |date=2020-01-16 |accessdate=2020-01-22}}</ref>. * [[16 января]] — [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] подписал указ о назначении председателем правительства [[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаила Мишустина]]. * [[19 января]]: ** [[Конференция по Ливии в Берлине]]. ** [[Россия]] и [[Турция]] завершили сделку по [[ЗРК С-400]]<ref>{{Cite web |url=https://zelv.ru/v-mire/129600-rf-i-turciya-zavershili-sdelku-po-zrk-s-400.html |title=РФ и Турция завершили сделку по ЗРК С-400 |lang=ru |website=Zelv.ru |date=2020-01-19 |accessdate=2020-01-22}}</ref>. * [[20 января]]: ** [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] освободил от должности генпрокурора [[Чайка, Юрий Яковлевич|Юрия Чайку]] и внес в [[Совет Федерации]] кандидатуру [[Краснов, Игорь Викторович|Игоря Краснова]] на должность [[Генеральный прокурор Российской Федерации|Генерального прокурора РФ]]<ref>https://www.rbc.ru/politics/20/01/2020/5e2582249a7947771e1cd42d</ref>. ** [[Правительство Узбекистана]] ушло в отставку<ref>{{cite web |url=https://echo.msk.ru/news/2574113-echo.html |title=Правительство Узбекистана ушло в отставку |lang=ru |website=«[[Эхо Москвы]]» |date=2020-01-20 |accessdate=2020-01-22}}</ref> * [[21 января]] — сформирован кабинет министров РФ Председателя Правительства [[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаила Мишустина]]<ref>{{cite web |url=http://redstar.ru/kabinet-ministrov-sformirovan/ |title=Кабинет министров сформирован |author=Анастасия Свиридова |lang=ru |website=«[[Красная Звезда]]» |date=2020-01-22 |accessdate=2020-01-22}}</ref>. * [[22 января]] — [[Президентские выборы в Греции (2020)|президентские выборы]] в [[Греция|Греции]]. Победу одержала [[Сакелларопулу, Катерина|Катерина Сакелларопулу]], ставшая первой в истории Греции избранным президентом. * [[23 января]] — обе палаты парламента Великобритании утвердили законопроект о «[[Выход Великобритании из Европейского союза|Brexit]]». Закон подписала королева Великобритании [[Елизавета II]]<ref name="kommersant.ru">https://www.kommersant.ru/doc/4227787</ref><ref name="kommersant.ru" />. * [[24 января]]: ** Главы Европейского совета и Европейской комиссии подписали соглашение о «[[Выход Великобритании из Европейского союза|Brexit]]»<ref>https://www.kommersant.ru/doc/4228093</ref>. ** [[Элязыгское землетрясение (2020)|Землетрясение]] на востоке [[Турция|Турции]] рядом с городом [[Элязыг]] магнитудой 6.8. Погиб 41 человек, более 1000 человек ранены и десятки остаются под завалами разрушенных домов. 42 человека удалось вызволить из под завалов. * [[26 января]] — досрочные [[Парламентские выборы в Перу (2020)|парламентские выборы в Перу]]. * [[28 января]] — китайский город [[Тяньцзинь]] с населением более 15 млн человек вводит [[военное положение]] в связи с [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|вспышкой коронавируса 2019-nCoV]]. * [[29 января]]: ** Число [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|погибших от коронавируса 2019-nCoV]] достигло 133 человек, заражённых более 6 тысяч. Из [[Китай|Китая]] вирус распространился на ряд несколько стран в Азии, Европе и Северной Америке, а также на [[Австралия|Австралию]]. ** Из-за сильнейших ливней в [[Бразилия|Бразилии]] начались многочисленные [[паводок|паводки]] в результате которых погибли 64 человека. Свыше 30 тысяч людей остались без жилья. Ущерб может достигнуть 125 миллионов долларов. * [[30 января]] — заразившихся китайским [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|коронавирусом]] — 8288 человек. Число жертв — 171 человек. За день коронавирус был зафиксирован в [[Финляндия|Финляндии]], в [[Объединённые Арабские Эмираты|ОАЭ]], на [[Филиппины|Филиппинах]] и в [[Индия|Индии]]. * [[31 января]]: ** Выход Великобритании из Европейского союза ([[Выход Великобритании из Европейского союза|Brexit]])<ref>{{Cite news|accessdate=2019-12-24|first=Юри|last=Вендик|date=2019-12-20|title=Британия выйдет из ЕС 31 января. Палата общин одобрила план Бориса Джонсона|url=https://www.bbc.com/russian/news-50871391}}</ref>. ** [[Всемирная организация здравоохранения|ВОЗ]] признала [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|вспышку коронавируса]] чрезвычайной ситуацией в области общественного здравоохранения, имеющей международное значение. Случаи заражения были впервые зафиксированы в [[Россия|России]], [[Италия|Италии]] и [[Великобритания|Великобритании]]. ** В [[Санкт-Петербург]]е во время проведения работ по демонтажу [[Петербургский (спортивно-концертный комплекс)|Спортивно-концертного комплекса]] — произошло незапланированное обрушение крыши и стен здания. В результате происшествия погиб один человек<ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2020/01/30/153/|title=В Петербурге произошло обрушение при демонтаже СКК. Есть погибший. Трансляция в режиме онлайн|date=20200131T1139+0300Z|publisher=www.fontanka.ru|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. === Февраль === {{Main|Февраль 2020 года}} * [[5 февраля]] ** В [[Турция|Турции]] 41 человек погиб, 53 человека были ранены в результате схода лавины в [[Ван (ил)|провинции Ван]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200205/1564292102.html|title=Число погибших из-за схода лавины на востоке Турции возросло до 33|date=20200205T1724+0300|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. ** Жёсткая посадка [[Boeing 737]] авиакомпании [[Pegasus Airlines]] в [[Стамбул]]е по причине плохих погодных условий. Самолёт разломился на 3 части. На борту находились 177 пассажиров и 6 членов экипажа. 3 человека погибли<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/7697133|title=Жесткая посадка самолёта в аэропорту Стамбула. Главное|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2020-02-24|lang=ru}}</ref>. ** [[Президент США]] [[Дональд Трамп]] признан невиновным [[Конгресс США|Конгрессом США]] по обвинению в злоупотреблении властью. Закончилось [[Импичмент Дональда Трампа|дело об импичменте]] [[Трамп, Дональд|Трампа]]<ref>https://lenta.ru/news/2020/02/06/trump_ok/</ref>. * [[6 февраля]] — в [[Италия|Италии]] в [[Лоди (провинция)|провинции Лоди]] скоростной поезд Милан — Болонья сошёл с рельсов. В результате катастрофы погибли 2 человека, ранены 30 человек<ref>https://lenta.ru/news/2020/02/06/poezd/</ref>. * [[7 февраля]] ** [[Банк России]] принял решение снизить ключевую ставку на 25 б.п., до 6,00 % годовых<ref>{{Cite web|url=https://cbr.ru/press/PR/?file=07022020_133000Key.htm|title=Банк России принял решение снизить ключевую ставку на 25 б.п., до 6,00% годовых {{!}} Банк России|publisher=cbr.ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. ** [[Конфликт в Масанчи|Массовая драка]] в [[Кордайский район|Кордайском районе]] [[Жамбылская область|Жамбылской области]] на юге [[Казахстан]]а стала результатом бытового конфликта. Погибли 11 человек, ещё 40 получили ранения. Также было повреждено более 30 частных домов, 15 объектов торговли и 23 автомобиля<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200208/1564433850.html|title=В Казахстане восемь человек погибли в массовой драке|date=20200208T1422+0300|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. * [[8 февраля]] ** На северо-востоке [[Таиланд]]а солдат [[Стрельба в Накхонратчасиме (2020)|устроил стрельбу]]. Погибли 30 человек, 63 ранены<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/7716399|title=На северо-востоке Таиланда солдат устроил стрельбу. Погибли 20 человек|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2020-02-24|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e3efe149a79475ad8e4b780|title=Число раненых в результате стрельбы в Таиланде увеличилось до 31|publisher=РБК|accessdate=2020-02-24}}</ref>. ** В [[Ирландия|Ирландии]] в ходе парламентских выборов большинство голосов получила оппозиционная партия «[[Фианна фойл]]» и взяла 38 из 160 депутатских мандатов, вслед за ней с разницей в один мандат идёт национал-республиканская партия «[[Шинн Фейн]]», правящая в стране консервативная партия «[[Фине гэл]]» получила 35 мандатов избирателей<ref>{{Cite web|url=https://svpressa.ru/politic/news/256863/|title=На выборах в Ирландии победила оппозиционная политсила|date=2020-02-11|publisher=svpressa.ru|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. * [[9 февраля]] ** В результате [[Выборы парламента Азербайджана (2020)|внеочередных парламентских выборов в Азербайджане]] победу одержала Правящая партия «[[Ени Азербайджан]]»<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/974181/2020-02-10/praviashchaia-partiia-azerbaidzhana-obiavila-o-pobede-na-vyborakh-v-parlament|title=Правящая партия Азербайджана объявила о победе на выборах в парламент|author=Димитрий Чернэ|date=2020-02-10|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. ** [[Парламентские выборы в Камеруне (2020)|Парламентские выборы в Камеруне]]. * [[9 февраля]] — [[17 февраля]] — на [[Западная Европа|Западную]] и [[Восточная Европа|Восточную]] [[Европа|Европу]] обрушились два урагана «Киара» и «Деннис», в результате которых погибли 7 человек и более 138 000 домов остались без электричества<ref>https://www.newsru.com/world/09feb2020/ciara.html</ref>. * [[10 февраля]] — [[16 февраля]] — Чемпионат Европы по борьбе в [[Рим]]е ([[Италия]])<ref>[https://rsport.ria.ru/20200129/1564019942.html Муртузалиев: цель на чемпионате Европы по борьбе в Риме — 2-3 золота]</ref>. * [[20 февраля]] — [[Массовое убийство в Ханау (2020)|теракт в Ханау]] погибли 11 человек, включая стрелка и его мать<ref>{{Cite news|accessdate=2020-02-24|date=2020-02-20|website=BBC News Русская служба|title=Стрельба в Германии - девять убитых, подозреваемый мертв. Что известно|url=https://www.bbc.com/russian/news-51567871}}</ref>. * [[21 февраля]] — парламентские выборы в Иране<ref>{{Cite web|url=https://yandex.ru/news/story/Konservatory_pobezhdayut_na_vyborakh_v_Irane--14f24e99e1ec50ab6a69a7983371c33b?lang=ru|title=Консерваторы побеждают на выборах в Иране|publisher=Яндекс.Новости|lang=ru|accessdate=2020-02-22}}</ref>. * [[22 февраля]] — [[Президентские выборы в Того (2020)|президентские выборы]] в [[Того]]. * [[27 февраля]] — на заводе пивоваренной компании [[Molson Coors]] в городе [[Милуоки]] американского штата [[Висконсин]] произошла стрельба. В результате погибли семь человек, включая стрелявшего<ref>https://lenta.ru/news/2020/02/27/zavod/</ref>. * [[29 февраля]] ** [[Парламентские выборы в Словакии (2020)|Парламентские выборы в Словакии]]. ** [[США]] и радикальное афганское движение «[[Талибан]]» подписали мирное соглашение<ref>https://echo.msk.ru/news/2597068-echo.html</ref>. === Март === {{Main|Март 2020 года}} * [[1 марта]] ** [[Парламентские выборы в Таджикистане (2020)|Парламентские выборы]] в [[Таджикистан]]е. ** Референдум по новой конституции и парламентские выборы в Гвинее. ** [[Общественный транспорт]] в [[Люксембург]]е стал бесплатным<ref> https://www.interfax.ru/world/697241</ref>. ** [[Мухиддин Яссин]] стал новым премьер-министром [[Малайзия|Малайзии]]<ref>https://russian.rt.com/world/news/723721-premer-malaiziya-prisyaga</ref>. * [[2 марта]] ** Парламентские выборы в Гайане ** Повторные парламентские выборы в Израиле. * [[3 марта]] — на американский город [[Нашвилл]], штат [[Теннесси]], и его окрестности, обрушился сильнейший торнадо. Полностью уничтожены 45 построек, погибли 25 человек, пятьдесят тысяч людей остались без электричества<ref>https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e5efd049a79476d28314246</ref>. * [[4 марта]] — [[Верховная рада Украины ]]<nowiki/>отправила в отставку премьер-министра Украины [[Алексей Гончарук|Алексея Гончарука]] и проголосовала за кандидатуру [[Шмыгаль, Денис Анатольевич|Дениса Шмыгаля]] в качестве нового премьер-министра страны. * [[5 марта]] ** [[Верховная рада|Верховная Рада Украины]] отправила в отставку генерального прокурора Украины [[Рябошапка, Руслан Георгиевич|Руслана Рябошапку]]. ** Британская авиакомпания [[Flybe]] объявила о своём банкротстве. К прекращению деятельности компании привёл, [[Вспышка COVID-19|распространяющийся в мире коронавирус]]<ref>https://ria.ru/20200305/1568204483.html</ref>. * [[7 марта]] ** Сделка России и [[ОПЕК]] об ограничении добычи нефти развалилась. В результате этого дневное падение цены на нефть в пятницу составило 9 %<ref>https://www.rbc.ru/economics/06/03/2020/5e621c139a7947397c940a99</ref><ref>https://echo.msk.ru/news/2601210-echo.html</ref>. ** Открытие регулярного пригородного железнодорожного сообщения [[Керчь|Керчи]] с [[Анапа|Анапой]]<ref>https://rg.ru/2020/03/07/reg-ufo/pervyj-prigorodnyj-poezd-vyehal-iz-kerchi-v-anapu.html</ref>. ** В Китае, в провинции [[Фуцзянь]], обрушилось шестиэтажное здание отеля, где были изолированы люди с подозрением на [[Вспышка COVID-19|коронавирус]]. Погибли 10 человек, ещё 28 людей остаются под завалами<ref>https://russian.rt.com/inotv/2020-03-08/CNN-v-Kitae-obrushenie-karantinnoj</ref>. ** [[Ливан]] объявил [[дефолт]] по евробондам<ref>https://www.kommersant.ru/doc/4282979</ref>. * [[9 марта]] ** Цена на нефть марки [[Brent]] опустилась ниже $35 долларов за баррель, дневное падение цены более 20 %. Нефтяные котировки ушли ниже цены отсечения для российского бюджета по [[Бюджетное правило|бюджетному правилу]]<ref>https://www.rbc.ru/economics/09/03/2020/5e656d349a79474203e30da2</ref>. ** В [[Нидерланды|Нидерландах]] начался суд по делу о крушении Boeing [[MH17]]<ref>https://ria.ru/20200309/1568339291.html</ref>. ** Инаугурация президента Афганистана [[Ашраф Гани|Ашрафа Гани]]. * [[11 марта]] ** [[Всемирная организация здравоохранения]] (ВОЗ) считает, что нынешняя вспышка в мире болезни, вызванной [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|коронавирусом нового типа]], является [[пандемия|пандемией]]<ref>https://tass.ru/obschestvo/7951771</ref>. * [[12 марта]] ** Президент Бразилии [[Болсонару, Жаир|Жаир Болсонару]] заболел [[Пандемия COVID-19|коронавирусом]]. Президент находится под наблюдением медиков<ref>https://minval.az/news/123969388</ref>. ** Основные американские индексы обрушились почти на 10 процентов ([[S&P 500]] — минус 9,51 процента, у [[NASDAQ]] — минус 9,43 процента, у [[Dow Jones]] — минус 9,99 процента). Такой показатель стал худшим с 1987 года<ref>https://lenta.ru/news/2020/03/13/obval/</ref>. * [[13 марта]] — состоялась торжественная церемония вступления в должность [[Президент Греции|президента Греции]] [[Сакелларопулу, Катерина|Катерины Сакелларопулу]]. * [[14 марта]] — [[США]] вводят [[чрезвычайное положение]]<ref>https://regnum.ru/news/society/2884220.html</ref>. * [[16 марта]] ** Ключевые индексы фондового рынка [[США]] потеряли примерно 12-13 % стоимости по итогам торговой сессии на Нью-Йоркской фондовой бирже на фоне опасений, касающихся распространения нового коронавируса. Это крупнейший обвал котировок с октября 1987 года<ref>https://tass.ru/ekonomika/7997359</ref>. ** Стоимость нефти [[Brent]] обновила очередной минимум с февраля 2016 года. Цена майских фьючерсов на Brent уменьшается на 12,05 %, до 29,77 доллара за баррель, WTI — на 10,4 %, до 28,7 доллара<ref>https://ria.ru/20200316/1568680129.html</ref>. * [[17 марта]] — [[Евросоюз]] из-за коронавируса [[Пандемия COVID-19|COVID-19]] закрывает внешние границы сообщества на 30 дней<ref> https://tass.ru/obschestvo/7997015</ref>. * [[18 марта]] ** [[Россия]] из-за пандемии коронавируса [[Пандемия COVID-19|COVID-19]] ограничивает въезд для иностранцев. Авиасообщение закрылось со всеми странами [[ЕС]], а также Швейцарией и Норвегией.<ref>https://www.gazeta.ru/politics/2020/03/16_a_13007863.shtml</ref> ** Цена барреля нефти марки [[Brent]] впервые с сентября 2003 года опустилась ниже $26.<ref>https://www.rbc.ru/economics/18/03/2020/5e723d499a7947412b77fcc4?from=from_main</ref> ** По итогам дня индекс [[РТС]] упал более чем на 10 %, индекс Московской биржи понизился более, чем на 5 %.<ref>https://quote.rbc.ru/news/article/5e722a389a794735caaf9117?from=newsfeed</ref> * [[20 марта]] — Число заболевших [[Пандемия COVID-19|COVID-19]] в 181 странах и территориях мира достигло 245 913 человек, погибло 10 048 человек<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/|title=Coronavirus Update (Live): 79,773 Cases and 2,629 Deaths from COVID-19 Wuhan China Virus Outbreak - Worldometer|publisher=www.worldometers.info|lang=en|accessdate=2020-02-24}}</ref>. == Ожидаемые события == === Март === * [[22 марта]] — внеочередные [[Президентские выборы в Абхазии (2020)|выборы Президента Абхазии]]. * [[24 марта]] — совместная [[Элонгация (астрономия)|элонгация]] [[Меркурий|Меркурия]] и [[Венера|Венеры]]<ref>{{Cite web|url=https://v-kosmose.com/astronomicheskiy-kalendar/2020-god/|title=Астрономический календарь на 2020 год|date=2019-01-06|publisher=Космос, лунный календарь, натальная карта|lang=ru|accessdate=2019-09-06}}</ref>. === Апрель === * [[22 апреля]] — голосование по поправкам в Конституцию РФ. === Май === * [[8 мая]] — [[24 мая]] — в [[Лозанна|Лозанне]] и [[Цюрих]]е ([[Швейцария]]) пройдёт [[Чемпионат мира по хоккею с шайбой 2020|чемпионат мира по хоккею с шайбой]]<ref>[https://2020god.su/chempionat-mira-po-hokkeyu-2020-goda/ Определены хозяева чемпионатов мира по хоккею 2019 и 2020 годах].</ref>. * [[9 мая]] — в честь 75-летия победы в Великой Отечественной войне, в Курске будет вскрыта ещё одна капсула с посланием Курской дуги к потомкам. === Июнь === * [[3 июня]] — [[нижнее соединение]] [[Венера|Венеры]]. * [[10 июня]] — [[12 июня]] — саммит [[G7]] в [[Кэмп-Дэвид]]е ([[США]])<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/03/politics/trump-g7-camp-david/index.html|title=Trump announces G7 to be hosted at Camp David after Doral reversal|author=Allie Malloy CNN|publisher=CNN|accessdate=2019-12-24}}</ref>. * [[12 июня]]—[[12 июля]] — пройдёт 16-й [[Чемпионат Европы по футболу 2020|Чемпионат Европы по футболу]]<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/national_teams/spbnews_NI318616_Evro-2020-mozhet-proyti-v-13-gorodah-po-vsey-Evro Евро-2020 может пройти в 13 городах по всей Европе].</ref>. * [[21 июня]] — [[Солнечное затмение 21 июня 2020 года|солнечное затмение]]. === Июль === * [[1 июля]] ** Планируется открытие [[Крымский мост|грузового железнодорожного движения по Крымскому мосту]] через [[Керченский пролив]]<ref name="1J20">{{cite web|url=http://www.interfax-russia.ru/Moscow/main.asp?id=1092204|title=Дитрих анонсировал запуск грузовых составов по Крымскому мосту с 1 июля 2020 г|author=|website=|date=2019-12-23|publisher=Интерфакс-Россия|lang=ru|accessdate=2019-12-25}}</ref>. ** Вступит в силу закон о предустановке российского [[Программное обеспечение|ПО]] на смартфоны * [[6 июля]] — [[12 июля]] — в [[Рига|Риге]] ([[Латвия]]) пройдут [[Латвийский праздник песни и танца школьной молодёжи|XII Латвийский праздник песни и танца школьной молодёжи]]<ref>{{Cite web|url=https://gorod.xn--lv-8kcqohowok/%20песни%20и%20танца|title=Праздник песни и танца|publisher=Gorod.lv|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. * [[24 июля]] — [[9 августа]] — в [[Токио]] ([[Япония]]) пройдут [[Летние Олимпийские игры 2020|XXXII летние Олимпийские игры]]<ref>{{Cite web|url=https://olympic.kz/ru/game/8-tokio-2020/description|title=Токио 2020|publisher=https://olympic.kz|lang=en|accessdate=2020-02-24}}</ref>. === Август === * [[25 августа]] — [[6 сентября]] — в [[Токио]] ([[Япония]]) пройдут [[Летние Паралимпийские игры 2020|XVI Паралимпийские игры]]. * [[30 августа]] — [[Президентские выборы в Белоруссии (2020)|президентские выборы]] в [[Белоруссия|Белоруссии]]<ref>[http://www.rec.gov.by/ru/kalendar-vyborov-i-referendumov Календарь выборов и референдумов].</ref>. * В Москве пройдёт [[Московский международный автомобильный салон]]. === Сентябрь === * [[13 сентября]] — [[Единый день голосования 13 сентября 2020 года|единый день голосования в России]]. === Октябрь === * [[1 октября]] — [[31 октября]] — [[Всероссийская перепись населения (2020)|всероссийская перепись населения]]<ref>[http://www.aen.ru/index.php?page=brief&article_id=58586 В переписи появится вопрос о религиозной принадлежности] {{Wayback|url=http://www.aen.ru/index.php?page=brief&article_id=58586 |date=20130801025759 }}.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gks.ru/vpn_popul|title=Всероссийская перепись населения 2020|publisher=www.gks.ru|accessdate=2019-12-24}}</ref>. * [[13 октября]] — [[Microsoft]] прекратит основную поддержку первой версии [[Windows 10]]. * [[20 октября]] — [[10 апреля]] [[2021]] — в Дубае пройдёт [[Экспо-2020]]. === Ноябрь === * [[3 ноября]] — [[Президентские выборы в США (2020)|президентские выборы]] в [[США]]. * [[21 ноября]] — [[22 ноября]] — саммит [[Большая двадцатка|G20]] в [[Эр-Рияд]]е ([[Саудовская Аравия]])<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/6596078|title=Саммит G20 в 2020 году пройдёт в Эр-Рияде 21-22 ноября|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-12-24|lang=ru}}</ref>. === Декабрь === * [[14 декабря]] — [[Солнечное затмение 14 декабря 2020 года|полное солнечное затмение]], которое лучше всего будет видно в юго-восточной части Тихого океана, Чили, Аргентине, на юге Атлантического океана, а также на юго-западе Африки<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEgoogle/SEgoogle2001/SE2020Dec14Tgoogle.html Total solar eckipse of 2020 dec 14.]{{Ref-en}}</ref>. * [[31 декабря]] — в России истекает срок действия «дачной амнистии» (упрощённого механизма регистрации права собственности на жилые дома)<ref>[http://sovetnik.consultant.ru/zemlya/dachnaya_amnistiya_prodlena_do_2018_ili_2020_goda/ Дачная амнистия продлена до 2018 или 2020 года?].</ref>. * Китай планирует запуск аппарата [[Чанъэ-5]] на Луну<ref>{{Cite web|url=http://spacenews.com/long-march-5-failure-to-postpone-chinas-lunar-exploration-program/|title=Long March 5 failure to postpone China’s lunar exploration program|date=2017-09-25|publisher=SpaceNews|lang=en|accessdate=2018-01-01}}</ref>. ==== Без точных дат ==== * Планируется возродить автомобиль [[Toyota Vista]]. * [[Президентские выборы в Таджикистане (2020)]]<ref>https://m.tj.sputniknews.ru/trend/vybory_prezident_tajikistan/?mobile_return=no</ref>. * [[Парламентские выборы в Киргизии (2020)]]. * [[Президентские выборы Молдавии (2020)]]<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2019/12/27/7104651/|title=Додон предложил дату президентских выборов в Молдове|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. * Зонд [[Хаябуса-2]] вернётся с астероида [[(162173) 1999 JU3|1999 JU3]] с образцами грунта на Землю<ref>[http://science.nasa.gov/media/medialibrary/2014/06/04/NAC-PPS-Yano-140521c-11.pdf JAXA Report on Hayabusa-2, Procyon, and International Collaboration Sample Return Working Group.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715001816/http://science.nasa.gov/media/medialibrary/2014/06/04/NAC-PPS-Yano-140521c-11.pdf |date=2014-07-15 }}{{ref-en}}</ref>. * Планируется запуск американского марсохода [[Марс-2020]] на ракете [[Атлас-5]]. * [[Объединённые Арабские Эмираты]] планируют запуск к Марсу спутника Hope на ракете [[H-IIA]]<ref>{{Cite web|url=https://aboutspacejornal.net/2020/01/02/%d1%87%d1%82%d0%be-%d0%b6%d0%b4%d0%b5%d1%82-%d0%ba%d0%be%d1%81%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d0%b2%d1%82%d0%b8%d0%ba%d1%83-%d0%b2-2020-%d0%b3%d0%be%d0%b4%d1%83/|title=Что ждёт космонавтику в 2020 году?|date=2020-01-02|publisher=Журнал "Все о Космосе"|lang=ru|accessdate=2020-01-07}}</ref>. * Планируется запуск китайской марсианской миссии Huoxing-1 на ракете [[Чанчжэн-5]]. Космический аппарат будет включать орбитальный модуль и марсоход. * [[Европейское космическое агентство]] и [[Роскосмос]] планируют запуск марсохода [[ЭкзоМарс (марсоход)|ЭкзоМарс-2020]]. * [[Технологическая сингулярность]] (в соответствии с прогнозом, изложенным в отчёте 2007 года Комиссии по экономической политике Конгресса США)<ref>[http://www.house.gov/jec/publications/110/nanotechnology_03-22-07.pdf Microsoft PowerPoint — Nanotechnology Cover Page.ppt] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131005321/http://www.house.gov/jec/publications/110/nanotechnology_03-22-07.pdf |date=2012-01-31 }}.</ref>. * Планируется отправка первого частного космического корабля на Луну<ref>[http://lenta.ru/news/2012/12/07/goldenspikemoon/ Частная компания собралась отправлять туристов на Луну].</ref>. * Внедрение пятого поколения мобильной связи — [[5G]]<ref name="Li">{{книга |автор = Xichun Li, Abudulla Gani, Rosli Salleh, Omar Zakaria |часть = The Future of Mobile Wireless Communication Networks |заглавие = International Conference on Communication Software and Networks |год = 2009 |pages = 556 |allpages = 850 |серия = |isbn = 978-0-7695-3522-7}}{{ref-en}}</ref><ref>{{книга |автор = P. Prasad, S. Dixit, R. van Nee, T. Ojanpera |часть = |заглавие = Globalization of Mobile and Wireless Communications. Today and in 2020 |оригинал = |ссылка = https://books.google.ru/books?id=4um0G02dmHgC&printsec=frontcover |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = |volume = |pages =66—67 |allpages =335 |серия = |isbn = 978-94-007-0106-9 |тираж =}}{{ref-en}}</ref><ref>{{книга |автор = Ramjee Prasad, Fernando J. Velez |часть = |заглавие = WiMAX Networks. Techno-Economic Vision and Challenges |оригинал = |ссылка = https://books.google.ru/books?id=lBcLWoZfFQAC&printsec=frontcover |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = |volume = |pages = 4 |allpages = 488 |серия = |isbn = 978-90-481-8751-5 |тираж =}}{{ref-en}}</ref>. * В [[Эстония|Эстонии]] пройдёт [[перепись населения]]<ref>[http://www.dzd.ee/349997/departament-statistiki-nachinaet-podgotovku-k-perepisi-naselenija-2020-goda Департамент статистики начинает подготовку к переписи населения 2020 года].</ref>. * В [[Казахстан]]е пройдёт [[перепись населения]]<ref>[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2014/06/17/28462 Агентство по статистике решило опять пересчитать казахстанцев].</ref>. * В [[Киргизия|Киргизии]] пройдёт [[перепись населения]]. * Планируется завершение строительства [[Мурманский морской торговый порт|Мурманского транспортного узла]]<ref>[http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=8385 О строительстве Мурманского порта].</ref>. * Планируется начать серийное производство российского среднемагистрального пассажирского лайнера [[МС-21]]<ref>[http://lenta.ru/news/2012/02/10/ms21/ Начало серийного производства лайнера МС-21 сдвинули на 2020 год].</ref>. * Действие [[Киотский протокол|Киотского протокола]] продлено до 2020 года<ref>{{cite news|url=http://ru.euronews.com/2012/12/08/un-climate-talks-agree-compensation-but-fail-to-wield-cuts/|title=Срок действия Киотского протокола все же продлён|publisher=[[Euronews|Евроньюс]]|date=2012-12-08}}</ref>. * Европейский проект [[Спутниковая система навигации|спутниковой системы навигации]] «[[Галилео (спутниковая система навигации)|Галилео]]» войдёт в строй<ref>[https://www.glonass-iac.ru/content/news/?ELEMENT_ID=1426 Роскосмос: РН «Союз-СТ-Б» с КА Galilio успешно стартовала с космодрома Куру].</ref>. * Ожидается ввод в строй второго энергоблока [[Белорусская АЭС|Белорусской АЭС]]<ref>[http://www.gazeta.ru/business/news/2015/12/15/n_8013611.shtml Первый энергоблок Белорусской АЭС запустят в 2018 году].</ref>. * Ожидается запуск в космос первой туристической группы<ref>[http://www.msn.com/ru-ru/travel/news/в-россии-одобрен-первый-проект-космического-туризма/ar-BBql0t3?li=BBoPH6x&ocid=SK2MDHP В России одобрен первый проект космического туризма] {{Wayback|url=http://www.msn.com/ru-ru/travel/news/в-россии-одобрен-первый-проект-космического-туризма/ar-BBql0t3?li=BBoPH6x&ocid=SK2MDHP |date=20160311185628 }}.</ref>. * [[Фольклориада|Всемирная Фольклориада]] в Уфе, Республика Башкортостан<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/culture/20151022/1306127720.html |title=Всемирная фольклориада пройдёт в Башкирии в 2020 году |date=2015-10-22 |publisher=[[РИА Новости]] |accessdate=2018-04-22 |lang=ru }}</ref>. * Ввод в строй 2-го энергоблока на [[Ленинградская АЭС-2|Ленинградской атомной электростанции-2]] с реактором [[ВВЭР-1200]]<ref>[http://www.rosatom.ru/journalist/atomicsphere/91731e804938bf0f8563f501a0508840 «Совет рынка» согласовал перенос промышленного ввода ряда атомных блоков на год-два] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119084858/http://www.rosatom.ru/journalist/atomicsphere/91731e804938bf0f8563f501a0508840 |date=2015-11-19 }}.</ref>. * Возрождение бренда [[Sony Ericsson]]. * XVII Форум межрегионального сотрудничества Казахстана и России ([[Кокшетау]], [[Казахстан]]). --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|2020 йыл}} == Һылтанмалар == http://www.putinavotstavku.org/ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.75 (https://xtools.wmcloud.org/pages/ru.wikipedia.org/91.122.10.75) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.115 (https://it.wikipedia.org/wiki/Speciale:Contributi/95.55.135.115) (https://xtools.wmcloud.org/pages/ru.wikipedia.org/95.55.135.115) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.132 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/92.100.49.132) (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.132) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.49 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.191 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.248 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.248) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.254 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.46.195 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.46.195) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.20.48 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.143.137 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.30 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.58 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.111 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.111) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.250 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.140 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.46.239 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.197 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.138.197, https://fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Contributions/91.122.138.197) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.127 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.253 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.131.134 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/80.88.51.29 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.252 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/80.88.51.66 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.7 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.15 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.210 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.91 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.65.130.91) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.21 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.50.42 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.89 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.47.239 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.30 https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.113 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.141 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.57, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.11.167 https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.29 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.251 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.251) https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.86 https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.55 (https://ru.wikiquote.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=91.122.10.55), https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.55 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016163010/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.55 |date=2022-10-16 }} https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.165 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.128.228 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.45 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.45) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.56 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.37 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.37) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.127 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.46 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.46 (https://ru.wikiquote.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.67.234.46)) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.20.98 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.20.98 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/95.55.20.98)) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.112 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.112) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.72 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.122 (https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.122, http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.122) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.65 (https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/91.122.8.65, https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/91.122.8.65, https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.8.65) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.140 (https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.140 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016163012/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.140 |date=2022-10-16 }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.171 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/95.55.132.171, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/95.55.132.171, https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.160, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/178.66.136.160) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.160 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/178.66.136.160, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/178.66.136.160, https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.140, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/95.55.19.140) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.140 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/95.55.19.140, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/95.55.19.140, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/95.55.19.140) (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.140) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.216 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/91.122.10.216, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/91.122.10.216, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/91.122.10.216, https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.10.216) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/78.37.180.64 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/78.37.180.64) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.158.0 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.158.0) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.46.191 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.77 (https://www.wikidata.org/wiki/Special:Contributions/178.66.80.77, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.77) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.11.237 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.99.44 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.229 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.171 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.171) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.61 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.233 (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.233) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.162 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.162) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.50.219 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.168 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.207 (https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.207{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.237 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.178 (https://darkwingduck.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.178{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.181.255 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.35 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.35) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.45 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.110.59 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.202 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.99 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.241 (https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.241) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.178 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.132 (https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.30{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.217 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.106 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.106) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.212 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.131.251 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.131.251) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.213 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.213) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.220 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.220) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.143.242 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.189 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.87 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.181.120 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.82.224 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.251 (https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.251 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221019055746/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.251 |date=2022-10-19 }}, https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.251) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.150 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/91.122.13.150, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/91.122.13.150, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/91.122.13.150, https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.150, https://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8/91.122.13.150, https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%83%D1%81:%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80/91.122.13.150, https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%83%D1%81:%D3%A8%D0%BB%D3%A9%D1%88%D1%82%D3%99%D1%80/91.122.13.150, https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%C4%83:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.150, https://os.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%C3%A6%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B4:%D0%91%D0%B0%D0%B2%C3%A6%D1%80%D0%B4/91.122.13.150, https://mhr.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D3%B1%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B5:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.150, https://cu.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%A3%EA%99%97%D0%BD%D0%B8%EA%99%97/91.122.13.150) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.118 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.196 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.126 monkey211092 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Календарь на год|2020}} 2pzvpd1osmn6mvl2mn3yymhb7r294rr 0 160773 1295259 1276169 2026-05-02T16:37:51Z Neuvillette 39826 [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы]] битенең исемен [[Шенжаң-Уйғыр автономиялы районы]] тип Neuvillette алыштырҙы 1276169 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шенжаң-Уйғыр автономиялы районы''' ('''ШУАР''') ({{lang-ug|شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Шинҗаң Уйғур аптоном райони}}, {{lang-zh|新疆维吾尔自治区}}, ; ҡыҫҡаса '''Шенжаң''' [[ҡытай теле|ҡыт.]] «яңы сик») — [[Ҡытай]]ҙың көнбайышындағы төбәге. Был илдең майҙаны яғынан иң ҙур территориаль-административ берәмеге. Тарихи атамаһы — [[Көнсығыш Төркөстан]]; [[Ҡытай әҙәбиәте]]ндә Синцзян (1760-сы йылдарҙан), 14-се быуатҡа ҡараған яҙмаларҙа һәм 16-17 быуаттарға ҡараған [[фарсы теле]]ндәге билдәле [[ҡулъяҙма]]ларҙа Уйғыриә, Уйғырстан тип аталған. Автономиялы район [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]], [[Рәсәй]], [[Монголия]], [[Афғанстан]], [[Һиндостан]] менән сиктәш. Халҡы — 21 813 334 человек ([[2010]]). Халыҡ, нигеҙҙә, Тарим уйһыулығында һәм Жуңғариялағы йылғалар үҙәнлектәрендә урынлашҡан [[Ҡашғар]], Хөтән, Яркәнд, Аҡһыу, Кусар, Ғолжа ҡалалары һәм улар тирәһендәге өлкәләрҙә ғүмер итә. Мәркәзе — [[Өрөмсө]] ({{lang-ru|Урумчи}}) ҡалаһы. == Тарихы == Боронғо Ҡытай сығанаҡтарында район Сиюй (Көнбайыш йорттар) исеме менән телгә алынған. [[Көнсығыш Төркөстан]] [[Бөйөк Ебәк юлы]]нда булыу сәбәпле, ул даими рәүештә ҙур дәүләттәр иғтибарын тартып торған. Б. э. 3-сө быуатында Көнсығыш Төркөстандың төньяҡ өлөшө — [[Жуңғария]] сәнби, 5-6 быуаттарҙа жужан, 6 быуаттың икенсе яртыһында [[Төрки халыҡтар|төрки ҡәбиләләр]]е идараһында була. [[Төрки ҡағанлығы]] төҙөлгәндән һуң, уға Көнсығыш Төркөстандың ҡала-дәүләттәре керә. 7-се быуатта Көнсығыш Төркөстан һәм Жуңғарияла [[Тан династияһы]] хакимлыҡҡа килгән. 7-се быуаттың 70-се йылдарында уның көньяҡ өлөшө (хәҙерге Кусар, Хөтән, Ҡарашәһәр, Ҡашҡар) тибеттар ҡулына күсә. 9-сы быуатта [[Уйғыр ҡағанлығы]] емерелгәндән һуң, Орхон һәм [[Селенга]] йылғалары бассейнында йәшәгән уйғырҙарҙың бер өлөшө был яҡҡа күсеп килә. Уйғыр дәүләте төҙөлә һәм ул бер нисә йыл ҡараҡатайҙарҙың вассалы була. 13-сө быуаттың 10-20 йылдарынан [[Сыңғыҙхан]]ға буйһондоролған. 1251 йылда Көнбайыш Жуңғария һәм Ҡашҡар ерҙәре Сығатай улусына кергән. Уйғыр дәүләте лә [[Монгол империяһы|Монгол хандары]] ҡулы аҫтына күскән. 1399 йылда Шеңжандың төньяҡ өлөшөндә Ойрат ханлығы барлыҡҡа килә. XVII быуат урталарында [[Жуңғар ханлығы]] барлыҡҡа килә, уны XVIII быуат уртаһында Цин империяһы яулап ала<ref>[https://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/gibel-dzhungarskogo-gosudarstva/ Гибель Джунгарского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530163403/https://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/gibel-dzhungarskogo-gosudarstva/ |date=2019-05-30 }}. История Казахстана</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=741|deadlink=yes|title=Гибель Джунгарского ханства|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909095457/http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=741|archivedate=2017-09-09}}. Казах.ру</ref>.. 1465 йылда дуглат ҡәүеменән булған Әбү Бәкер етәкселегендә үҙәге Яркәнт ҡалаһы булған ханлыҡ барлыҡҡа килгән. Һуңыраҡ Хөтән һәм Ҡашҡар виләйәттәре, 1499-1504 йылдарҙа Акһыу, Өстурфан виләйәттәре был ханлыҡ составына ингән. Яркәнт ханлығы 1678 йылға тиклем йәшәп килгән. == Милли составы == {| class="wikitable" ! align=center colspan=3 | 2000 йылға |- ! [[Халыҡ]] !! Һаны !! %-тарҙа |- | [[уйғырҙар]] ||8 345 622|| 45,21 |- | [[ҡытайҙар]] ||7 489 919 || 40,58 |- | [[ҡаҙаҡтар]] ||1 245 023 || 6,74 |- | [[дунғандар]] || 839 837|| 4,55 |- | [[ҡырғыҙҙар]] || 158 775 || 0,86 |- | [[монголдар]] һәм [[ҡалмыҡтар]], [[дунсян]], [[даурҙар]]|| 194 891 || 1,14 |- | «[[тажиктар]]» || 39 493|| 0,21 |- | [[сибо]] || 34 566|| 0,19 |- | [[манчжурҙар]] || 19 493|| 0,11 |- | [[Туцзя (халыҡ)|туцзя]] || 15 787|| 0,086 |- | [[үзбәктәр]] || 12 096|| 0,066 |- | [[урыҫтар]] || 8 935 || 0,048 |- | [[мяо]] || 7 006|| 0,038 |- | [[тибеттар]] || 6 153|| 0,033 |- | [[чжуандар]] || 5 642|| 0,031 |- | [[татарҙар]] || 4 501|| 0,024 |- | [[саларҙар]] || 3 762 || 0,020 |} [[Файл:Urumqi-d02.jpg|thumb|300px|слева|Урумчи (башҡ. Өрөмсө) ҡалаһы]] == Сәнәғәте == Нефть эшкәртеү, [[металлургия]], [[машиналар эшләү]], химия, текстиль сәнәғәте оҫтаханалары бар. Төҙөлөш материалдары эшләп сығарыла. Кәсепселек үҫеш алған: ебәк келәм туҡыу, металл, күндән төрлө әйберҙәр әҙерләп сығарыу, ҡағыҙ аҡса эшләп сығарыу менән шөғөлләнәләр. == Әҙәбиәт == * Мурзаев Э. М., Природа Синьцзяна и формирование пустынь Центральной Азии, М., 1966; * Описание Чжуньгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии, пер. с кит. [Н. Я. Бичурина], ч. 1, СПБ, 1829; * Риттер К., Землеведение Азии, пер. и крит. замечания В. Григорьева, т. 5, в. 2, СПБ, 1873; * Бартольд В., Туркестан в эпоху монгольского нашествия, ч. 1—2, СПБ, 1898—1900; * Думан Л. И., Аграрная политика цинского (маньчжурского) правительства в Синьцзяне в конце XVIII в., М., 1936; * Тихонов Д. И., Хозяйство и общественный строй уйгурского государства. X—XIV вв., М., 1966; * Кузнецов В. С., Экономическая политика цинского правительства в Синьцзяне…, М., 1973; * Яковлев А. Г., Аграрные отношения и аграрная реформа в провинции Синьцзян (1949—1953), * «Уч. зап. института востоковедения АН СССР», 1955, т. II, с. 220—62; * Дьяконова Н. В., Культурное наследие национальных меньшинств Синьцзяна, в кн.: Труды Государственного Эрмитажа, т. 2, М. — Л., 1958; * Всеобщая история искусств, т. 2, кн. 2, М., 1961. * [[Миркасым Госманов|Госманов М.]] Ябылмаган китап яки чәчелгән орлыклар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1996. — 206 бит. * Дубровская Д. В. Судьба Синьцзяна. Обретение Китаем «Новой границы» в конце XIX в. М.: Институт востоковедения РАН, 1998.- 202 с. * Обухов В. Г., Потерянное Беловодье. История Русского Синьцзяна., М., 2012 * {{h|Harrigan|1963|3=''Harrigan, Anthony''. [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b791895;view=1up;seq=475 Sinkiang: A Sino-Soviet Trouble Spot?] // ''Military Review''. — May 1963. — Vol. 43 — No. 5. <small>(военно-географическая характеристика района)</small>}} == Иҫкәрмәләр== {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{xzqh|10033|NAME=Синьцзян-Уйгурский автономный район}} * {{cite web |title = Синьцзянский информационный Интернет-центр |url = http://russian.xjts.cn/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20050706105838/http://russian.xjts.cn/ |archivedate = 2005-07-06 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050706105838/http://russian.xjts.cn/ |date=2005-07-06 }} * И. Плескачевская. {{cite web |title = Китайский Туркестан |url = http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2763 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071014174641/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2763 |archivedate = 2007-10-14 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014174641/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2763 |date=2007-10-14 }} * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7489-sintszyan-protiv-kitaya «Синьцзян против Китая. Мусульманское восстание забирает у империи Цин весь Восточный Туркестан»] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7498-kitay-bez-sintszyana-zuby-ne-prikrytye-gubami "Китай без Синьцзяна: «зубы, не прикрытые губами». Повстанцы-мусульмане вооружаются револьверами, а империя Цин готовится вернуть «Новую границу»] * Александр Собянин. {{cite web |title = Уйгурский сепаратизм становится общей проблемой России и Китая |url = http://www.chinadata.ru/sob_uygur.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080626070356/http://www.chinadata.ru/sob_uygur.htm |archivedate = 2008-06-26 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626070356/http://www.chinadata.ru/sob_uygur.htm |date=2008-06-26 }} * [http://karavan.asia «Караван Азия», полная информация о городе Урумчи и по провинции Синьцзян на форуме соотечественников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809151718/http://karavan.asia/ |date=2019-08-09 }} * [http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/a/a029.htm П.Аптекарь ОТ ЖЕЛТОРОСИИ ДО ВОСТОЧНО-ТУРКЕСТАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141317/http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/a/a029.htm |date=2016-03-04 }} * [http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/c/c023.html Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) № 5 от 15 апреля 1934 года «О Синьцзяне»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311172710/http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/c/c023.html |date=2017-03-11 }} * [http://nvo.ng.ru/history/2006-06-30/5_pamir.html Танковый бросок на Памир. Из Подмосковья в Китай через Кант в Киргизии] * {{cite web |title = Роль белогвардейских военных подразделений в подавлении мусульманского восстания в Синьцзяне впервой половине 30х гг. XX в. |url = http://new.hist.asu.ru/biblio/zalk/178-186.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304135812/http://new.hist.asu.ru/biblio/zalk/178-186.pdf |archivedate = 2016-03-04 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135812/http://new.hist.asu.ru/biblio/zalk/178-186.pdf |date=2016-03-04 }} * {{cite web |title = Англосоветское соперничествов Синьцзяне в 1918—1928 гг. |url = http://new.hist.asu.ru/biblio/V3/193-197.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111026101907/http://new.hist.asu.ru/biblio/V3/193-197.pdf |archivedate = 2011-10-26 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026101907/http://new.hist.asu.ru/biblio/V3/193-197.pdf |date=2011-10-26 }} * {{cite web |title = Специальная операция НКВД в Синьцзяне |url = http://wolfschanze.narod.ru/sin.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100228112009/http://wolfschanze.narod.ru/sin.htm |archivedate = 2010-02-28 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100228112009/http://wolfschanze.narod.ru/sin.htm |date=2010-02-28 }} * {{cite web |title = Список 15 КПП, через которые иностранец может попасть в Синьцзян |url = http://www.china-unitrade.ru/kpp.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090307222339/http://www.china-unitrade.ru/kpp.html |archivedate = 2009-03-07 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307222339/http://www.china-unitrade.ru/kpp.html |date=2009-03-07 }} * [https://www.wdl.org/ru/item/11385/ Общий атлас Синьцзяна] * [https://books.google.kz/books?id=FHq7lb1Pb8UC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=percentage+han+xinjiang&source=bl&ots=ZxMg6oFRzn&sig=g7aI0u_SXkzfkbYtq0gIeBmM2wY&hl=en&ei=qBlXSrfuNc3Btwfev8TdCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=percentage%20han%20xinjiang&f=false Национальный состав СУАР 1941] {{ВС}} [[Категория:Ҡытай ]] [[Категория:Уйғырҙар]] jb3e4vin2630nar9a88w5lth5ssi4eb 1 160774 1295261 953152 2026-05-02T16:37:51Z Neuvillette 39826 [[Фекерләшеү:Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Шенжаң-Уйғыр автономиялы районы]] тип Neuvillette алыштырҙы 953152 wikitext text/x-wiki {{Төрки марафон 2020|Guram52}} hmg2egj1fmeul32t830pg2oxf449hmr 0 167739 1295313 1006601 2026-05-03T04:07:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295313 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Афанасьев биҫтәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Псков өлкәһе|Псков өлкәһендәге]] Себежский районының ауылы. Себежский ауыл биләмәһе составына ҡарай. == Географияһы == Биҫтә Псков өлкәһе төбәгенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Себезский районының төньяғында,Усадища һәм Агурьяново ауылдары янындағы урманлы ерҙәрендә урынлашҡан<ref name="карта1">{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-pskov_topographic-map/?x=28.457222&y=56.473611|title=Подробная топографическая карта Псковской области}}</ref>, ғәмәлдә берҙәм биләмә булып тора. Биҫтәлә урам селтәре үҫешмәгән, сөнки бында бик аҙ кеше йәшәй. == Тарих == 1802—1924 йылдарҙа Афанасьев биҫтәһенә Псков губернаһы Опочецкий өйәҙенең Афанасьево-Слободский улусы ингән<ref name="карта 1888">{{Cite web|author=|url=http://etomesto.com/map-pskov_trehverstka/?x=28.457222&y=56.473611|title=Карта Псковской губернии масштабом в 1 дюйме 3 версты от Военно-топографического депо. Трёхверстовка Псковской области. Военно-топографическая карта. 1888 год|lang=ru|date=|accessdate=2020-09-10}}</ref><ref name="Пам.Книжка">[http://chigirin.narod.ru/book.html#pskov Памятная книжка Псковской губернии 1913—1914 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913195553/http://chigirin.narod.ru/book.html#pskov |date=2018-09-13 }} (1914psk.pdf)</ref>. [[1867 йыл]]да биҫтәлә сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған, [[1879 йыл]]да ул земство мәктәбе тип үҙгәртелгән. Был мәктәп дин әһеле Александр Велейскийҙың ерҙәрендә торған<ref name="Церковь">{{Cite web|author=|url=https://aria-art.ru/0/A/Afanas%27eva%20Sloboda.%20Chasovnja/1.html|title=Часовня в честь иконы Божией Матери Себежская. 2018 год|lang=ru|date=|accessdate=2020-11-08}}</ref>. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941—1944 йылдарҙа,Псков өлкәһе Себеж районының Афанасьев биҫтәһе Гитлер Германияһының немец-фашист ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында торған була. [[1995 йыл]]ға тиклем Афанасьев биҫтәһе Псков өлкәһенең Томсинский ауыл советына инә. Псков өлкә советы депутатары йыйылышының [[1995 йыл]]дың [[26 ғинуар]]ындағы ҡарарына ярашлы [[Псков өлкәһе]]ндәге барлыҡ ауыл советтары ла улус тип атала һәм ауылдары Томсинский улусының өлөшөнә әйләнә. [[2010 йыл]]да Томсинский улусы, Афанасьев биҫтәһе һәм башҡа тораҡ пункттары менән бергә, яңы ойошторолған «Себежский ауыл биләмәһе» муниципаль берәмеге составына индерелә<ref name="984ОЗ">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/924021262|title=Закон Псковской области № 984-ОЗ от 3 июня 2010 года «О внесении изменений в Закон Псковской области „Об установлении границ и статусе вновь образуемых муниципальных образований на территории Псковской области“ и Закон Псковской области „О преобразовании муниципальных образований Псковской области“»}}</ref>. == Халыҡ == Афанасьев биҫтәһендә әлеге ваҡытта 24 кеше йәшәй. Милли составы 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың төп структураһын [[урыҫтар]] тәшкил итә, бындағы 24 кешенең 96%-ы [[урыҫтар]] 2<ref>{{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/BD/02c_Pskovskaja.xls|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»}}</ref>. == Инфраструктураһы == Биҫтәләге кешеләр шәхси ярҙамсы хужалыҡта хеҙмәт итә<ref name="карта">{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-pskov_topokarta/?x=28.457222&y=56.473611|title=Топографическая карта Псковской области}}</ref><ref name="карта1">{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-pskov_topographic-map/?x=28.457222&y=56.473611|title=Подробная топографическая карта Псковской области}}</ref>. Афанасьев биҫтәһенең көньяҡ-көнсығыш ситендә артефакттар урынлашҡан (0,01 г.) — бында XIV—XVI быуаттың таш тәреләре бар («Кадастр. Псков өлкәһенең күренекле тәбиғи һәм тарихи-мәҙәни объекттары». Псков, С. М. Киров исемендәге Псков дәүләт педагогия институты. 1997 йыл)<ref name="Церковь">{{Cite web|url=https://aria-art.ru/0/A/Afanas%27eva%20Sloboda.%20Chasovnja/1.html|title=Часовня в честь иконы Божией Матери Себежская. 2018 год}}</ref>. Ауылдың көньяҡ ситендә хәрбиҙәр ҡәберлеге урынлашҡан<ref>{{Cite web|author=|url=https://yandex.ru/maps/org/voinskoye_zakhoroneniye/224927872870/?ll=28.457001%2C56.473000&z=17|title=Воинское захоронение|lang=ru|date=|accessdate=2020-11-08}}</ref>, унда 1 хәрби хеҙмәткәр, 10 ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә ҡатнашыусы: 6-һы билдәле, 4-һе билдәһеҙ кеше ерләнгән<ref>{{Cite web|author=Книга Памяти Северо-Западного федерального округа|url=https://memgid.ru/object/5009|title=Воинское захоронение, д. Аф-Слобода|lang=ru|date=|accessdate=2020-11-08}}</ref>. Ауылда тыуған Леонид Шумилов һәм Николай Курсенков үҙ инициативаһы буйынса һәм үҙ аҡсаларына, шулай уҡ тыуған ауыл кешеләре йыйған аҡсаға [[2018 йыл]]да Псков өлкәһе Себеж районының Афанасьев биҫтәһендә , үҙҙәренең тыуған ауылында, Себежскийҙың Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә сиркәү төҙөйҙәр. Был сиркәү [[2018 йыл]]дың [[29 июнь|29 июн]]ендә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәләк булған һәм ауыл зыяратында ерләнгән партизандар һәм тыныс ауыл кешеләре иҫтәлегенә изгеләндерелә<ref name="Церковь">{{Cite web|author=|url=https://aria-art.ru/0/A/Afanas%27eva%20Sloboda.%20Chasovnja/1.html|title=Часовня в честь иконы Божией Матери Себежская. 2018 год|lang=ru|date=|accessdate=2020-11-08}}</ref>. == Транспорт == Биҫтәгә барыу юлдары ябай урман юлы, унда шоссе юҡ<ref name="карта1">{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-pskov_topographic-map/?x=28.457222&y=56.473611|title=Подробная топографическая карта Псковской области}}</ref><ref name="карта">{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-pskov_topokarta/?x=28.457222&y=56.473611|title=Топографическая карта Псковской области}}</ref>. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|author=|url=http://wikimapia.org/3644377|title=Афанасьева Слобода}} на [[Викимапия|Викимапии]] [[Категория:Псков өлкәһе тораҡ пункттары]] 9nfqsd1ljdf7mnofwrc9jhuzldwppcb 0 169637 1295256 1283030 2026-05-02T15:33:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295256 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты (Мәскәү инженер-физик институты)''' — Рәсәйҙең тәүге ике милли тикшеренеү университетының береһе (МИСиС менән бер рәттән), 2009 йылдың 8 апрелендә Мәскәү инженер-физика институты базаһында ойошторолған<ref>{{Cite web|url=http://mon.gov.ru/dok/prav/obr/5297/|title=Распоряжение Правительства Российской Федерации от 8 апреля 2009 г. № 480-р|accessdate=2009-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111027093758/http://mon.gov.ru/dok/prav/obr/5297/|archivedate=2011-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111027093758/http://mon.gov.ru/dok/prav/obr/5297/ |date=2011-10-27 }}</ref>. Тарихын 1942 йылдың 22 ноябрендә нигеҙ һалынған Мәскәү механика боеприпастар институтынан ала. Дәрестәр 1943 йылдың 1 ғинуарында башлана. Институттың тәүге маҡсаты - Советтар Союзының хәрби һәм атом программалары өсөн белгестәр әҙерләү. 1945 йылда - Мәскәү механика институтына, ә 1953 йылда Мәскәү инженер-физика институтына үҙгәртелә. 1993 йылдан - Мәскәү дәүләт инженер-физика институты (техник университеты). 2003 йылдан - Мәскәү инженер-физика институты (дәүләт университеты). 2009 йылда университет милли тикшеренеү университеты статусына федераль конкурс еңеүселәренең береһе була һәм "МИФИ" милли тикшеренеү ядро университеты тип үҙгәртелә Университет биләмәһендә яңы типтағы (англ) ғилми-тикшеренеү Реакторы урынлашҡан. Университет «Росатом» атом энергияһы буйынса дәүләт корпорацияһы һәм атом энергияһы буйынса Халыҡ-ара агентлыҡ менән тығыҙ бәйләнештә. Ғилми-тикшеренеү институты фән донъяһында төрлө саралар үткәреү майҙансығы булып тора. Йыл һайын юғары уҡыу йортонда МИФИ-ның ғилми сессияһы уҙғарыла. . Биш-100 Проектта ҡатнашыусы (донъяның алдынғы ғилми-белем биреү үҙәктәре араһында Рәсәйҙең алдынғы университеттарының конкурентлыҡҡа һәләтен күтәреү проекты)<ref>{{Cite web|url=https://indicator.ru/news/2018/11/06/sovet-po-konkurentosposobnosti-vuzov/|title=Совет Проекта «5-100» подвел итоги работы|publisher=indicator.ru|accessdate=2018-11-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107145350/https://indicator.ru/news/2018/11/06/sovet-po-konkurentosposobnosti-vuzov/ |date=2018-11-07 }}</ref>. Тулы исеме — '''юғары белемдең федераль дәүләт автономиялы белем биреү учреждениеһы «МИФИ» милли тикшеренеү ядро универстеты''' == Тарихы == [[1942 йыл]]дың [[22 ноябрь|22 ноябрендә]] СССР Халыҡ Комиссарҙары советының 1871—872с ҡарары буйынса Мәскәү боеприпастар заводы базаһында Мәскәү боеприпастар механика институты төҙөүгә ҡул ҡуйыла. Институтҡа эвакуацияланған [[Мәскәү дәүләт матбуғат университеты|Мәскәү полиграфия институты]] бинаһы тапшырыла. Институтта 1)Көпшә һәм шартлатҡыстар, 2)Снаряд, мина, авиабомбалар һәм 3)Патрон һәм гильзалар факультеты ойошторола. Шулай уҡ 21 кафедра ойошторола, шул иҫәптән: физика, юғары математика, метал өйрәнеү фәне һәм [[металлургия]], сопромат, башланғыс геометрия һәм графика; [[химия]], транспорт машина һәм ҡоролма деталдәре, металл һалҡын эшкәртеү кафедраһы, информатика һәм идара итеү процесы кафедраһы, электротехника, сит телдәр, физкультура һәм хәрби әҙерлек, марксизм-ленинизм һәм политэкономия нигеҙҙәре Шулай уҡ баллистика, снарядтар, мина һәм авиабомбалар етештереү технологиялары кафедралары эшләй башлай [[1993 йыл]]дың 22 ноябрендә Рәсәй юғары уҡыу йортоноң бойороғо менән «Мәскәү дәүләт инженер-физика институты (техник университеты)» тип үҙгәртелә<ref name="Otchet_obsled_2018">{{Cite web|url=https://mephi.ru/obrdeyat/educational_and_methodological_activities/docs/Otchet_obsled/2018/Cамообследование%20НИЯУ%20МИФИ%20за%202018.pdf|date=|lang=|author=|title={title}|accessdate=}}</ref>. [[2001 йыл]]дың 13 декабрендә РФ Мәғариф министрлығы бойороғо менән «Мәскәү инженер-физика институты (дәүләт университеты)» тип үҙгәртелә<ref name="Otchet_obsled_2018">{{Cite web|url=https://mephi.ru/obrdeyat/educational_and_methodological_activities/docs/Otchet_obsled/2018/Cамообследование%20НИЯУ%20МИФИ%20за%202018.pdf|date=|lang=|author=|title={title}|accessdate=}}</ref>. [[2008 йыл]]дың 7 октябрендә Рәсәй Президенты Указы менән «Мәскәү инженер-физика институты (дәүләт университеты)» юғары һөнәри белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы базаһында Милли тикшеренеү ядро университеты ойошторола <ref name="Otchet_obsled_2018">{{Cite web|url=https://mephi.ru/obrdeyat/educational_and_methodological_activities/docs/Otchet_obsled/2018/Cамообследование%20НИЯУ%20МИФИ%20за%202018.pdf|date=|lang=|author=|title={title}|accessdate=}}</ref>. [[2011 йыл]]дан — Юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты (МИФИ НИЯУ). [[2016 йыл]]дан — Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты (Милли тикшеренеү ядро университеты) тип үҙгәртелә == Рейтингтары == 2013 йылда юғары уҡыу йорто Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы үткәргән, эксперттар фекеренсә, иң яҡшы программаларҙың береһе (юл карталары) араһында Рәсәй Федерацияһының алдынғы университеттарының халыҡ-ара конкуренцияға һәләтлелеген күтәреү буйынса конкурста 15 еңеүсенең береһе була. 2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы юғары уҡыу йортона сығарылыш уҡыусыларын әҙерләү кимәле ''иң юғары'' тигәнде аңлатҡан «В» рейтинг класын бирә; ул [[БДБ]] илдәрендә берҙән-бер юғары уҡыу йорто була, был рейтингта «А» класын («иҫ киткес ''юғары кимәл''»), [[МДУ]] ала<ref name="Викиновости 20142">[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#.D0.A0.D0.B5.D0.B9.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.B3_.D0.92.D0.A3.D0.97.D0.BE.D0.B2_.D0.A0.D0.BE.D1.81.D1.81.D0.B8.D0.B8_.D0.B8_.D0.A1.D0.9D.D0.93 Рейтинг высших учебных заведений стран СНГ]</ref>. 2016 йылдың июнендә МИФИ тәүге тапҡыр QS Британияның БРИКС рейтингы илдәренең иң яҡшы 50 университеты исемлегенә индерелә<ref>[http://gazeta-nashe-moskvoreche-saburovo.ru/2016/07/21/19476/ МИФИ ВОШЕЛ В ТОП-50 ЛУЧШИХ УНИВЕРСИТЕТОВ СТРАН БРИКС]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikitable" !РФ вуздары араһында рейтингта урыны (бөтә вуздар араһында) !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 |- |ARWU - Academic Ranking of World Universities | | | | | | |5 (601 - 700)[http://www.shanghairanking.com/ARWU2019.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815195442/http://www.shanghairanking.com/ARWU2019.html |date=2019-08-15 }} | |- |ARWU — ShanghaiRanking’s Global Ranking of Academic <br /><br />Subjects — Electrical & Electronic Engineering | | | |1 (301—400)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/Electrical-Electronic-Engineering-2016.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2016 - Electrical & Electronic Engineering &#124; Shanghai Ranking - 2016|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2016-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704200604/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/Electrical-Electronic-Engineering-2016.html|archivedate=2016-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160704200604/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/Electrical-Electronic-Engineering-2016.html |date=2016-07-04 }}</ref> | | | | |- |ARWU — ShanghaiRanking’s Global Ranking of Academic Subjects — Physics | | | | |3 (201—300)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2017 - Physics &#124; Shanghai Ranking - 2017|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2017-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714094541/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html |date=2017-07-14 }}</ref> |3 (151—200)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2018 - Physics &#124; Shanghai Ranking - 2018|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2018-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719173708/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html |date=2018-07-19 }}</ref> |=2 (101—150)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Physics &#124; Shanghai Ranking - 2019|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2019-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810033910/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html |date=2019-08-10 }}</ref> | |- |ARWU — ShanghaiRanking’s Global Ranking of Academic Subjects — Energy Science & Engineering | | | | | |401-500<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/energy-science-engineering.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2018 - Energy Science & Engineering &#124; Shanghai Ranking - 2018|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2018-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719174043/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/energy-science-engineering.html |date=2018-07-19 }}</ref> |2 (401—500)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/energy-science-engineering.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Energy Science & Engineering &#124; Shanghai Ranking - 2019|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2019-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810104151/http://www.shanghairanking.com/shanghairanking-subject-rankings/energy-science-engineering.html |date=2019-08-10 }}</ref> | |- |ARWU — ShanghaiRanking’s Global Ranking of Academic Subjects — Instruments Science & Technology | | | | | |201-300<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/instruments-science-technology.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2018 - Instruments Science & Technology &#124; Shanghai Ranking - 2018|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2018-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311084816/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/instruments-science-technology.html |date=2019-03-11 }}</ref> |2 (151—200)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/instruments-science-technology.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Instruments Science & Technology &#124; Shanghai Ranking - 2019|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2019-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311084816/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/instruments-science-technology.html |date=2019-03-11 }}</ref> | |- |THE — World University Rankings |2 (226—250)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/world-ranking#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> | | |=3 (251—300)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2016/world-ranking#!/page/0/length/-1/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |=4 (401—500)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/world-ranking#!/page/0/length/25/country/2628/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |=5 (401—500)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/world-ranking#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2017-10-10}}</ref> |4 (351—400)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/world-ranking#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2018-10-17}}</ref> |=3 (401- 500)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/world-ranking#survey-answer] |- |THE — Physical Sciences | |3 (74)<ref>{{Cite web|title=Subject Ranking 2013-14: Physical Sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |3 (95)<ref>{{Cite web|title=Subject Ranking 2014-15: Physical Sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |1 (36)<ref>{{Cite web|title=Subject Ranking 2015-2016: Physical Sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2016/subject-ranking/physical-sciences-0#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |2 (84)<ref>{{Cite web|title=Subject Ranking 2016-2017: Physical Sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2017-05-20}}</ref> |2 (89)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings 2018 by subject: physical sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2017-12-12}}</ref> |2 (78)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings 2019 by subject: physical sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/subject-ranking/physical-sciences#!/page/3/length/25/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2018-11-08}}</ref> |3 (101 - 125)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats] |- |THE — Computer Science | | | | | |4 (201—250)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings 2018 by subject: computer science|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/subject-ranking/computer-science#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2017-12-13}}</ref> |=4 (201—250)<ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/subject-ranking/computer-science|title=World University Rankings 2019 by subject: computer science|publisher=Times Higher Education (THE)|accessdate=2019-08-15}}</ref> |=5 (301 - 400)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/subject-ranking/computer-science#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats] |- |THE — Engineering and Technology | | | | | |6 (401—500)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings 2018 by subject: engineering and technology|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/subject-ranking/engineering-and-IT#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2018-07-12}}</ref> |=6 (401—500)<ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/subject-ranking/engineering-and-IT|title=World University Rankings 2019 by subject: engineering and technology|publisher=Times Higher Education (THE)|accessdate=2019-08-15}}</ref> |8 (401 - 500)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/subject-ranking/engineering-and-IT#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats] |- |THE — BRICS & Emerging Economies Rankings | | |2 (13) |4 (26)<ref>{{Cite web|title=BRICS & Emerging Economies|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2016/brics-and-emerging-economies-0#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |3 (19)<ref>{{Cite web|title=BRICS & Emerging Economies|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/brics-and-emerging-economies-university-rankings#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2016-12-01}}</ref> |3 (19)<ref>{{Cite web|title=Emerging Economies|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/emerging-economies-university-rankings#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2018-05-09}}</ref> |2 (16)<ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-emerging-economies-top-100|title=Best universities in the emerging economies: top 100|publisher=Times Higher Education (THE)|accessdate=2019-08-15}}</ref> |4 (27)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/emerging-economies-university-rankings#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats] |- |THE — Best universities in Europe | | | |5 (161—170)<ref>{{Cite web|title=Best universities in Europe|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/best-universities-in-europe-2016|accessdate=2016-11-14}}</ref> |5 (200)<ref>{{Cite web|title=Best universities in Europe|url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-europe|accessdate=2018-07-12}}</ref> | | | |- |THE — Most international universities in the world | | | | | |4 (159)<ref>{{Cite web|title=Most international universities in the world 2018: top 200|url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/most-international-universities-world-2018|accessdate=2018-07-12}}</ref> | | |- |THE - University Impact Rankings: industry, innovation and infrastructure | | | | | | |2 (48)[https://www.timeshighereducation.com/rankings/impact/2019/industry-innovation-and-infrastructure#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/undefined] | |- |QS — World University Rankings | | |(481—490) |[https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2015 10 (501—550)] |9 (401—410)<ref>{{Cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2016|title=QS World University Rankings 2016|accessdate=2016-09-12}}</ref> |7 (373)<ref>{{Cite web|title=QS World University Rankings 2018|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2018|accessdate=2017-06-08}}</ref> |8 (=329)<ref>{{Cite web|title=QS World University Rankings 2019|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2019|accessdate=2018-06-13}}</ref> | |- |QS — Physics & Astronomy | |4 (251—300) |2 (51—100) |2 (51—100)<ref>{{Cite web|title=QS World University Rankings by Subject 2016 - Physics & Astronomy|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2016/physics-astronomy#sorting=rank+region=+country=193+faculty=+stars=false+search=|accessdate=2016-11-14}}</ref> |4 (51—100) |2 (51-100)<ref>{{Cite web|title=Physics & Astronomy|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/physics-astronomy|accessdate=2018-07-12}}</ref> |=2 (51-100)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/physics-astronomy|title=Physics & Astronomy|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |= 2 (51-100)[https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/physics-astronomy] |- |QS — Natural Science | | | | |5 (213)<ref>{{Cite web|title=Natural Sciences|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2017/natural-sciences|accessdate=2018-07-12}}</ref> |5 (146)<ref>{{Cite web|title=Natural Science|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/natural-sciences|accessdate=2018-07-12}}</ref> |5 (165)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/natural-sciences|title=Natural Science|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |5 (149) [https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/natural-sciences] |- |QS — Engineering — Electrical & Electronic | | | |4 (251—300)<ref>{{Cite web|title=QS World University Rankings by Subject 2016 - Engineering - Electrical & Electronic|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2016/engineering-electrical-electronic|accessdate=2018-07-12}}</ref> |4 (251—300)<ref>{{Cite web|title=Electrical & Electronic Engineering|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2017/engineering-electrical-electronic|accessdate=2018-07-12}}</ref> |5 (301—350)<ref>{{Cite web|title=Engineering - Electrical & Electronic|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/engineering-electrical-electronic|accessdate=2018-07-12}}</ref> |=5 (301—350)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/engineering-electrical-electronic|title=Engineering - Electrical & Electronic|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |5 (301-350)[https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/engineering-electrical-electronic] |- |QS — Computer Science & Information Systems | | | | | |9 (451—500)<ref>{{Cite web|title=Computer Science & Information Systems|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/computer-science-information-systems|accessdate=2018-07-12}}</ref> |9 (401—450)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/computer-science-information-systems|title=Computer Science & Information Systems|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |9 (401-450)[https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/computer-science-information-systems] |- |QS — Engineering and Technology | | | | |8 (401—450) |9 (=396)<ref>{{Cite web|title=Engineering and Technology|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/engineering-technology|accessdate=2018-07-12}}</ref> |10 (290)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/engineering-technology|title=Engineering and Technology|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |10 (285) [https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/engineering-technology] |- |QS — BRICS | | |[https://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2014 9 (57)] |8 (51)<ref>{{Cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2016#sorting=rank+country=193+stars=false+search=|title=QS University Rankings: BRICS 2016|accessdate=2016-08-01}}</ref> |8 (50)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: BRICS 2016|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2016|accessdate=2018-07-12}}</ref> |7 (35)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: BRICS 2018|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2018|accessdate=2017-12-12}}</ref> |6 (30)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: BRICS 2019|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2019|accessdate=2018-10-17}}</ref> | |- |QS — Emerging Europe and Central Asia | | |[http://www.iu.qs.com/university-rankings/eeca/results/ 8 (34)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304071013/https://www.iu.qs.com/university-rankings/eeca/results/ |date=2021-03-04 }} |5 (22) |7 (25)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: EECA 2016|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/eeca-rankings/2016|accessdate=2017-10-18}}</ref> |7 (23)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: EECA 2018|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/eeca-rankings/2018|accessdate=2017-10-18}}</ref> |7 (26)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/eeca-rankings/2019|title=QS University Rankings: EECA 2019|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |7 (24)[https://www.topuniversities.com/university-rankings/eeca-rankings/2020] |- |Webometrics | |4 (641) |4 (859) |5 (860)<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.webometrics.info/en/europe/russian+federation|title=Russian Federation &#124; Ranking Web of Universities|publisher=www.webometrics.info|accessdate=2017-05-03}}</ref> |5 (802) |5 (779)<ref name=":4">{{Cite web|url=http://webometrics.info/en/Europe/Russian%20Federation|title=Russian Federation Ranking Web of Universities|publisher=webometrics.info|accessdate=2018-06-13}}</ref> |8 (764) | |- |U.S. News & World Report — Best Global Universities Rankings | | | |2 (465) |2 (411)<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/russia|title=U.S. News & World Report: Best Global Universities in Russia|publisher=}}</ref> |2 (438) |2 (419)<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?region=europe&country=russia&subject=&name=|title=Best Global Universities in Russia|publisher=}}</ref> |2 (388)[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?region=&country=russia&subject=&name=] |- |U.S. News & World Report — Best Global Universities for Physics | | | |127 |117 |3 (90)<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/russia/physics|title=Top Physics Universities in Russia &#124; US News Best Global Universities|accessdate=2017-10-26}}</ref> |3 (76) |2 (51)[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?country=russia&subject=physics&name=] |- |U-Multirank. Top 25 Performing Universities in Student Mobility | | | |1 (14) |[https://www.umultirank.org/export/sites/default/press-media/documents/UMR-Top-25-Performers-Lists_2016.pdf 1 (14)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021005815/https://www.umultirank.org/export/sites/default/press-media/documents/UMR-Top-25-Performers-Lists_2016.pdf |date=2021-10-21 }} |1 (3) |1 (5)<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.umultirank.org/university-rankings/top-performing-universities/2019/|title=2019|publisher=www.umultirank.org|accessdate=2019-08-05}}</ref> | |- |U-Multirank. Top 25 Performing Universities in International Orientation of Degree Programmes | | | | | | |2 (14) | |- |«Университеттың өс миссияһы» Мәскәү халыҡ-ара рейтингы | | | | |5 (131)<ref>{{Cite web|url=https://mosiur.org/news/#28|title=Новости. Опубликован первый Московский международный рейтинг вузов «Три миссии университета»|publisher=mosiur.org|accessdate=2017-12-12}}</ref> | |5 (154)<ref>{{Cite web|url=https://mosiur.org/ranking2018/|title=Три миссии университета|publisher=}}</ref> | |- |RUR (Round University Rankings) | | |2 (296)<ref name=":0">{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking.html#t2015|title=RUR - RANKINGS|publisher=roundranking.com|accessdate=2016-11-14}}</ref> |[http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world 2 (271)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142006/http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world |date=2018-06-12 }} |[http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world 2 (231)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142006/http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world |date=2018-06-12 }} |[http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world 2 (224)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142006/http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world |date=2018-06-12 }} |2 (157)<ref>{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world-2019|title=World University Rankings|publisher=roundranking.com|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |- |RUR (Natural Sciences) | | |1 (158) |1 (145)<ref>{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking.html#t2016|title=RANKINGS|publisher=roundranking.com|accessdate=2016-11-14}}</ref> |1(115)<ref>{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#world-natural|title=Subject Rankings|publisher=roundranking.com|accessdate=2017-12-12}}</ref> |1 (52)<ref>{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#world-natural-2018|title=Subject Rankings|publisher=roundranking.com|accessdate=2019-08-15}}</ref> |1 (46)[https://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#world-natural-2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628102218/https://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#world-natural-2019 |date=2021-06-28 }} | |- |RUR (Teaching Ranking, Natural Sciences) | | |1 (41) | | |1<ref>{{Cite web|url=https://vid1.ria.ru/ig/ratings/Engen-2018.htm|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2018. Инженерные вузы (технические университеты)|publisher=vid1.ria.ru|accessdate=2019-08-15}}</ref> |1 (18)[https://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#teaching-natural-2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628102218/https://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#teaching-natural-2019 |date=2021-06-28 }} | |- |Рәсәйҙә юғары уҡыу йорттарына ихтыяж рейтингы - инженер юғары уҡыу йорттары (техник университеттар) ("Рәсәй бөгөн" халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығының "Социаль навигаторы" проекты) | | |1<ref>{{Cite web|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2015|url=https://ria.ru/abitura_rus/20151215/1341953336.html|accessdate=2017-12-13}}</ref> |1<ref>{{Cite web|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2016|url=https://ria.ru/abitura_rus/20161215/1483607102.html|accessdate=2017-12-13}}</ref> |1<ref>{{Cite web|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2017|url=https://ria.ru/abitura_rus/20171212/1510667253.html|accessdate=2017-12-13}}</ref> | |1<ref>{{Cite web|url=https://na.ria.ru/20181212/1547815645.html|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2018|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |- |Рәсәй вуздары студенттар күҙлегенән («Социальный навигатор» МИА «Россия сегодня» һәм «Типичный абитуриент» проекты) | | | |3 |1 |1<ref>{{Cite web|title=Российские вузы глазами студентов - 2018|url=https://ria.ru/abitura_rus/20180219/1514698142.html|accessdate=2018-07-12}}</ref> |=1<ref>{{Cite web|url=https://na.ria.ru/20190123/1549715088.html|title=Российские вузы глазами студентов - 2019|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |- |«Интерфакс» университеттарының милли рейтингы |3 |3 |2<ref name=":2">{{Cite web|url=http://unirating.ru/rating_common.asp?per=8|title=Национальный рейтинг университетов - Национальный рейтинг университетов|publisher=unirating.ru|accessdate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134243/http://unirating.ru/rating_common.asp?per=8 |date=2018-06-13 }}</ref> |2<ref>{{Cite web|url=http://unirating.ru/rating_common.asp?per=9|title=Национальный рейтинг университетов - Национальный рейтинг университетов|publisher=unirating.ru|accessdate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134206/http://unirating.ru/rating_common.asp?per=9 |date=2018-06-13 }}</ref> |2<ref>{{Cite web|url=http://unirating.ru/rating_common.asp?per=10|title=Национальный рейтинг университетов - Национальный рейтинг университетов|publisher=unirating.ru|accessdate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134218/http://unirating.ru/rating_common.asp?per=10 |date=2018-06-13 }}</ref> |2<ref>{{Cite web|url=http://unirating.ru/rating_common.asp?per=11|title=Национальный рейтинг университетов - Национальный рейтинг университетов|publisher=unirating.ru|accessdate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134234/http://unirating.ru/rating_common.asp?per=11 |date=2018-06-13 }}</ref> |2<ref>{{Cite web|url=https://academia.interfax.ru/ru/ratings/?rating=1&year=2019&page=1|title=Рейтинги / Интерфакс - Высшее образование в России|publisher=Интерфакс — Высшее образование в России|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |- |«Эксперт РА» Рәсәй вуздары рейтинггы | | |3<ref>{{Cite web|url=http://www.raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2015|title=Expert RA Rankings|accessdate=2015-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611011756/http://www.raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2015|archivedate=2015-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611011756/http://www.raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2015 |date=2015-06-11 }}</ref> |3<ref>{{Cite web|url=http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2016/|title=Рейтинги вузов 2016|publisher=raexpert.ru|accessdate=2017-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170131030743/http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2016/|archivedate=2017-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131030743/http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2016/ |date=2017-01-31 }}</ref> |3<ref>{{Cite web|url=http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2017/|title=Рейтинги вузов 2017|publisher=raexpert.ru|accessdate=2017-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706184038/http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2017|archivedate=2017-07-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706184038/http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2017 |date=2017-07-06 }}</ref> |3<ref>{{Cite web|url=https://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2018/|title=Рейтинги вузов 2018|publisher=raexpert.ru|accessdate=2018-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613134021/https://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2018/|archivedate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134021/https://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2018/ |date=2018-06-13 }}</ref> |3<ref>{{Cite web|url=https://raex-rr.com/education/universities/top-100-univercities_of_russia|title=Рейтинг "ЭкспертРА"|publisher=}}</ref> | |- |ИТ-тармаҡта мәшғүл йәш белгестәрҙең эш хаҡы кимәле буйынса Рәсәйҙең техник юғары уҡыу йорттары рейтингы (Superjob) ( | | | |2 |2 |[https://students.superjob.ru/reiting-vuzov/it/ 3] |5<ref>{{Cite web|url=https://students.superjob.ru/reiting-vuzov/it/|title=Рейтинг вузов России по уровню зарплат выпускников, работающих в IT|publisher=Superjob.ru|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |} === Башҡа рейтингтары === * Интерфакс Life Sciences 2014 рейтингының төрлө категорияларында 2-6-сы урынды биләй (тормош тураһындағы фән)<ref>{{Cite web|url=http://univer-rating.ru/FtpRoot/files/LifeSciRanking25042014.pdf|title=Национальный рейтинг университетов в области Life Sciences|accessdate=2014-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502005133/http://univer-rating.ru/FtpRoot/files/LifeSciRanking25042014.pdf|archivedate=2014-05-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502005133/http://univer-rating.ru/FtpRoot/files/LifeSciRanking25042014.pdf |date=2014-05-02 }}</ref>. == Структураһы == Структура бүлектәре<ref>{{Cite web|url=https://admission.mephi.ru/about/excellence|title=Образовательная структура университета &#124; Приемная комиссия НИЯУ МИФИ|accessdate=2016-05-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609221823/https://admission.mephi.ru/about/excellence |date=2016-06-09 }}</ref> * Ядро физикаһы һәм технологиялар институты * Плазмалы һәм лазер технологиялары институты * Биомедицинаның нженер-физик институты * Электроника, нанотехнологиялар, спинтроника һәм фотоника институты * Кибернетик интеллектуаль системалары институты * Финанс иҡтисади хәүефһеҙлек һәм технологиялар институты * Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (ИМО) * Атом энергетикаһы институты (Обнинск) * Физика-техник интеллектуаль системаһы институты * Юғары инжиниринг мәктәбе * Бизнес-информатика һәм комплекслы системалар менән идара итеү факультеты (ФБИУКС) * Көндөҙ һәм ситтән тороп (киске) уҡыу (В) факультеты Башҡа белем биреү структуралары * Сит ил уҡыусылары факультеты * Кадрҙар әҙерләү һәм квалификацияны күтәреү факультеты * Дөйөм профессиональ әҙерлек институты * Әҙерләү үҙәге. === Айырымланған структур бүлексәләре (филиалдары) === Балаково инженер-технологик институты Волгодон инженер-техник институт Димитровград инженер-технологик институты Яңы Урал технология институты Обнинск атом энергетикаһы институты Озёрск технология институты Саров физика-техник институты Төньяҡ технология институты ==== Филиалдары: техникум һәм колледждар ==== Красноярск сәнәғәт колледжы * Мәскәү өлкә политехник колледжы * Нововоронеж политехник колледжы * Себер политехник колледжы * Урал технология колледжы === Лицейҙары һәм мәктәптәре === * 1511-се лицей * 1523-сө лицей * 1547-се лицей * 978-се мәктәп * 985-се мәктәп (10-11 лицей класс) [[Файл:Москворечье урамында МИФИ ятаҡтары.jpg|справа|мини|МИФИ ятаҡтары]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Мужской хор МИФИ * ЧВД НЕВОД НИЯУ МИФИ == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == === Рәсми ресурстары === {{Col-begin}} {{Col-3}} * [http://www.mephi.ru/ Официальный сайт НИЯУ МИФИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308111529/http://rf.mephi.ru/ |date=2013-03-08 }} * {{Cite web|title=Телефонный справочник НИЯУ МИФИ|author=|url=http://voip.mephi.ru/book/search|date=}} * [http://school.mephi.ru/ Сетевая школа НИЯУ МИФИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111111235/https://school.mephi.ru/ |date=2021-01-11 }} * [https://www.youtube.com/user/NRNUMEPhI Видео НИЯУ МИФИ на YouTube] * [http://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/mephi/ Профиль НИЯУ МИФИ на портале StudyInRussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111115400/https://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/mephi/ |date=2021-01-11 }} {{Col-3}} * [https://www.coursera.org/mephi Открытые учебные курсы на портале Coursera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126162820/https://www.coursera.org/mephi |date=2021-01-26 }}, * [https://www.edx.org/school/mephix Открытые учебные курсы на портале edX] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104103345/https://www.edx.org/school/mephix |date=2021-01-04 }} * [http://universarium.org/catalog?filter=open&institute=3 Открытые учебные курсы на портале Универсариум]» * [http://endowment.mephi.ru/ Эндаумент МИФИ] {{Col-3}} {{Навигация | Портал = | Викисловарь = | Тема = МИФИ | Викиучебник = | Викицитатник = | Викитека = | Викивиды = | Метавики = | Проект = }} {{Столбцы/конец}} === Рәсми булмаған ресурстары === * [http://wiki.mephist.ru/ Энциклопедия МИФИ]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Имеется устаревшая информация) * [http://www.mephist.ru/ Студенческий портал МИФИ]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} * [http://live.mephist.ru/show/mephi-map/ Интерактивная карта МИФИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129165703/http://live.mephist.ru/show/mephi-map/ |date=2020-11-29 }} {{ref-ru}} [[Категория:1942 йылда асылған уҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]] 99nurn0iwp19s5a4xg83tyu01w62avp 0 170906 1295236 1287638 2026-05-02T13:23:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295236 wikitext text/x-wiki '''2021 йыл''' (ике мең егерме беренсе йыл) григориан календары буйынса — йома көн башланған кәбисә булмаған йыл. Ул — беҙҙең эраның 2021-се йылы, 3-сө мең йыллыҡтың 21-се йылы, XXI быуаттың 21-се йылы, XXI быуаттың 3-сө ун йыллығының 1-се йылы, 2020-се йылдарҙың 2-се йылы. {{Навигация для года|2021}} {{Навигация для века|21}} {{Год начинающийся|2021}} {{Год в других календарях|2021|КК=12 февраля|ИК=10 августа}} == Һылтанмалар == http://www.putinavotstavku.org/ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221207183607/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209 |date=2022-12-07 }}, https://chipanddale.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.223 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.92 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.23 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.253 (https://simple.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/95.55.17.253, https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/95.55.17.253) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.85 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.85) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.8 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.180 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/95.55.134.180) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.94 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.128.72 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/78.37.180.188 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.129 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.110.21 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.28 (https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.28{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.242 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.242) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.200 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.200) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.172 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.172) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.129 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.129) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.129 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.129) (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.129) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.140.202 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.32 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.143.50 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.211 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.66.136.211, https://simple.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.66.136.211) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.216 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.10.216) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.255 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.67.146.255, https://simple.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.67.146.255) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.203 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.81.146 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.249 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.158 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.105 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.105) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.55 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.138 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.244 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.68 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.138.82 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.47.223 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.107 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.189 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.189, https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.105) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.168 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.17 (https://dtv.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.17{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.158.189 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.158.189) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.138 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.138) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.185 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.225 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.19 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.100 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.66 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.169 http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.141 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.142 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.142) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.67 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.155 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.30 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.223 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.227 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.227) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.147 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.147) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.120 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.120) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.80 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.210 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.255 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.67.146.255, https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%89%B9%E5%88%A5:%E6%8A%95%E7%A8%BF%E8%A8%98%E9%8C%B2/178.67.146.255) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.41 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.241 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.57 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.221 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.110.219 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.149 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.246 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.139 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.24 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.137.182 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.48.213 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.7 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.84 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.209 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.1 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.77 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.187 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.38 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.38) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.47.232 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.73 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.23.183 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.215 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.4 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.174 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.94 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.47.244 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.99.146 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.153.177 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.247 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.9.247) (https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.247) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.177 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.83 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.151.232 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.124.114 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/78.36.120.255 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.169.180 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.54.232 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.180.2 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.180.2) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.183.157 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.183.157) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.29.84 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.131.90 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.212 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.125 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.178.132 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.179.168 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.127.5 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.225 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.197.165 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.148.172 (https://fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Contributions/178.66.148.172) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.233 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.13.233, https://it.wikipedia.org/wiki/Speciale:Contributi/91.122.13.233) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.172.230 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.143 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.181.145 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.140 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.114 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.8.114) (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.114) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.130 monkey211092 t0lggjpsqs6mxoj4gthqflcas9rh7oo 0 173256 1295386 1202067 2026-05-03T09:57:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295386 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Балтас үҙәне күле''' (русса Балтачевская старица) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]<nowiki/>нда. [[Иҫке Балтас (Дүртөйлө районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан бер саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Дүртөйлөнән Дүртөйлө - Андреевка трассаһы буйынса 9 саҡрым юл. ==Һүрәтләмә== '''Һыуҙың асыҡлығы, таҙалыҡ''': Таҙа һәм үтә күренмәле '''Һыу менән тәьмин итеү сығанаҡтары''': Кеүәш, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм Исмаил ыҙаны (күле) '''Майҙаны''': 2,76км2 '''Һыу ятҡылығының килеп сығышы''': Ағиҙел йылғаһының элекке үҙәне '''Төбө''': Ҡомло, ләмле '''Географик координаталары''': төньяҡ киңлегенең 55°36'06" , көнсығыш оҙонлоғо 54°43'24"; төньяҡ киңлегенең 55°35'17", көнсығыш оҙонлоғо 54°43'13"; төньяҡ киңлегенең 55°32'42", көнсығыш оҙонлоғо 54°43'13" '''Яр буйында торама пункттар''': Иҫке Балтас ауылы ==Үҙенсәлектәре== Балтас үҙәне Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан оҙонсай формалағы һыу ятҡылығы . Күл Ағиҙел йылғаһының төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары ҡырындағы ҡушылдыҡтары, шулай уҡ көнбайыш яғында ятҡан үҙәне менән бәйле. Күлдең туҡланыуы, тулыланыуы атмосфера яуым-төшөм, грунт һәм ер өҫтө һыуҙары иҫәбенә тормошҡа ашырыла. Күл ярының һөҙәк ярҙары ағастарҙан ҡулса ([[Ерек (ағас)|ерек]]>лек, [[тал]]лыҡ, [[имән]] һәм [[уҫаҡ]]) менән уратып алынған. Улар артында һыубаҫар туғайҙар китә.Унда күпселеген кесетркән, [[әрем]] , [[Меңъяпраҡ|меңьяпраҡ]] һәм башҡа туғай үҫемлектәре урын алған.Көньяҡ яр тирәһендә Иҫке Балтас ауылы урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыштан Яушылды күле (Явшильды) һәм бер нисә кескәй күл, ә бер саҡрым алыҫлыҡта уның Исмаил күле (Старица) ята. Йәйге осорҙа һыубаҫар ярҙарын күрән, [[Ҡырҡбыуын үләне|ҡырҡбыуын]] һәм [[ҡамыш]] баҫып ала. == Фаунаһы == '''Балыҡтар''':[[алабуға]], [[сабаҡ]], [[ҡарабалыҡ]], [[суртан]], [[Шырт балыҡ|шыртбалыҡ]], [[һыла]], [[ҡорман]], густера ҡорман, [[аҡ сабаҡ]], тюлька, ротан, [[ҡыҙылғанат]] == Һылтанмалар == *[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/110229-baltachevskaya-staritsa.html БАЛТАЧЕВСКАЯ СТАРИЦА] *[http://images.esosedi.org/staritsa_r_beloy_ryadom_s_s_star/55997119/index.html#lat=55556216&lng=54731484&z=15&mt=1&v=1 Старица р. Белой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251212232536/http://images.esosedi.org/staritsa_r_beloy_ryadom_s_s_star/55997119/index.html#lat=55556216&lng=54731484&z=15&mt=1&v=1 |date=2025-12-12 }} [[Категория:Гидрография]] [[Категория:Дүртөйлө районы географияһы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] svm4afsojn8lj9e7sxpo9qgvshf4f6u 0 173640 1295381 1024608 2026-05-03T09:45:57Z Xqbot 996 [[Төңгөк (ауыл)]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1295381 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Төңгөк (ауыл)]] 2vdyklp9ykeeeq5n6uhs8v9nqddl8yx 0 178242 1295283 1248464 2026-05-02T19:04:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295283 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Берләштерергә|Айбулат (исем)|Айбулат}} '''Айбулат''' — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. == Этимология == Айбулат исеме [[фарсы теле]]нән үҙләштерелгән — ай + булат; ай һымаҡ бик шәп, булат ҡоросо һымаҡ ныҡ. <ref>[[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф.Ғ.]], Төпәев С. Х. '''[https://kitaptar.bashkort.org/book/52 Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022418/https://kitaptar.bashkort.org/book/52 |date=2021-10-05 }}. — Өфө, 2006.</ref> [[Айбулат]] — ай һәм булат (ҡорос) үҙ аллы һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма исем<ref>[[https://ufa-edu.ru/advertising/Башкирские%20имена.%20Т.Кусимова.pdf Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» ]]</ref>. Исемгә затлы таш, тимер ҡушыу ныҡлыҡ, оҙон ғүмер теләүгә бәйләнгән. == Билдәле кешеләр == [[Хажин Айбулат Вәкил улы]] ([[30 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — ғалим-педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы.<br> [[Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы]] ([[12 май]] [[1967 йыл]]) — [[ҡурай]]сы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014).<br> [[Псәнчин Айбулат Вәли улы]] ([[12 февраль]] [[1967 йыл]]) — [[Рәсәй]] ғалим-этнографы, география фәндәре докторы, профессор. [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] директор вазифаһын башҡарыусы ([[2016 йыл]]дан).<br> Айбулат Константин Михайлович — рус шағиры (сығышы менән чечен). Уның ата-әсәһе Дади-юрт ауылы штурмындағы үлтерелә, ә үҙе барон Михаил Карлович Розеның тәрбиәһенә алына. 1839 йылда коллегия асессорына тиклем үрләй, дәүләт хеҙмәтенә уҡырға инә. Буш ваҡытта әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Уның әҫәрҙәре Рәсәйҙең күп әҙәби журналдарында баҫылып сыға. Рус әҙәбиәтенең иң ҙур эшмәкәрҙәре менән шәхсән таныш була. <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/Айбулат,_Константин_Михайлович</ref> <br> == Фамилия == [[Айбулатов Шиһап Зәйнетдин улы]] ({{lang-ru|Айбулатов Шихаб Зайнетдинович}}; [[9 август]] [[1930 йыл]] — [[2 июль]] [[2005 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]]. 1966—1991 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның «Восход» гәзите мөхәррире. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ижади ойошманың 6-сы съезы делегаты. Райондың почётлы гражданы == Топонимика == Айбулат — Рәсәй, Көньяҡ Федераль округ, Әстрхан өлкәһе, Харабалин районыдағы тораҡ пункт <ref>http://ru.esosedi.org/RU/AST/1000021605/aybulat/{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == Айбулат Константин Михайлович. Һайланған шиғырҙар. <ref>http://az.lib.ru/a/ajbulat_k_m/text_1841_stihi.shtml</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] <!-- Ир-ат исеме мәҡәләһе булғанда был категорияны ҡалдырығыҙ --> fxto3m81rwyq9dzwayiudvit4egp3mw 0 181170 1295257 1252667 2026-05-02T15:44:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295257 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''СССР НКВД-һының «Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау буйынса операцияһы''' 1937 йылдың авгусынан алып 1938 йылдың ноябренә тиклем үткәрелә. [[Файл:MP-Frinovsky.jpg|справа|мини|286x286пкс|СССР эске эштәр наркомы урынбаҫары —СССР НКВД дәүләт именлеге баш идаралығы начальнигы М.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Фриновский]] [[1937 йыл|1937 йылдың]] 31 июлендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] 1937 йылдың 30 июлендәге 00447- һанлы «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» тигән оператив бойороҡҡа ҡул ҡуя, әлеге бойороҡта ''«советтарға ҡаршы элементтарҙы»'' тар-мар итеү һәм бындай төр эштәрҙе ҡарау буйынса ''«оператив тройкалар»'' составы билдәләнә. Бойороҡҡа ярашлы: ''«1937 йылдың 5 авгусынан алып бөтә республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә элекке кулактарҙы, советтарға ҡаршы әүҙем элементтарҙы һәм енәйәтселәҙе репрессиялау буйынса операцияны башларға, Үзбәк, Төркмән, Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ һәм Тажик ССР-ҙарында операцияны ағымдағы йылдың 10 авусынан башларға, ә Алыҫ Көнсығыш һәм Красноярск крайҙарында һәм Көнсығыш-Себер өлкәһендә — ағымдағы йылдың 15 авгусынан»'' тип яҙыла. Операция уҙғарыуҙың дөйөм етәкселеге СССР эске эштәр наркомы урынбаҫары — СССР НКВД дәүләт именлеге баш идаралығы начальнигы комкор М.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Фриновскийға йөкмәтелә.. Белорус ССР-ы эске эштәр халыҡ комиссары Б. Д. Берман 1938 йылдың 24 ғинуарында Мәскәүҙә СССР НКВД етәкселек составы кәңәшмәһендә ошолай тип билдәләй: ''«Минеңсә, әгәр тройкаларҙы һаҡлап ҡалғанда ла, уларҙы бик ҡыҫҡа осорға һаҡлап ҡалыр кәрәк, иң күбе бер айға… Беренсенән, 1937 йылдағы операцияның ҡыҙған мәлә менән сағыштырғанда, үҙенә күрә операциялар фронты күпкә тарыраҡ булып ҡалды. Икенсенән, аппаратыбыҙҙың күпселек өлөшөн кисекмәҫтән агентура эшенә йүнәлтер кәрәк. Тройкалар менән эшләү — еңел, ҡатмарлы булмаған эш, ул кешеләрҙе дошмандар менән тиҙ һәм ҡәтғи рәүештә эш итергә күнектерә, әммә артабан тройкалар менән йәшәү — хәүефле. Ни өсөн? Сөнки бындай шарттарҙа… кешеләр бәләкәй генә дәлилдәргә ышаналар һәм төп эштән — агентура эшенән — ситләшәләр»''. СССР Халыҡ комиссарҙары Советының һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1938 йылдың 17 ноябрендәге 4387-се «Ҡулға алыуҙар, прокурор күҙәтеүе һәм тикшереү алып барыу тураһында» тигән ҡарарына ярашлы СССР НКВД-ның махсус бойороҡтары тәртибендә булдырылған суд тройкалары, ә шулай уҡ өлкә, край һәм республика милиция идаралыҡтары ҡарамағындағы тройкалар юҡҡа сығарыла. Эштәр судтар йәки СССР НКВД ҡарамағындағы Махсус Кәңәшмә ҡарамағына тапшырыла. == Бойороҡто үтәү барышы == === Операцияны үткәреү ҡәғиҙәләре === [[Файл:Св.озеро_и_монастырь_с_СЗ_2.jpg|справа|мини|220x220пкс|Махсус тәғәйенләшле Соловцы төрмәһе (1937—1939 йылдар)]] 00447-се оператив бойороҡҡа ярашлы репрессиялар сиктәре билдәләнә<ref name="i15"/>. Мәҫәлән, Ежов сығарған 409-сы директива [[ГУЛАГ]] холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында каратель операцияларын үткәреүҙе көйләй. Шулай уҡ улар махсус төрмәләрҙәге — «совет власының иң яуыз дошмандары» тотолған сәйәси изоляторҙарҙағы — язалауҙарға ҡағыла. Операция барышына йоғонто [[Мәскәү]]ҙән генә булмай, мәҫәлән, Украина эске эштәр халыҡ комиссары Израиль Леплевский үҙ бойороҡтары менән тимер юлында булған бәхетһеҙ осраҡтар күҙәтелгән урындарҙа эште көсәйтеүҙе талап итә, сөнки был осраҡтарҙа ул саботаж һәм ҡоротҡослоҡто күрә, бынан тыш сиркәүҙәрҙә һәм «секталарҙа» террор туплана тип һанай. НКВД-ның «1936 йылдың 1 авгусынан башлап, тыуған илгә хыянатсыларға, беренсе һәм икенсе категориялар буйынса хәрби коллегия һәм хәрби трибунал тарафынан хөкөм ителгән уң троцкистар шпионлығы һәм диверсия ойошмалары ағзаларына» ҡаршы репрессиялар башланыуы тураһында 00486-сы ҡарары сыға, шулай уҡ ''«тыуған илгә хыянатсыларҙың ҡатындарын, уң троцкист ойошмалар ағзаларын, шпиондарҙы һәм диверсанттарҙы»'' ҡулға алыу тәртибе билдәләнә. Бойороҡҡа ярашлы [[Тыуған илгә хыянатсы ғаилә ағзаһы|ЧСИР-ҙы]] (Тыуған илгә хыянатсы ғаиләһе ағзаһын) ҡулға алыу һәм 5 — 8 йылға хөкөм итеү һәм уларҙың балаларын балалар йорттарына урынлаштырыу тәртибе билдәләнә. 15 йәштән алып балалар «социаль хәүефле» тип таныла һәм улар ҡулға алына. Барлығы был операция буйынса 00386-сы бойороҡ) 18 мең тирәһе ҡатын-ҡыҙ һәм 25 меңдән ашыу бала ҡулға алына<ref name="i53">{{cite web|url=http://www.encyclopaedia-russia.ru/view_post.php?id=161|title=Сталинские репрессии|publisher=Энциклопедия истории России|accessdate=2011-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACv6q7gx?url=http://encyclopaedia-russia.ru/article.php?id=161|archivedate=2012-08-26|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613032332/http://www.encyclopaedia-russia.ru/article.php?id=161 |date=2013-06-13 }}</ref>.<blockquote>НКВД-ының 00486-се оператив бойороғонан цитата:</blockquote><blockquote>«НКВД хеҙмәткәрҙәре ҡарамағы буйынса, 15 йәштән өлкән балалар… социаль яҡтан хәүефле һәм советтарға ҡаршы ғәмәлдәр ҡылырға һәләтле тип танылһа, йә лагерҙарға, йә НКВД холоҡ төҙәтеү колонияһына, йә Наркомпростың махсус режимы балалар йортона ебәрелә. Сабыйҙарҙы әсәләре менән лагерҙарға ебәрәләр, унан 1-1,5 йәшкә еткәс, Һаулыҡ һаҡлау Халыҡ комиссариатының балалар йорттарына һәм яслеләренә күсерәләр. 3 йәштән 15 йәшкә тиклемге балалар Наркомпрос балалар йортона урынлаштырыла» (Архив КГБ; материалы проверки дела «Антисоветского троцкистского центра», т. 3, л. 53-64).[http://istpamyat.ru/repressii/arkhivnye-dokumenty/izyatye-deti-chlenov-semej-izmennikov-rodiny/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171203013816/http://istpamyat.ru/repressii/arkhivnye-dokumenty/izyatye-deti-chlenov-semej-izmennikov-rodiny/ |date=2017-12-03 }}</blockquote> === Кампания этаптары === [[Файл:Radek's_action.jpg|слева|мини|200x200пкс|Я. А. Вышинский (уртала) —1935 йылдан алып 1939 йылға тиклем СССР генераль прокуроры]] Бойороҡҡа ярашлы, «кулак» операцияһы 1937 йылдың декабрь башында тамамланырға тейеш була. Башта тамамланыу ваҡыты айҙың аҙағына күсерелә, әммә ул ваҡытта ла уның тик беренсе фазаһы тамамлана<ref name="i15"/><ref name=autogenerated1 />. На местах лимиты воспринимались как и любые другие плановые показатели СССР, к выполнению и перевыполнению которых так стремилось руководство<ref name="i64">{{Книга:Norman Naimark:Stalin und der Genozid|pages=113}}</ref>. Шуға ҡармаҫтан, 1938 йылдың башында кампанияны дауам итеү мәсьәләһе хәл ителмәгән була. Уҙған йыл аҙағына үлем язаһы бүленгән лимиттарға яҡынлашҡас, тройкаларҙа билдәһеҙлек тойғоһо хакимлыҡ итә башлай. НКВД-ла был лимиттарҙы үтәү кәрәклегенән килеп сыҡҡан башбаштаҡлыҡты туҡтатыу тураһында фекерҙәр ишетелә башлай. Әммә бындай уйҙар бик ныҡ кисектерелә, хатта дисциплинар язалар бирелә. Был башланғыстар шулай уҡ партия хеҙмәткәрҙәренә һәм номенклатура вәкилдәренә ҡарата тройкалар һәм двойкалар хөкөм ҡарарҙары буйынса ялыуҙар булғанлыҡтан барлыҡҡа килә. Билдәһеҙлек генераль прокурор Андрей Вышинскийҙы хат яҙырға этәрә, унда прокуратураға хөкөмдәрҙе ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә генә ҡайтанан ҡарарға бойороҡ бирелә<ref name="i15"/>. Фриновский 8 ғинуарҙағы хатында, ЮНКВД етәкселәре тимер юл транспортында кулактар һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтар эҙләүгә иғтибарҙы йүнәлтергә тейеш, тип билдәләй, сөнки уларҙың диверсионлығы [[Тимер юл транспорты|иҡтисадтың был тармағында]] ҙур уңышһыҙлыҡтарға сәбәпсе булған тип фараз ителә. Һөҙөмтәлә, [[1938 йыл]] башында операция тамамланмай, ә уның урынына икенсе фазаһы башлана(һылтанма). Икенсе этаптың рәсми башы булып КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһының 31 ғинуар ҡарары тора. Төбәккә ҡарап операция 1938 йылдың 1 апреленә тиклем дауам итә ала. Яңы бойороҡ (һылтанма) беренсе категориялағы 48 меңлек лимитты һәм икенсе категориялы 9,2 мең кешелек лимитты ҡырҡа арттыра. Яңы йылда кампания тағы ла көсәйә бара: ҡайһы бер төбәктәрҙә ғәйепләнеүселәрҙең барыһы ла тиерлек үлем язаһына хөкөм ителә.Бойороҡ сығарҙы категория икенсе категория 9,2 мең кеше һәм 48 мең кеше беренсе булып лимиттары арттырылды. Яңы йыл кампаниялары тағы ла ҡаты характер ала: бөтә тиерлек төбәктәрҙә ҡайһы бер үлемгә хөкөм ителгән. Шулай, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ында]] һәм [[Молдавия Совет Социалистик Республикаһы|Молдавия АССР-ында]] 1938 йылдың 1 ғинуарынан 1 авгусына тиклем лагерҙарға 830 кеше ебәрелә, ә 36 393 кеше үлем язаһына хөкөм ителә<ref name="i15"/>. [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украиналағы]] репрессияларҙың айырыуса аяуһыҙлығы факторҙарының береһе булып партия етәкселегенең алмашыныуы тора: 27 ғинуарҙа [[Никита Хрущев]] Украина Коммунистар партияһының беренсе секретары итеп тәғәйенләнә. Шулай уҡ бик күп «советтарға ҡаршы элементтар» Алыҫ Көнсығышта табыла. Израиль Плинер 1937 йылда Алыҫ Көнсығышта кореяларҙың депортацияһы менән шөғөлләнә. Ошо төбәктә булып киткән Фриновский 1938 йылдың 27 июлендә лимиттарҙы арттырыу буйынса хат юллай: атып үлтереүгә — 15 меңгә, епортацияға — 5 меңгә. Политбюро әлеге һандарҙы дүрт көндән раҫлай<ref name="i21" />. Бойороҡто үтәүҙең икенсе фзаһында төп иғтибар «башҡа советтарға ҡаршы элементтарға» бүленә, уларҙың өлөшө күпкә арттырыла. «эске дошмандарҙы» фашлау буйынса эш көсәйтелә, элекке социал-революционерҙарҙы эҙәрлекләү алғы планға күсә. Сталин үҙе шәхсән Ежовтан 17 ғинуарҙа яҙылған хатында әлеге кешеләргә ҡаршы эҙәрлекләүҙәрҙе көсәйтерә ҡуша<ref name="i15"/>. === Конвейерлы суд производствоһы һәм ярыштар === [[Файл:Bitte_Quotenerhöhung_NKWD-Befehl_00447_aus_Gebiet_Irkutsk.jpg|справа|мини|247x247пкс| [[1938 йыл|1938 йылдың 26 апрелендә]] Иркутскиҙағы партия һәм НКВД вәкилдәре 00447-се бойороҡҡа ярашлы 1-се категория буйынса лимитты 4 мең кешегә арттырыуҙы һорайҙар. ]] Тройкаларҙа суд эштәре конвейерға ҡуйыла. Ултырыштар протоколдарынан сығарылған хөкөмдәр һаны тураһында белергә мөмкин: [[Санкт-Петербург|Ленинград]] тройкаһы. мәҫәлән, [[9 октябрь]] [[1937 йыл|1937 йылдың]] 9 октябрендә Соловцы утрауҙарында тотолған 658 кешегә үлем язаһы сығара. Татар АССР-ы тройкаһы [[28 октябрь|28 октябрҙә]] 256 кешегә үлем хөкөмөн иғлан итә. . [[Карелия|Карел]] тройкаһы 20 ноябрҙә 705 эш ҡарай һәм 629 үлем хөкөмөн сығара. Шул уҡ көндө [[Краснодар]] тройкаһы 1 252 кешегә үлем хөкөмө сығара. [[Омск]] тройкаһы [[10 октябрь|10 октябрҙә]] 1 301 кешенең эшен ҡарай, шул иҫәптән 937 кеше үлем язаһына тарттырыла, ә 1938 йылдың 15 мартында 1014 — хөкөм ҡарары, шул иҫәптән 354 кеше — үлем язаһына<ref name="i21"/>. Кулак операцияһы башында уҡ урындағы хеҙмәткәрҙәр лимиттарҙы арттырыу тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә башлай. Был үтенестәрҙең мөһим факторы булып тройка рәйестәренең үҙҙәрен элгәрге «партия линияһынан» радикаллыраҡ күрһәтергә тырышыуы тора. Шуға күрә күп кенә тройкаларҙа кампания юғары күрһәткестәр өсөн көрәш менән берләштерелә. [[Омск]] ҡалаһында [[1937 йыл|1937 йылдың 28 июлендә тәғәйенләнгән]] тройка рәйесе [[1 август]] көнө үк Лубянкаға лимиттарҙы арттырыу буйынса мөрәжәғәт итә. Быны ул 1-се категориялы 3008 кешене ҡулға алыуҙы «Стаханов темпы» менән аңлата<ref name="i4"/><ref name="i21"/>. Бөтә операция барышында Мәскәүҙәге етәкселеккә лимиттарҙы арттырыу буйынса үтенестәр килә. Мәҫәлән, Украина эске эштәр халыҡ комиссары Израиль Леплевский бындай үтенесте бер нисә тапҡыр ебәрә. Йыш ҡына улар ҡәнәғәтләндерелә. НКВД-ның 00447-се бойороғонда аныҡ мөмкинлек бирелеүгә ҡарамаҫтан Урындағы етәкселек билдәләнгән сиктәрҙе үтеп китмәҫкә ҡыйыулыҡ күрһәткән осраҡтар әлегә билдәле түгел<ref name="i15"/>. Урындарҙа лимиттар СССР-ҙың башҡа планлаштырылған күрһәткестәре булараҡ үтәлергә һәм артығы менән үтәлергә тейеш тип ҡабул ителә. Әммә лимитты арттырыу инициативаһы урындағы властарға түгел, ә партия һәм НКВД етәкселегенә ҡараған осраҡтар ҙа була. Мәҫәлән, Мәҫәлән, 1937 йылдың 15 октябрендә Политбюро лимиттарҙы 120 000 кешегә арттырыуҙы ҡабул итә, шуларҙың 63 меңе беренсе категорияла, 57 000 — икенсе категорияла<ref name="i1"/>. === Төбәк айырымлыҡтары === Бойороҡтоң ҡайһы бер төбәктәрҙә үтәлеүе башҡаларынан әллә ни айырылмай. Барыһы ла 00447-се НКВД бойороғонда күрһәтелгән кешеләрҙең һаны етерлек булыуына бәйле була. Урындағы етәкселектең был төркөмдәргә мөнәсәбәте лә мөһим булған; әгәр уларҙы дошман итеп күрһәләр, репрессиялар уларҙан ҡотолоу өсөн сәбәп булып хеҙмәт иткән<ref name="i66">{{книга|автор=Юнге М., Бонвеч Б., Биннер Р.|заглавие=Сталинизм в советской провинции: 1937-1938 гг. Массовая операция на основе приказа №00447|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2008|серия=История сталинизма|страницы=46—47|страниц=927|isbn=978-5-8243-1242-3}}</ref>. [[Пермь өлкәһе]]ндә хөкөм ителеүселәрҙең һәр өсөнсөһө «трудпоселенец» статусында була<ref name="i67">{{книга|автор=[[Суслов, Андрей Борисович|Суслов А. Б.]]|заглавие=Трудпоселенцы — жертвы «кулацкой операции» НКВД в Пермском районе Свердловской области|место=Пермь|страницы=138}}</ref>. Көнбайыш Себерҙә «РОВС заговорының» ҙур эше уйлап сығарыла. Донбасс ҡалаһында хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны араһында «контрреволюцион элементтың» өлөшө айырыуса юғары булһа<ref name="i69">{{Китап|автор=Никольский В. Н.|заглавие=«Кулацкая операция» НКВД 1937-1938 гг. в украинском Донбассе и её статистическая обработка|страницы=825}}</ref>, [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]] маргинал төркөмдәр күберәк зыян күрә. [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]] төрлө конфессияларҙың һәм хәрәкәттәрҙең дини общиналары вәкилдәре айырыуса ныҡ зыян күрә<ref name="i66"></ref>. Коллективлаштырыу осорондағы ихтилалдарҙа ғына ҡатнашыу түгел, ә элек һуғыш коммунизмы осоронда булған сыуалыштарҙа ҡатнашҡандар ҙа «кулак» операцияһы ҡорбандары булалар. Шулай, [[Алтай крайы]]нда НКВД [[колхоз]] һәм [[совхоз]] «ҡоротҡостарын» ғына ҡулға алмай, ә 1921 йылда Сорокин ихтилалында ҡатнашҡандар ҙа эләгә, әлеге ихтилал «Саф совет власы өсөн», «Коммунистарһыҙ Советтар» лозунгыһы аҫтында үтә һәм унда 5 меңдән 10 меңгә тиклем кеше ҡатнаша Алтай крайында барлығы 134 кеше "Сорокин ихтилалы ҡатнашыусыһы булараҡ хөкөм ителә<ref name="i66"></ref>. [[Санкт-Петербург|Ленинградта]]<ref name="i72">{{Китап|автор=[[Иванов, Виктор Александрович (историк)|Иванов В. А.]]|часть=Преступники как целевая группа операции по приказу № 00447 в Ленинградской области|заглавие=Сталинизм в советской провинции: 1937-1938. Массовая операция на основе приказа № 00447|ответственный=Сост. М. Юнге, Б. Бонвеч, Р. Биннер|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2008|страницы=519}}</ref> һәм [[Ярославль өлкәһе|Ярославль өлкәһендә]] енәйәтселәргә ҡаршы көрәш беренсе урында тора. НКВД-ының 00447-се бойороғонда [[Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Яҡут АССР-ында]] ҡулға алыуҙар күҙ уңында тотолмай. Әлеге төбәк бойороҡта төшөрөлөп ҡалдырыла, сөнки республика эске эштәр наркомы күҙ уңында тотҡонлоҡта Андрей Коростин бында кулактарҙың һәм шпиондарҙың юҡлығын дәлилләй алған<ref name="i66"></ref>. === Отчет === Бойороҡ<ref name="i21"/> республика, өлкә һәм төбәк кимәлендәге УНКВД етәкселәренә һәр айҙың 1-се, 5-се, 10-сы, 15-се, 20-се һәм 25-се көндәрендә үҙәккә бойороҡтоң үтәлеү статусы тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт менән отчет ебәрергә тейеш була, тулы отчеттар почта аша ебәреләа<ref>Пункт VII.3 приказа НКВД № 00447</ref>. Ошо телеграммалар нигеҙендә СССР НКВД ГУГБ-һының 8-се бүлегендә йомғаҡлау отчеттары әҙерләнгән. Операция барышында 36 йыйылма отчет әҙерләнгән<ref name="i15"/>. Статистик күрһәткестәргә өҫтәп, УНКВД етәкселәре «халыҡтың сәйәси торошо», кампанияға мөнәсәбәте тураһында мәғлүмәт үҙәккә тапшырырға тейеш була. Ежов шулай уҡ асыҡланған «контрреволюцион төркөмдәрҙең» һаны һәм уларҙан тартып алынған ҡоралдар һаны тураһында мәғлүмәт талап итә. Был мәғлүмәттәр менән үҙәк төбәк УНКВД-һының иғтибарын ойошҡан контрреволюцион һәм енәйәт эшмәкәрлегенә йәлеп итергә тырыша<ref name="i15"/>. 1937 йылдың 15 декабрендә Ежов ЮНКВД рәйестәренә УНКВД-ның 00447-се бойороғон үтәүҙәге ҡаҙаныштары тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирергә бойора. СССР НКВД ГУГБ статистикаһы нигеҙендә 31 декабргә ҡарата «кулак» операцияһы һөҙөмтәләре буйынса түбәндәге һандар була: 555 641 ҡулға алына, шуларҙың 553 362-һе хөкөм ителә, шул иҫәптән 239 252 кеше үлем язаһына хөкөм ителә. 314 110 кеше лагерҙарға йәки төрмәләргә хөкөм ителә. 14600 тотҡон үлем язаһына хөкөм ителә<ref name="i15"/>. === Эште тикшереү === Ҡулға алыуҙар ордерҙар нигеҙендә башҡарыла<ref name="i4"/><ref name="i15"/>. Тентеү ваҡытында ғәйепләү дәлилдәре ғәҙәттә табылмай. Ҡайһы берҙә сит илдә йәшәгән дуҫтарының йәки туғандарының хаттары, батша портреты төшөрөлгән календарҙар, патрондар менән һунар мылтыҡтары дәлил булып тора. Ғәҙәттә, тентеү тураһында отчетҡа урындағы чиновник менән берлектә ҡул ҡуйылған, мәҫәлән, [[ауыл]]да [[колхоз]] йәки [[ауыл советы]] рәйесе, ҡалала — йорт идаралығы хеҙмәткәре булған<ref name="i15"/>. Ғәйепләнеүсенең һорау алыуҙары уның сәйәси һәм ижтимағи сығышына ҡағыла. Быға тиклем хөкөм ителеү мәсьәләләре, уға ҡарата тикшереүҙәр, хөкөмдәр йәки ҡарарҙар тураһында һорауҙар ҡыҙыҡһындырған<ref name="i15"/>. Күпселек осраҡта НКВД шәхси мәғлүмәттәрҙе туплау өсөн ауыл советына йәки ҡала советына мөрәжәғәт итәләр. Айырым иғтибарҙы социаль сығышы, [[Сәйәсәт|сәйәси эшмәкәрлеге]] һәм уның хеҙмәте йәлеп итә. Бындай белешмәләрҙә урындағы властарҙың шик аҫтына алынған кешегә ҡарата мөнәсәбәте сағылыуы мөмкин. Мөмкин булһа, шик аҫтына алынғандарҙың эштәренә агентура йәки разведкалау һәм милиция мәғлүмәттәре өҫтәлә. Ҡулға алыу, төрмәнән йәки лагерҙарҙан ҡасыу, шулай уҡ ҡабаттан хөкөм ителеү ҙур әһәмиәткә эйә була. Шуға ҡарамаҫтан, бындай мәғлүмәттәр бөтә репрессия ҡорбандары өсөн тигеҙ булмай<ref name="i15"/>. Дәлилдәрҙе көсәйтеү өсөн эштәргә башҡа архив материалдары һәм ғәйепләү яғынан ғына сығыш яһаған шаһиттарҙы тикшереү стенограммалары өҫтәлә Йыш ҡына шаһиттар урындағы «номенклатура» вәкилдәре була, мәҫәлән, [[колхоз]] рәйестәре йәки партия ағзалары. Ҡайһы бер шаһиттарҙан ғәйепләнеүсе ҡулға алынғанға тиклем үк һорау алына, улар «шаһит», «информатор» һәм ошаҡсы ролдәре араһындағы сиктәрҙе юҡҡа сығара. Йыйылған мәғлүмәттәргә таянып, НКВД ғәйепләү ҡарарын төҙөй, ә докладсы тройка ултырышы өсөн эштең ҡыҫҡаса тасуирламаһын төҙөй. Процесты тиҙләтеү маҡсатында ултырыштарҙың протоколдарында, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡаса ғәйепләүтасуирламаһы ғына була<ref name="i15"/>. Әгәр тройка үлем язаһына хөкөм итһә, ғәйепоәнеүсе эшенә атып үлтереү актынан өҙөк өҫтәлә. Тиҫтә йыдар үткәндән һуң прокуратура, репрессия эштәрҙе ҡарап, йыш ҡына хөкөм ҡарарҙарын сығарыу өсөн хоҡуҡи дәлилдәр таба алмай<ref name="i15"/>. Тикшереү эштәрен анализлау кулак операцияһы рөхсәтһеҙ һәм айырым осрағы булмауын, ә ентекле ойошторолған кампания булған тигән һығымтаға килә<ref name="i21"/>. === Идара итеү саралары === НКВД-ның урындағы органдары дәүләт тарафынан ғәҙәти контролдән азат ителә. Хөкөм ҡарары бер учреждение эсендә бер нисә инстанция сиктәрендә үтә. СССР НКВД-һы етәкселегенә Мәскәүҙә хөкөм язаһы тураһында хәбәр ителмәй; тройкалар протоколдары, хөкөм ителгәндәрҙең карточкалары Мәскәүгә артҡы иҫәп менән ебәрел<ref name="i15"/>. Әммә партия үҙәге һәм НКВД етәкселеге контролдән бөтөнләй баш тартмай: даими отчеттар, тройкалар кадрҙарының ротацияһы, лимиттар бүлеү, заказдар биреү һәм төрлө циркулярҙар тураһында ҡарарҙар ҡабул ителә<ref name="i15"/>. == Тамамлау == === Ежовты ситләтеү === [[1938 йыл]]дың ноябрь башында Оло террорҙың һәм «кулак операцияһы» тамамланыу билдәләре күренә башлай. 22 августа [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берия]] Ежовтың урынбаҫары итеп тәғәйенләнһә, [[8 октябрь|8 октябрҙә]] КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы [[Ежов Николай Иванович|Ежов]], [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]], Вышинский, [[Маленков Георгий Максимилианович|Маленков]] һәм Рыжков составындағы коммиссия булдыра, әлеге комиссия прокурор күҙәтеүенең һәм тикшереүенең яңы ҡағиҙәләре өҫтөндә эшләй<ref name="i15"/>. 15 ноябрҙә Политбюро комиссия әҙерләгән директива проектын раҫлай. Уның буйынса, 16 ноябрҙән тройкалар, хәрби трибуналдар һәм СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы бөтә эштәрҙе туҡтатыу тураһында бойороҡ бирелә. Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм партия Үҙәк Комитетының был ҡарарына 17 ноябрҙә Сталин һәм Молотов ҡул ҡуя<ref name="i15"/>. Бынан һуң директива республикаларҙың, крайҙарҙың, өлкәләрҙең УНКВД етәкселәренә, крайкомдарҙың һәм өлкә комитеттарының беренсе секретарҙарына, шулай уҡ республика өлкә һәм өлкә прокурорҙарына тапшырыла. Адресаттарҙың дөйөм һаны яҡынса 14 мең кеше тәшкил итә. [[Оло террор]] башланған кеүек тамамлана: Политбюро ҡарары менән. 25 ноябрҙә Берия НКВД-ны етәкләй. Оло террор ваҡытында ҡылынған хоҡуҡ боҙоуҙар өсөн яуаплылыҡ Ежовҡа йөкләнә, ул 1939 йылдың 10 апрелендә ҡулға алына һәм 1940 йылдың 4 февралендә язалана<ref name="i92">{{книга|автор=Marc Jansen, Nikita Petrov|заглавие=Stalin's Loyal Executioner: People's Commissar Nikolai Ezhov, 1895–1940|год=2002|pages=181, 189|allpages=274|isbn=978-0-8179-2902-2}}</ref>. === Хаталарҙы тәнҡитләү һәм яуаплылыҡтан ҡасыу === 1938 йылдың 17 ноябрендәге Халык Комиссарҙары Советы директиваһында Сталин и Молотов репрессиялар һөҙөмтәләрен баһаланылар. Улар партия эсендәге оппозицияға (троцкистар һәм [[Бухарин Николай Иванович|бухаринсылар]]) һәм кулактарға, енәйәтселәргә, советтарға ҡаршы элементтарға ҡаршы кампаниялар һөҙөмтәләрен ыңғай баһалайҙар. Әммә шул уҡ ваҡытта НКВД һәм прокуратураның «революцион законлылыҡты боҙоуға» килтергән «хаталарын» ҡырҡа тәнҡитләйҙәр. Сталин һәм Молотов һүҙҙәре буйынса, быға НКВД-ға, прокуратураға үтеп инеп, уларҙы партия контроленән алып сығыуға өлгәшкән дошмандар булышлыҡ иткән. Һөҙөмтәлә 17 ноябрҙәге директива Оло террорҙы туҡтатып ҡына ҡалмай, НКВД-ны ҡасҡынға әйләндерә<ref name="i15"/>. === Ҡорбандар һаны === КПСС-тың XX съезында йәшерен телмәр алдынан ([1956|1956]) партия һәм дәүләт эшмәкәре [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущёв]] сталинизм ҡорбандары статистикаһын иғлан итә. Уның һүҙҙәре буйынса, Оло террор ваҡытында яҡынса 1,5 миллион кеше ҡулға алына, шуларҙың 680 меңдән ашыуы язалана<ref name="i94">{{статья|автор=Nicolas Werth|заглавие=Histoire d'un «pré-rapport secret». Audaces et silences de la Commision Pospelov, janvier-février 1956|год=2001|язык=French|место=Paris|издательство=Presses universitaires de France|issn=0751-3496 }}</ref>. Әммә был һандар кампания ҡорбандарының барыһын да иҫәпкә алмай<ref name="i96">{{cite web|url=http://www.sehepunkte.de/2004/02/5168.html|title=Stalinscher Terror 1934-41|author=Jürgen Zarusky|date=2004|publisher=SEHEPUNKTE|lang=de|accessdate=2011-10-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACv7dgUG?url=http://www.sehepunkte.de/2004/02/5168.html|archivedate=2012-08-26|deadlink=no}}</ref>, сөнки, мәҫәлән, [Төркмән Совет Социалистик Республикаһы| Төркмән ССР-ында] тикшереү барышында һәләк булыусылар иҫәпкә алынмаған. Хәҙерге Рәсәй тарихсылары баһалауынса, «кулак операцияһында» ғына тотҡондар һаны 820 000 кеше тәшкил итә, шуларҙың 437 меңдән 445 000-гә тиклеме атып үлтерелә<ref name="i1"/>. Шулай уҡ яҡынса 800 000 тотҡон булған тип баһалана, шуларҙың 350 меңдән 400 000-гә тиклеме атып үлтерелә<ref name="i47"/>. Шулай итеп, «кулак операцияһы» барышында хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һанының яҡынса 50,4 проценты үлем язаһына тарттырыла, ә «милли операцияларҙа» ғәҙәттә 70 проценттан ашыуы үлем язаһына хөкөм ителә<ref name="i99">{{книга|заглавие=L’ivrogne et la marchande de fleurs: Autopsie d’un meurtre de masse, 1937—1938|место=Paris|издательство=Tallandier|год=2009|pages=245}}</ref>. Бер үк ваҡытта йәки эҙмә-эҙлекле террор һәм эҙәрлекләү кампаниялары үткәрелегәнгә күрә ГУЛАГ төрмәләре, лагерҙары һәм тораҡ пункттарында урын булмай. Тотҡондар һаны 786 595 кешенән (1 июль 1937 йыл) 1126 500 кешегә тиклем арта (1938 йылдың 1 феврале), артабан — 1317 195 кешенән ашыу (1 ғинуар 1939 йыл). Һөҙөмтәлә былай ҙа уңайһыҙ шарттар тағы ла насарая. Совет мәғлүмәттәре буйынса, 1937 йылда 33 499 тотҡон һәләк була, ә киләһе йылда — 126 585. 1938 йылғы депортация ваҡытында алдағы йыл менән сағыштырғанда 38 мең кешегә күберәк һәләк була. Тотҡондарҙың 9 % йәки 100 меңдән ашыу кеше ауырыу, ғәриплек һәм хәлһеҙлек арҡаһында эшкә яраҡһыҙ була. 1939 йылда, ғәриптәрҙән тыш, эшкә яраҡһыҙарҙың һаны 150 мең кеше тәшкил итә<ref name="i10"/>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|refs= <ref name="i15">{{книга|автор=Марк Юнге, Геннадий Бордюгов, Рольф Биннер|заглавие=Вертикаль большого террора|место=М.|издательство=Новый хронограф|год=2008|страницы=18—25, 32, 82, 132—137, 145, 150—152, 274—282|страниц=784|isbn=978-5-94881-083-6}}</ref> <ref name="i1">{{cite web|url=http://www.massviolence.org/The-NKVD-Mass-Secret-Operation-no-00447-August-1937|title=Case Study: The NKVD Mass Secret Operation n° 00447 (August 1937 – November 1938)|author=Nicolas Werth|date=2010-05-20|publisher=Online Encyclopedia of Mass Violence|lang=en|accessdate=2011-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACv3YsLe?url=http://www.massviolence.org/The-NKVD-Mass-Secret-Operation-no-00447-August-1937|archivedate=2012-08-26|deadlink=no}}</ref> <ref name="i21">{{книга|автор=Rolf Binner, Bernd Bonwetsch, Marc Junge|заглавие=Massenmord und Lagerhaft: Die andere Geschichte des Grossen Terrors|место=Berlin|издательство=Akademie Verlag|год=2009|серия=Veroeffentlichungen des Deutschen Historischen Instituts Moskau|pages=11, 29-36, 42, 48-50, 99-102, 121, 129, 141, 299, 358, 406, 411-420, 562, 661, 683-697|allpages=821}}</ref> <ref name="i4">{{книга|автор=David Shearer|заглавие=Policing Stalin’s Socialism: Repression and Social Order in the Soviet Union, 1924-1953|место=New Haven|издательство=Yale University Press|год=2009|серия=The Yale-Hoover Series on Stalin, Stalinism, and the Cold War|pages=243—284, 297, 299-319, 335, 337, 347|allpages=544|isbn=978-0-300-14925-8}}</ref> <ref name=autogenerated1>Пункт II.3 приказа НКВД № 00447</ref> <ref name="i47">{{книга|автор=Rolf Binner, Bernd Bonwetsch, Marc Junge|заглавие=Stalinismus in der sowjetischen Provinz 1937-1938. Die Massenaktion aufgrund des operativen Befehls № 00447|место=Berlin|издательство=Akademie Verlag GmbH|год=2010|pages=46}}</ref> <ref name="i10">{{книга|автор=Oleg Khlevniuk|часть=The Reasons for the Great Terror: the Foreign-Political Aspect|заглавие=Russia in the Age of Wars 1914-1945|ответственный=ed. S. Pons. A. Romano|место=Milano|издательство=Fondazione Feltrinelli|год=2000}}</ref> }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == — [[Тыуған илгә хыянатсы ғаилә ағзаһы]] == Һылтанмалар == * [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 Составы троек НКВД—УНКВД 1937—1938 гг., созданных для рассмотрения дел арестованных в ходе массовой операции по приказу НКВД СССР № 00447 от 30 июля 1937 г.] * [http://www.memo.ru/history/document/pbnadzor.htm Решение Политбюро ЦК ВКП(б) № П65/116 от 17 ноября 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123112306/http://www.memo.ru/history/document/pbnadzor.htm |date=2016-11-23 }} {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] 9wruotmy2hj7d01u48wcep9sk8fyknq 0 183269 1295291 1287284 2026-05-02T21:13:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295291 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алексеев Михаил Павлович''' ({{Lang-uk|Миха́йло Па́влович Алексє́єв}}; [[24 май]] ([[5 июнь]]) [[1896]], [[Киев]] — [[19 сентябрь]] [[1981 йыл|1981]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — СССР әҙәбиәт белгесе, ғалим-энциклопедисы, сит ил әҙәбиәте (инглиз, француз, немец, испан) өлкәһендә белгес, ватан әҙәби һүҙлегенең халыҡ-ара бәйләнештәренә арналған хеҙмәттәр авторы, филология фәндәре докторы (1937), СССР Фәндәр академияһы академигы (1958; 1946 йылдан ағза-корреспонденты)<ref>Алексеев, Михаил Павлович//Краткая литературная энциклопедия/ Гл. ред. А. А. Сурков.— <abbr>М.</abbr>: Советская энциклопедия, 1962—1978.</ref>. Пушкин ижады белгесе. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1941). == Биографияһы == Михаил Алексеев 1907—1914 йылдарҙа В.П.Науменконың шәхси гимназияһында һәм бер үк ваҡытта М.К. Лесеневич-Носованың Киев музыкаль-драма мәктәбендә (фортепиано һәм композиция класы буйынса) уҡый. 1914 йылда гимназияны тамамлағандан һуң Киев университетының тарих-филология факультеты славян-рус бүлегенә уҡырға инә. Университетты 1918 йылда тамамлай. 1919—1920 йылдарҙа Киев университетында уҡыта. 1920 йылдан 1924 йылға тиклем Одесса университетының тарих-филология факультетында профессор стипендиаты булып тора. 1924—1927 йылдарҙа Одесса асыҡ китапханаһында эшләй, тәүҙә консультант-библиограф, артабан — библиография бүлеге мөдире була. 1927 йылда [[Иркутск дәүләт университеты]]на саҡырыу ала, бында дөйөм әҙәбиәт кафедраһы мөдире була. 1928 йылда кафедраның профессоры һәм кафедра мөдире итеп һайлана. 1933 йылдан Ленинградта. 1933—1960 һәм 1969 йылдарҙа — Ленинград дәүләт университетының филология факуьтетында (1942—1945 һәм 1951—1960 йылдарҙа кафедра мөдире) сит ил әҙәбиәте кафедраһы профессоры (1948 йылға тиклем — Көнбайыш Европа әҙәбиәте кафедраһы), 1945—1947 һәм 1950—1953 йылдарҙа — филология факультеты деканы була, 1947—1949 йылдарҙа — Ленинград дәүләт университеты ҡарамағындағы Филология фәнни-тикшеренеү институтының директоры. 1934—1942 йылдарҙа [[А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институты]] профессоры (1938 йылдан — дөйөм әҙәбиәте кафедраһы мөдире). 1942—1944 йылдарҙа — [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты|Һарытау университеты]] тарих-филология факультетының дөйөм әҙәбиәт кафедраһы профессоры һәм мөдире. 1934 йылдан алып — Пушкин Йортоноң өлкән ғилми хеҙмәткәре (СССР Фәндәр академияһының Рус әҙәбиәте институты); 1950—1963 йылдарҙа — ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫар; 1955—1957 йылдарҙа — Пушкин ижадын өйрәнеү ғилеменең сектор мөдире; 1956—1981 йылдарҙа — урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте бәйләнештәр секторы етәксеһе. 1959 йылда СССР Фәндәр академияһының әҙәбиәт һәм тел бүлексәһе эргәһендәге Пушкин комиссияһы рәйесе. 1956 йылда — Бюро ағзаһы, 1959 йылдаү — рәйесе урынбаҫары, 1970 йылдан — СССР Фәндәр академияһы ҡарамағындағы славян телселәренең Совет комитеты рәйесе. Халыҡ-ара славян телселәре комитеты рәйесе (1958) һәм вице-президенты (1970). Росток honoris сausa (1959), [[Оксфорд университеты|Оксфорд]] (1963), [[Париж университеты|Париж]] (1964), Бордо (1964), Будапешт (1967) университеты, Адам Мицкевич исемендәге Познань университеты (1973) докторы. 1971 йылда Серб фән һәм сәнғәт академияһының сит ил ағзаһы итеп һайлана. 1974 йылда Америка хәҙерге телдәр Ассоциацияһының (Modern Language Associanion of America) почетлы ағзаһы итеп һайлана. Британия академияһының ағза-корреспонденты (1972). Комарово зыяратында ерләнә . Ҡәбер ташы (архитекторы В. В. Хазанов) 1984 йылда ҡуйыла. [[Файл:Алексеев.JPG|мини|М. П. Алексеев ҡәберендә һәйкәл ]] == Бүләктәре == * [[Ленин ордены]] (1975) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (10.06.1945) * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] * миҙал * «Славянские источники „Утопии“ Томаса Мора» (1955) эше өсөн СССР фәндәр академияһы Президиумы Премияһы <ref>{{Cite web|url=http://world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/3632.html|title=АЛЕКСЕЕВ Михаил Павлович|author=Вл. А. Луков, Н. В. Захаров}}</ref> * «Пушкин. Сравнительно-исторические исследования» китабы өсөн В.Г. Белинский СССР ФА премияһы (1973) == Хәтер == 1986 йылда [[Санкт-Петербург]]<nowiki/>та Васильевский утрауының 2/1, лит. А адресы буйынса урынлашҡан академиктар йортонда ошондай текст: «Бында 1966 йылдан 1981 йылға тиклем совет ғалим-филологы, академик Алексеев Михаил Павлович йәшәгән һәм эшләгән» менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла (архитекторы И.Ю. Акимов) {{Sfn|Дом академиков|2016}}<ref>[http://www.encspb.ru/object/2805531068?lc=ru Санкт-Петербург. Энциклопедия. Мемориальная доска М. П. Алексееву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005102442/http://www.encspb.ru/object/2805531068?lc=ru |date=2016-10-05 }}</ref>. == Төп эштәре == ; Китаптары * И. С. Тургенев и музыка. — Киев: Общество исследования искусства, 1918. — 22с. * Ранний друг Ф. М. Достоевского. — Одесса: Всеукраинское государственное издательство, MCMXXI. — 26 с. * Сибирь в романе Дефо / Издание Восточно-Сибирского отдела Государственного Русского Географического общества. — Иркутск: Тип. изд. «Власть Труда», 1928. — 24 с. * Этюды о Марлинском. — Иркутск: Изд. Иркутского унив., 1928. — 64 с. * Проблема художественного перевода. — Иркутск, Изд. Иркутского унив., 1931. — 30 с. * Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей: XIII—XVII вв. Ч. 1—2. — Иркутск, 1934—1936. (2-е изд.: Иркутск, 1941; 3-е изд.: Новосибирск: Наука, 2006); * [http://books.e-heritage.ru/book/10084598 Славянские источники «Утопии» Томаса Мора]. — М.: Изд-во АН СССР, 1955. — 118, [1] с. * Явления гуманизма в литературе и публицистике Древней Руси (XVI—XVII вв.), М., 1958; * Из истории английской литературы. Этюды, очерки, исследования. М.; Л., Гослитиздат, 1960. 499 с.; * Очерки истории испано-русских литературных отношений XVI—XIX вв. / Михаил Павлович Алексеев; Ленинградский ордена Ленина гос. ун-т им. А. А. Жданова. — Ленинград: Изд-во Ленинградский ун-та, 1964. — 216 с. * Словари иностранных языков в русском азбуковнике XVII века: Исследование, тексты и коммент. / АН СССР. Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Ленинград: Наука. [Ленингр. отд-ние], 1968. — 156 с. * Пушкин: Сравнительно-исторические исследования. — Л.: Наука, 1972. — 468 с.; (2-е изд.: Л.: Наука, 1984. — 478 с.); * Русско-английские литературные связи: (XVIII в. — первая половина XIX в.). — М., 1982. — 863 с. (Литературное наследство; Т. 91); * Сравнительное литературоведение. — Л.: Наука, 1983. — 448 с.; * Литература средневековой Англии и Шотландии / [Вступ. ст. Ю. Д. Левина]. — М.: Высшая школа, 1984. — 351 с.; * Пушкин и мировая литература. — Л.: Наука, 1987. — 616 с. * Вильям Рольстон — пропагандист русской литературы и фольклора. — СПб., 1994 (в соавт. с Ю. Д. Левиным). ; Мәҡәләләре * «Гавриилиада» Пушкина. (По поводу издания В. Брюсова) // Родная земля, 1919, ноябрь, № 2. — С. 1—11. * О драматических опытах Достоевского // Творчество Достоевского: 1821—1881—1921: Сб. ст. и материалов / Под ред. Л. П. Гроссмана. — Одесса, 1921. — С. 41—62. * Огюст Барбье // Ямбы и поэмы / Огюст Барбье. — Одесса, 1922. — С. III—XL. * Сибирь в романе Даниэля Дефо // Сибирский литературно-краеведческий сборник. — Иркутск, 1928. — Вып. 1. — С. 51—72. * «Русский язык» у немецкого поэта XIV века [Освальда фон Волькенштейна] // Сборник статей к сорокалетию ученой деятельности академика А. С. Орлова. — Л.: Изд-во АН СССР, 1934. — С. 557—572. * Борис Годунов и Дмитрий Самозванец в западноевропейской драме // «Борис Годунов» А. С. Пушкина: Сб. ст. — Л., 1936. — С. 81—124. * Виктор Гюго и его русские знакомства // «Литературное наследство», т. 31—32, 1937; * Этюды из истории испано-русских литературных отношений // Культура Испании, М., 1940. * Дидро о русской литературе // Русская литература на Западе: Ст. и материалы / Под ред. М. П. Алексеева. — М.; Л., 1948. — С. 19—57. * И. С. Тургенев —пропагандист русской литературы на Западе // Труды отдела новой русской литературы АН СССР. Т. 1. М., Л.: Изд-во АН СССР, 1948. — С. 39—81. * Мировое значение Гоголя // Гоголь в школе. М., 1954; * Мировое значение «Записок охотника» // «Записки охотника» И. С. Тургенева (1852—1952). Сборник статей и материалов. Орёл, 1955; * Белинский и славянский литератор Я. П. Иордан (К вопросу об известности Белинского на Западе и у славян в 40-е годы XIX в.) // «Литературное наследство», т. 56, 1950; * Пушкин и наука его времени // Пушкин. Исследования и материалы. Т.. 1, М. — Л., 1956; * Вильям Хогарт и его «Анализ красоты» // ''Хогарт В.'' Анализ красоты, Л. — М., 1958. * К истории написания имени «Шекспира» в России // Проблемы современной филологии: Сб. ст. к семидесятилетию акад. В. В. Виноградова / АН СССР, Отд-ние лит. и яз. — М., 1965. — С. 304—313. * «Дневной месяц» у Тютчева и Лонгфелло // Поэтика и стилистика русской литературы. Памяти ак. В.В. Виноградова. — Л.: Наука, 1971. — С. 153—167. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''[[Берков, Павел Наумович|Берков П. Н.]]'' Член-корр. АН СССР М. П. Алексеев // «[[Известия РАН. Серия литературы и языка|Известия АН СССР. Отделение литературы и языка]]», 1956, т. 15, вып. 5. * ''Берков П. Н.'' М. П. Алексеев — историк и теоретик литературы // Русско-европейские литературные связи: Сборник статей к 70-летию со дня рождения академика М. П. Алексеева. М.; Л.: Наука, 1966. С. 3—11. * {{БСЭ3|Алексеев Михаил Павлович}}. * ''Булатов А.'' [http://www.old-rus-maps.ru/Antik-2012-06/001.html Странная история старинных карт России в советские годы] // Антиквариат, предметы искусства и коллекционирования. 2012. № 6 (97) июнь. С. 38—52. * ''[[Вацуро, Вадим Эразмович|В. В.]]'' М. П. Алексеев как исследователь Пушкина // [[Пушкин: исследования и материалы]]. Л.: Наука, 1983. С. 323—327. * Россия. Запад. Восток: Встречные течения [Сб. ст.]: К 100-летию со дня рождения акад. М. П. Алексеева. СПб., 1996. * ''[[Гиленсон, Борис Александрович|Гиленсон Б. А.]]'' Академик Михаил Павлович Алексеев: (К 85-летию со дня рождения) // Известия АН СССР. Отделение литературы и языка. 1981. Т. 40, вып. 3. С. 284—287. * {{книга|автор= [[Дружинин, Пётр Александрович|Дружинин П. А.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=Идеология и филология. Ленинград, 1940-е годы: Документальное исследование. Т. 1—2|ссылка= |ответственный= |издание= |место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2012|страницы=См. по Указателю имён во II томе|страниц= |серия= |isbn=978-5-86793-981-6|тираж= }}. * ''[[Дьяконова, Нина Яковлевна|Дьяконова Н. Я.]], [[Левин, Юрий Давидович|Левин Ю. Д.]]'' Творческий труд учёного: (К 75-летию академика Михаила Павловича Алексеева) // [[Русская литература (журнал)|Русская литература]]. 1971. № 2. С. 213—218. * {{книга | автор = Жуков К. С. | часть = Разделы I, II, III | заглавие = [https://www.russianlaw.net/files/art/dom/dom_akademikov_web.pdf Дом академиков. История и судьбы] | место = СПб | издательство = Сохраненная культура | год = 2016 | isbn = 78-5-9908957-9-9 | страниц = 380 | страницы = 10—129 | ref = Дом академиков }} * К XXX-летию научно-литературной деятельности профессора Ленинградского гос. ордена Ленина университета М. П. Алексеева. Л., 1946. * ''Левин Ю. Д.'' Михаил Павлович Алексеев // [[Материалы к биобиблиографии учёных СССР]]. Сер. литературы и языка. Вып. 9. М.: Наука, 1972. С. 10-29. (Текст (в сокращении): [http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=119 Михаил Павлович Алексеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130043948/http://pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=119 |date=2024-11-30 }}). * Михаил Павлович Алексеев. Список научных печатных трудов, Л., 1956. * ''[[Смирнов, Александр Александрович (филолог)|Смирнов А. А.]], [[Реизов, Борис Георгиевич|Реизов Б. Г]].'' Профессор М. П. Алексеев // «[[Вестник Ленинградского университета]]», 1946, № 3. * Сравнительное изучение литератур. Сборник статей к 80-летию академика М. П. Алексеева. Л., 1976. == Һылтанмалар == *[http://encspb.ru/object/2855712459?lc=ru Информация о Доме академиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228154513/http://www.encspb.ru/object/2855712459?lc=ru |date=2019-12-28 }} на историко-культурном интернет-портале «Энциклопедия Санкт-Петербурга». *[https://www.russianlaw.net/files/art/dom/dom_akademikov_web.pdf Книга «Дом академиков. История и судьбы»] на сайте «Право и Интернет». * {{Из КЛЭ|http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-1433.htm|автор=[[Оксман, Юлиан Григорьевич|Оксман Ю. Г.]]}} * {{Сотрудник РАН|49346|Михаила Павловича Алексеева}} * [http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=119 Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130043948/http://pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=119 |date=2024-11-30 }} на сайте [[Пушкинский Дом|ИРЛИ РАН]] * [http://litpamyatniki.ru/library/46 Статья] на сайте серии «[[Литературные памятники]]» * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=528FF3C6-57B9-5917-025C-E50BC7E6B73C Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]] * [http://feb-web.ru/feb/person/person/feb/alekseev_m.htm Страница] в базе данных [[Фундаментальная электронная библиотека|ФЭБ]] * [http://freidenberg.ru/Tags/Imena/Personalii/A/AlekseevMixailPavlovich Страница] в электронном архиве [[Фрейденберг, Ольга Михайловна|О. М. Фрейденберг]] * ''Захаров Н. В., [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]'' [http://www.world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/3632.html Алексеев Михаил Павлович] в электронной энциклопедии «Мир Шекспира» * ''[[Ромодановская, Елена Константиновна|Ромодановская Е. К.]]'' [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/alekseev-mihail-petrovich Алексеев Михаил Павлович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Библиотека сибирского краеведения» * ''[[Творогов, Олег Викторович|Творогов О. В.]]'' [http://feb-web.ru/feb/slovenc/es/es1/es1-0461.htm Алексеев Михаил Павлович] // [[Энциклопедия «Слова о полку Игореве»]] * [http://ruthenia.ru/tiutcheviana/publications/alexeev.html «Дневной месяц» у Тютчева и Лонгфелло] {{start box}} {{succession box|before=Балухатый Сергей Дмитриевич|after=Будагов Рубен Александрович|title= <br>Ленинград дәүләт университетының филология факультеты деканы|years=1945—1947}} {{succession box|before=Бердников Георгий Петрович|after=Западов Александр Васильевич|title=<br>Ленинград дәүләт университетының филология факультеты деканы|years=1950—1953}} {{end box}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Оксфорд университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР филологтары]] [[Категория:Алфавит буйынса филологтар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Киевта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1896 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 июндә тыуғандар]] [[Категория:Киев университетын тамамлаусылар]] aqenq3gruqzc16yyv9gm1osnqkjxzpm 0 190575 1295356 1278419 2026-05-03T06:47:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295356 wikitext text/x-wiki {{фш|Аҡсурина}} {{Ук}} '''Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы''' ({{Lang-tt|Зөһрә Акчурина}})''',''' Биби-Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы Гаспралы (Гаспринская) ({{Lang-tt|Биби-Зөһрә Әсфәндияр кызы Гаспралы (Гаспринская)}}; ҡыҙ фамилияһы ''—'' Аҡсурина'','' урыҫ телле документтарҙа: '''Зөһрә (Биби-Зегра) Әсфәндиәр ҡыҙы Аҡсурина''' ({{Lang-tt|Зухра (Биби-Зегра) Асфандияровна Акчурина}}); [[1862 йыл|1862]], Сембер губернаһы — [[13 апрель]] [[1903 йыл|1903]], [[Баҡсаһарай]]) — беренсе татар ҡатын-ҡыҙ-журналисы, «Тәржемән-Переводчикъ» гәзитен нәшер итеүселәрҙең береһе. [[Ҡырым татарҙары|Ҡырым татарҙарының]] күренекле мәғрифәтсе [[Исмәғил Ғаспыралы]]ның ҡатыны, шулай уҡ «Тәржимән-Переводчикъ» нәшриәте гәзите журналистары — Ғаспыралы Рифат һәм [[Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы|Ғаспыралы Шәфиҡа]]ның әсәһе, == Биографияһы == Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы Аҡсурина 1862 йылда Сембер губернаһы<ref>хәҙер [[Ульяновск өлкәһе]]</ref> Сенгилеев өйәҙе Иҫке Тимошкино ауылында билдәле татар кенәзе нәҫеленән булған Аҡсуриндар ғаиләһендә тыуған. Атаһы-Әсфәндиәр Аҡсурин, әсәһе — Фатима Аҡсурина. Зөһрәнең бала сағы Коромысловка ауылында үтә. Бала саҡтан уҡ ул матурлығы, етеҙлеге, үҙенә хас үҙенсәлекле, аҡыллылығы менән тиҫтерҙәренән айырылып тора. Өйҙә уҡый, гувернанткаһы мәрйә (урыҫ) була. Ул үҙ заманы өсөн яҡшы белем һәм [[Ислам|мосолман]] тәрбиәләһе ала. Аҫыл заттар ғаиләһе өлгөһөндә ата- әсәһе гувернантканы [[Урыҫтар|урыҫтарҙан]] яллай. Ул Зөһрәне [[Урыҫ теле|рус теле]] һәм әҙәбиәтенән,[[Урыҫ әҙәбиәте|,]] музыканан уҡыта. [[Ғаяз Исхаҡи]] гувернантка тураһында 1914 йылда «Ил» гәзитендә түбәндәгеләрҙе яҙа: {{Цитата|Гувернантка ҙур белемгә эйә булмаһа ла, башҡа донъянан, рус тормошонан килеүе, Рәсәйҙең сәскә атҡан әҙәбиәте менән әҙ генә булһа ла таныш булыуы, бәләкәй Зөһрәнең фантазияһына яҡшы аҙыҡ биреүе, уның аң даирәһен, фекерләүен киңәйтеүгә булышлыҡ итә.}} === Исмәғил Ғаспыралы === Атаһының ағаһы Ибраһим Ҡурамшай улы Аҡсурин (1859?), Сембер кадет корпусы тамамлағас, дауаланырға Зөһрә менән бергә [[Ҡырым|Ҡырымға]] китә. 1880 йылда Акчуриндар [[Ҡырым]]да [[Баҡсаһарай]] ҡалаһы башлағы [[Исмәғил Ғаспыралы]] менән танышалар. Исмәғилдең «Рус мосолманлығы» брошюраһы менән танышып, Аҡсуриндар Рәсәй мосолмандары ихтыяждары өсөн рус һәм Европа мәҙәниәтен үҙләштереү кәрәклеге тураһындағы уның ҡараштарына хайран ҡала. Зөһрә менән тәүге осрашыуы тураһында Исмәғил Ғаспыралы түбәндәгеләрҙе иҫенә төшөрә: «Миңә уның өҫтөндә һыу ҡайнамай кеүек тойолдо» [[Ульяновск|Семберға]] ҡайтҡас, Зөһрә беренсе булып Исмәғил Ғаспыралыға хат яҙа. Хаттар алышып, бер аҙҙан улар «яҙмыштарын бәйләргә» ҡарар итә. 1881 йылда Макарджи йәрминкәһендә осрашып, Ғаспыралы Ибраһим Аҡсуриндан Зөһрәнең атаһына яусы булырға һорай, әммә ризалыҡ алмай. [[Файл:Ismail_Gaspirali_2.jpg|мини|Зөһрә Аҡсуринаның ире [[Исмәғил Ғаспыралы]]]] Исмәғил үҙе Коромысловкаға барырға ҡарар итә. Күрше урыҫ ауылында туҡталып, ул Зөһрәгә килеүе тураһында хәбәр ебәрә. Ләкин Асфандияр әфәнде ҡыҙын күренекле дворян нәҫәләнән булған Исмәғил Ғаспыралыға кейәүгә бирергә ризалашмай<ref>Беренче хатыны — Самур Хәсән</ref>. Әммә йәштәр бергә булырға ҡарар итә. Төндә Аҡсурин баҡсаһында ике шаһит ҡатнашлығында ул ваҡыттағы никах тураһында үҙенсәлекле килешеүгә ҡул ҡуйыла: алдым-бирҙем (взял-отдал). Иртән уны Әсфәндиәргә тәҡдим итәләр. Ҡыҙҙың атаһы заводта эште туҡтатырға һәм эшселәргә саҡырылмаған ҡунаҡты туҡмарға бойора. Шул ваҡытта Зөһрә балконға йүгереп сыға һәм: «Мин һинеке! Мин мәңге һинеке буласаҡмын!» — тип ҡысҡыра. Исмәғил Ғаспыралыны ҡала башлығының алтын менән сигелгән мундиры ҡотҡара, шуға күрә эшселәр бындай мундирҙағы кешегә ҡул күтәрергә баҙнат итмәй. Исмәғил Ғаспыралы, яҡлау өмөтө менән, [[Өфө]] ҡалаһы [[Мөфтөй|мөфтөйө]] [[Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы]]на китә. Мөфтөй шаһиттар алдында ҡул ҡуйылған килешеүҙе дөрөҫ тип иҫәпләй һәм ырыу башлығы Тимербулат Ҡурамшин улы Аҡсуринға эште тыныс юл менән хәл итергә тәҡдим итә. Бынан һуң Аҡсуриндар туй тантанаһы үткәрергә ҡарар итә. Ғаяз Исхаҡиҙың «Исмаил-бек, Зөһрә ханым Ғаспыралы» туй сараһы тураһындағы мәҡәләһе, И. Ғаспыралы үлгәндән һуң «Ил» гәзитендә баҫылып сыға. Ул Аксурин ғаиләһендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Ибраһим Аксурин менән Махбубзамал Аксурина яуап мәҡәләләрендә: туй сараһы башта ике ғаилә араһындағы мөнәсәбәттәргә күләгә һалһа ла, һуңыраҡ улар араһында дуҫлыҡ урынлаштырыла, тип һыҙыҡ өҫтөнә алалар. [[Ризаитдин Фәхретдинов|Ризаитдин Фәхретдин]] үҙенең «Күренекле ханымдар» исемле хеҙмәтендә Зөһрә Аҡсуринаны «татар ҡатын-ҡыҙҙары араһында ынйы» тип атай һәм, туғандарының риза булмауына ҡарамаҫтан, мәғарифҡа хеҙмәт итергә теләге көслө булыу сәбәпле, үҙенең Сембер губернаһын ҡалдырып, [[Баҡсаһарай|Баҡсаһарайға]] китеүен билдәләй. === Гәзиттә эшләү === 32 йәшлек И. Ғаспыралы 1883 йылдың апрелендә «Терджиман-Переводчик» гәзитен [[Урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[Татар теле|татар телдәрендә]] сығарыуға рөхсәт ала. 21 йәшлек Зөһрә Аҡсурина иренең башланғысын хуплай: үҙенең бүләген һәм биҙәүестәрен гәзит сығарыуға тотона. 5-6 йыл дауамында Зөһрә гәзитте рәсмиләштереү, документациялау, яңы яҙылыусыларҙы йәлеп итеү буйынса бөтә эште алып бара. Гәзит сыға башлағас, улар баҫма машинаһын ҡул менән әйләндерә, баҫтыра, адрес яҙа, марка йәбештерә, почтаға килтерә. Гәзиттең сираттағы һанын ебәргәндән һуң, яҙылыусыларға яңыһы өҫтөндә эшләй башлайҙар. Исмәғил Ғаспыралы гәзиттең рус өлөшө өсөн мәҡәләләрҙе ғәҙәттә рус телендә яҙа, ә Зөһрә Аҡсурина яҙған текстарҙы төҙәтә, ябайлаштыра һәм татар теленә тәржемә итә. Гәзит аҙнаһына 1-2 һан сыға, бәләкәй форматлы гәзиттең бер яғында рус телендә, икенсеһендә татар телендә текст урынлаша. Гәзит тиражы ла арта, әгәр беренсе йылда (1883) гәзитте 320 яҙылыусы алһа, 1884 йылда — 406 яҙылыусы, ә 1885 йылда — 1000 яҙылыусы. Гәзит үҙенең сығымдарын XX быуат башында ғына ҡаплай башлай. 20 йыл Эсендә Исмәғил Ғаспыралы Һәм Зөһрә Аҡсурина үҙҙәренең даими уҡыусыларын булдыра ала. Исмәғил эш менән башҡа ҡалаларға киткәндә, гәзит сығарыу тулыһынса Зөһрә Аҡсурина күҙәтеүе аҫтында була. Ул хаттарға яуаптар яҙа, гәзит өсөн Волга-Урал төбәгенә арналған мәҡәләләр әҙерләп баҫтыра. Гәзит аяҡҡа баҫҡас, Зөһрә Аҡсурина редакцияға хеҙмәткәрҙәр ала һәм гәзит эшенә ағаларын йәлеп итә<ref>[http://gabdullatukay.ru/rus/index.php?option=com_content&task=view&id=974&Itemid=75&limit=1&limitstart=9 Габдулла Тукайга багышланган портал]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ул, ярҙамсыларына гәзит эше буйынса бурыстарҙың бер өлөшөн тапшырып, ҡыҙҙар өсөн өлгөлө мәктәп булдырыу менән шөғөлләнә. Баҡсаһарай ҡалаһы башлығы Мостафа Дауыт улы Зөһрә Аҡсуринаны «Рәсәйҙең мосолман ҡатын-ҡыҙҙары араһында беренсе журналист» тип атай һәм Ҡырым төркиҙәре исеменән уға алтын брошь бүләк итә. [[Ҡазан]] вәкилдәре уны «милләт әсәһе» тип атайҙар<ref>{{Cite web|url=http://krumza.livejournal.com/265982.html|title=krumza.livejournal.com|access-date=2022-03-26|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509005724/https://krumza.livejournal.com/265982.html|deadlink=no}}</ref>. === Мәктәп === 1893 йылда Зөһрә Аҡсурина [[Баҡсаһарай|Баҡсаһарайҙа]] үҙ аҡсаһына асҡан ҡыҙҙар өсөн яңы ысул башланғыс мәктәпте ун йыл етәкләй. Мәктәп [[Сынйырлы мәҙрәсә]] эргәһендә 1883 йылдан алып эшләп килгән малайҙар өсөн башланғыс мәктәп өлгөһөндә асыла. === Вафаты === 1903 йылдың 13 апрелендә Зөһрә Аҡсурина ҡорһаҡ тифы менән аурый һәм 41 йәшендә вафат була. Уның ҡәбере беренсе Ҡырым хандары [[Кәшәнә|кәшәнәһенә]] инеү урынында ята. 1914 йылда Исмәғил Ғаспыралы вафат булғас, уны "[[Сынйырлы мәҙрәсә]]һе биләмәһендәге Зөһрә Аҡсурина менән бер зыяратта ерләйҙәр. [[Ризаитдин Фәхретдинов|Ризаитдин Фәхретдин]] Зөһрә ханымдың вафатынан һуң Исмәғил Ғаспыралы исеменә Рәсәйҙең бөтә мөйөштәренән өс йөҙгә яҡын ҡайғы уртаҡлашыу хаты һәм телеграммаһы килеүен билдәләй. == Ғаиләһе == Ире — [[Исмәғил Ғаспыралы]] (1851—1914) * Ҡыҙҙары — Шәфиҡа [[1886 йыл|(]]1886—1975), Нигяр ([[1896 йыл|1896—]]?). * Улдары — Рифат [[1884 йыл|(]]1884—1925), Джавад-Мансур (1897?), Гейдар-Али (1898?). == Хәтер == 2015 йылдың авгусында «Йософ Аҡсура: мираҫ һәм хәҙерге заман» халыҡ-ара конференцияһы үтә, унда бер нисә көн дауамында — тәүҙә Ҡаҙанда, һуңынан [[Ульяновск]]иҙа һәм Старотимошкино (Иҫке Тимошкино) ырыу алпауытында — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Төркиә]] ғалимдары Аҡсуриндар нәҫеленең тарихы тураһында докладтар уҡый. Был конференция сиктәрендә Иҫке Тимошкино ауылы китапханаһына Зөһрә Гаспринская-Аҡсурина исеме бирелә.<ref>{{Citation|title=Барыш районы сайты|url=http://barysh.org/about/info/news/13124/|access-date=2016-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119173846/http://barysh.org/about/info/news/13124/ |date=2017-01-19 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Исмәғил Ғаспыралы]]; * [[Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы]]; * [[Ғаспыралы Рифат Исмәғил улы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[Татар Энциклопедия Һүҙлеге|Татар энциклопедик һүҙлеге]]. [[Ҡазан]]: ТАТАР энциклопедияһы институты, 1999. ISBN 0-9530650-3-0. * ''Ә. Х. Мәхмүтова''. Һиңә генә, халыҡ, хеҙмәт. [[Ҡазан]]"Мәғариф", 2003. * ''Ә. Х. Мәхмүтова''. Беҙгә лә азатлыҡ утын тоҡандырырға ваҡыт. [[Ҡазан]] ТКН, 2006. * ''Т. И. Биктимерова''. Сорбоннаға тиклем белем биреү баҫҡыстары. [[Ҡазан]], 2011. * ''А. Беляев''. Татар халҡының тарихи шәжәрәһе. [[Ҡазан]]: [[:tt:ТКН|ТКН]], 2012. ISBN 978-5-298-02215-6. == Һылтанмалар == * [http://nailtimler.com/articles_page/rod_akchurinyh.html Аҡсуриндар Нәҫеле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122225707/http://nailtimler.com/articles_page/rod_akchurinyh.html |date=2019-01-22 }} * [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2014_3_4/3/02/ Зөһрә Аҡсурина] {{Недоступная ссылка}} * {{Cite web|url=https://xn--80aiclbbsnghpgw1b5g.xn--p1ai/Article/?id=35634|title=Жемчужина татарской культуры.|author=Динара Тибаева|coauthors=История Зухры Гаспринской - история о сильной женщине, Старотимошкино, Ульяновская область}} * {{Cite web|url=https://ul.aif.ru/legends/1119721|title=Как симбирянка Биби-Зухра Акчурина стала «матерью нации»|subtitle=2014-03-06}} * {{Cite web|url=http://www.islam-portal.ru/learn/characters/?ELEMENT_ID=900|title=Акчурина-Гаспринская, Зухра (1862-1903)|author=А. Х. Махмутова}} * {{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/oschuschenie-bylo-takoe-kak-budto-vsego-menya-oshparili-kipyatkom-zuhra-i-ismail-gasprinskie|автор=А. Х. Махмутова|заглавие="Ощущение было такое, как будто всего меня ошпарили кипятком" (Зухра и Исмаил Гаспринские)|год=2014|издание=Гасырлар авазы - Эхо веков|выпуск=3—4|страницы=118–125|issn=2073-7475}} * {{Cite web|url=http://www.idmedina.ru/ramazan/?7103|title=Зухра Акчурина-Гаспринская (1862–1903), не бывает нации без её матерей|subtitle=2020-04-30}} * {{Cite web|url=https://www.business-gazeta.ru/article/502177|title=Казанские бренды начала XX века – мыло и чернила – выпускали с его портретом|coauthors=170 лет исполнилось со дня рождения великого татарского просветителя Исмаила Гаспринского|subtitle=2021-03-13}} * {{Cite web|url=https://magarif-uku.ru/ru/reformator-ismail-gasprinskiy-i-ego-l/|title=Реформатор Исмаил Гаспринский и его любовь к Зухре|subtitle=2021-09-03}} [[Категория:Рәсәй империяһы журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1903 йылда вафат булғандар]] [[Категория:13 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1862 йылда тыуғандар]] [[Категория:Баҡсаһарайҙа вафат булғандар]] [[Категория:Ульяновск өлкәһендә тыуғандар]] [[Категория: Рәсәй империяһы нәшриәтселәре]] [[Категория:Рәсәй империяһының йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] i2nhhtjebuqrrzimeyawirato1hlux7 0 197993 1295239 1291094 2026-05-02T13:53:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295239 wikitext text/x-wiki {{Тәржемә сифаты}} {{УК}} '''Av.by''' - [[Беларусь|белорус]] классификаторы, еңел автомобиль, йөк [[Автомобиль|машиналар]], автобустар һәм башҡа [[транспорт]] һатыу тураһында иғлан итеүҙәргә махсуслашҡан. Alexa һәм Similarweb компаниялары мәғлүмәттәре буйынса av.by Белоруссияның иң күп кеше йөрөгән 20 сайтында. Ресурстың нигеҙҙәштәре Андрей Анатольевич һәм Наталья Вячаславовна Зайцавы. == Тарих == Автомалиновка.com [[Сайт]] [[2001 йыл|2001]] йылдың 1 апрелендә эшләй башлай.<ref>[https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa «Хотели помогать людям продавать машины». Как появился av.by и почему он вырос до крупнейшего авторесурса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250213091232/https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa |date=2025-02-13 }}</ref> Тап шул ваҡытта минск авторы майҙансығында һары-күк киоск барлыҡҡа килә, унда автомобилдәр һатыу тураһында тәүге иғлан ҡабул ителә. === 2004 йыл === 2004 йылдың 10 декабрендә avtomalinovka.com функцияларының бер өлөшө буйынса ҙур модернизация кисерә: * Автомобилдәр базаһы буйынса ойошторолған эҙләү; * Анонсҡа яҙылыу индерелгән - хәҙер бер генә почта йәшнигенә бер нисә автомобиль өсөн яҙылырға йәки үҙ автомобиле хаҡына күҙәтергә мөмкин; * Яңы автомобилдәр һатыу рубрыкаһы барлыҡҡа килде. 2017 йылдың 12 апрелендә av.by сайтының нигеҙ һалыусылары Андрей һәм Наталья Зайцавы, һәм ТАО ТУТ БАЙ МЕДИА автоклассификаттарҙы бер брендҡа ҡушыу тураһында, шулай уҡ берләштерелгән компанияның (ТАА Автоклассификат ) Zubr Capital Fund I фонды портфеленә инеүе тураһында иғлан итте<ref>[https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke Аv.by. «Зубр Капитал» объявил о своей новой сделке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230512211255/https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke |date=2023-05-12 }}</ref>. 2017 йылдың йәй аҙағында Автомолиновка йәнә av.by булып китә, йыл ярым эсендә икенсе ребрендинг һөҙөмтәһендә. 3 март 2005 йыл Рекламалы белдерәләр . Был бүлектә сайтта ҡатнашыусылар запас өлөштәре һәм шиндар һатып алыу-һатыу тураһында иғланҙар, йөк ташыу хеҙмәттәр һәм башҡалар тураһында иғланҙар баҫтыра алған.д. === 2006 йыл === 2006 йылдың 6 апрелендә av.by сайты Интернет-премияһы TIBO-2006 күргәҙмәһе сиктәрендә ⁇ Электрон китапханалар, каталогтар һәм электрон китапханалар ⁇ категорияһында беренсе урынды биләй. === 2015 йыл === 2015 йылдың июнендә Android-киҫәле өсөн av.by мобиль программаһы версияһы сығарыла. 23 октябрҙә av.by-ла тулы ҡеүәтле мототехника бүлеге барлыҡҡа килде. Был ваҡиға проекттың үҫешендә бик мөһим этап булып тора, сөнки тап Мототехника бүлегенән башлап сайт йөк машиналарының, автобустарҙың, махсус техникаларҙың структуралы каталогтарын ала.д. * Һәр маркалы мотоцикл, скутер, квадрат һәм ҡарсығалар моделдәр базаһы булдырылған; * двигател тибы , баш тапшырыу һәм ҡушымта тибы ⁇ киңәйтелгән эҙләү өсөн яңы параметрҙар өҫтәлде; * Хәҙерге ваҡытта өҫтәмә варианттар һәр моторҙар эшләү техникаһы өсөн үҙенсәлекле; * Уйын сәғәттәрҙәге йүгереүҙе күрһәтеү мөмкинлеге барлыҡҡа килде. === 2016 йыл === 2016 йылдың яҙында проект командаһы уны ҡайтанан башлауҙы башлап ебәрә. Был сайтта 10 йылдан ашыу ҙур үҙгәрештәр булмауы арҡаһында булды. Ресурс 2004 йылда уҡ эшләнгән платформала эшләне. Ребрендинг менән башланды, иҫке av.by логотибы Автомалиновка булып киткән. Һуңынан проекттың эске архитектураһын ваҡыт талаптарына ярашлы яйлап яңырталар. 2016 йылдың 1 авгусында проект етәкселеге башҡа илдәрҙән автомобиль һатыу тураһында иғлан ҡабул итеүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Атап әйткәндә, "Легкомобильдәр" бүлегендә әлеге ваҡыттан алып машина Беларусь Республикаһында булһа ғына иғланҙар баҫтырып сығара ала. === 2017 йыл === Иң мөһиме - сайт яңы, хәҙер киң билдәле av.by доменын алды. Октябрҙә av.by мобиль программаһы iOS өсөн барлыҡҡа килде. === 2018 йыл === 26 ғинуарҙа av.by бренды Бренд йылына арналған профессиональ конкурс версияһы буйынса автомобилдәрҙе һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды. 1 июньдән ТАА Автоклассифайд Белорус юғары технологиялар паркы резиденты булып тора 11 октябрҙә ЛАМА-ның өсөнсө реклама фестаһында av.by проекты өсөн AIDA PIONEER branding & creative агентлығы тарафынан булдырылған Nodding Dog реклама компанияһы Категория вертикалында 1 урын һәм Индустрия вертикалендә Реклама компаниялары номинацияһында 3 урын яулай. === 2019 йыл === 26 ғинуарҙа ⁇ av.by ⁇ ⁇ again again профессиональ конкурс ⁇ Бренд йылына ⁇ версияһы буйынса автомобилдәрҙе һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды.<ref>[http://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ Конкурс БРЕНД ГОДА 2018: в Минске наградили лучших!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240518222033/https://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ |date=2024-05-18 }}</ref> 14 марттан 26 апрелгә тиклем av.by порталы автомобиль премияһын үткәрә ⁇[https://mascot.by/ ⁇ МОСКТ 2018 ⁇]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} . Конкурс программаһында Белоруссияның рәсми дилерҙарынан 156 модель ҡатнаша, ә еңеүселәрҙе һәр номинацияла эксперттар һәм ҡулланыусылар һайлай. === 2020 йыл === 30 ғинуарҙа ⁇ av.by ⁇ өсөнсө тапҡыр ⁇ Бренд йылының профессиональ конкурсы версияһы буйынса ⁇ Автомобиль һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды. 18 февралдән 11 мартҡа тиклем av.by порталы ⁇ Маскот-2019 ⁇ автомобиль премияһын онлайн үткәрә. Премияға 182 автомобиль моделе, 27 бренд, 39 дилер үҙәге ҡатнашты. Йыл автомобиле тип эксперттар Skoda Kodiaq, ә ҡулланыусылар - BMW 8-series тип иҫәпләй.<ref>[https://realt.by/news/article/27424/ От крутых до бюджетных: белорусы назвали лучшие автомобили]</ref> Апрелдә av.by ⁇ Финанс ⁇ сервисын башлай. Хәҙер иһә ҡулланыусылар машина һатып алыу өсөн лизинг программаһын һайлай ала. 28 ғинуарҙа ⁇ av.by ⁇ бренды дүртенсе тапҡыр ⁇ Бренд йылының профессиональ конкурсы версияһы буйынса автомобилдәрҙе һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды.<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/ Объявлены победители конкурса «Бренд года 2020»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201091734/https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/|date=1 лютага 2021}}</ref> 24 февралдән 30 апрелгә тиклем av.by порталы автомобиль премияһын үткәрә. Премияға 160-ҙан ашыу автомобиль моделе ҡатнашты. Быйыл премияла яңы номинациялар барлыҡҡа килде: "Йылдың купе-кроссоверы" һәм "Йылҙың электр автомобиле". Белгестәр фекеренсә, йыл автомобиле булып Geely Coolray, ә ҡулланыусылар фекеренсә - Mercedes-Benz AMG GT 4-Door Coupe тора. 19 октябрҙә сайтта төп бит һәм ⁇ Новости ⁇ бүлеге үҙгәрҙе. === 2022 йыл === 29 ғинуарҙан 29 апрелгә тиклем av.by порталы автомобиль премияһын үткәрә. Премияға 161 автомобиль моделе ҡатнашты. Эксперттар фекеренсә, йыл автомобиле булып Škoda Octavia, ә ҡулланыусылар фекеренсә - Audi Q8 тора. Август айында яңы бүлек ⁇ Автоавтовары ⁇: аккумуляторҙар, инструменттар йыйылмалары, автомобиль химияһы, балалар автокреслолары һәм башҡалар эшләй башлай.<ref>https://marketing.by/novosti-rynka/av-by-zapustil-novyy-razdel-avtotovary/{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недаступная спасылка}}</ref>{{Зноскі}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://av.by/ av.by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240523025338/https://av.by/ |date=2024-05-23 }} - сайттың төп бите * Android программаһы - av.by программаһы Android өсөн * [https://itunes.apple.com/app/id1020154366 iOS программаһы] - av.by программаһы iOS өсөн * Huawei программаһы - av.by программаһы Huawei өсөн * Telegram-каналы - Telegram-канале * YouTube-канал - YouTube-канала av.by [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] ikgn2jrdr168gnfbhk1v5z2etho3577 102 199994 1295244 1295227 2026-05-02T14:00:42Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1295244 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |29 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Катранзу, Мэри]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |1 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] sqzjbbizknucyjn0zbvua7n1faai088 1295245 1295244 2026-05-02T14:05:36Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295245 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |29 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Катранзу, Мэри]]{{*}}[[Шкоро, Мирослав]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |2 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 760xi6i4g3pbvv2kxxhunmvls5z60j7 1295279 1295245 2026-05-02T18:20:59Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295279 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |29 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Катранзу Мэри]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |2 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] t9tb8qog0hvl8yeeb7029fjhzpgre4l 1295282 1295279 2026-05-02T18:32:17Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295282 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |29 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Катранзу, Мэри]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |2 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] skm42px27qxs59xr9ushu4hix6gn7lj 1295287 1295282 2026-05-02T19:36:18Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1295287 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Катранзу, Мэри]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |2 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] gdcqmsivr5s185ndf100u5oy8iqdby8 1295326 1295287 2026-05-03T04:56:53Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295326 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Катранзу, Мэри]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |2 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 8e33vvxuxnmuwt309wk0mk9ganawa9r 1295345 1295326 2026-05-03T05:31:06Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1295345 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Катранзу, Мэри]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |2 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] mex70ze7cn8i6jc7l5y2auivticge1g 1295349 1295345 2026-05-03T05:43:56Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295349 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |39 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Катранзу, Мэри]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |2 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] t1a1gj6ng23wquimdkju13cyii0b3wm 1295354 1295349 2026-05-03T06:40:03Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295354 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |39 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} []]{{*}} |2 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] a2k9rqtl3wcbjkvwkto1bi3brukcflj 1295363 1295354 2026-05-03T08:35:24Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295363 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |39 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |3 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] eduvlxr6cwwvyfpf6vb01eaiglofkav 1295371 1295363 2026-05-03T09:31:29Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295371 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |39 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |3 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] tabyrv3uaimazje0fqw1yze6amcazlq 0 200130 1295288 1294239 2026-05-02T19:37:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295288 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{НП |статус = ҡала |русское название = Айя-Напа |оригинальное название = Αγία Νάπα |герб = |ширина герба = |флаг = |ширина флага = |страна = [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]] |размер карты страны = 300 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = район |регион = Фамагуста |регион в таблице = Фамагуста (район){{!}}Фамагуста |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |глава = |вид главы = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |lat_dir = N |lat_deg =34 |lat_min =59 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =0 |lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 2693 |год переписи = 2001 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = есть |телефонный код = |почтовый индекс = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |автомобильный код = |сайт = http://www.agianapa.org.cy/ |язык сайта = }} [[Файл:Парк скульптур в Айя-Напе.jpg|мини|303x303пкс]] '''Айя-Напа'''<ref>{{БРЭ |статья=Кипр |ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/2065357 |автор= |том=13 |страницы=728 |год= |ref= |архив=https://web.archive.org/web/20221127082324/https://bigenc.ru/geography/text/2065357 |архив дата=2022-11-27 }}</ref>, йәки '''Айи́я-На́па'''<ref>{{Карты государств|Кипр|1996}}</ref> ({{lang-el|Αγία Νάπα}}) — [[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙағы [[курорт]], уның көнсығыш өлөшөндә, Протарастан 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. == Этимологияһы == Айя-Напа атамаһы [[ауыл]] үҙәгендә урынлашҡан венециандар ваҡытында нигеҙләнгән шул уҡ исемле монастырҙан килеп сыҡҡан. «Айя» (Agia) һүҙе [[Юнан теле|грек телен]]ән «изге» тип тәржемә ителә, «напа» һүҙе архаик һәм "ағас аллеяһы"тигәнде аңлата. Боронғо заманда [[ҡала]]ны уратып алған район ҡуйы [[урман]] менән ҡапланған булған. == Тарихы == Был урында [[Византия империяһы]] осоронда уҡ тораҡ булған. Монастырға нигеҙ [[XIV быуат]]та һалына. == Географияһы == Айя-Напа Кипрҙың көнсығыш өлөшөндә, Фамагустанан көньяҡтараҡ, [[Греко (морон)|Греко]] мороно янында урынлашҡан һәм Коккинокория (тупраҡтың ҡыҙыл төҫлө булыуына бәйле исем) булараҡ билдәле ҙур райондың бер өлөшөн барлыҡҡа килтерә. Ауыл Фамагуста районына инә, дөрөҫөрәге, 1974 йылда төрөк оккупацияһы башланғанғас, п был райондың ҡалған көньяҡ өлөшөнә инә. Айя-Напа Протарастан 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан, ул үҙенең үҫеше буйынса уға оҡшаш, әммә башлыса ғаилә ялына һәм урындағы халыҡҡа йүнәлтелгән. [[Файл:Улица в Айя-Напе.jpg|мини|300x300пкс|Kriou Nerou урамы]] == Ғибәҙәтханалар һәм монастырҙар == Ауылдың уртаһында боронғо Айя-Напа монастыры урынлашҡан. Монастырь, ә уның артындағы урын да урманда табылған Панагия Напа иконаһы (тәржемәһе «урмандан Изге Богородица» тип тәржемә ителергә мөмкин) арҡаһында шундай исем ала. Бер версия буйынса, хәҙер сиркәү урынлашҡан [[мәмерйә]]лә һунарсы мөғжизәле Изге Богородица иконаһын таба. Һунарсының эте беренсе булып яҡтырып торған иконаны күреп ҡала һәм, уның алдында туҡтап, хужаһының иғтибарын йәлеп итер өсөн, өрә башлай. Иконаның табылыуы тураһында ишеткәс, күп һанлы диндарҙар мәмерйәгә килә башлай. Моғайын, икона мәмерйәгә иконалар менән көрәш осоронда (б.э. VII—VIII быуаттар) урынлаштырылған. XIV быуатта мәмерйә төҙөкләндерелә һәм, шулай итеп, монастырь ғибәҙәтханаһына нигеҙ һалынған. Ваҡыт үтеү менән, иконаны Айя Напа тип атай башлайҙар. Мәмерйә, йәшерен урын һәм шишмә христиан общинаһының Византия осоронда уҡ булыуын раҫлай. Айя-Напа исеме беренсе тапҡыр 1366 йылда телгә алына, әммә, булған мәғлүмәттәр буйынса, был урынға элек тә шулай аталған. Монастырға XV быуатта Кипрҙа Венеция хакимлыҡ иткән ваҡытта нигеҙ һалына. Хәҙер монастырь [[музей]] булараҡ ҡына эшләй. Кипр православие сиркәүенең көн һайын ғибәҙәт ҡылыуҙары монастырҙан 50 метр алыҫлыҡта төҙөлгән яңы ғибәҙәтханала үткәрелә. <gallery> Файл:Cyprus Agia-Napa Monastery OM99.JPG Файл:Cyprus Agia-Napa Monastery OM100.JPG Файл:Cyprus Agia-Napa Monastery OM101.JPG Файл:Cyprus Agia-Napa Monastery OM102.JPG </gallery> == Туризм == [[Файл:Ayia Napa beach2 by Paride.JPG|thumb|right|[[Нисси пляжы]]]] Айя-Напа Кипрҙағы иң ҙур туристик [[курорт]] булып тора, 27 000 кеше һыйҙырышлы һәм бөтә ҙурлыҡтағы 175-тән ашыу [[ҡунаҡхана]] һәм апартамент бар. 2017 йылда курорт 700 000-дән ашыу [[туризм|туристы]] ҡабул итә<ref>{{Cite news|title=Οταν δεν μπορείς να κοιμηθείς |trans-title=When you can't sleep|last=Karousos|first=Yiannis|date=2017-07-26|work=Politis|page=11 |language=el}}</ref><ref>{{cite news |title=Αγία Νάπα 1974 VS Αγία Νάπα 2015, όπως τότε έτσι και τώρα |author-first=Yiannis |author-last=Karousos |work=Simerini, Sigmalive |date=2015-06-19 |url=http://www.sigmalive.com/simerini/analiseis/242544/agia-napa-1974-vs-agia-napa-2015-opos-tote-etsi-kai-tora |language=el|access-date=2022-01-10 |archive-date=2017-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022175146/http://www.sigmalive.com/simerini/analiseis/242544/agia-napa-1974-vs-agia-napa-2015-opos-tote-etsi-kai-tora }}</ref>. XXI быуаттың икенсе ун йыллығынан башлап, мэр Яннис Карусос ваҡытында, ҡала туристик тәҡдимдәрҙе киңәйтергә ынтыла<ref>{{Cite news|url=https://city.sigmalive.com/article/2016/1/11/i-agia-napa-den-koimatai-oyte-heimona/|title=10 λόγοι για να επισκεφτείς την Αγία Νάπα και τον χειμώνα|access-date=2018-01-30|access-date=2022-01-10|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924060703/https://city.sigmalive.com/article/2016/1/11/i-agia-napa-den-koimatai-oyte-heimona/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vantagemag.com/blogs/i-ragdea-exelixi-tis-agias-napas/|title=Η ραγδαία εξέλιξη της Αγίας Νάπας|website=Vantage Magazine|access-date=2018-01-30|lang=el|archive-date=2018-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191924/http://www.vantagemag.com/blogs/i-ragdea-exelixi-tis-agias-napas/|url-status=dead}}</ref> һәм «Урта диңгеҙҙең иң яҡшы һәм космополитик туристик курорты» булыу маҡсаты тураһында иғлан итә<ref>{{cite news |first=Hugh |last=Morris |title=Boozy lads no longer welcome in Ayia Napa, mayor warns |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/cyprus/articles/ayia-napa-clamp-down-lads-holidays/ |newspaper=The Telegraph |date=2018-03-09 |access-date=2021-09-03 |access-date=2022-01-10 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228221825/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/cyprus/articles/ayia-napa-clamp-down-lads-holidays/ }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cna.org.cy/WebNews-en.aspx?a=15bce8319cfd432e9d3dfcffa5b5cab8|title=Low quality youth tourists who misbehave are not welcomed in Ayia Napa, Mayor says |date=2018-03-11|website=cna.org.cy|access-date=2021-09-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyprus-mail.com/2018/09/17/ayia-napa-mayor-is-married-to-the-resort/|title=Ayia Napa mayor is 'married to the resort'|last=Panayides|first=Theo|date=2018-09-17|website=Cyprus Mail|access-date=2019-07-23|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195123/https://cyprus-mail.com/2018/09/17/ayia-napa-mayor-is-married-to-the-resort/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://famagusta.news/news/138900/|title=Συνέντευξη: Γιάννης Καρούσος, Δήμαρχος Αγίας Νάπας|trans-title=Interview: Giannis Karousos, Mayor of Ayia Napa|date=2017-10-22|work=Famagusta News|access-date=2022-01-10|language=el-GR|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717213349/https://famagusta.news/news/138900/|archive-date=2018-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180717213349/https://famagusta.news/news/138900/ |date=2018-07-17 }}</ref>. 2013 йылдан ул проблемалы учреждениеларҙы яба, инфраструктураны, ҡунаҡханаларҙы һәм ресторандарҙы яңырта, шулай уҡ яхталар өсөн яңы пристань һәм һыу аҫты музейы кеүек объекттар төҙәй<ref name=underwater>{{Cite news|url=https://english.cyprustimes.com/business/the-underwater-museum-of-ayia-napa-the-first-in-the-mediterranean-was-presented-to-the-public/|title=The Underwater Museum of Ayia Napa, the first in the Mediterranean, was presented to the public!|date=2019-06-14|website=Cyprus Daily|access-date=2022-01-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723015902/https://english.cyprustimes.com/business/the-underwater-museum-of-ayia-napa-the-first-in-the-mediterranean-was-presented-to-the-public/|archive-date=2019-07-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723015902/https://english.cyprustimes.com/business/the-underwater-museum-of-ayia-napa-the-first-in-the-mediterranean-was-presented-to-the-public/ |date=2019-07-23 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gfmag.com/magazine/february-2018/cyprus-tries-again-move-ahead|title=Cyprus Tries, Again, to Move Ahead|website=Global Finance Magazine|access-date=2018-03-12|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195119/https://www.gfmag.com/magazine/february-2018/cyprus-tries-again-move-ahead|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://cyprus-mail.com/2018/03/11/ayia-napa-tells-british-louts-theyre-not-welcome/|title=Ayia Napa tells British louts they're not welcome|date=2018-03-11|work=Cyprus Mail|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111095841/https://cyprus-mail.com/2018/03/11/ayia-napa-tells-british-louts-theyre-not-welcome/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111095841/https://cyprus-mail.com/2018/03/11/ayia-napa-tells-british-louts-theyre-not-welcome/ |date=2022-01-11 }}</ref>. Айя-Напа Оксфорд бизнес-ассамблеяһы тарафынан иң яҡшы ҡалаларҙың береһе тип таныла, ә 2018 йылда инвестициялар һәм инновациялар өлкәһендә алдынғы тәжрибә өсөн халыҡ-ара сертификат менән бүләкләнә<ref>{{Cite web|url=https://capitaltoday.sigmalive.com/oikonomia/kypros/1886_koryfaios-eyropaikos-ependytikos-proorismos-kypriakos-dimos|title=Ayia Napa Prime City Destination|website=Sigmalive|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195132/https://capitaltoday.sigmalive.com/oikonomia/kypros/1886_koryfaios-eyropaikos-ependytikos-proorismos-kypriakos-dimos|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.philenews.com/eidiseis/topika/article/543664/koryfaios-evropaikos-ependytikos-proorismos-kypriakos-dimos|title=Top Investment Destination A Cypriot City|date=|website=Phileleftheros|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195118/http://www.philenews.com/eidiseis/topika/article/543664/koryfaios-evropaikos-ependytikos-proorismos-kypriakos-dimos|url-status=live}}</ref>. === Пляждар === Курортта 27 пляж бар, шуларҙың 14-е [[Зәңгәр флаг]] наградаһына лайыҡ була, был Кипрҙың башҡа курорттарына ҡарағанда күберәк. Утрау үҙе лә Зәңгәр флагтар һаны буйынса, [[Хорватия]]нан ғына ҡалышып, донъяла икенсе урында тора<ref>{{Cite web|url=https://www.cyprusflag.net/cyprus-blue-flags.html|title=Cyprus Flag|access-date=2022-01-10|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814171746/https://www.cyprusflag.net/cyprus-blue-flags.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.philenews.com/eidiseis/topika/article/534205/protathlitria-i-aga-napa-stis-glazies-simaies|title=Ayia Napa – Champion on Blue flags|website=Phileleftheros|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091859/http://www.philenews.com/eidiseis/topika/article/534205/protathlitria-i-aga-napa-stis-glazies-simaies}}</ref>. === Пристань === Айя-Напа яхталары өсөн пристань нигеҙенә тәүге таш 2016 йылдың 30 сентябрендә һалына<ref>{{Cite news|url=http://cyprus-mail.com/2016/09/30/foundation-stone-laid-napa-marina/|title=Foundation Stone Laid for Napa Marina|last=Andreou|first=Evie|date=2016-09-30|work=Cyprus Mail|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195828/https://cyprus-mail.com/2016/09/30/foundation-stone-laid-napa-marina/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220110195828/https://cyprus-mail.com/2016/09/30/foundation-stone-laid-napa-marina/ |date=2022-01-10 }}</ref>. Был кипрҙа ул ваҡытта иң ҙур шәхси проект була, һәм ул 250 миллион евроға төшәсәк һәм 2021 йылда тамамланасаҡ тип көтөлә<ref>{{Cite web|url=http://cyprus-mail.com/2017/05/23/new-ayia-napa-marina-changing-map-cyprus/|title=Ayia Napa marina changing coastline|first=Annette|last=Chrysostomou|date=2017-05-23|website=Cyprus Mail|access-date=2018-06-23|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195811/https://cyprus-mail.com/2017/05/23/new-ayia-napa-marina-changing-map-cyprus/|url-status=live}}</ref>. Төп инвесторы — [[Мысыр]] магнаты Нагиб Савирис<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/naguib-sawiris/|title=Naguib Sawiris|date=2018-01-30|website=Forbes|access-date=2022-01-10|archive-date=2017-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026095919/https://www.forbes.com/profile/naguib-sawiris/|url-status=live}}</ref>. Нигеҙ һалыу тантанаһында мэр Яннис Карусос Савирисҡа ҡаланың алтын асҡысын тапшыра<ref>{{Cite news|url=http://famagusta-gazette.com/construction-of-marina-project-in-ayia-napa-kicks-off-p36497-69.htm|title=Construction of marina project in Ayia Napa kicks off|date=2016-09-30|work=Famagusta Gazette|access-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170629104919/http://famagusta-gazette.com/construction-of-marina-project-in-ayia-napa-kicks-off-p36497-69.htm|archive-date=2017-06-29|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629104919/http://famagusta-gazette.com/construction-of-marina-project-in-ayia-napa-kicks-off-p36497-69.htm |date=2017-06-29 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.churchofayianapa.com/ Сайт] православной церкви и монастыря Αйия-Напы {{ВС}} r24t8ry805ao6345bx2481c91bzle0b 0 200415 1295272 1294017 2026-05-02T18:08:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295272 wikitext text/x-wiki [[Файл:RIAN_archive_510848_Interplanetary_station_Luna_1.jpg|мини|«Луна-1» йыһан карабы донъяла беренсе булып [[Икенсе йыһан тиҙлеге|икенсе йыһан тиҙлегенә]] етә һәм [[Ер|Ерҙең]] гравитацион ҡырынан сыға <ref>{{Китап|заглавие=Энциклопедический словарь юного техника|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00715463|издание=2-е изд|год=1987|издательство=[[Педагогика (издательство)|Педагогика]]|место=М.|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00715463/page/n24 23]|ответственный=сост. Б. В. Зубков, С. В. Чумаков}}</ref>]] '''Автоматик планета-ара станция''' (АМС) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]]ғы һәм тышҡы йыһандағы объекттарҙы өйрәнеү менән бәйле эштәрҙе башҡарыу өсөн планета-ара йыһан киңлегендә ( геоцентрик орбитала түгел) осоу өсөн тәғәйенләнгән пилотһыҙ йыһан аппараты. Геоцентрик орбитанан ситкә осоролған, әммә тәү сиратта Ҡояш системаһынан ситтә тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән йыһан обсерваториялары (телескоптар) АМС тип иҫәпләнмәй<ref>{{cite web |url=http://education.nationalgeographic.com/education/media/space-probes/ |title=Space Probes |publisher=[[National Geographic Society]] |work=National Geographic Education |access-date=2019-06-11 |archive-date=2020-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824013034/https://www.nationalgeographic.org/media/space-probes/ |url-status=live }}</ref>. [[Яһалма Ер юлдашы|Яһалма Ер юлдаштары]] булған дәүләттәр бик күп тиҫтә тәшкил итһә лә, ҡатмарлы планета-ара йыһан станцияһы технологияларын үҙләштергән илдәр бер нисә генә: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (һәм уның вариҫы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], Европа йыһан агентлығы ЕСА ағзалары (22 [[Европа]] иле), [[Япония]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], шулай уҡ [[Исраил]], [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]], һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре. Бынан тыш, Айға миссияны Исраил ебәрә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана. Күпселек миссияларҙың маҡсаты булып [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Марс]], [[Сулпан|Венера]], һәм Ер тирәләй астероидтар тора, шул уҡ ваҡытта тик АҠШ һәм ESA ғына [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһына]] (йәғни, төп астероид билбауынан ситтә) миссиялар ебәргән. Әле 20-нән ашыу миссия әүҙем эшләй. == Бурыстар == Ғәҙәттә, АМС ғилми тикшеренеү проекттарынан алып сәйәси демонстрацияларға тиклемге бер нисә бурысты башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тикшеренеү мәсьәләләре өсөн типик объекттар булып башҡа [[Планета|планеталар]], карлик планеталар, уларҙың тәбиғи юлдаштары, [[Комета|кометалар]], [[Астероид|астероидтар]], шулай уҡ [[Ҡояш]] һәм космос киңлеге тора. Бының менән бергә ғәҙәттә рельефты фотога төшөрөү, сканлау башҡарыла; [[Магнит ҡыры|магнит ҡырының]], радиацияның, [[Температура|температураның]] ағымдағы параметрҙары үлсәнә; башҡа планетаның атмосфераһының, тупраҡтың һәм планетаның янындағы космик мөхиттең химик составы өйрәнелә; планетаның сейсмик характеристикалары тикшерелә. == Бәйләнеш == Тупланған үлсәүҙәр ваҡыт-ваҡыт радиобәйләнеш аша [[Ер]]гә тапшырыла. Күпселек йыһан караптарының Ер менән ике йүнәлешле радиобәйләнеше бар, был уларҙы дистанцион идара ителеү приборҙары булараҡ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта мәғлүмәт тапшырыу каналы булараҡ радиодиапазонындағы йышлыҡтар ҡулланыла. Планета-ара бәйләнеш өсөн лазерҙар ҡулланыу мөмкинлеге тикшерелә. Ҙур аралар мәғлүмәттәр менән алмашыуҙа һиҙелерлек тотҡарлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә йыһан караптарын автоматлаштырыу кимәлен мөмкин тиклем арттырырға тырышалар. Заманса йыһан караптары юғары дәрәжәлә автономияға эйә һәм оҙайлы ваҡыт үҙ аллы эшләү өсөн борт компьютерҙарын файҙаланалар<ref>{{статья | заглавие=Autonomy and on-board mission management aspects for the cassini titan probe | автор=K. Schilling, W. Flury | издание=Acta Astronautica | том=21 | выпуск=1 | год=1990 | страницы=55—68 | издательство=[[Elsevier]] | language=en | doi=10.1016/0094-5765(90)90106-U | url=http://www7.informatik.uni-wuerzburg.de/fileadmin/10030700/user_upload/News/1990.pdf }}</ref><ref>{{cite web | url=https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf | title=Autonomous Rovers for Mars Exploration | author=Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith | publisher=NASA Ames Research Center | lang=en | access-date=2019-06-14 | archive-date=2021-03-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210323152200/https://ti.arc.nasa.gov/m/pub-archive/78h/0078%20(Bresina).pdf | url-status=live }}</ref>. == Конструкцияһы == АМС-тар төрлө конструкцияға эйә була ала, әммә улар, ғәҙәттә, күп оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә. Хәҙерге ваҡытта АМС бортында электр энергияһы сығанаҡтары булып Ҡояш батареялары (күпселек осраҡта) йәки радиоизотоплы термоэлектрик генераторҙар тора. Радиоизотоп генераторҙары АМС Ҡояштан ҙур арауыҡта эшләргә тейеш булған осраҡтарҙа ҡулланыла, унда Ҡояш батареяларын ҡулланыу һөҙөмтәһеҙ<ref>{{cite web | url=https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3 | title=Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science | publisher=NASA Science | lang=en | access-date=2019-06-14 | archive-date=2020-06-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200611120037/https://solarsystem.nasa.gov/basics/chapter11-3/ | url-status=live }}</ref>. Махсус аккумулятор батарея мөмкин булған өҙөклөктәр осрағында электр энергияһы запасын тәьмин итә. Приборҙар бүлегендә унда урынлашҡан бөтә ҡоролмаларға ла нормаль эшләү өсөн етерлек температура тотола. Борттағы астроинерциаль навигация системаһы инерциаль датчиктарҙан, астрокорректорҙан (астрономик мәғлүмәтте йыйыу һәм алдан эшкәртеү ҡоролмаһы) тора; ерҙәге хеҙмәттәр менән берлектә ул йыһандағы мөйөшлө йүнәлеште һәм координаталарҙы билдәләй. АМС йыһанда йүнәлеште контролдә тотоу өсөн гиродиндар һәм коррекциялаусы ракета двигателдәре ҡуллана. Осош ваҡытында тиҙләтеү йәки тормозлау, шулай уҡ траекторияны коррекциялау өсөн ракета двигателдәре, ә һуңғы ваҡытта электр ракета двигателдәре ҡулланыла. Радиоэлемтә өсөн башлыса гигагерц йышлыҡтарында эшләгән параболик һәм фазалы антенналар ҡулланыла. Ҙур йыһан караптары йыш ҡына айырыла торған конструкциялы була. Мәҫәлән, тәғәйенләнгән планетаға килеп еткәс, АМС тан төшөү аппараты айырыла ала, ул хәрәкәтһеҙ планета станцияһының йәки планетоходтың йомшаҡ ултырыуын тәьмин итә, йәки фәнни аппаратуралы аэростатты атмосферала урынлаштырыуҙы тәьмин итә<ref>зонд для сбора различных данных, снаряд и т. п.</ref>. АМС-тың планетаның юлдашы орбитаһында ҡалған өлөшө (орбиталь станция) радиоретранслятор функцияһын үтәй ала. == Тарихы == Миссияһы өлөшләтә уңышлы булған, [[Ай]] эргәһенән осоп үткән тәүге автоматлаштырылған планета-ара станция - «Луна-1» (1959 йылдың ғинуары) була. Беренсе тулыһынса уңышлы миссия булып 1959 йылдың 14 сентябрендә Айға төшкән «Луна-2» тора. АМС-тың иң уңышлылары булып « Вояджер », «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан'э» сериялары аппараттар, шулай уҡ «[[:ru:Галилео_(космический_аппарат)|Галилео]]», «[[:ru:Кассини_(космический_аппарат)|Кассини]]», «[[:ru:Новые_горизонты|Новые горизонты]]» аппараттары тора. Иң оҙайлы эшләү ваҡыты буйынса рекордты 1977 йылда осоролған ике «Вояджер» аппараты күрһәтә. АМС үҫешендә яңы этап булып ионлы һәм плазмалы электр двигателдәрен ҡулланыу тора. Бының миҫалы булып Dawn миссияһы тора, ул астероидтар билбауын тикшерә. <gallery mode="packed" heights="150px" caption="Автоматик планета-ара станциялар"> Файл:Mariner09.jpg| «[[:ru:Маринер-9|Маринер-9]]» Файл:Voyager_spacecraft.jpg|альт=«Вояджер-2» в космосе (рисунок)| «[[:ru:Вояджер-2|Вояджер-2]]» йыһанда (һүрәт) Файл:Cassini_Saturn_Orbit_Insertion.jpg|альт=«Кассини-Гюйгенс» выходит на орбиту Сатурна (рисунок)| «Кассини-Гюйгенс» [[Сатурн (планета)|Сатурн]] тирәләй орбитаға сыға (һүрәт) Файл:PIA07923_modest.jpg|альт=«Дип Импакт» у кометы Темпеля (рисунок)| Темпель кометаһы янында «Дип Импакт» (һүрәт) Файл:Rosetta_and_Philae_at_comet_(11206755953).jpg|альт=«Розетта» и «Филы» у кометы Чурюмова — Герасименко (рисунок)| Чурюмов-Герасименко кометаһы янында «[[:ru:Розетта_(космический_аппарат)|Розетта]]» йыһан_аппараты һәм «[[:ru:Филы_(спускаемый_аппарат)|Филы]]» төшөрөлә торған аппарат (һүрәт) Файл:PIA19703-PlutoFlyby-NewHorizons-ArtistConcept-20150709.jpg|альт=«Новые горизонты» в системе Плутон—Харон (рисунок)| [[Плутон]]-Харон системаһында «Новые горизонты» (һүрәт) Файл:JUNO_-_PIA13746.jpg|альт=«Юнона» на орбите Юпитера (рисунок)| [[Юпитер]] тирәләй әйләнгән Юнона (һүрәт) Файл:ChangE-4_-_PCAM.png|альт=«Чанъэ-4» на обратной стороне Луны, фотоснимок сделан доставленным ею луноходом «Юйту-2»| Чан'э-4 Айҙың артҡы яғында, фотоһүрәтте уны алып барған «Юйту-2» луноходы төшөргән </gallery> == Планета-ара осош траекториялары == Зонд Ер тирәһенән сыҡҡас, уның траекторияһы Ҡояш тирәләй, Ер орбитаһына яҡын орбита рәүешендә буласаҡ. Икенсе планетаға, энергия күҙлегенән ҡарағанда, эллиптик Гоман траекторияһы буйынса барып етеү маҡсатҡа ярашлыраҡ. Яғыулыҡты иң күп экономиялауға өлгәшергә «Гравитацион маневр» —маршруттағы аралаш [[Планета|планеталарҙың]] гравитацион ҡырында йыһан аппаратын өҫтәмә тиҙләтеү ысулы, мөмкинлек бирә. Был бортҡа яғыулыҡты аҙыраҡ, тимәк, ҡорамалдарҙы күберәк алырға мөмкинлек бирә, әммә был маневр һәр ваҡыт тормошҡа ашырырлыҡ түгел. Ерҙән автоматик планета-ара станция траекторияһын юғары аныҡлыҡ менән үлсәү өсөн бер нисә ер өҫтө станцияһы һәм үтә оҙон базалы радиоинтерферометрия ысулы ҡулланыла. Бынан тыш, йыһан карабы йүнәлешенә яҡын квазарҙан радио нурланыш ҡулланыла, сөнки квазарҙар, ҙур йыраҡлыҡта булыу сәбәпле, йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә, ғәмәлдә хәрәкәтһеҙ күренәләр. Мәҫәлән, «[[:ru:Экзомарс|Экзомарс-2016]]» йыһан карабының траектория параметрҙарын билдәләү өсөн [[:ru:P1514-24|Р1514-24]] квазарының радио нурланышы ҡулланылған<ref>{{статья|автор=Эйсмонт Н., Батанов О.|заглавие=«ЭкзоМарс»: от миссии-2016 к миссии-2020|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2017|номер=4|страницы=7—8|язык=ru}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Планета-ара йыһан караптары исемлеге . * Карлик планеталар һәм астероидтарҙы тикшергән йыһан караптары исемлеге == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ** [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology.html Chronology of Lunar and Planetary Exploration] на сайте [[:ru:NASA|NASA]]{{ref|en}} ** [https://web.archive.org/web/20110409045816/http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=71 АМС ESA]{{ref|en}} ** [https://www.jpl.nasa.gov/missions/ Все АМС НАСА]{{ref|en}} ** [https://www.nasa.gov/missions/current/ Текущие АМС]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref|en}} ** [http://pics.livejournal.com/mi3ch/pic/00c8zzh7 Иллюстрация, показывающая все АМС, запущенные к 2009 году]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}{{ref|en}} ** [http://www.federalspace.ru/main.php?id=25 АМС Роскосмоса] [[Категория:Йыһан аппараттары төрҙәре]] [[Категория:Космонавтика]] 1ok1zr7al8kft1ckhi3u9lcp6guh0c7 0 200604 1295302 1295078 2026-05-03T01:31:59Z Вәхит 24644 1295302 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = город | русское название = Косовска-Митровица | оригинальное название = {{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} | изображение = Mitrovica Collage.jpg | территория в таблице = {{Флагификация/Косово-Сербия}} | странакарта = Косово | подчинение = | герб = Stema e Komunës Mitrovicë.svg | флаг = | ширина герба = | ширина флага = | lat_deg = 42 | lat_min = 53 | lat_sec = | lon_deg = 20 | lon_min = 52 | lon_sec = | CoordScale = | вид региона = округ | регионкарта = | регион = Косовска-Митровица округы | регион в таблице = Косовска-Митровица округы | община = Косовска-Митровица | община в таблице = Косовска-Митровица (община){{!}}Косовска-Митровица | внутреннее деление = | вид главы = Мэр | глава = Бедри Хамза | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Титова-Митровица | статус с = | площадь = 350 | вид высоты = | высота центра НП = | климат = | официальный язык = серб теле{{!}}серб{{Ъъ}}, {{Хх}}Албан теле{{!}}албан{{Ъъ}}, {{Хх}}Төрөк теле{{!}}төрөк | официальный язык-ref = | население = 71&nbsp;601 | год переписи = 2011 | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | часовой пояс = | DST = | телефонный код = +381 28 | почтовый индекс = | почтовые индексы = | автомобильный код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = | сайт = http://www.kosmitrovica.rs | язык сайта = }} '''Ко́совска-Ми́тровица'''<ref>{{СГНЗС|174|Ко́совска-Ми́тровица}}</ref> ({{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} или ''Mitrovicë'') — [[Төньяҡ Косово|Косово]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон таныған дәүләттәр позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Косово Республикаһы составына инә. [[Сербия]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымаған дәүләттәрҙең позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Сербия составына инә. Ғәмәлдә, ҡаланың төньяҡ территорияһы Сербия, ә көньяҡ өлөшләтә танылған Косово Республикаһы контроле аҫтында. 1989 йылға тиклем '''Ти́това-Ми́тровица''' тип атала<ref>{{СГНЗС|367|Ти́това-Ми́тровица}}</ref><ref name="atl">{{Атлас мира|2010|70|Албания}}</ref> ({{lang-sr|Титова Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica e Titos}}). Бөгөнгө көндә ҡала, Косовоның бөтә ҡалалары кеүек үк, [[KFOR]] полиция отрядтары тарафынан һаҡлана. Ҡаланың көньяҡ өлөшөн контролдә тотҡан Косово Республикаһының юрисдикцияһына ярашлы, Митровица исемен йөрөтә. == Тарихы == Ҡала [[урта быуаттар]]ҙа тораҡ була, артабан бик тиҙ ҡалаға әйләнә. Митровица исеме, күрәһең, XIV быуатта барлыҡҡа килгән, һәм изге Димитрий Солунский сиркәүенән килеп сыҡҡан. Сиркәүҙе серб короле Стефан Урош II Милутин 1315 йылда үҙенең Баньска монастырына бүләк итә. Ҡалала оҙаҡ ваҡыт, XIV быуат аҙағынан алып 1912—1913 йылдарҙағы беренсе балҡан һуғышына тиклем, [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһы]] хакимлығы аҫтында була. Ғосман хакимлығы ваҡытында 1877 йылда ойошторолған Митровица Косово вилайәтенә (провинцияһына) инә. 073238aljmo5c69s65pxc0fvgkv2rrf 1295303 1295302 2026-05-03T01:50:15Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1295303 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = город | русское название = Косовска-Митровица | оригинальное название = {{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} | изображение = Mitrovica Collage.jpg | территория в таблице = {{Флагификация/Косово-Сербия}} | странакарта = Косово | подчинение = | герб = Stema e Komunës Mitrovicë.svg | флаг = | ширина герба = | ширина флага = | lat_deg = 42 | lat_min = 53 | lat_sec = | lon_deg = 20 | lon_min = 52 | lon_sec = | CoordScale = | вид региона = округ | регионкарта = | регион = Косовска-Митровица округы | регион в таблице = Косовска-Митровица округы | община = Косовска-Митровица | община в таблице = Косовска-Митровица (община){{!}}Косовска-Митровица | внутреннее деление = | вид главы = Мэр | глава = Бедри Хамза | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Титова-Митровица | статус с = | площадь = 350 | вид высоты = | высота центра НП = | климат = | официальный язык = серб теле{{!}}серб{{Ъъ}}, {{Хх}}Албан теле{{!}}албан{{Ъъ}}, {{Хх}}Төрөк теле{{!}}төрөк | официальный язык-ref = | население = 71&nbsp;601 | год переписи = 2011 | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | часовой пояс = | DST = | телефонный код = +381 28 | почтовый индекс = | почтовые индексы = | автомобильный код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = | сайт = http://www.kosmitrovica.rs | язык сайта = }} '''Ко́совска-Ми́тровица'''<ref>{{СГНЗС|174|Ко́совска-Ми́тровица}}</ref> ({{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} или ''Mitrovicë'') — [[Төньяҡ Косово|Косово]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон таныған дәүләттәр позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Косово Республикаһы составына инә. [[Сербия]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымаған дәүләттәрҙең позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Сербия составына инә. Ғәмәлдә, ҡаланың төньяҡ территорияһы Сербия, ә көньяҡ өлөшләтә танылған Косово Республикаһы контроле аҫтында. 1989 йылға тиклем '''Ти́това-Ми́тровица''' тип атала<ref>{{СГНЗС|367|Ти́това-Ми́тровица}}</ref><ref name="atl">{{Атлас мира|2010|70|Албания}}</ref> ({{lang-sr|Титова Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica e Titos}}). Бөгөнгө көндә ҡала, Косовоның бөтә ҡалалары кеүек үк, [[KFOR]] полиция отрядтары тарафынан һаҡлана. Ҡаланың көньяҡ өлөшөн контролдә тотҡан Косово Республикаһының юрисдикцияһына ярашлы, Митровица исемен йөрөтә. == Тарихы == Ҡала [[урта быуаттар]]ҙа тораҡ була, артабан бик тиҙ ҡалаға әйләнә. Митровица исеме, күрәһең, XIV быуатта барлыҡҡа килгән, һәм изге Димитрий Солунский сиркәүенән килеп сыҡҡан. Сиркәүҙе серб короле Стефан Урош II Милутин 1315 йылда үҙенең Баньска монастырына бүләк итә. Ҡалала оҙаҡ ваҡыт, XIV быуат аҙағынан алып 1912—1913 йылдарҙағы беренсе балҡан һуғышына тиклем, [[Ғосман империяһы]] хакимлығы аҫтында була. Ғосман хакимлығы ваҡытында 1877 йылда ойошторолған Митровица Косово вилайәтенә (провинцияһына) инә. [[Файл:Mitrovica, Gesamtansicht. (BildID 15576208).jpg|слева|thumb|[[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда Митровицаға күренеше]] 1981 йылда ҡалала 105 мең кеше йәшәй, шуларҙың 66,5 меңе — [[албандар]], 20 меңе — [[сербтар]] һәм черногорҙар. 1998—1999 йылдарҙағы Косово һуғышы барышында ҡалала этник таҙартыуҙар үтә. Серб көстәре ҡаланың албан халҡының күпселек өлөшөн Албанияға ҡыуып сығара<ref>«As elsewhere, the departure of the OSCE was followed by an increase in killings of Albanians and the forced expulsion to Albania of much of the town’s Albanian population». [https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword-03.htm March-June 1999: An Overview] {{Wayback|url=https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword-03.htm |date=20121203092331 }}</ref><ref>«According to earlier reporting, Serbian forces expelled all Kosovar Albanians from this city as of 23 March. In addition, over 200 Albanian homes and shops reportedly were torched, and Serbian forces killed prominent Albanian Kosovars, according to refugee reports». [https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/kosovoii/pdf/account.pdf ATROCITIES AND WAR CRIMES BY LOCATION] {{Wayback|url=https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/kosovoii/pdf/account.pdf |date=20230227104000 }}, p.50</ref>. Һуғыштан һуң албан ҡасаҡтары киреҡайта, һәм ҡаланың көньяҡ өлөшөнә тулыһынса тиерлек албан халҡы (яҡынса 60 000 кеше) һәм төньяҡ өлөшөнә башлыса серб халҡы (яҡынса 13 000 кеше) урынлаша. Ике район да Ибар йылғаһы аша һалынған ике күпер менән тоташа. Ҡала бүленгәндән һуң, изге Димитрий православие сиркәүе ҡаланың албан өлөшөндә була һәм сербтар өсөн инә алмай. Шуға ла 2005 йылда серб районының убаһында яңы сиркәү төҙөлә һәм тантаналы асыла. [[Файл:Mitrovica bridge.JPG|thumb|left|Ибар йылғаһы аша күпер]] 2004 йылдың мартында ҡалала сыуалыштар була, улар ваҡытында сербтарҙың йорттары яндырыла һәм талана<ref>{{Cite web |url=http://www.pravaya.ru/govern/123/362 |title=КОСОВО в информационных сводках — Правая.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-03-17 |archive-date=2010-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218024235/http://pravaya.ru/govern/123/362 |url-status=live }}</ref>. Ҡаланың был ваҡиғалар көндәрендә емерелгән көнбайыш өлөшөндә халыҡ-ара аҡсаға ҡасаҡтар өсөн йорттар тергеҙелә. 2007 йылдың сентябренә кирбес йорттарҙың күбеһе төҙөлөп бөтә. 2008 йылдың мартында, Косово бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң (2008 йылдың 17 феврале), ҡалала сербтар төркөмө һәм полиция араһында ҡораллы бәрелештәр була<ref>[https://web.archive.org/web/20080321233415/http://www.rbcdaily.ru/2008/03/18/focus/330260 РБК daily от 18.03.2008 :: В фокусе :: Битва за Митровицу]</ref>. 2011 йылда ибар йылғаһы аша төп күперҙә ҡаланың көньяҡ (албан) һәм төньяҡ (серб) өлөштәре араһында сербтар баррикада төҙөй. Баррикаданы һаҡлауҙа рус ирекмәндәре лә ҡатнаша<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/articles/2021/10/02/kosovo/|title=Сербия и Косово на грани конфликта. Почему через 30 лет после большой войны на Балканах снова готовы взяться за оружие?|author=Александр Рыбин|website=lenta.ru|date=2021-10-02|publisher=Лента|access-date=2021-10-06|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006155206/https://lenta.ru/articles/2021/10/02/kosovo/|url-status=live}}</ref>. 2019 йылға күперҙе халыҡ-ара тыныслыҡ һаҡсылары (KFOR) һаҡлай. == Иҡтисады == Ҡала райондың тау сәнәғәте һәм төҫлө [[металлургия]] үҙәге булып тора: ҡурғаш-цинк мәғдәне, лигнит сығарыла, [[ҡурғаш]] һәм [[цинк]] иретелә. Химия комбинаты, ағас эшкәртеү һәм ҡағыҙ предприятиелары эшләй, шулай уҡ тау-мәғдән ҡорамалдары һәм ауыл хужалығы машиналары етештерелә. == Мәғариф == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gazeta.ru/2004/03/18/box_3912.shtml Газета.ru] * [http://www.svobodanews.ru/News/2008/03/14.html?id=439282 В городе Косовска-Митровица восстанавливают «закон и порядок».] * [https://web.archive.org/web/20080531020633/http://www.km.ru/magazin/view.asp?id=%7B44DAC45F-84B5-4F7B-9306-0B6C6EFF7233%7D О событиях в городе] {{Нормативный контроль}} {{Города Косова}} {{Города Сербии}} iyxdv87ec47pho1xj6e6xbjwbzwbmfj 1295305 1295303 2026-05-03T01:59:09Z Вәхит 24644 /* Мәғариф */ 1295305 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = город | русское название = Косовска-Митровица | оригинальное название = {{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} | изображение = Mitrovica Collage.jpg | территория в таблице = {{Флагификация/Косово-Сербия}} | странакарта = Косово | подчинение = | герб = Stema e Komunës Mitrovicë.svg | флаг = | ширина герба = | ширина флага = | lat_deg = 42 | lat_min = 53 | lat_sec = | lon_deg = 20 | lon_min = 52 | lon_sec = | CoordScale = | вид региона = округ | регионкарта = | регион = Косовска-Митровица округы | регион в таблице = Косовска-Митровица округы | община = Косовска-Митровица | община в таблице = Косовска-Митровица (община){{!}}Косовска-Митровица | внутреннее деление = | вид главы = Мэр | глава = Бедри Хамза | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Титова-Митровица | статус с = | площадь = 350 | вид высоты = | высота центра НП = | климат = | официальный язык = серб теле{{!}}серб{{Ъъ}}, {{Хх}}Албан теле{{!}}албан{{Ъъ}}, {{Хх}}Төрөк теле{{!}}төрөк | официальный язык-ref = | население = 71&nbsp;601 | год переписи = 2011 | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | часовой пояс = | DST = | телефонный код = +381 28 | почтовый индекс = | почтовые индексы = | автомобильный код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = | сайт = http://www.kosmitrovica.rs | язык сайта = }} '''Ко́совска-Ми́тровица'''<ref>{{СГНЗС|174|Ко́совска-Ми́тровица}}</ref> ({{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} или ''Mitrovicë'') — [[Төньяҡ Косово|Косово]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон таныған дәүләттәр позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Косово Республикаһы составына инә. [[Сербия]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымаған дәүләттәрҙең позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Сербия составына инә. Ғәмәлдә, ҡаланың төньяҡ территорияһы Сербия, ә көньяҡ өлөшләтә танылған Косово Республикаһы контроле аҫтында. 1989 йылға тиклем '''Ти́това-Ми́тровица''' тип атала<ref>{{СГНЗС|367|Ти́това-Ми́тровица}}</ref><ref name="atl">{{Атлас мира|2010|70|Албания}}</ref> ({{lang-sr|Титова Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica e Titos}}). Бөгөнгө көндә ҡала, Косовоның бөтә ҡалалары кеүек үк, [[KFOR]] полиция отрядтары тарафынан һаҡлана. Ҡаланың көньяҡ өлөшөн контролдә тотҡан Косово Республикаһының юрисдикцияһына ярашлы, Митровица исемен йөрөтә. == Тарихы == Ҡала [[урта быуаттар]]ҙа тораҡ була, артабан бик тиҙ ҡалаға әйләнә. Митровица исеме, күрәһең, XIV быуатта барлыҡҡа килгән, һәм изге Димитрий Солунский сиркәүенән килеп сыҡҡан. Сиркәүҙе серб короле Стефан Урош II Милутин 1315 йылда үҙенең Баньска монастырына бүләк итә. Ҡалала оҙаҡ ваҡыт, XIV быуат аҙағынан алып 1912—1913 йылдарҙағы беренсе балҡан һуғышына тиклем, [[Ғосман империяһы]] хакимлығы аҫтында була. Ғосман хакимлығы ваҡытында 1877 йылда ойошторолған Митровица Косово вилайәтенә (провинцияһына) инә. [[Файл:Mitrovica, Gesamtansicht. (BildID 15576208).jpg|слева|thumb|[[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда Митровицаға күренеше]] 1981 йылда ҡалала 105 мең кеше йәшәй, шуларҙың 66,5 меңе — [[албандар]], 20 меңе — [[сербтар]] һәм черногорҙар. 1998—1999 йылдарҙағы Косово һуғышы барышында ҡалала этник таҙартыуҙар үтә. Серб көстәре ҡаланың албан халҡының күпселек өлөшөн Албанияға ҡыуып сығара<ref>«As elsewhere, the departure of the OSCE was followed by an increase in killings of Albanians and the forced expulsion to Albania of much of the town’s Albanian population». [https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword-03.htm March-June 1999: An Overview] {{Wayback|url=https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword-03.htm |date=20121203092331 }}</ref><ref>«According to earlier reporting, Serbian forces expelled all Kosovar Albanians from this city as of 23 March. In addition, over 200 Albanian homes and shops reportedly were torched, and Serbian forces killed prominent Albanian Kosovars, according to refugee reports». [https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/kosovoii/pdf/account.pdf ATROCITIES AND WAR CRIMES BY LOCATION] {{Wayback|url=https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/kosovoii/pdf/account.pdf |date=20230227104000 }}, p.50</ref>. Һуғыштан һуң албан ҡасаҡтары киреҡайта, һәм ҡаланың көньяҡ өлөшөнә тулыһынса тиерлек албан халҡы (яҡынса 60 000 кеше) һәм төньяҡ өлөшөнә башлыса серб халҡы (яҡынса 13 000 кеше) урынлаша. Ике район да Ибар йылғаһы аша һалынған ике күпер менән тоташа. Ҡала бүленгәндән һуң, изге Димитрий православие сиркәүе ҡаланың албан өлөшөндә була һәм сербтар өсөн инә алмай. Шуға ла 2005 йылда серб районының убаһында яңы сиркәү төҙөлә һәм тантаналы асыла. [[Файл:Mitrovica bridge.JPG|thumb|left|Ибар йылғаһы аша күпер]] 2004 йылдың мартында ҡалала сыуалыштар була, улар ваҡытында сербтарҙың йорттары яндырыла һәм талана<ref>{{Cite web |url=http://www.pravaya.ru/govern/123/362 |title=КОСОВО в информационных сводках — Правая.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-03-17 |archive-date=2010-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218024235/http://pravaya.ru/govern/123/362 |url-status=live }}</ref>. Ҡаланың был ваҡиғалар көндәрендә емерелгән көнбайыш өлөшөндә халыҡ-ара аҡсаға ҡасаҡтар өсөн йорттар тергеҙелә. 2007 йылдың сентябренә кирбес йорттарҙың күбеһе төҙөлөп бөтә. 2008 йылдың мартында, Косово бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң (2008 йылдың 17 феврале), ҡалала сербтар төркөмө һәм полиция араһында ҡораллы бәрелештәр була<ref>[https://web.archive.org/web/20080321233415/http://www.rbcdaily.ru/2008/03/18/focus/330260 РБК daily от 18.03.2008 :: В фокусе :: Битва за Митровицу]</ref>. 2011 йылда ибар йылғаһы аша төп күперҙә ҡаланың көньяҡ (албан) һәм төньяҡ (серб) өлөштәре араһында сербтар баррикада төҙөй. Баррикаданы һаҡлауҙа рус ирекмәндәре лә ҡатнаша<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/articles/2021/10/02/kosovo/|title=Сербия и Косово на грани конфликта. Почему через 30 лет после большой войны на Балканах снова готовы взяться за оружие?|author=Александр Рыбин|website=lenta.ru|date=2021-10-02|publisher=Лента|access-date=2021-10-06|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006155206/https://lenta.ru/articles/2021/10/02/kosovo/|url-status=live}}</ref>. 2019 йылға күперҙе халыҡ-ара тыныслыҡ һаҡсылары (KFOR) һаҡлай. == Иҡтисады == Ҡала райондың тау сәнәғәте һәм төҫлө [[металлургия]] үҙәге булып тора: ҡурғаш-цинк мәғдәне, лигнит сығарыла, [[ҡурғаш]] һәм [[цинк]] иретелә. Химия комбинаты, ағас эшкәртеү һәм ҡағыҙ предприятиелары эшләй, шулай уҡ тау-мәғдән ҡорамалдары һәм ауыл хужалығы машиналары етештерелә. == Мәғарифы == Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Митровица Техник институты эшләй. Ул Косовола башлыса серб телле берҙән-бер юғары уҡыу йорто. Инглиз телле ''Summer School'' мәктәбе бар. 1999 йылда ҡаланың төньяҡ өлөшөнә [[Приштина университеты]]ның серб уҡытыусылары һәм студенттары күсеп килә, бында улар "Косовска-Митровицала ваҡытлыса булған [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)|Приштина университеты]]"н ойоштора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gazeta.ru/2004/03/18/box_3912.shtml Газета.ru] * [http://www.svobodanews.ru/News/2008/03/14.html?id=439282 В городе Косовска-Митровица восстанавливают «закон и порядок».] * [https://web.archive.org/web/20080531020633/http://www.km.ru/magazin/view.asp?id=%7B44DAC45F-84B5-4F7B-9306-0B6C6EFF7233%7D О событиях в городе] {{Нормативный контроль}} {{Города Косова}} {{Города Сербии}} m6ue3zt4d3j8blkza4px54tao9vxlo6 1295309 1295305 2026-05-03T02:09:50Z Вәхит 24644 added [[Category:Дәүләт сиге менән бүленгән тораҡ пункттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1295309 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = город | русское название = Косовска-Митровица | оригинальное название = {{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} | изображение = Mitrovica Collage.jpg | территория в таблице = {{Флагификация/Косово-Сербия}} | странакарта = Косово | подчинение = | герб = Stema e Komunës Mitrovicë.svg | флаг = | ширина герба = | ширина флага = | lat_deg = 42 | lat_min = 53 | lat_sec = | lon_deg = 20 | lon_min = 52 | lon_sec = | CoordScale = | вид региона = округ | регионкарта = | регион = Косовска-Митровица округы | регион в таблице = Косовска-Митровица округы | община = Косовска-Митровица | община в таблице = Косовска-Митровица (община){{!}}Косовска-Митровица | внутреннее деление = | вид главы = Мэр | глава = Бедри Хамза | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Титова-Митровица | статус с = | площадь = 350 | вид высоты = | высота центра НП = | климат = | официальный язык = серб теле{{!}}серб{{Ъъ}}, {{Хх}}Албан теле{{!}}албан{{Ъъ}}, {{Хх}}Төрөк теле{{!}}төрөк | официальный язык-ref = | население = 71&nbsp;601 | год переписи = 2011 | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | часовой пояс = | DST = | телефонный код = +381 28 | почтовый индекс = | почтовые индексы = | автомобильный код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = | сайт = http://www.kosmitrovica.rs | язык сайта = }} '''Ко́совска-Ми́тровица'''<ref>{{СГНЗС|174|Ко́совска-Ми́тровица}}</ref> ({{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} или ''Mitrovicë'') — [[Төньяҡ Косово|Косово]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон таныған дәүләттәр позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Косово Республикаһы составына инә. [[Сербия]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымаған дәүләттәрҙең позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Сербия составына инә. Ғәмәлдә, ҡаланың төньяҡ территорияһы Сербия, ә көньяҡ өлөшләтә танылған Косово Республикаһы контроле аҫтында. 1989 йылға тиклем '''Ти́това-Ми́тровица''' тип атала<ref>{{СГНЗС|367|Ти́това-Ми́тровица}}</ref><ref name="atl">{{Атлас мира|2010|70|Албания}}</ref> ({{lang-sr|Титова Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica e Titos}}). Бөгөнгө көндә ҡала, Косовоның бөтә ҡалалары кеүек үк, [[KFOR]] полиция отрядтары тарафынан һаҡлана. Ҡаланың көньяҡ өлөшөн контролдә тотҡан Косово Республикаһының юрисдикцияһына ярашлы, Митровица исемен йөрөтә. == Тарихы == Ҡала [[урта быуаттар]]ҙа тораҡ була, артабан бик тиҙ ҡалаға әйләнә. Митровица исеме, күрәһең, XIV быуатта барлыҡҡа килгән, һәм изге Димитрий Солунский сиркәүенән килеп сыҡҡан. Сиркәүҙе серб короле Стефан Урош II Милутин 1315 йылда үҙенең Баньска монастырына бүләк итә. Ҡалала оҙаҡ ваҡыт, XIV быуат аҙағынан алып 1912—1913 йылдарҙағы беренсе балҡан һуғышына тиклем, [[Ғосман империяһы]] хакимлығы аҫтында була. Ғосман хакимлығы ваҡытында 1877 йылда ойошторолған Митровица Косово вилайәтенә (провинцияһына) инә. [[Файл:Mitrovica, Gesamtansicht. (BildID 15576208).jpg|слева|thumb|[[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда Митровицаға күренеше]] 1981 йылда ҡалала 105 мең кеше йәшәй, шуларҙың 66,5 меңе — [[албандар]], 20 меңе — [[сербтар]] һәм черногорҙар. 1998—1999 йылдарҙағы Косово һуғышы барышында ҡалала этник таҙартыуҙар үтә. Серб көстәре ҡаланың албан халҡының күпселек өлөшөн Албанияға ҡыуып сығара<ref>«As elsewhere, the departure of the OSCE was followed by an increase in killings of Albanians and the forced expulsion to Albania of much of the town’s Albanian population». [https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword-03.htm March-June 1999: An Overview] {{Wayback|url=https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword-03.htm |date=20121203092331 }}</ref><ref>«According to earlier reporting, Serbian forces expelled all Kosovar Albanians from this city as of 23 March. In addition, over 200 Albanian homes and shops reportedly were torched, and Serbian forces killed prominent Albanian Kosovars, according to refugee reports». [https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/kosovoii/pdf/account.pdf ATROCITIES AND WAR CRIMES BY LOCATION] {{Wayback|url=https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/kosovoii/pdf/account.pdf |date=20230227104000 }}, p.50</ref>. Һуғыштан һуң албан ҡасаҡтары киреҡайта, һәм ҡаланың көньяҡ өлөшөнә тулыһынса тиерлек албан халҡы (яҡынса 60 000 кеше) һәм төньяҡ өлөшөнә башлыса серб халҡы (яҡынса 13 000 кеше) урынлаша. Ике район да Ибар йылғаһы аша һалынған ике күпер менән тоташа. Ҡала бүленгәндән һуң, изге Димитрий православие сиркәүе ҡаланың албан өлөшөндә була һәм сербтар өсөн инә алмай. Шуға ла 2005 йылда серб районының убаһында яңы сиркәү төҙөлә һәм тантаналы асыла. [[Файл:Mitrovica bridge.JPG|thumb|left|Ибар йылғаһы аша күпер]] 2004 йылдың мартында ҡалала сыуалыштар була, улар ваҡытында сербтарҙың йорттары яндырыла һәм талана<ref>{{Cite web |url=http://www.pravaya.ru/govern/123/362 |title=КОСОВО в информационных сводках — Правая.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-03-17 |archive-date=2010-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218024235/http://pravaya.ru/govern/123/362 |url-status=live }}</ref>. Ҡаланың был ваҡиғалар көндәрендә емерелгән көнбайыш өлөшөндә халыҡ-ара аҡсаға ҡасаҡтар өсөн йорттар тергеҙелә. 2007 йылдың сентябренә кирбес йорттарҙың күбеһе төҙөлөп бөтә. 2008 йылдың мартында, Косово бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң (2008 йылдың 17 феврале), ҡалала сербтар төркөмө һәм полиция араһында ҡораллы бәрелештәр була<ref>[https://web.archive.org/web/20080321233415/http://www.rbcdaily.ru/2008/03/18/focus/330260 РБК daily от 18.03.2008 :: В фокусе :: Битва за Митровицу]</ref>. 2011 йылда ибар йылғаһы аша төп күперҙә ҡаланың көньяҡ (албан) һәм төньяҡ (серб) өлөштәре араһында сербтар баррикада төҙөй. Баррикаданы һаҡлауҙа рус ирекмәндәре лә ҡатнаша<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/articles/2021/10/02/kosovo/|title=Сербия и Косово на грани конфликта. Почему через 30 лет после большой войны на Балканах снова готовы взяться за оружие?|author=Александр Рыбин|website=lenta.ru|date=2021-10-02|publisher=Лента|access-date=2021-10-06|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006155206/https://lenta.ru/articles/2021/10/02/kosovo/|url-status=live}}</ref>. 2019 йылға күперҙе халыҡ-ара тыныслыҡ һаҡсылары (KFOR) һаҡлай. == Иҡтисады == Ҡала райондың тау сәнәғәте һәм төҫлө [[металлургия]] үҙәге булып тора: ҡурғаш-цинк мәғдәне, лигнит сығарыла, [[ҡурғаш]] һәм [[цинк]] иретелә. Химия комбинаты, ағас эшкәртеү һәм ҡағыҙ предприятиелары эшләй, шулай уҡ тау-мәғдән ҡорамалдары һәм ауыл хужалығы машиналары етештерелә. == Мәғарифы == Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Митровица Техник институты эшләй. Ул Косовола башлыса серб телле берҙән-бер юғары уҡыу йорто. Инглиз телле ''Summer School'' мәктәбе бар. 1999 йылда ҡаланың төньяҡ өлөшөнә [[Приштина университеты]]ның серб уҡытыусылары һәм студенттары күсеп килә, бында улар "Косовска-Митровицала ваҡытлыса булған [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)|Приштина университеты]]"н ойоштора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gazeta.ru/2004/03/18/box_3912.shtml Газета.ru] * [http://www.svobodanews.ru/News/2008/03/14.html?id=439282 В городе Косовска-Митровица восстанавливают «закон и порядок».] * [https://web.archive.org/web/20080531020633/http://www.km.ru/magazin/view.asp?id=%7B44DAC45F-84B5-4F7B-9306-0B6C6EFF7233%7D О событиях в городе] {{Нормативный контроль}} {{Города Косова}} {{Города Сербии}} [[Категория:Дәүләт сиге менән бүленгән тораҡ пункттар]] mwgwhqt3elbdu9xeuvtccors24uohf4 0 200616 1295246 1295216 2026-05-02T14:21:34Z Akkashka 14326 /* Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы */ 1295246 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, [[Мессина]] һәм [[Катания]] ҡалаларына яҡын урынлашҡан. [[Европа]]ның ғәмәлдәәге иң бейек вулканы<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был, 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөнөң бик күп минералдарға һәм микроэлементтарға бай булыуы сәбәпле, тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, бында халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында, Этна [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә Комитеттың [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеген]]ә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына йүнәлешен өҙлөкһөҙ үҙгәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, уны күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. {{num|300000|йыл элек}} вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙарҙа [[стратовулкан]] барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектәән, улар лаваның киң ҡатламдарын ҡалдырған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Примерно 6000 лет назад восточный склон горы откололся и рухнул в море. Оползень оставил большую котловину в стороне вулкана, известного как [[Валле-дель-Бове]] (Долина Вола). Исследование, опубликованное в 2006 году, предполагает, что обвал восточного склона привёл к образованию гигантского [[цунами]], следы которого можно найти в разных местах Восточного [[Средиземноморье|Средиземноморья]]. Вероятно, цунами было причиной массового бегства жителей из поселения Атлит-Ям ([[Израиль]]), находящегося теперь ниже уровня моря<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Нечто подобное произошло в наши дни, во время извержения в 1956 году [[Безымянный (вулкан)|вулкана Безымянный]] в [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] и в 1980 году [[Сент-Хеленс (вулкан)|вулкана Сент-Хеленс]] в [[Соединённые Штаты Америки|США]]. Крутые стены Валле-дель-Бове неоднократно обрушались, а слои застывшей лавы, виднеющиеся в стенах долины, помогают исследовать вулканическую историю Этны. Следующее обрушение вершины Этны предположительно произошло около 2000 лет назад, сформировав малую [[Кальдера|кальдеру]]. Эта кальдера была почти полностью заполнена лавовыми потоками последующих извержений, но всё ещё определяется как хорошо видимая трещина в наклоне горы около основания современного конуса. Помимо основного кратера, Этна имеет 300—400 боковых. После окончания извержения застывающая лава формирует в кратере прочную пробку, через которую новый лавовый поток при последующих извержениях пробиться уже не может. При возникновении новых извержений ему проще образовать кратер в новом, свободном от застывшей лавы месте. В частности, боковой кратер одного из наиболее крупных извержений в 2002—2003 годах, около [[Торре-дель-Филозофо]], находится на 450 метров ниже вершины Этны. По мнению вулканологов, «дружелюбный вулкан» (как называют Этну местные жители) меняется. В недавнем прошлом характер Этны был довольно спокойным, однако теперь, согласно журналу «[[Фокус (журнал)|Фокус]]», «поведение вулкана, который считали активным, но неопасным, становится всё более подозрительным». Французские и итальянские исследователи предупреждают, что «характер извержений Этны меняется от [[Эффузия (геология)|эффузивного]], при котором лава изливается на поверхность медленно и выделяется немного газов, к эксплозивному, взрывному». == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * Б.э.т. 1226 йыл — Этнаның тарихи иҫбатланған тәүге урғылыуы<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * Б.э.т. 475 йыл — [[Пиндар]] һәм [[Эсхил]] мәғлүмәте буйынса килеп еткән («ЭСБЕ»ла б.э.т. 477<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * Б.э.т. 396 йыл — вулкан атылыуы [[Катания]] һәм [[Сиракузы]] ҡалаларын [[Карфаген (государство)|карфаген]] баҫҡынсыларынан ҡотҡарған. * Б.э.т. 44 йыл — көслө урғылыуҙан таралған көл [[Рим]] өҫтөндәге күк йөҙөн ҡаплаған (һәм ҡаланың аҡ ташлы биналарын шаҡтай бысратҡан). Һөҙөмтәлә [[Эллинистический Египет|Мысыр]]ға тиклем бөтә [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйы төбәге]]ндә уңыштың насар булыуы теркәлгән. * 122 йыл — Этна [[Катания]] ҡалаһын ер йөҙөнән юҡ иткән тиерлек. * 1169 год — көслө урғылыу<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> һәм ер тетрәүе, яҡынса 15 мең кеше һәләк була. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 год]] — лава уничтожила 15 населённых пунктов. Жители Катании пытались отвести потоки лавы, но она двинулась на запад и угрожала городу [[Патерно (Сицилия)|Патерно]]. Между жителями городов произошла схватка, поток лавы вновь устремился к Катании и преодолел городские стены, 27 тысяч жителей города лишились своих домов. Число погибших по разным оценкам составило от 15 до 100 тысяч человек. Извержение изменило очертания берега: замок [[Урсино (закок)|Урсино]], ранее стоявший у самого моря, оказался в 500 метрах от воды. После этого извержения вмешательство в естественный поток лавы в Италии было официально запрещено, и этот закон оставался в силе сотни лет<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 год, 14 марта<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 год, 8 марта<ref name=":0" />. * 1886 год * 1892 год — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 год — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 год — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 год — разрушение подъёмника. * 1991—1993 годы — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 год — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 годы, 2002—2003 годы — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 год — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 4 сентября 2007 года — около 8 вечера началось сильное извержение. * 10 мая 2008 года — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 3—12 января и май 2011 года — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * С 19 июля 2011 года по июль 2019 года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * С 13 по 15 декабря 2020 года<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2022 года вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Извержение происходило с 12 ноября по 8 декабря 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * В 2024 году извержение началось 5 июля, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. В том же 2024 году в ночь на 4 августа началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2025 лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] dbgxqzf1m5vmz3vmutc7ve3rw941j6t 1295253 1295246 2026-05-02T15:05:53Z Akkashka 14326 1295253 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, [[Мессина]] һәм [[Катания]] ҡалаларына яҡын урынлашҡан. [[Европа]]ның ғәмәлдәәге иң бейек вулканы<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был, 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөнөң бик күп минералдарға һәм микроэлементтарға бай булыуы сәбәпле, тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, бында халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында, Этна [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә Комитеттың [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеген]]ә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына йүнәлешен өҙлөкһөҙ үҙгәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, уны күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. 300000 йыл элек вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙар [[стратовулкан]]ды барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектән, уларҙан лаваның киң ҡатламдары тороп ҡалған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Яҡынса 6000 йыл элек тауҙың көнсығыш бите емерелеп, диңгеҙгә ҡолаған. Ишелмә вулкан [[Валле-дель-Бове]] булараҡ билдәле Һыйыр үҙәне янында ҙур соҡор ҡалдырған. 2006 йылда баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәр, көнсығыш бите емерелеүе гигант [[цунами]] барлыҡҡа килтергән тип фаразлай, уның эҙҙәрен Көнсығыш [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйы]]ндағы төрлө урындарҙа табырға мөмкин. Ихтимал, цунами хәҙер диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан Атлит-Ям ([[Израиль]]) тораҡ пункты халҡының күпләп ҡасыуына сәбәп булғандыр<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Беҙҙең заманда ла, 1956 йылда [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]-ҙағы [[Безымянный (вулкан)|Безымянный вулканы]] һәм 1980 йылда [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]]-тағы [[Сент-Хеленс (вулкан)|Сент-Хеленс вулканы]] атылған саҡта, шуға оҡшаш хәл була. Валле-дель-Бове үҙәненең текә диуарҙары бер нисә тапҡыр ҡолаған, ә үҙән ярыҡтарында күренгән ҡатып ҡалған лава ҡатламдары Этнаның вулканик тарихын өйрәнергә ярҙам итә. Этнаның бәләкәй [[Кальдера|кальдера]] барлыҡҡа килтергән түбәһе һуңғы тапҡыр яҡынса 2000 йыл элек ҡолаған. Был кальдераға тулыһынса тиерлек артабанғы атылыуҙарҙың лава ағымы тулған, әммә хәҙерге конус нигеҙендәге тау ауышлығында яҡшы күренгән ярыҡ булараҡ билдәләнә. Төп кратерҙан тыш, Этнаның 300-400 ҡабырға кратеры бар. Вулкан атылғандан һуң, ҡатҡан лава кратерҙа артабанғы вулкандарҙың ағымы үтә алмаҫлыҡ ныҡлы тығындар барлыҡҡа килтерә. Тағы атылыуҙар булғанда, уға ҡатҡан лаваларҙан ситтәрәк яңы кратер барлыҡҡа килтереүе еңелерәк. Атап әйткәндә, 2002-2003 йылдарҙағы иң ҙур атылыуҙарҙың береһенең [[Торре-дель-Филозофо]] янындағы ҡабырға кратеры, Этна түбәһенән 450 метр түбәнерәк урынлашҡан. Вулканологтар фекеренсә, «дуҫтарса яҡын вулкан» (урындағы халыҡ Этнаны шулай тип атай) үҙгәрә. Күптән түгел Этнаның характеры тыныс була, әммә хәҙер, «[[Фокус (журнал)|Фокус]]» журналына ярашлы, «әүҙем, әммә хәүефһеҙ тип һаналған вулкандың тәртибе көндән-көн икеле була бара». Француз һәм итальян тикшеренеүселәре, «Этнаның атылыу характеры эффузивтан, был осраҡта лава өҫкә әкрен генә ағып сыға һәм бер аҙ газ сығара — эксплозив, шартлаусанға, үҙгәрә» тип иҫкәртә. == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * Б.э.т. 1226 йыл — Этнаның тарихи иҫбатланған тәүге урғылыуы<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * Б.э.т. 475 йыл — [[Пиндар]] һәм [[Эсхил]] мәғлүмәте буйынса килеп еткән («ЭСБЕ»ла б.э.т. 477<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * Б.э.т. 396 йыл — вулкан атылыуы [[Катания]] һәм [[Сиракузы]] ҡалаларын [[Карфаген (государство)|карфаген]] баҫҡынсыларынан ҡотҡарған. * Б.э.т. 44 йыл — көслө урғылыуҙан таралған көл [[Рим]] өҫтөндәге күк йөҙөн ҡаплаған (һәм ҡаланың аҡ ташлы биналарын шаҡтай бысратҡан). Һөҙөмтәлә [[Эллинистический Египет|Мысыр]]ға тиклем бөтә [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйы төбәге]]ндә уңыштың насар булыуы теркәлгән. * 122 йыл — Этна [[Катания]] ҡалаһын ер йөҙөнән юҡ иткән тиерлек. * 1169 год — көслө урғылыу<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> һәм ер тетрәүе, яҡынса 15 мең кеше һәләк була. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 год]] — лава уничтожила 15 населённых пунктов. Жители Катании пытались отвести потоки лавы, но она двинулась на запад и угрожала городу [[Патерно (Сицилия)|Патерно]]. Между жителями городов произошла схватка, поток лавы вновь устремился к Катании и преодолел городские стены, 27 тысяч жителей города лишились своих домов. Число погибших по разным оценкам составило от 15 до 100 тысяч человек. Извержение изменило очертания берега: замок [[Урсино (закок)|Урсино]], ранее стоявший у самого моря, оказался в 500 метрах от воды. После этого извержения вмешательство в естественный поток лавы в Италии было официально запрещено, и этот закон оставался в силе сотни лет<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 год, 14 марта<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 год, 8 марта<ref name=":0" />. * 1886 год * 1892 год — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 год — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 год — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 год — разрушение подъёмника. * 1991—1993 годы — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 год — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 годы, 2002—2003 годы — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 год — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 4 сентября 2007 года — около 8 вечера началось сильное извержение. * 10 мая 2008 года — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 3—12 января и май 2011 года — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * С 19 июля 2011 года по июль 2019 года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * С 13 по 15 декабря 2020 года<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2022 года вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Извержение происходило с 12 ноября по 8 декабря 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * В 2024 году извержение началось 5 июля, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. В том же 2024 году в ночь на 4 августа началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 11 февраля 2025 лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] 4p7fca76av49i8eiem2gepalyg4ao40 1295255 1295253 2026-05-02T15:27:40Z Akkashka 14326 1295255 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, [[Мессина]] һәм [[Катания]] ҡалаларына яҡын урынлашҡан. [[Европа]]ның ғәмәлдәәге иң бейек вулканы<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был, 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөнөң бик күп минералдарға һәм микроэлементтарға бай булыуы сәбәпле, тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, бында халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында, Этна [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә Комитеттың [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеген]]ә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына йүнәлешен өҙлөкһөҙ үҙгәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, уны күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. 300000 йыл элек вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙар [[стратовулкан]]ды барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектән, уларҙан лаваның киң ҡатламдары тороп ҡалған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Яҡынса 6000 йыл элек тауҙың көнсығыш бите емерелеп, диңгеҙгә ҡолаған. Ишелмә вулкан [[Валле-дель-Бове]] булараҡ билдәле Һыйыр үҙәне янында ҙур соҡор ҡалдырған. 2006 йылда баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәр, көнсығыш бите емерелеүе гигант [[цунами]] барлыҡҡа килтергән тип фаразлай, уның эҙҙәрен Көнсығыш [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйында]]ғы төрлө урындарҙа табырға мөмкин. Ихтимал, цунами хәҙер диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан Атлит-Ям ([[Израиль]]) тораҡ пункты халҡының күпләп ҡасыуына сәбәп булғандыр<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Беҙҙең заманда ла, 1956 йылда [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]-ҙағы [[Безымянный (вулкан)|Безымянный вулканы]] һәм 1980 йылда [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]]-тағы [[Сент-Хеленс (вулкан)|Сент-Хеленс вулканы]] атылған саҡта, шуға оҡшаш хәл була. Валле-дель-Бове үҙәненең текә диуарҙары бер нисә тапҡыр ҡолаған, ә үҙән ярыҡтарында күренгән ҡатып ҡалған лава ҡатламдары Этнаның вулканик тарихын өйрәнергә ярҙам итә. Этнаның бәләкәй [[кальдера]] барлыҡҡа килтергән түбәһе һуңғы тапҡыр яҡынса 2000 йыл элек ҡолаған. Был кальдераға тулыһынса тиерлек артабанғы атылыуҙарҙың лава ағымы тулған, әммә хәҙерге конус нигеҙендәге тау ауышлығында яҡшы күренгән ярыҡ булараҡ билдәләнә. Төп кратерҙан тыш, Этнаның 300—400 ҡабырға кратеры бар. Вулкан атылғандан һуң, ҡатҡан лава кратерҙа артабанғы вулкандарҙың ағымы үтә алмаҫлыҡ ныҡлы тығындар барлыҡҡа килтерә. Тағы атылыуҙар булғанда, уға ҡатҡан лаваларҙан ситтәрәк яңы кратер барлыҡҡа килтереүе еңелерәк. Атап әйткәндә, 2002—2003 йылдарҙағы иң ҙур атылыуҙарҙың береһенең [[Торре-дель-Филозофо]] янындағы ҡабырға кратеры, Этна түбәһенән 450 метр түбәнерәк урынлашҡан. Вулканологтар фекеренсә, «дуҫтарса яҡын вулкан» (урындағы халыҡ Этнаны шулай тип атай) үҙгәрә. Күптән түгел Этнаның характеры тыныс була, әммә хәҙер, «[[Фокус (журнал)|Фокус]]» журналына ярашлы, «әүҙем, әммә хәүефһеҙ тип һаналған вулкандың тәртибе көндән-көн икеле була бара». Француз һәм итальян тикшеренеүселәре, «Этнаның атылыу характеры эффузивтан, был осраҡта лава өҫкә әкрен генә ағып сыға һәм бер аҙ газ сығара — эксплозив, шартлаусанға, үҙгәрә» тип иҫкәртә. == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * Б.э.т. 1226 йыл — Этнаның тарихи иҫбатланған тәүге урғылыуы<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * Б.э.т. 475 йыл — [[Пиндар]] һәм [[Эсхил]] мәғлүмәте буйынса килеп еткән ("ЭСБЕ"ла б.э.т. 477<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * Б.э.т. 396 йыл — вулкан атылыуы [[Катания]] һәм [[Сиракузы]] ҡалаларын [[Карфаген (государство)|карфаген]] баҫҡынсыларынан ҡотҡарған. * Б.э.т. 44 йыл — көслө урғылыуҙан таралған көл [[Рим]] өҫтөндәге күк йөҙөн ҡаплаған (һәм ҡаланың аҡ ташлы биналарын шаҡтай бысратҡан). Һөҙөмтәлә [[Эллинистический Египет|Мысыр]]ға тиклем бөтә [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйы төбәгенд]]ә уңыштың насар булыуы теркәлгән. * 122 йыл — Этна [[Катания]] ҡалаһын ер йөҙөнән юҡ иткән тиерлек. * 1169 йыл — көслө урғылыу<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> һәм ер тетрәүе, яҡынса 15 мең кеше һәләк була. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 йыл]] — лава 15 тораҡ пунктты юҡ итә. Катания халҡы лава ағымын ситкә йүнәлтергә маташа, әммә ул көнбайышҡа табан хәрәкәт итә һәм [[Патерно (Сицилия)|Патерно]] ҡалаһына хәүеф менән янаған. Ике ҡала халҡы араһында алыш була, лава ағымы тағы ла Катания ҡалаһы яғына шыуыша, ҡала диуарҙарын аша сығып, 27 мең кешене йортонан яҙҙыра. Төрлө баһалар буйынса, һәләк булғандар һаны 15 меңдән 100 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. Вулкан атылыуы яр һыҙаттарын үҙгәртә: элек диңгеҙ янында торған [[Урсино (закок)|Урсино]] һарайы һыуҙан 500 метрҙа ғына торған. Был атылыуҙан Һуң Италияла лаваның тәбиғи ағымына ҡыҫылыу рәсми рәүештә тыйыла, һәм был закон йөҙҙәрсә йыл көсөндә ҡала<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 йыл, 14 март<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 йыл, 8 март<ref name=":0" />. * 1886 йыл * 1892 йыл — в ходе извержения на склоне горы возникли пять конусов, известных как Сильвестри. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава заливает приморский город Маскали (1928)]] * 1910 йыл — посёлок [[Борелло]] едва избежал уничтожения от масс лавы. * 1928 йыл — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|поток лавы уничтожил]] приморский городок [[Маскали]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, а также опустошил 770 га сельскохозяйственных площадей<ref name=":1" />. Легенда гласит, что в это же время произошло чудо — река раскалённой лавы остановилась перед религиозной процессией. В 1950 году в честь этого события была построена часовня, и 30 лет спустя (1980 год) лавовый поток застыл уже перед ней<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>{{Нет в источнике|обс=Че, серьёзно?}}. * 1971 йыл — разрушение подъёмника. * 1991—1993 йылдар — одно из наиболее крупных и продолжительных извержений<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 йыл — во время извержения вулкана потоки лавы пытались остановить военные США, но их усилия не привели к положительному результату: несколько домов и виноградников всё же были уничтожены лавой<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 йй., 2002—2003 йй. — активная деятельность вулкана, вновь разрушен подъёмник. * 2004 йыл — на юго-восточной стороне широкий поток лавы уничтожил часть окружной автострады. * 2007 йылдың 4 сентябре — около 8 вечера началось сильное извержение. * 2008 йылдың 10 майы — после полудня прогремел мощный взрыв, несколько рек лавы спустились по восточной стороне вулкана. Извержение продолжалось 4 часа и закончилось к вечеру. * 2011 йылдың 3—12 ғинуары һәм май — выброс лавы и вулканического пепла. Местные власти были вынуждены закрыть международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * 2011 йылдың 19 июленән 2019 йылдың июленә тиклем года произошло несколько незначительных извержений<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. Одно из них было самым мощным за 20 лет<ref name=":1" />, был закрыт международный аэропорт Катании<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * 2020 йылдың 13-15 декабрендә<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref> произошло извержение из юго-восточного кратера. В ночь с 13 на 14 декабря отмечены три пирокластических потока<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Новостные источники характеризуют извержение как интенсивное и зрелищное: фонтаны лавы достигали в высоту 100 метров, а пепел поднимался на 5 километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 2022 йылдың 11 февралендә вулкан начал выбрасывать из юго-восточного кратера огненные фонтаны высотой 600 метров, а также столбы пепла и дым высотой до восьми километров<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Текущая деятельность Этны состоит из непрерывной дегазации вершин, взрывных стромболианских извержений и частых потоков базальтовой лавы. Облака пепла от взрывных извержений особенно опасны для самолётов, поскольку пепел может попасть в реактивный двигатель, расплавиться, движущиеся части покроются слоем стекла, что послужит причиной его остановки<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Атылыыу 2023 йылдың 12 ноябренән 8 декабренә тиклем дауам иткән<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * 2024 йылдың 5 июлендә урғыла башлай, активность вулкана увеличилась 7 июля, и вследствие выброса лавы столб пепла и дыма поднялся на высоту пяти километров над уровнем моря. Измерения при помощи дронов показали, что после серии извержений у вулкана образовалась новая вершина, и высота Этны таким образом увеличилась на 22 метра, составляя теперь 3369 метра<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. Шул уҡ 2024 йылдың 4 авгусы төнөнә ҡаршы началось очередное извержение Этны: столб пепла поднялся на 10 километров, достиг нескольких населённых пунктов и нарушил работу аэропорта в Катании<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 2025 йылдың 11 февралендә лава вытекала из юго-восточного кратера<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2 июня 2025 года произошло ещё одно извержение. Облако пепла поднялось до 6,5 километров, на одном из флангов кратера{{какого}} произошло обрушение породы, образован [[пирокластический поток]]. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|Схема строения [[стратовулкан]]а Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|Этна и гора Рокка Сальватеста в хребте [[Пелоритани]] Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|Извержение Этны в 2002 году Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|Извержение Этны в 2019 году Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |Извержения 2002—2003 годов. Поверхность кратера засыпана вулканическим пеплом и камнями Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Центральный кратер Этны снаружи. [[Фумарола|Фумарольные выделения]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|Вид на Этну из [[Таормина|города Таормина]] Etna ski.JPG|Лыжные трассы на склоне Этны Road to Etna in July 2014.jpg|Дом на засыпанном пеплом склоне Этны, 2014 год </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} В 1970-е годы над Этной формировались кольца дыма — [[Тороидальный вихрь|тороидальные вихревые образования]], крайне редкое явление для вулканов. Кольца дыма над Этной стали одним из первых подобных явлений, зафиксированных документально<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. В следующий раз кольца дыма наблюдались в 2000<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретически восхождение на Этну возможно с любой стороны, однако на практике используются три основных маршрута: * Южный ({{lang-it|Etna Sud}}) проходит через базу Рифуджо Сапиенца (1900 метров), куда из города [[Катания]] через [[Николози]] один раз в день ходит обычный пригородный автобус. От Рифуджо Сапиенца канатная дорога ведёт на высоту 2500 м. * Восточный маршрут лежит через деревню Дзафферана-Этнеа и также ведёт к [[Рифуджо Сапиенца]] к отметке 1900 м. * Северный маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) проходит через города [[Пьедимонте-Этнео]] и [[Лингуаглосса]] и ведёт на базу [[Пьяно Провенцана]]. Канатной дороги там нет. Возможно и самостоятельное пешее восхождение, но рекомендуется нанять гида. Велосипед выигрыша при восхождении не даёт — велосипедист поднимается практически со скоростью пешехода, спускаться можно только по накатанной автобусами дороге. Пешие туристы могут идти как по автобусным дорогам, так и напрямик при условии хорошей видимости. На вершине горы возможен сильный [[ветер]], [[дождь]], [[туман]]. На склонах Этны много кратеров (особенно на восточном склоне): неактивных, полуактивных ([[фумарола|выпускающих дым]]) и активных в разное время. Общедоступных точных карт склонов Этны не существует, да они и невозможны — после каждого крупного извержения рельеф местности меняется. Однако существуют приблизительные карты, как бумажные, так и для [[GPS-приёмник|GPS-навигаторов]]. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] l6v36j0f2shw3zn0rul3l4cajzkn3ar 1295263 1295255 2026-05-02T16:52:40Z Akkashka 14326 1295263 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, [[Мессина]] һәм [[Катания]] ҡалаларына яҡын урынлашҡан. [[Европа]]ның ғәмәлдәәге иң бейек вулканы<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был, 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөнөң бик күп минералдарға һәм микроэлементтарға бай булыуы сәбәпле, тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, бында халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында, Этна [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә Комитеттың [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеген]]ә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына йүнәлешен өҙлөкһөҙ үҙгәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, уны күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. 300000 йыл элек вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙар [[стратовулкан]]ды барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектән, уларҙан лаваның киң ҡатламдары тороп ҡалған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Яҡынса 6000 йыл элек тауҙың көнсығыш бите емерелеп, диңгеҙгә ҡолаған. Ишелмә вулкан [[Валле-дель-Бове]] булараҡ билдәле Һыйыр үҙәне янында ҙур соҡор ҡалдырған. 2006 йылда баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәр, көнсығыш бите емерелеүе гигант [[цунами]] барлыҡҡа килтергән тип фаразлай, уның эҙҙәрен Көнсығыш [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйында]]ғы төрлө урындарҙа табырға мөмкин. Ихтимал, цунами хәҙер диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан Атлит-Ям ([[Израиль]]) тораҡ пункты халҡының күпләп ҡасыуына сәбәп булғандыр<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Беҙҙең заманда ла, 1956 йылда [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]-ҙағы [[Безымянный (вулкан)|Безымянный вулканы]] һәм 1980 йылда [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]]-тағы [[Сент-Хеленс (вулкан)|Сент-Хеленс вулканы]] атылған саҡта, шуға оҡшаш хәл була. Валле-дель-Бове үҙәненең текә диуарҙары бер нисә тапҡыр ҡолаған, ә үҙән ярыҡтарында күренгән ҡатып ҡалған лава ҡатламдары Этнаның вулканик тарихын өйрәнергә ярҙам итә. Этнаның бәләкәй [[кальдера]] барлыҡҡа килтергән түбәһе һуңғы тапҡыр яҡынса 2000 йыл элек ҡолаған. Был кальдераға тулыһынса тиерлек артабанғы атылыуҙарҙың лава ағымы тулған, әммә хәҙерге конус нигеҙендәге тау ауышлығында яҡшы күренгән ярыҡ булараҡ билдәләнә. Төп кратерҙан тыш, Этнаның 300—400 ҡабырға кратеры бар. Вулкан атылғандан һуң, ҡатҡан лава кратерҙа артабанғы вулкандарҙың ағымы үтә алмаҫлыҡ ныҡлы тығындар барлыҡҡа килтерә. Тағы атылыуҙар булғанда, уға ҡатҡан лаваларҙан ситтәрәк яңы кратер барлыҡҡа килтереүе еңелерәк. Атап әйткәндә, 2002—2003 йылдарҙағы иң ҙур атылыуҙарҙың береһенең [[Торре-дель-Филозофо]] янындағы ҡабырға кратеры, Этна түбәһенән 450 метр түбәнерәк урынлашҡан. Вулканологтар фекеренсә, «дуҫтарса яҡын вулкан» (урындағы халыҡ Этнаны шулай тип атай) үҙгәрә. Күптән түгел Этнаның характеры тыныс була, әммә хәҙер, «[[Фокус (журнал)|Фокус]]» журналына ярашлы, «әүҙем, әммә хәүефһеҙ тип һаналған вулкандың тәртибе көндән-көн икеле була бара». Француз һәм итальян тикшеренеүселәре, «Этнаның атылыу характеры эффузивтан, был осраҡта лава өҫкә әкрен генә ағып сыға һәм бер аҙ газ сығара — эксплозив, шартлаусанға, үҙгәрә» тип иҫкәртә. == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * Б.э.т. 1226 йыл — Этнаның тарихи иҫбатланған тәүге урғылыуы<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * Б.э.т. 475 йыл — [[Пиндар]] һәм [[Эсхил]] мәғлүмәте буйынса килеп еткән ("ЭСБЕ"ла б.э.т. 477<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * Б.э.т. 396 йыл — вулкан атылыуы [[Катания]] һәм [[Сиракузы]] ҡалаларын [[Карфаген (государство)|карфаген]] баҫҡынсыларынан ҡотҡарған. * Б.э.т. 44 йыл — көслө урғылыуҙан таралған көл [[Рим]] өҫтөндәге күк йөҙөн ҡаплаған (һәм ҡаланың аҡ ташлы биналарын шаҡтай бысратҡан). Һөҙөмтәлә [[Эллинистический Египет|Мысыр]]ға тиклем бөтә [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйы төбәгенд]]ә уңыштың насар булыуы теркәлгән. * 122 йыл — Этна [[Катания]] ҡалаһын ер йөҙөнән юҡ иткән тиерлек. * 1169 йыл — көслө урғылыу<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> һәм ер тетрәүе, яҡынса 15 мең кеше һәләк була. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 йыл]] — лава 15 тораҡ пунктты юҡ итә. Катания халҡы лава ағымын ситкә йүнәлтергә маташа, әммә ул көнбайышҡа табан хәрәкәт итә һәм [[Патерно (Сицилия)|Патерно]] ҡалаһына хәүеф менән янаған. Ике ҡала халҡы араһында алыш була, лава ағымы тағы ла Катания ҡалаһы яғына шыуыша, ҡала диуарҙарын аша сығып, 27 мең кешене йортонан яҙҙыра. Төрлө баһалар буйынса, һәләк булғандар һаны 15 меңдән 100 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. Вулкан атылыуы яр һыҙаттарын үҙгәртә: элек диңгеҙ янында торған [[Урсино (закок)|Урсино]] һарайы һыуҙан 500 метрҙа ғына торған. Был атылыуҙан Һуң Италияла лаваның тәбиғи ағымына ҡыҫылыу рәсми рәүештә тыйыла, һәм был закон йөҙҙәрсә йыл көсөндә ҡала<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 йыл, 14 март<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 йыл, 8 март<ref name=":0" />. * 1886 йыл * 1892 йыл — тау битләүендә атылыу барышында Сильвестри тип аталған биш конус барлыҡҡа килә. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава диңгеҙ буйы Маскали ҡалаһына урғыла (1928)]] * 1910 йыл — [[Борелло]] ҡасабаһы лава массаларынан саҡ ҡотолоп ҡала. * 1928 йыл — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|Лавы ағымы диңгеҙ буйы ҡалаһы [[Маскали]]ҙы юҡ итә]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, шулай уҡ 770 га ауыл хужалығы майҙанын бөлгөнлөккә төшөрә<ref name=":1" />. Легенда буйынса, шул уҡ ваҡытта мөғжизә була — ҡыҙған лава йылғаһы дини процессия алдында туҡтай. 1950 йылда был ваҡиға хөрмәтенә часовня төҙөлә, һәм 30 йылдан һуң (1980 йыл) лава ағымы уның алдында ҡата<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>. * 1971 йыл — күтәргестең емерелеүе. * 1991—1993 йылдар — иң ҙур һәм оҙайлы атылыуҙарҙың береһе<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 йыл — АҠШ хәрбиҙәре вулкан атылғанда лава ағымын туҡтатырға тырыша, әммә уларҙың тырышлығы ыңғай һөҙөмтәгә килтермәй: лава бер нисә йорт һәм йөҙөм баҡсаһын юҡ итә<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 йылдар, 2002—2003 йылдар — вулкандың әүҙем эшмәкәрлеге, күтәргес тағы емерелә. * 2004 йыл — көньяҡ-көнсығыш яғында киң лава ағымы округ автотрассаһының бер өлөшөн юҡ итә. * 2007 йылдың 4 сентябре — киске сәғәт 8 тирәһендә көслө урғылыу башлана. * 2008 йылдың 10 майы — көндөҙ көслө шартлау була, вулкандың көнсығыш яғына бер нисә лава йылғаһы ағып төшә. Вулкан атылыуы 4 сәғәт дауам итә һәм кискә ҡарай тамамлана. * 2011 йылдың 3—12 ғинуары һәм майы — лава һәм вулкан көлө ырғытылыуы. Урындағы властар Катания халыҡ-ара аэропортын ябырға мәжбүр була<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * 2011 йылдың 19 июленән 2019 йылдың июленә тиклем бер нисә ҙур булмаған вулкан атыла<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. 20 йыл эсендә уларҙың береһе иң ҡеүәтлеһе була<ref name=":1" />, Катания халыҡ-ара аэропорты ябыла<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * 2020 йылдың 13-15 декабрендә<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref>көньяҡ-көнсығыш кратерҙан атылыу була. 13 декабрҙән 14 декабргә ҡараған төндә өс пирокластик ағым теркәлгән<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Яңылыҡ сығанаҡтары вулкандың атылыуын интенсив һәм тамашалы тип һүрәтләй: лава фонтандары 100 метр бейеклеккә, ә көл 5 километрға күтәрелә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 2022 йылдың 11 февралендә вулкан көньяҡ-көнсығыш кратерынан 600 метр бейеклектәге ут фонтандарын, шулай уҡ һигеҙ километр бейеклектәге көл бағаналарын һәм төтөн сығара башлай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Этнаның ағымдағы эшмәкәрлеге түбәләрҙең өҙлөкһөҙ дегазацияланыуынан (ағыуынан таҙартыу), шартлау стромболиан атылыуҙарынан һәм йыш базальт лава ағымынан тора. Шартлауҙан сыҡҡан көл болоттары, реактив двигателгә эләгеү, иреү, хәрәкәт итеүсе өлөштәренең быяла ҡатламы менән ҡапланыу ихтималлығы уның туҡталыуына сәбәп булғанлыҡтан, самолёттар өсөн айырыуса хәүефле<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Атылыыу 2023 йылдың 12 ноябренән 8 декабренә тиклем дауам иткән<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * 2024 йылдың 5 июлендә урғыла башлай, 7 июлдә вулкандың әүҙемлеге арта, һәм лава ташлау һөҙөмтәһендә көл һәм төтөн бағанаһы диңгеҙ кимәленән биш километр бейеклеккә күтәрелә. Дрон ярҙамында үлсәүҙәр күрһәтеүенсә, бер нисә тапҡыр атылғандан һуң вулкандың яңы түбәһе барлыҡҡа килә, һәм Этнаның бейеклеге, хәҙер 3369 метр тәшкил итеп, 22 метрға арта<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. Шул уҡ 2024 йылдың 4 авгусы төнөнә ҡаршы Этнаның сираттағы атылыуы башлана: көл бағанаһы 10 километрға күтәрелә, бер нисә тораҡ пунктына барып етә һәм Катания аэропортының эшен туҡтата<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 2025 йылдың 11 февралендә көньяҡ-көнсығыш кратерынан лава ағып сыға<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2025 йылдың 2 июнендә тағы ла бер атылыу була. Көл болото 6,5 километрға тиклем күтәрелә, кратер флангыларының береһендә ҡая емерелеп төшә, [[Пирокластик ағым|пирокластик ағым]] барлыҡҡа килә. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|[[Стратовулкан]] төҙөлөшө схемаһы Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|[[Пелоритани]] һыртында урынлашҡан Этна һәм Рокка Сальватеста тауы Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|2002 йылда Этнаның урғылыуы Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|2019 йылда Этнаның урғылыуы Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |2002—2003 йылдарҙағы урғылыуы. Кратерҙың өҫкө йөҙө вулкан көлө һәм таштар менән ҡапланған Valle del bove.jpg|Кратер Этны в августе 2003 года Этна. Основной кратер.jpg|Этнаның үҙәк кратерының тышҡы яғы. [[Фумарола|Фумароль ташлантылар]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|[[Таормина|Таормин ҡалаһы]]нан Этна күренеше Etna ski.JPG|Этна тау битендә саңғы трассалары Road to Etna in July 2014.jpg|Этнаның көл менән ҡапланған битләүендәге йорт, 2014 йыл </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} 1970-се йылдарҙа Этна өҫтөндә вулкандар өсөн бик һирәк күренеш, төтөн ҡулсалары — [[Тороидальный вихрь|тороидаль өйөрмә берәмектәре]] — барлыҡҡа килә. Этна өҫтөндәге төтөн ҡулсалары документаль теркәлгән тәүге ошондай күренештәрҙең береһе була<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. Киләһе тапҡыр төтөн ҡулсалары 2000 йылда күҙәтелә<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретик күҙлектән ҡарағанда, Этнаға теләһә ҡайһы яҡтан күтәрелеү мөмкин, әммә ғәмәлдә өс төп маршрут ҡулланыла: * Көньяҡ ({{lang-it|Etna Sud}}) Рифуджо Сапиенца базаһы (1900 метр) аша үтә. Унда Катания ҡалаһынан Николози аша көнөнә бер тапҡыр ҡала яны автобусы йөрөй. Рифуджо Сапиенцанан канат юлы 2500 м бейеклеккә күтәрә. * Көнсығыш маршруты Дзафферана-Этнеа ауылы аша ята һәм шулай уҡ 1900 м билдәһенә, [[Рифуджо Сапиенца]]ға, алып бара. * Төньяҡ маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) [[Пьедимонте-Этнео]] һәм [[Лингуаглосса]] ҡалалары аша үтә һәм [[Пьяно Провенцана]] базаһына алып бара. Унда канат юлы юҡ. Үҙ аллы йәйәүле күтәрелеү ҙә мөмкин, әммә гид ялларға кәңәш ителә. Велосипедта күтәрелеү отошһоҙ — велосипедсы йәйәүле тиҙлеге менән күтәрелә, түбәнгә автобустар йөрөгән юлдан ғына төшөп була. Йәйәүле туристар, күреү мөмкинлеге яҡшы булғанда, автобус юлдары буйлап та, туранан-тура ла йөрөй ала. Тау түбәһендә көслө [[ел]], [[ямғыр]], [[томан]] булыуы ихтимал. Этна битләүҙәрендә (бигерәк тә көнсығыш битләүендә): әүҙем булмаған, ярым әүҙем ([[фумарола|төтөн сығарыусы]]) һәм төрлө ваҡытта әүҙем кратерҙар күп. Этна битләүҙәренең дөйөм асыҡ аныҡ карталары юҡ, һәм улар мөмкин дә түгел — һәр ҙур атылыуҙан һуң урындағы рельеф үҙгәрә. Әммә ҡағыҙ һәм [[GPS-приёмник|GPS-навигаторҙар]] өсөн яҡынса карталар бар. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] pjsfcaltash0xma5g7zhzrxculdc9r3 1295264 1295263 2026-05-02T16:55:52Z Akkashka 14326 /* Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы */ 1295264 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, [[Мессина]] һәм [[Катания]] ҡалаларына яҡын урынлашҡан. [[Европа]]ның ғәмәлдәәге иң бейек вулканы<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был, 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөнөң бик күп минералдарға һәм микроэлементтарға бай булыуы сәбәпле, тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, бында халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында, Этна [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә Комитеттың [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеген]]ә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына йүнәлешен өҙлөкһөҙ үҙгәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, уны күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. 300000 йыл элек вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙар [[стратовулкан]]ды барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектән, уларҙан лаваның киң ҡатламдары тороп ҡалған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Яҡынса 6000 йыл элек тауҙың көнсығыш бите емерелеп, диңгеҙгә ҡолаған. Ишелмә вулкан [[Валле-дель-Бове]] булараҡ билдәле Һыйыр үҙәне янында ҙур соҡор ҡалдырған. 2006 йылда баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәр, көнсығыш бите емерелеүе гигант [[цунами]] барлыҡҡа килтергән тип фаразлай, уның эҙҙәрен Көнсығыш [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйында]]ғы төрлө урындарҙа табырға мөмкин. Ихтимал, цунами хәҙер диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан Атлит-Ям ([[Израиль]]) тораҡ пункты халҡының күпләп ҡасыуына сәбәп булғандыр<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Беҙҙең заманда ла, 1956 йылда [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]-ҙағы [[Безымянный (вулкан)|Безымянный вулканы]] һәм 1980 йылда [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]]-тағы [[Сент-Хеленс (вулкан)|Сент-Хеленс вулканы]] атылған саҡта, шуға оҡшаш хәл була. Валле-дель-Бове үҙәненең текә диуарҙары бер нисә тапҡыр ҡолаған, ә үҙән ярыҡтарында күренгән ҡатып ҡалған лава ҡатламдары Этнаның вулканик тарихын өйрәнергә ярҙам итә. Этнаның бәләкәй [[кальдера]] барлыҡҡа килтергән түбәһе һуңғы тапҡыр яҡынса 2000 йыл элек ҡолаған. Был кальдераға тулыһынса тиерлек артабанғы атылыуҙарҙың лава ағымы тулған, әммә хәҙерге конус нигеҙендәге тау ауышлығында яҡшы күренгән ярыҡ булараҡ билдәләнә. Төп кратерҙан тыш, Этнаның 300—400 ҡабырға кратеры бар. Вулкан атылғандан һуң, ҡатҡан лава кратерҙа артабанғы вулкандарҙың ағымы үтә алмаҫлыҡ ныҡлы тығындар барлыҡҡа килтерә. Тағы атылыуҙар булғанда, уға ҡатҡан лаваларҙан ситтәрәк яңы кратер барлыҡҡа килтереүе еңелерәк. Атап әйткәндә, 2002—2003 йылдарҙағы иң ҙур атылыуҙарҙың береһенең [[Торре-дель-Филозофо]] янындағы ҡабырға кратеры, Этна түбәһенән 450 метр түбәнерәк урынлашҡан. Вулканологтар фекеренсә, «дуҫтарса яҡын вулкан» (урындағы халыҡ Этнаны шулай тип атай) үҙгәрә. Күптән түгел Этнаның характеры тыныс була, әммә хәҙер, «[[Фокус (журнал)|Фокус]]» журналына ярашлы, «әүҙем, әммә хәүефһеҙ тип һаналған вулкандың тәртибе көндән-көн икеле була бара». Француз һәм итальян тикшеренеүселәре, «Этнаның атылыу характеры эффузивтан, был осраҡта лава өҫкә әкрен генә ағып сыға һәм бер аҙ газ сығара — эксплозив, шартлаусанға, үҙгәрә» тип иҫкәртә. == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * Б.э.т. 1226 йыл — Этнаның тарихи иҫбатланған тәүге урғылыуы<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * Б.э.т. 475 йыл — [[Пиндар]] һәм [[Эсхил]] мәғлүмәте буйынса килеп еткән ("ЭСБЕ"ла б.э.т. 477<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * Б.э.т. 396 йыл — вулкан атылыуы [[Катания]] һәм [[Сиракузы]] ҡалаларын [[Карфаген (государство)|карфаген]] баҫҡынсыларынан ҡотҡарған. * Б.э.т. 44 йыл — көслө урғылыуҙан таралған көл [[Рим]] өҫтөндәге күк йөҙөн ҡаплаған (һәм ҡаланың аҡ ташлы биналарын шаҡтай бысратҡан). Һөҙөмтәлә [[Эллинистический Египет|Мысыр]]ға тиклем бөтә [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйы төбәгенд]]ә уңыштың насар булыуы теркәлгән. * 122 йыл — Этна [[Катания]] ҡалаһын ер йөҙөнән юҡ иткән тиерлек. * 1169 йыл — көслө урғылыу<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> һәм ер тетрәүе, яҡынса 15 мең кеше һәләк була. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 йыл]] — лава 15 тораҡ пунктты юҡ итә. Катания халҡы лава ағымын ситкә йүнәлтергә маташа, әммә ул көнбайышҡа табан хәрәкәт итә һәм [[Патерно (Сицилия)|Патерно]] ҡалаһына хәүеф менән янаған. Ике ҡала халҡы араһында алыш була, лава ағымы тағы ла Катания ҡалаһы яғына шыуыша, ҡала диуарҙарын аша сығып, 27 мең кешене йортонан яҙҙыра. Төрлө баһалар буйынса, һәләк булғандар һаны 15 меңдән 100 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. Вулкан атылыуы яр һыҙаттарын үҙгәртә: элек диңгеҙ янында торған [[Урсино (закок)|Урсино]] һарайы һыуҙан 500 метрҙа ғына торған. Был атылыуҙан Һуң Италияла лаваның тәбиғи ағымына ҡыҫылыу рәсми рәүештә тыйыла, һәм был закон йөҙҙәрсә йыл көсөндә ҡала<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 йыл, 14 март<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 йыл, 8 март<ref name=":0" />. * 1886 йыл * 1892 йыл — тау битләүендә атылыу барышында Сильвестри тип аталған биш конус барлыҡҡа килә. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава диңгеҙ буйы Маскали ҡалаһына урғыла (1928)]] * 1910 йыл — [[Борелло]] ҡасабаһы лава массаларынан саҡ ҡотолоп ҡала. * 1928 йыл — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|Лавы ағымы диңгеҙ буйы ҡалаһы [[Маскали]]ҙы юҡ итә]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, шулай уҡ 770 га ауыл хужалығы майҙанын бөлгөнлөккә төшөрә<ref name=":1" />. Легенда буйынса, шул уҡ ваҡытта мөғжизә була — ҡыҙған лава йылғаһы дини процессия алдында туҡтай. 1950 йылда был ваҡиға хөрмәтенә часовня төҙөлә, һәм 30 йылдан һуң (1980 йыл) лава ағымы уның алдында ҡата<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>. * 1971 йыл — күтәргестең емерелеүе. * 1991—1993 йылдар — иң ҙур һәм оҙайлы атылыуҙарҙың береһе<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 йыл — АҠШ хәрбиҙәре вулкан атылғанда лава ағымын туҡтатырға тырыша, әммә уларҙың тырышлығы ыңғай һөҙөмтәгә килтермәй: лава бер нисә йорт һәм йөҙөм баҡсаһын юҡ итә<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 йылдар, 2002—2003 йылдар — вулкандың әүҙем эшмәкәрлеге, күтәргес тағы емерелә. * 2004 йыл — көньяҡ-көнсығыш яғында киң лава ағымы округ автотрассаһының бер өлөшөн юҡ итә. * 2007 йылдың 4 сентябре — киске сәғәт 8 тирәһендә көслө урғылыу башлана. * 2008 йылдың 10 майы — көндөҙ көслө шартлау була, вулкандың көнсығыш яғына бер нисә лава йылғаһы ағып төшә. Вулкан атылыуы 4 сәғәт дауам итә һәм кискә ҡарай тамамлана. * 2011 йылдың 3—12 ғинуары һәм майы — лава һәм вулкан көлө ырғытылыуы. Урындағы властар Катания халыҡ-ара аэропортын ябырға мәжбүр була<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * 2011 йылдың 19 июленән 2019 йылдың июленә тиклем бер нисә ҙур булмаған вулкан атыла<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. 20 йыл эсендә уларҙың береһе иң ҡеүәтлеһе була<ref name=":1" />, Катания халыҡ-ара аэропорты ябыла<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * 2020 йылдың 13-15 декабрендә<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref>көньяҡ-көнсығыш кратерҙан атылыу була. 13 декабрҙән 14 декабргә ҡараған төндә өс пирокластик ағым теркәлгән<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Яңылыҡ сығанаҡтары вулкандың атылыуын интенсив һәм тамашалы тип һүрәтләй: лава фонтандары 100 метр бейеклеккә, ә көл 5 километрға күтәрелә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 2022 йылдың 11 февралендә вулкан көньяҡ-көнсығыш кратерынан 600 метр бейеклектәге ут фонтандарын, шулай уҡ һигеҙ километр бейеклектәге көл бағаналарын һәм төтөн сығара башлай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Этнаның ағымдағы эшмәкәрлеге түбәләрҙең өҙлөкһөҙ дегазацияланыуынан (ағыуынан таҙартыу), шартлау стромболиан атылыуҙарынан һәм йыш базальт лава ағымынан тора. Шартлауҙан сыҡҡан көл болоттары, реактив двигателгә эләгеү, иреү, хәрәкәт итеүсе өлөштәренең быяла ҡатламы менән ҡапланыу ихтималлығы уның туҡталыуына сәбәп булғанлыҡтан, самолёттар өсөн айырыуса хәүефле<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Атылыыу 2023 йылдың 12 ноябренән 8 декабренә тиклем дауам иткән<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * 2024 йылдың 5 июлендә урғыла башлай, 7 июлдә вулкандың әүҙемлеге арта, һәм лава ташлау һөҙөмтәһендә көл һәм төтөн бағанаһы диңгеҙ кимәленән биш километр бейеклеккә күтәрелә. Дрон ярҙамында үлсәүҙәр күрһәтеүенсә, бер нисә тапҡыр атылғандан һуң вулкандың яңы түбәһе барлыҡҡа килә, һәм Этнаның бейеклеге, хәҙер 3369 метр тәшкил итеп, 22 метрға арта<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. Шул уҡ 2024 йылдың 4 авгусы төнөнә ҡаршы Этнаның сираттағы атылыуы башлана: көл бағанаһы 10 километрға күтәрелә, бер нисә тораҡ пунктына барып етә һәм Катания аэропортының эшен туҡтата<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 2025 йылдың 11 февралендә көньяҡ-көнсығыш кратерынан лава ағып сыға<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2025 йылдың 2 июнендә тағы ла бер атылыу була. Көл болото 6,5 километрға тиклем күтәрелә, кратер флангыларының береһендә ҡая емерелеп төшә, [[Пирокластик ағым|пирокластик ағым]] барлыҡҡа килә. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|[[Стратовулкан]] төҙөлөшө схемаһы Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|[[Пелоритани]] һыртында урынлашҡан Этна һәм Рокка Сальватеста тауы Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|2002 йылда Этнаның урғылыуы Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|2019 йылда Этнаның урғылыуы Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |2002—2003 йылдарҙағы урғылыуы. Кратерҙың өҫкө йөҙө вулкан көлө һәм таштар менән ҡапланған Valle del bove.jpg|2003 йылдың авгусында Этна кратеры Этна. Основной кратер.jpg|Этнаның үҙәк кратерының тышҡы яғы. [[Фумарола|Фумароль ташлантылар]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|[[Таормина|Таормин ҡалаһы]]нан Этна күренеше Etna ski.JPG|Этна тау битендә саңғы трассалары Road to Etna in July 2014.jpg|Этнаның көл менән ҡапланған битләүендәге йорт, 2014 йыл </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} 1970-се йылдарҙа Этна өҫтөндә вулкандар өсөн бик һирәк күренеш, төтөн ҡулсалары — [[Тороидальный вихрь|тороидаль өйөрмә берәмектәре]] — барлыҡҡа килә. Этна өҫтөндәге төтөн ҡулсалары документаль теркәлгән тәүге ошондай күренештәрҙең береһе була<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. Киләһе тапҡыр төтөн ҡулсалары 2000 йылда күҙәтелә<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретик күҙлектән ҡарағанда, Этнаға теләһә ҡайһы яҡтан күтәрелеү мөмкин, әммә ғәмәлдә өс төп маршрут ҡулланыла: * Көньяҡ ({{lang-it|Etna Sud}}) Рифуджо Сапиенца базаһы (1900 метр) аша үтә. Унда Катания ҡалаһынан Николози аша көнөнә бер тапҡыр ҡала яны автобусы йөрөй. Рифуджо Сапиенцанан канат юлы 2500 м бейеклеккә күтәрә. * Көнсығыш маршруты Дзафферана-Этнеа ауылы аша ята һәм шулай уҡ 1900 м билдәһенә, [[Рифуджо Сапиенца]]ға, алып бара. * Төньяҡ маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) [[Пьедимонте-Этнео]] һәм [[Лингуаглосса]] ҡалалары аша үтә һәм [[Пьяно Провенцана]] базаһына алып бара. Унда канат юлы юҡ. Үҙ аллы йәйәүле күтәрелеү ҙә мөмкин, әммә гид ялларға кәңәш ителә. Велосипедта күтәрелеү отошһоҙ — велосипедсы йәйәүле тиҙлеге менән күтәрелә, түбәнгә автобустар йөрөгән юлдан ғына төшөп була. Йәйәүле туристар, күреү мөмкинлеге яҡшы булғанда, автобус юлдары буйлап та, туранан-тура ла йөрөй ала. Тау түбәһендә көслө [[ел]], [[ямғыр]], [[томан]] булыуы ихтимал. Этна битләүҙәрендә (бигерәк тә көнсығыш битләүендә): әүҙем булмаған, ярым әүҙем ([[фумарола|төтөн сығарыусы]]) һәм төрлө ваҡытта әүҙем кратерҙар күп. Этна битләүҙәренең дөйөм асыҡ аныҡ карталары юҡ, һәм улар мөмкин дә түгел — һәр ҙур атылыуҙан һуң урындағы рельеф үҙгәрә. Әммә ҡағыҙ һәм [[GPS-приёмник|GPS-навигаторҙар]] өсөн яҡынса карталар бар. == Мифология == Согласно [[греческая мифология|мифологической традиции]], [[Афина]] в битве [[Олимпийские боги|олимпийских богов]] и гигантов ([[гигантомахия|гигантомахии]]) придавила бессмертного гиганта [[Энцелад (мифология)|Энкелада]] этой горой. Энкелад иногда пытается выбраться на поверхность, и тогда, по представлениям древних, вулкан просыпается, и начинается извержение. По [[Вергилий|Вергилию]], в пещерах Этны обитали [[циклопы]] (в том числе и [[Полифем (циклоп)|Полифем]]). Около горы жила [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]]. По другой версии считается, что здесь томятся в оковах [[гиганты]], объявившие войну олимпийцам, чтобы отомстить за гибель братьев — [[Титаны|титанов]]. На этом же вулкане жил бог [[Гефест]]. Древнегреческий историк [[Диоген Лаэртский]] в главе 8 своей знаменитой книги «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» приводит рассказ, что философ [[Эмпедокл Акрагантский]] (V век до н. э.) покончил с собой, бросившись в кратер Этны. Сделал он это для того, чтобы его почитали как бога. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] kptm3wsdoiqch00guj9m7p67vfdqd3s 1295265 1295264 2026-05-02T17:12:58Z Akkashka 14326 /* Мифология */ 1295265 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, [[Мессина]] һәм [[Катания]] ҡалаларына яҡын урынлашҡан. [[Европа]]ның ғәмәлдәәге иң бейек вулканы<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был, 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөнөң бик күп минералдарға һәм микроэлементтарға бай булыуы сәбәпле, тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, бында халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында, Этна [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә Комитеттың [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеген]]ә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына йүнәлешен өҙлөкһөҙ үҙгәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, уны күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. 300000 йыл элек вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙар [[стратовулкан]]ды барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектән, уларҙан лаваның киң ҡатламдары тороп ҡалған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Яҡынса 6000 йыл элек тауҙың көнсығыш бите емерелеп, диңгеҙгә ҡолаған. Ишелмә вулкан [[Валле-дель-Бове]] булараҡ билдәле Һыйыр үҙәне янында ҙур соҡор ҡалдырған. 2006 йылда баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәр, көнсығыш бите емерелеүе гигант [[цунами]] барлыҡҡа килтергән тип фаразлай, уның эҙҙәрен Көнсығыш [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйында]]ғы төрлө урындарҙа табырға мөмкин. Ихтимал, цунами хәҙер диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан Атлит-Ям ([[Израиль]]) тораҡ пункты халҡының күпләп ҡасыуына сәбәп булғандыр<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Беҙҙең заманда ла, 1956 йылда [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]-ҙағы [[Безымянный (вулкан)|Безымянный вулканы]] һәм 1980 йылда [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]]-тағы [[Сент-Хеленс (вулкан)|Сент-Хеленс вулканы]] атылған саҡта, шуға оҡшаш хәл була. Валле-дель-Бове үҙәненең текә диуарҙары бер нисә тапҡыр ҡолаған, ә үҙән ярыҡтарында күренгән ҡатып ҡалған лава ҡатламдары Этнаның вулканик тарихын өйрәнергә ярҙам итә. Этнаның бәләкәй [[кальдера]] барлыҡҡа килтергән түбәһе һуңғы тапҡыр яҡынса 2000 йыл элек ҡолаған. Был кальдераға тулыһынса тиерлек артабанғы атылыуҙарҙың лава ағымы тулған, әммә хәҙерге конус нигеҙендәге тау ауышлығында яҡшы күренгән ярыҡ булараҡ билдәләнә. Төп кратерҙан тыш, Этнаның 300—400 ҡабырға кратеры бар. Вулкан атылғандан һуң, ҡатҡан лава кратерҙа артабанғы вулкандарҙың ағымы үтә алмаҫлыҡ ныҡлы тығындар барлыҡҡа килтерә. Тағы атылыуҙар булғанда, уға ҡатҡан лаваларҙан ситтәрәк яңы кратер барлыҡҡа килтереүе еңелерәк. Атап әйткәндә, 2002—2003 йылдарҙағы иң ҙур атылыуҙарҙың береһенең [[Торре-дель-Филозофо]] янындағы ҡабырға кратеры, Этна түбәһенән 450 метр түбәнерәк урынлашҡан. Вулканологтар фекеренсә, «дуҫтарса яҡын вулкан» (урындағы халыҡ Этнаны шулай тип атай) үҙгәрә. Күптән түгел Этнаның характеры тыныс була, әммә хәҙер, «[[Фокус (журнал)|Фокус]]» журналына ярашлы, «әүҙем, әммә хәүефһеҙ тип һаналған вулкандың тәртибе көндән-көн икеле була бара». Француз һәм итальян тикшеренеүселәре, «Этнаның атылыу характеры эффузивтан, был осраҡта лава өҫкә әкрен генә ағып сыға һәм бер аҙ газ сығара — эксплозив, шартлаусанға, үҙгәрә» тип иҫкәртә. == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * Б.э.т. 1226 йыл — Этнаның тарихи иҫбатланған тәүге урғылыуы<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * Б.э.т. 475 йыл — [[Пиндар]] һәм [[Эсхил]] мәғлүмәте буйынса килеп еткән ("ЭСБЕ"ла б.э.т. 477<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * Б.э.т. 396 йыл — вулкан атылыуы [[Катания]] һәм [[Сиракузы]] ҡалаларын [[Карфаген (государство)|карфаген]] баҫҡынсыларынан ҡотҡарған. * Б.э.т. 44 йыл — көслө урғылыуҙан таралған көл [[Рим]] өҫтөндәге күк йөҙөн ҡаплаған (һәм ҡаланың аҡ ташлы биналарын шаҡтай бысратҡан). Һөҙөмтәлә [[Эллинистический Египет|Мысыр]]ға тиклем бөтә [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйы төбәгенд]]ә уңыштың насар булыуы теркәлгән. * 122 йыл — Этна [[Катания]] ҡалаһын ер йөҙөнән юҡ иткән тиерлек. * 1169 йыл — көслө урғылыу<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> һәм ер тетрәүе, яҡынса 15 мең кеше һәләк була. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 йыл]] — лава 15 тораҡ пунктты юҡ итә. Катания халҡы лава ағымын ситкә йүнәлтергә маташа, әммә ул көнбайышҡа табан хәрәкәт итә һәм [[Патерно (Сицилия)|Патерно]] ҡалаһына хәүеф менән янаған. Ике ҡала халҡы араһында алыш була, лава ағымы тағы ла Катания ҡалаһы яғына шыуыша, ҡала диуарҙарын аша сығып, 27 мең кешене йортонан яҙҙыра. Төрлө баһалар буйынса, һәләк булғандар һаны 15 меңдән 100 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. Вулкан атылыуы яр һыҙаттарын үҙгәртә: элек диңгеҙ янында торған [[Урсино (закок)|Урсино]] һарайы һыуҙан 500 метрҙа ғына торған. Был атылыуҙан Һуң Италияла лаваның тәбиғи ағымына ҡыҫылыу рәсми рәүештә тыйыла, һәм был закон йөҙҙәрсә йыл көсөндә ҡала<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 йыл, 14 март<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 йыл, 8 март<ref name=":0" />. * 1886 йыл * 1892 йыл — тау битләүендә атылыу барышында Сильвестри тип аталған биш конус барлыҡҡа килә. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава диңгеҙ буйы Маскали ҡалаһына урғыла (1928)]] * 1910 йыл — [[Борелло]] ҡасабаһы лава массаларынан саҡ ҡотолоп ҡала. * 1928 йыл — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|Лавы ағымы диңгеҙ буйы ҡалаһы [[Маскали]]ҙы юҡ итә]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, шулай уҡ 770 га ауыл хужалығы майҙанын бөлгөнлөккә төшөрә<ref name=":1" />. Легенда буйынса, шул уҡ ваҡытта мөғжизә була — ҡыҙған лава йылғаһы дини процессия алдында туҡтай. 1950 йылда был ваҡиға хөрмәтенә часовня төҙөлә, һәм 30 йылдан һуң (1980 йыл) лава ағымы уның алдында ҡата<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>. * 1971 йыл — күтәргестең емерелеүе. * 1991—1993 йылдар — иң ҙур һәм оҙайлы атылыуҙарҙың береһе<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 йыл — АҠШ хәрбиҙәре вулкан атылғанда лава ағымын туҡтатырға тырыша, әммә уларҙың тырышлығы ыңғай һөҙөмтәгә килтермәй: лава бер нисә йорт һәм йөҙөм баҡсаһын юҡ итә<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 йылдар, 2002—2003 йылдар — вулкандың әүҙем эшмәкәрлеге, күтәргес тағы емерелә. * 2004 йыл — көньяҡ-көнсығыш яғында киң лава ағымы округ автотрассаһының бер өлөшөн юҡ итә. * 2007 йылдың 4 сентябре — киске сәғәт 8 тирәһендә көслө урғылыу башлана. * 2008 йылдың 10 майы — көндөҙ көслө шартлау була, вулкандың көнсығыш яғына бер нисә лава йылғаһы ағып төшә. Вулкан атылыуы 4 сәғәт дауам итә һәм кискә ҡарай тамамлана. * 2011 йылдың 3—12 ғинуары һәм майы — лава һәм вулкан көлө ырғытылыуы. Урындағы властар Катания халыҡ-ара аэропортын ябырға мәжбүр була<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * 2011 йылдың 19 июленән 2019 йылдың июленә тиклем бер нисә ҙур булмаған вулкан атыла<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. 20 йыл эсендә уларҙың береһе иң ҡеүәтлеһе була<ref name=":1" />, Катания халыҡ-ара аэропорты ябыла<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * 2020 йылдың 13-15 декабрендә<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref>көньяҡ-көнсығыш кратерҙан атылыу була. 13 декабрҙән 14 декабргә ҡараған төндә өс пирокластик ағым теркәлгән<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Яңылыҡ сығанаҡтары вулкандың атылыуын интенсив һәм тамашалы тип һүрәтләй: лава фонтандары 100 метр бейеклеккә, ә көл 5 километрға күтәрелә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 2022 йылдың 11 февралендә вулкан көньяҡ-көнсығыш кратерынан 600 метр бейеклектәге ут фонтандарын, шулай уҡ һигеҙ километр бейеклектәге көл бағаналарын һәм төтөн сығара башлай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Этнаның ағымдағы эшмәкәрлеге түбәләрҙең өҙлөкһөҙ дегазацияланыуынан (ағыуынан таҙартыу), шартлау стромболиан атылыуҙарынан һәм йыш базальт лава ағымынан тора. Шартлауҙан сыҡҡан көл болоттары, реактив двигателгә эләгеү, иреү, хәрәкәт итеүсе өлөштәренең быяла ҡатламы менән ҡапланыу ихтималлығы уның туҡталыуына сәбәп булғанлыҡтан, самолёттар өсөн айырыуса хәүефле<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Атылыыу 2023 йылдың 12 ноябренән 8 декабренә тиклем дауам иткән<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * 2024 йылдың 5 июлендә урғыла башлай, 7 июлдә вулкандың әүҙемлеге арта, һәм лава ташлау һөҙөмтәһендә көл һәм төтөн бағанаһы диңгеҙ кимәленән биш километр бейеклеккә күтәрелә. Дрон ярҙамында үлсәүҙәр күрһәтеүенсә, бер нисә тапҡыр атылғандан һуң вулкандың яңы түбәһе барлыҡҡа килә, һәм Этнаның бейеклеге, хәҙер 3369 метр тәшкил итеп, 22 метрға арта<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. Шул уҡ 2024 йылдың 4 авгусы төнөнә ҡаршы Этнаның сираттағы атылыуы башлана: көл бағанаһы 10 километрға күтәрелә, бер нисә тораҡ пунктына барып етә һәм Катания аэропортының эшен туҡтата<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 2025 йылдың 11 февралендә көньяҡ-көнсығыш кратерынан лава ағып сыға<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2025 йылдың 2 июнендә тағы ла бер атылыу була. Көл болото 6,5 километрға тиклем күтәрелә, кратер флангыларының береһендә ҡая емерелеп төшә, [[Пирокластик ағым|пирокластик ағым]] барлыҡҡа килә. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|[[Стратовулкан]] төҙөлөшө схемаһы Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|[[Пелоритани]] һыртында урынлашҡан Этна һәм Рокка Сальватеста тауы Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|2002 йылда Этнаның урғылыуы Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|2019 йылда Этнаның урғылыуы Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |2002—2003 йылдарҙағы урғылыуы. Кратерҙың өҫкө йөҙө вулкан көлө һәм таштар менән ҡапланған Valle del bove.jpg|2003 йылдың авгусында Этна кратеры Этна. Основной кратер.jpg|Этнаның үҙәк кратерының тышҡы яғы. [[Фумарола|Фумароль ташлантылар]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|[[Таормина|Таормин ҡалаһы]]нан Этна күренеше Etna ski.JPG|Этна тау битендә саңғы трассалары Road to Etna in July 2014.jpg|Этнаның көл менән ҡапланған битләүендәге йорт, 2014 йыл </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} 1970-се йылдарҙа Этна өҫтөндә вулкандар өсөн бик һирәк күренеш, төтөн ҡулсалары — [[Тороидальный вихрь|тороидаль өйөрмә берәмектәре]] — барлыҡҡа килә. Этна өҫтөндәге төтөн ҡулсалары документаль теркәлгән тәүге ошондай күренештәрҙең береһе була<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. Киләһе тапҡыр төтөн ҡулсалары 2000 йылда күҙәтелә<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретик күҙлектән ҡарағанда, Этнаға теләһә ҡайһы яҡтан күтәрелеү мөмкин, әммә ғәмәлдә өс төп маршрут ҡулланыла: * Көньяҡ ({{lang-it|Etna Sud}}) Рифуджо Сапиенца базаһы (1900 метр) аша үтә. Унда Катания ҡалаһынан Николози аша көнөнә бер тапҡыр ҡала яны автобусы йөрөй. Рифуджо Сапиенцанан канат юлы 2500 м бейеклеккә күтәрә. * Көнсығыш маршруты Дзафферана-Этнеа ауылы аша ята һәм шулай уҡ 1900 м билдәһенә, [[Рифуджо Сапиенца]]ға, алып бара. * Төньяҡ маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) [[Пьедимонте-Этнео]] һәм [[Лингуаглосса]] ҡалалары аша үтә һәм [[Пьяно Провенцана]] базаһына алып бара. Унда канат юлы юҡ. Үҙ аллы йәйәүле күтәрелеү ҙә мөмкин, әммә гид ялларға кәңәш ителә. Велосипедта күтәрелеү отошһоҙ — велосипедсы йәйәүле тиҙлеге менән күтәрелә, түбәнгә автобустар йөрөгән юлдан ғына төшөп була. Йәйәүле туристар, күреү мөмкинлеге яҡшы булғанда, автобус юлдары буйлап та, туранан-тура ла йөрөй ала. Тау түбәһендә көслө [[ел]], [[ямғыр]], [[томан]] булыуы ихтимал. Этна битләүҙәрендә (бигерәк тә көнсығыш битләүендә): әүҙем булмаған, ярым әүҙем ([[фумарола|төтөн сығарыусы]]) һәм төрлө ваҡытта әүҙем кратерҙар күп. Этна битләүҙәренең дөйөм асыҡ аныҡ карталары юҡ, һәм улар мөмкин дә түгел — һәр ҙур атылыуҙан һуң урындағы рельеф үҙгәрә. Әммә ҡағыҙ һәм [[GPS-приёмник|GPS-навигаторҙар]] өсөн яҡынса карталар бар. == Мифологияла == [[греческая мифология|Мифологик традицияға]] ярашлы, [[Олимпийские боги|олимпия аллалары]] һәм гиганттары ([[гигантомахия|гигантомахия]]) алышында Афина үлемһеҙ Гигант [[Энцелад (мифология)|Энкелад]]ты ошо тау менән баҫтырып ҡуя. Энкелад ҡайһы берҙә өҫкә сығырға тырыша, һәм шул саҡта, боронғолар күҙаллағанса, вулкан уяна, һәм вулкан атыла башлай. [[Вергилий|Вергилию]] буйынса, Этна мәмерйәләрендә [[циклоптар]] (шул иҫәптән [[Полифем (циклоп)|Полифем]] да) йәшәгән. Тау янында [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]] йәшәгән. Икенсе фараз буйынса, бында [[Титаны|титан]] ағалы-ҡустылыларының үлеме өсөн үс алыу өсөн олимпиясыларға һуғыш иғлан иткән бығауланған [[гиганттар]] тип иҫәпләнә. Шул уҡ вулканда [[Гефест]] алла йәшәгән. Боронғо грек тарихсыһы [[Диоген Лаэртский]] үҙенең билдәле «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» китабының 8-се бүлегендә философ [[Эмпедокл Акрагантский]]ҙың (б.э.т. V быуат) Этна кратерына ташланып үҙ-үҙе үлтереүе тураһында хикәйә килтерә. Ул үҙен алла итеп хөрмәт итһендәр өсөн шулай эшләгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — узкоколейная железная дорога вокруг Этны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] ominwww3dppyon0aisu7nvi6igy4i8q 1295266 1295265 2026-05-02T17:15:12Z Akkashka 14326 1295266 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Э́тна''' — [[Италия]]лағы [[стратовулкан]], [[Сицилия]]ның көнсығыш яр буйында<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Этна|Этна]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Этна}}</ref>, [[Мессина]] һәм [[Катания]] ҡалаларына яҡын урынлашҡан. [[Европа]]ның ғәмәлдәәге иң бейек вулканы<ref name="Викитека МСЭ2"/>. Этнаның максималь бейеклеге вулкан атылыуы һәм улар араһындағы арауыҡтарҙағы емереклектәр һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Этна обсерваторияһы (Италия) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 Йылдың февраленән Этнаның көньяҡ-көнсығыш кратерының бейеклеге 3357±3 метр тәшкил итә, был, 1981 йылда төньяҡ-көнсығыш кратеры 3350 метр бейеклеккә өлгәшкәндән һуң, яңы рекорд булып тора<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|title=L’Etna si supera. Nuovo record di altezza a 3357 metri|date=2021-08-10|publisher=Istituto nazionale di geofisica e vulcanologia (INGV)|access-date=2021-08-11|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811185437/https://www.ct.ingv.it/index.php/formazione-e-divulgazione/news/303-l-etna-si-supera-nuovo-record-di-altezza-a-3357-metri|url-status=live}}</ref>. Этна 1190 квадрат километр майҙанды биләй, шулай итеп, Италияның иң ҙур әүҙем вулканы булып тора, үҙенең иң яҡын дәғүәсеһе — [[Везувий]]ҙан — 2,5 тапҡырға күберәк<ref name="autogenerated">{{cite web |url = http://www.mtetna.com/ |url-status = dead |title = Mount Etna |author = |date = 2010 |website = |publisher = |access-date = 2010 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110203031609/http://www.mtetna.com/ |archive-date = 2011-02-03 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Этнаның 200-ҙән 400-гә тиклем ҡабырға [[Вулканический кратер|кратеры]] бар, һәр кратерҙан уртаса өс айға бер тапҡыр [[лава]] атыла. Яҡынса 150 йылға бер тапҡыр вулкан атылыуы ниндәй ҙә булһа ҡасабаны емерә. Һыуынған лава һәм вулкан көлөнөң бик күп минералдарға һәм микроэлементтарға бай булыуы сәбәпле, тупраҡ бик уңдырышлы булғанлыҡтан, бында халыҡ күп йәшәй<ref name="autogenerated" />. Этна битләүҙәрендә емеш-еләк, зәйтүн үҫтерәләр, йөҙөм баҡсалары үрсетәләр. [[Палермо]]лағы төбәк хөкүмәте 1981 йылда Этна тирәләй милли ҡурсаулыҡ булдыра. Даими әүҙемлеге арҡаһында, Этна [[ООН|БМО-ның декада вулкандары]] исемлегенә индерелгән<ref name="autogenerated" />. 2013 йылдың июнендә Комитеттың [[37-я сессия Комитета всемирного наследия ЮНЕСКО|37-се сессияһында]] вулкан [[Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Италии|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеген]]ә индерелгән<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|title=Mount Etna Becomes a World Heritage Site|website=Italy Magazine|date=2013-04-05|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927161731/https://www.italymagazine.com/featured-story/mount-etna-becomes-world-heritage-site|url-status=live}}</ref>. == Геологияһы == Этна ике тектоник: [[Африканская плита|Африка]] һәм [[Евразийская плита|Евразия]] плиталарының тоташҡан ерендә урынлашҡан. Африка плитаһы, аҫтына батып, Евразия плитаһы яғына йүнәлешен өҙлөкһөҙ үҙгәртә (дрейфует). Һәр стратовулкан кеүек үк, Этнаның атылыуы, [[Зона субдукции|субдукция зонаһында]] түбәнгә төшә барған тектоник плитаның иреүенә бәйле. Африка плитаһының Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәте, Сицилия тау массивтарын барлыҡҡа килтереп, уны күтәрә. Евразия плитаһындағы ярыҡтар аша, уларҙың береһе-Этна вулкан каналы (ҡара: Схема), ирегән магма Ер өҫтөнә барып етә. Был ике плита бәрелешкән урында күп кенә әүҙем вулкандар: [[Тира (остров)|Санторини]], [[Везувий]], вулканы [[Липарские острова|Липар утрауҙары]] вулкандары һәм Этна барлыҡҡа килә. Һуңғыһының вулкан эшмәкәрлеге яҡынса ярты миллион йыл элек Сицилияның боронғо яр һыҙығына ҡарата диңгеҙ кимәленән түбән атылыуҙарҙан башлана<ref>{{cite web |url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |title = Italy Volcanoes and Volcanics |author = |date = |website = |publisher = // [[Геологическая служба США|US Geological Survey]] ([[Американский геофизический союз]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110515065635/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Italy/description_italy_volcanics.html |archive-date = 2011-05-15 |url-status = dead }}</ref>. 300000 йыл элек вулканизм Этнаның үҙәк конусынан көньяҡ-көнбайышына күсә. {{num|170000|йыл элек}} вулкан эшмәкәрлеге хәҙерге урынын биләй. Ул ваҡыттағы атылыуҙар бер-береһен алмаштырып торған шартлау һәм экспансив атылыуҙар [[стратовулкан]]ды барлыҡҡа килтерә. Түбәнең емерелеүе һәм [[кальдера]] барлыҡҡа килгәнлектән, ҙур атылыуҙар менән вулкан бейеклегенең үҫеше өҙөлә. Яҡынса {{num|35000}}—{{num|15000|йыл элек}} Этнаның атылыу тибы шартлаулы булған. Шарлауыҡтар гигант пирокластик ағымдар барлыҡҡа килтергәнлектән, уларҙан лаваның киң ҡатламдары тороп ҡалған. Был атылыуҙарҙан барлыҡҡа килгән көл ҡайһы берҙә 800 км һәм унан да арыраҡ таралған, уның эҙҙәрен хәҙерге [[Рим]] урынлашҡан ерҙә табырға мөмкин. Яҡынса 6000 йыл элек тауҙың көнсығыш бите емерелеп, диңгеҙгә ҡолаған. Ишелмә вулкан [[Валле-дель-Бове]] булараҡ билдәле Һыйыр үҙәне янында ҙур соҡор ҡалдырған. 2006 йылда баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәр, көнсығыш бите емерелеүе гигант [[цунами]] барлыҡҡа килтергән тип фаразлай, уның эҙҙәрен Көнсығыш [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйында]]ғы төрлө урындарҙа табырға мөмкин. Ихтимал, цунами хәҙер диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан Атлит-Ям ([[Израиль]]) тораҡ пункты халҡының күпләп ҡасыуына сәбәп булғандыр<ref>{{статья |автор = Pareschi M. T., Boschi E., Favalli M |заглавие = Holocene tsunamis from Mount Etna and the fate of Israeli Neolithic communities |ссылка = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |язык = en |издание = Geophysical Research Letters |тип = |место = |издательство = [[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |год = 2007 |выпуск = |том = 34 |номер = L16317 |страницы = 6 |isbn = |issn = 1944-8007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509060615/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL030717.shtml |archive-date = 2010-05-09 }}</ref>. Беҙҙең заманда ла, 1956 йылда [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]-ҙағы [[Безымянный (вулкан)|Безымянный вулканы]] һәм 1980 йылда [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]]-тағы [[Сент-Хеленс (вулкан)|Сент-Хеленс вулканы]] атылған саҡта, шуға оҡшаш хәл була. Валле-дель-Бове үҙәненең текә диуарҙары бер нисә тапҡыр ҡолаған, ә үҙән ярыҡтарында күренгән ҡатып ҡалған лава ҡатламдары Этнаның вулканик тарихын өйрәнергә ярҙам итә. Этнаның бәләкәй [[кальдера]] барлыҡҡа килтергән түбәһе һуңғы тапҡыр яҡынса 2000 йыл элек ҡолаған. Был кальдераға тулыһынса тиерлек артабанғы атылыуҙарҙың лава ағымы тулған, әммә хәҙерге конус нигеҙендәге тау ауышлығында яҡшы күренгән ярыҡ булараҡ билдәләнә. Төп кратерҙан тыш, Этнаның 300—400 ҡабырға кратеры бар. Вулкан атылғандан һуң, ҡатҡан лава кратерҙа артабанғы вулкандарҙың ағымы үтә алмаҫлыҡ ныҡлы тығындар барлыҡҡа килтерә. Тағы атылыуҙар булғанда, уға ҡатҡан лаваларҙан ситтәрәк яңы кратер барлыҡҡа килтереүе еңелерәк. Атап әйткәндә, 2002—2003 йылдарҙағы иң ҙур атылыуҙарҙың береһенең [[Торре-дель-Филозофо]] янындағы ҡабырға кратеры, Этна түбәһенән 450 метр түбәнерәк урынлашҡан. Вулканологтар фекеренсә, «дуҫтарса яҡын вулкан» (урындағы халыҡ Этнаны шулай тип атай) үҙгәрә. Күптән түгел Этнаның характеры тыныс була, әммә хәҙер, «[[Фокус (журнал)|Фокус]]» журналына ярашлы, «әүҙем, әммә хәүефһеҙ тип һаналған вулкандың тәртибе көндән-көн икеле була бара». Француз һәм итальян тикшеренеүселәре, «Этнаның атылыу характеры эффузивтан, был осраҡта лава өҫкә әкрен генә ағып сыға һәм бер аҙ газ сығара — эксплозив, шартлаусанға, үҙгәрә» тип иҫкәртә. == Ҡайһы бер атылыуҙарҙың тарихы == * Б.э.т. 1226 йыл — Этнаның тарихи иҫбатланған тәүге урғылыуы<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |title = Вулкан Этна, Сицилия, 2006 год |website = Музей Землеведения МГУ |access-date = 2020-10-27 |archive-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101221058/http://www.mes.msu.ru/28-etazh/zal-3-stroenie-i-evolyutsiya-zemli?id=22 |url-status = live }}</ref>. * Б.э.т. 475 йыл — [[Пиндар]] һәм [[Эсхил]] мәғлүмәте буйынса килеп еткән ("ЭСБЕ"ла б.э.т. 477<ref name="Викитека ЭСБЕ"/>). * Б.э.т. 396 йыл — вулкан атылыуы [[Катания]] һәм [[Сиракузы]] ҡалаларын [[Карфаген (государство)|карфаген]] баҫҡынсыларынан ҡотҡарған. * Б.э.т. 44 йыл — көслө урғылыуҙан таралған көл [[Рим]] өҫтөндәге күк йөҙөн ҡаплаған (һәм ҡаланың аҡ ташлы биналарын шаҡтай бысратҡан). Һөҙөмтәлә [[Эллинистический Египет|Мысыр]]ға тиклем бөтә [[Средиземноморье|Урта диңгеҙ буйы төбәгенд]]ә уңыштың насар булыуы теркәлгән. * 122 йыл — Этна [[Катания]] ҡалаһын ер йөҙөнән юҡ иткән тиерлек. * 1169 йыл — көслө урғылыу<ref name="Викитека ЭСБЕ"/> һәм ер тетрәүе, яҡынса 15 мең кеше һәләк була. * [[Извержение вулкана Этна (1669)|1669 йыл]] — лава 15 тораҡ пунктты юҡ итә. Катания халҡы лава ағымын ситкә йүнәлтергә маташа, әммә ул көнбайышҡа табан хәрәкәт итә һәм [[Патерно (Сицилия)|Патерно]] ҡалаһына хәүеф менән янаған. Ике ҡала халҡы араһында алыш була, лава ағымы тағы ла Катания ҡалаһы яғына шыуыша, ҡала диуарҙарын аша сығып, 27 мең кешене йортонан яҙҙыра. Төрлө баһалар буйынса, һәләк булғандар һаны 15 меңдән 100 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. Вулкан атылыуы яр һыҙаттарын үҙгәртә: элек диңгеҙ янында торған [[Урсино (закок)|Урсино]] һарайы һыуҙан 500 метрҙа ғына торған. Был атылыуҙан Һуң Италияла лаваның тәбиғи ағымына ҡыҫылыу рәсми рәүештә тыйыла, һәм был закон йөҙҙәрсә йыл көсөндә ҡала<ref name=":1">{{cite web|lang=ru|url=https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|title=Этна злится. 5 самых страшных извержений высочайшего вулкана Европы|author=Старицкая Анна|website=360tv.ru|date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103080647/https://360tv.ru/news/tekst/etna-zlitsja/|archive-date=2019-11-03|access-date=2019-11-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |title = Mount Etna erupts |lang = en |website = MavenStaff |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102060811/https://www.history.com/this-day-in-history/mount-etna-erupts |url-status = live }}</ref>. * 1689 йыл, 14 март<ref name=":0">{{cite web |url = http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106?p_page=14 |title = Хронология природных и социальных феноменов в истории мировой цивилизации |author = Задонина Н.В., Леви К.Г. |website = |description = Монография |date = |publisher = |access-date = 2019-11-03 |archive-date = 2019-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191103075852/http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/490/68490/42106%3Fp_page%3D14 |url-status = live }}</ref>. * 1702 йыл, 8 март<ref name=":0" />. * 1886 йыл * 1892 йыл — тау битләүендә атылыу барышында Сильвестри тип аталған биш конус барлыҡҡа килә. [[Файл:Mascali distruzione.jpg|200px|thumb|Лава диңгеҙ буйы Маскали ҡалаһына урғыла (1928)]] * 1910 йыл — [[Борелло]] ҡасабаһы лава массаларынан саҡ ҡотолоп ҡала. * 1928 йыл — [[:it:Eruzione dell'Etna del 1928|Лавы ағымы диңгеҙ буйы ҡалаһы [[Маскали]]ҙы юҡ итә]]<ref>журнал «Вокруг света», май 2013</ref>, шулай уҡ 770 га ауыл хужалығы майҙанын бөлгөнлөккә төшөрә<ref name=":1" />. Легенда буйынса, шул уҡ ваҡытта мөғжизә була — ҡыҙған лава йылғаһы дини процессия алдында туҡтай. 1950 йылда был ваҡиға хөрмәтенә часовня төҙөлә, һәм 30 йылдан һуң (1980 йыл) лава ағымы уның алдында ҡата<ref>{{cite web |author = |url = http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ |title = Etna forces state of emergency |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201102010357/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/etna.erupt/ }}</ref>. * 1971 йыл — күтәргестең емерелеүе. * 1991—1993 йылдар — иң ҙур һәм оҙайлы атылыуҙарҙың береһе<ref name=":1" />, в апреле 1992 года лавовый поток угрожал городку [[Дзафферана-Этнеа]]<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V|заглавие=The control of lava flow during the 1991–1992 eruption of Mt. Etna|год=1993-05-01|язык=en|издание=Journal of Volcanology and Geothermal Research|том=56|выпуск=1—2|страницы=1–34|issn=0377-0273|doi=10.1016/0377-0273(93)90048-V|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825164102/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/037702739390048V}}</ref>. * 1992 йыл — АҠШ хәрбиҙәре вулкан атылғанда лава ағымын туҡтатырға тырыша, әммә уларҙың тырышлығы ыңғай һөҙөмтәгә килтермәй: лава бер нисә йорт һәм йөҙөм баҡсаһын юҡ итә<ref name="автоссылка1">{{cite web |author = Jessica Ball |url = https://geology.com/volcanoes/etna/ |title = Mount Etna - Italy |lang = en |website = geology.com |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201106232530/https://geology.com/volcanoes/etna/ |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |title = How do you stop the flow of lava? |lang = en |website = ВВС |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201108124302/https://www.bbc.com/news/magazine-29136747 |url-status = live }}</ref>. * 2001—2002 йылдар, 2002—2003 йылдар — вулкандың әүҙем эшмәкәрлеге, күтәргес тағы емерелә. * 2004 йыл — көньяҡ-көнсығыш яғында киң лава ағымы округ автотрассаһының бер өлөшөн юҡ итә. * 2007 йылдың 4 сентябре — киске сәғәт 8 тирәһендә көслө урғылыу башлана. * 2008 йылдың 10 майы — көндөҙ көслө шартлау була, вулкандың көнсығыш яғына бер нисә лава йылғаһы ағып төшә. Вулкан атылыуы 4 сәғәт дауам итә һәм кискә ҡарай тамамлана. * 2011 йылдың 3—12 ғинуары һәм майы — лава һәм вулкан көлө ырғытылыуы. Урындағы властар Катания халыҡ-ара аэропортын ябырға мәжбүр була<ref>{{cite web |url = http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |title = Italy's Mt Etna erupts |author = |date = 2011-01-14 |website = |publisher = // {{iw|Телевидение Новой Зеландии|TV NZ|en|Television New Zealand}} (источник: [[Reuters]]) |access-date = 2011-01-10 |lang = en |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110117110710/http://tvnz.co.nz/world-news/italy-s-mt-etna-erupts-3997812 |archive-date = 2011-01-17 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 |title = На сицилийском вулкане Этна появился новый кратер |lang = ru |website = www.vesti.ru |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131921/http://www.vesti.ru/doc.html?id=451692 }} // Вести.ру</ref>. * 2011 йылдың 19 июленән 2019 йылдың июленә тиклем бер нисә ҙур булмаған вулкан атыла<ref>{{cite web |url = http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |title = На Сицилии начал извергаться вулкан Этна |access-date = 2013-10-27 |archive-date = 2015-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150812074831/http://9tv.co.il/news/2013/10/27/161575.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |access-date = 2015-12-05 |lang = |title = Вулкан Этна выбросил фонтан лавы на километровую высоту |url = https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |publisher = // Meduza |archive-date = 2015-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151208062938/https://meduza.io/shapito/2015/12/04/vulkan-etna-vybrosil-fontan-lavy-na-kilometrovuyu-vysotu |url-status = live }}</ref>. 20 йыл эсендә уларҙың береһе иң ҡеүәтлеһе була<ref name=":1" />, Катания халыҡ-ара аэропорты ябыла<ref>{{cite web |url = http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |title = На Сицилии проснулся крупнейший в Европе вулкан |publisher = // [[РИА Новости]] |access-date = 2016-05-22 |archive-date = 2016-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160522132709/http://ria.ru/world/20160521/1437513937.html |url-status = live }}</ref><ref name=":1" /> * 2020 йылдың 13-15 декабрендә<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 98)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-15|lang=it|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105252/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201215180408.pdf}}</ref>көньяҡ-көнсығыш кратерҙан атылыу була. 13 декабрҙән 14 декабргә ҡараған төндә өс пирокластик ағым теркәлгән<ref>{{Cite news|title=Comunicato Etna (Aggiornamento n. 93)|url=http://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf|website=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114743/https://www.ct.ingv.it/Dati/informative/vulcanico/ComunicatoETNA20201214041841.pdf}}</ref>. Яңылыҡ сығанаҡтары вулкандың атылыуын интенсив һәм тамашалы тип һүрәтләй: лава фонтандары 100 метр бейеклеккә, ә көл 5 километрға күтәрелә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|title=На Сицилии произошло извержение вулкана Этна|author=Мария Горковская|website=euronews|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013054/https://ru.euronews.com/2020/12/14/nc-1-etna-eruption|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|title=На Сицилии проснулся вулкан Этна (фото, видео)|website=112ua.tv|access-date=2020-12-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417231203/https://112ua.tv/mir/na-sicilii-prosnulsya-vulkan-etna-foto-video-561152.html|url-status=live}}</ref>. * 2022 йылдың 11 февралендә вулкан көньяҡ-көнсығыш кратерынан 600 метр бейеклектәге ут фонтандарын, шулай уҡ һигеҙ километр бейеклектәге көл бағаналарын һәм төтөн сығара башлай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|title=Пробудился самый высокий вулкан в Европе|website=Рамблер/новости|date=2022-02-11|access-date=2022-09-27|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927164310/https://news.rambler.ru/world/48116421-probudilsya-samyy-vysokiy-vulkan-v-evrope/|url-status=live}}</ref>. * Этнаның ағымдағы эшмәкәрлеге түбәләрҙең өҙлөкһөҙ дегазацияланыуынан (ағыуынан таҙартыу), шартлау стромболиан атылыуҙарынан һәм йыш базальт лава ағымынан тора. Шартлауҙан сыҡҡан көл болоттары, реактив двигателгә эләгеү, иреү, хәрәкәт итеүсе өлөштәренең быяла ҡатламы менән ҡапланыу ихтималлығы уның туҡталыуына сәбәп булғанлыҡтан, самолёттар өсөн айырыуса хәүефле<ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |title = Etna volcano updates and eruption news |lang = en |website = VolcanoDiscovery |publisher = |date = |access-date = 2020-10-21 |archive-date = 2020-10-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201030230656/https://www.volcanodiscovery.com/ru/etna/news.html |url-status = live }}</ref>. * Атылыыу 2023 йылдың 12 ноябренән 8 декабренә тиклем дауам иткән<ref>{{Cite web |url=https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |title=Mount Etna Erupts Again: A Look at Global Volcanic Activity — BNN Breaking<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111200607/https://bnn.network/world/italy/mount-etna-erupts-again-a-look-at-global-volcanic-activity/ |url-status=live }}</ref>. * 2024 йылдың 5 июлендә урғыла башлай, 7 июлдә вулкандың әүҙемлеге арта, һәм лава ташлау һөҙөмтәһендә көл һәм төтөн бағанаһы диңгеҙ кимәленән биш километр бейеклеккә күтәрелә. Дрон ярҙамында үлсәүҙәр күрһәтеүенсә, бер нисә тапҡыр атылғандан һуң вулкандың яңы түбәһе барлыҡҡа килә, һәм Этнаның бейеклеге, хәҙер 3369 метр тәшкил итеп, 22 метрға арта<ref>{{Cite web|url=https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|title=Этна выросла на 22 метра после извержений|lang=ru|website=noi.md|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://noi.md/ru/v-mire/jetna-vyrosla-na-22-metra-posle-izverzhenij|url-status=live}}</ref>. Шул уҡ 2024 йылдың 4 авгусы төнөнә ҡаршы Этнаның сираттағы атылыуы башлана: көл бағанаһы 10 километрға күтәрелә, бер нисә тораҡ пунктына барып етә һәм Катания аэропортының эшен туҡтата<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|title=Вулкан Этна выбросил в атмосферу 10-километровый столб пепла|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-08-05|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805151334/https://rg.ru/2024/08/05/vulkan-etna-vybrosil-v-atmosferu-10-kilometrovyj-stolb-pepla.html|url-status=live}}</ref>. * 2025 йылдың 11 февралендә көньяҡ-көнсығыш кратерынан лава ағып сыға<ref>{{cite web |author= |url=https://edition.cnn.com/2025/02/18/europe/sicily-mount-etna-tourists-italy-intl-latam/index.html |title=Tourists flock to erupting volcano in Italy, blocking rescue workers |lang=en |website=CNN World |publisher= |date= |access-date=2025-02-20}}</ref>. 2025 йылдың 2 июнендә тағы ла бер атылыу була. Көл болото 6,5 километрға тиклем күтәрелә, кратер флангыларының береһендә ҡая емерелеп төшә, [[пирокластик ағым]] барлыҡҡа килә. <gallery mode="packed" heights="150px"> Destructive plate margin.png|[[Стратовулкан]] төҙөлөшө схемаһы Etna and Rocca Salvatesta, monti Peloritani,sicily.JPG|[[Пелоритани]] һыртында урынлашҡан Этна һәм Рокка Сальватеста тауы Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|2002 йылда Этнаның урғылыуы Eruzione Etna 19 07 2019 (48329488371).jpg|2019 йылда Этнаның урғылыуы Этна. Кратер извержения 2002 - 2003 гг.jpg |2002—2003 йылдарҙағы урғылыуы. Кратерҙың өҫкө йөҙө вулкан көлө һәм таштар менән ҡапланған Valle del bove.jpg|2003 йылдың авгусында Этна кратеры Этна. Основной кратер.jpg|Этнаның үҙәк кратерының тышҡы яғы. [[Фумарола|Фумароль ташлантылар]] Этна. Вид из города Таормина.jpg|[[Таормина|Таормин ҡалаһы]]нан Этна күренеше Etna ski.JPG|Этна тау битендә саңғы трассалары Road to Etna in July 2014.jpg|Этнаның көл менән ҡапланған битләүендәге йорт, 2014 йыл </gallery> == Төтөн ҡулсалары == {{Внешние медиафайлы|image1={{cite web |author = |url = http://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 |title = Кольца дыма над Этной (24.02.2000) |lang = |website = www.swisseduc.ch |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201111195220/https://www.swisseduc.ch/stromboli/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html?id=4 }}}} 1970-се йылдарҙа Этна өҫтөндә вулкандар өсөн бик һирәк күренеш, төтөн ҡулсалары — [[Тороидальный вихрь|тороидаль өйөрмә берәмектәре]] — барлыҡҡа килә. Этна өҫтөндәге төтөн ҡулсалары документаль теркәлгән тәүге ошондай күренештәрҙең береһе була<ref>{{cite web |url = http://www.stromboli.net/etna/etna00/etna0002photovideo-en.html |title = Smoke rings generated by eruptions of Etna volcano |publisher = // Stromboli online}}</ref>. Киләһе тапҡыр төтөн ҡулсалары 2000 йылда күҙәтелә<ref>{{cite web |title = Etna hoops it up |website = |publisher = // BBC News |date = 2000-03-31 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |access-date = 2008-10-09 |archive-date = 2018-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181207014114/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/696953.stm |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |title = Erupting Mt. Etna coughs up a smoke ring |website = |publisher = // WJLA (ABC) Storm Watch 7 |date = 2011-08-16 |url = http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |url-status = dead |access-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202203909/http://www.wjla.com/blogs/weather/2011/08/erupting-mt-etna-coughs-up-a-smoke-ring-video--12367.html |archive-date = 2014-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Geoff Mackley |title = Mt Etna — Sicily, Italy — the greatest show on earth! |url = http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |publisher = // Geoff's volcanology page |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2012-12-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121230110236/http://www.emergency.co.nz/archive/etna.html |url-status = live }}</ref>, 2013<ref>{{cite web |title = Mount Etna blows smoke rings during volcanic eruptions |website = |publisher = // NBC News |date = 2013-04-12 |url = http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |access-date = 2013-04-15 |archive-date = 2013-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130414194302/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2013/04/12/17720274-mount-etna-blows-smoke-ring-during-volcanic-eruptions |url-status = live }}</ref> и 2024<ref>{{Cite news|title=Watch: Mount Etna puffs giant smoke rings in ‘extraordinary’ phenomenon|first=Giovanni|last=Legorano|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|website=The Telegraph|id=0307-1235|date=2024-04-07|access-date=2024-04-09|lang=en-GB|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408213132/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/07/mount-etna-volcano-puffs-giant-smoke-rings/|url-status=live}}</ref> годах. == Күтәрелеү == Теоретик күҙлектән ҡарағанда, Этнаға теләһә ҡайһы яҡтан күтәрелеү мөмкин, әммә ғәмәлдә өс төп маршрут ҡулланыла: * Көньяҡ ({{lang-it|Etna Sud}}) Рифуджо Сапиенца базаһы (1900 метр) аша үтә. Унда Катания ҡалаһынан Николози аша көнөнә бер тапҡыр ҡала яны автобусы йөрөй. Рифуджо Сапиенцанан канат юлы 2500 м бейеклеккә күтәрә. * Көнсығыш маршруты Дзафферана-Этнеа ауылы аша ята һәм шулай уҡ 1900 м билдәһенә, [[Рифуджо Сапиенца]]ға, алып бара. * Төньяҡ маршрут ({{lang-it|Etna Nord}}) [[Пьедимонте-Этнео]] һәм [[Лингуаглосса]] ҡалалары аша үтә һәм [[Пьяно Провенцана]] базаһына алып бара. Унда канат юлы юҡ. Үҙ аллы йәйәүле күтәрелеү ҙә мөмкин, әммә гид ялларға кәңәш ителә. Велосипедта күтәрелеү отошһоҙ — велосипедсы йәйәүле тиҙлеге менән күтәрелә, түбәнгә автобустар йөрөгән юлдан ғына төшөп була. Йәйәүле туристар, күреү мөмкинлеге яҡшы булғанда, автобус юлдары буйлап та, туранан-тура ла йөрөй ала. Тау түбәһендә көслө [[ел]], [[ямғыр]], [[томан]] булыуы ихтимал. Этна битләүҙәрендә (бигерәк тә көнсығыш битләүендә): әүҙем булмаған, ярым әүҙем ([[фумарола|төтөн сығарыусы]]) һәм төрлө ваҡытта әүҙем кратерҙар күп. Этна битләүҙәренең дөйөм асыҡ аныҡ карталары юҡ, һәм улар мөмкин дә түгел — һәр ҙур атылыуҙан һуң урындағы рельеф үҙгәрә. Әммә ҡағыҙ һәм [[GPS-приёмник|GPS-навигаторҙар]] өсөн яҡынса карталар бар. == Мифологияла == [[греческая мифология|Мифологик традицияға]] ярашлы, [[Олимпийские боги|олимпия аллалары]] һәм гиганттары ([[гигантомахия]]) алышында Афина үлемһеҙ Гигант [[Энцелад (мифология)|Энкеладты]] ошо тау менән баҫтырып ҡуя. Энкелад ҡайһы берҙә өҫкә сығырға тырыша, һәм шул саҡта, боронғолар күҙаллағанса, вулкан уяна, һәм вулкан атыла башлай. [[Вергилий|Вергилию]] буйынса, Этна мәмерйәләрендә [[циклоптар]] (шул иҫәптән [[Полифем (циклоп)|Полифем]] да) йәшәгән. Тау янында [[Этна (нимфа)|нимфа Этна]] йәшәгән. Икенсе фараз буйынса, бында [[Титаны|титан]] ағалы-ҡустылыларының үлеме өсөн үс алыу өсөн олимпиясыларға һуғыш иғлан иткән бығауланған [[гиганттар]] тип иҫәпләнә. Шул уҡ вулканда [[Гефест]] алла йәшәгән. Боронғо грек тарихсыһы [[Диоген Лаэртский]] үҙенең билдәле «О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов» китабының 8-се бүлегендә философ [[Эмпедокл Акрагантский]]ҙың (б.э.т. V быуат) Этна кратерына ташланып үҙ-үҙе үлтереүе тураһында хикәйә килтерә. Ул үҙен алла итеп хөрмәт итһендәр өсөн шулай эшләгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Circumetnea|Чиркумэтнеа]] — Этна тирәләй тар колеялы тимер юл. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Этна}} * ''Лайель Ч.'' «[[Основные начала геологии]]». Т.2. Гл. XXV. == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|1427}} * [https://vincenzomodica.com/etna-live-webcam/ Веб-камера] * {{cite web |author = |url = http://www.volcanolive.com/etna.html |title = Volcano Live |lang = en |website = www.volcanolive.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2001-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010426034007/http://www.volcanolive.com/etna.html }} * {{cite web |author = |url = http://volcano.oregonstate.edu/etna |title = Volcano World |lang = en |website = volcano.oregonstate.edu |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2020-11-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125003049/http://volcano.oregonstate.edu/etna }} * {{cite web |author = |url = http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 |title = Peakbagger.com |lang = en |website = www.peakbagger.com |date = |access-date = 2020-10-30 |url-status = live |archive-date = 2021-04-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423123812/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10270 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Италияла бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Алфавит буйынса бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Италияның бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Декада вулкандары]] [[Категория:Стратовулкандар]] [[Категория:Италия вулкандары]] [[Категория:Сицилия тауҙары]] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] oxbo9qe0o280ef6obt5lnbleqfgus12 0 200620 1295317 1295226 2026-05-03T04:46:23Z Баныу 28584 [[Катранзу, Мэри]] битенең исемен [[Мэри Катранзу]] тип Баныу алыштырҙы: хата 1295226 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Мэри Катранзу''' ( {{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}}, 29 ғинуар 1983 йыл, Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй. == Иртә йылдары == Мэри Катранзу Грецияла [[Афина|Афинала]] интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған. [[2003 йыл]]да Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн [[АҠШ]]-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда [[2005 йыл]]да бакалавр һәм [[2008 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. == Карьераһы == [[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]] [[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping_Beauties:_Reawakening_Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]] Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй. 2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l'oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була. Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе – 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була. 2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}</ref>. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә . Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey_Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys_New_York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman_Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10_Corso_Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa_via_roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX_Net-a-Porter_Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә<ref name=":2">{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}</ref> Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell'arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала. 2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара<ref>Style.com – Shop Luxury Fashion Online.&nbsp;''www.style.com''.&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла. 2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала<ref>Idoleyes.com.&nbsp;Idoleyes.com.&nbsp;Дата обращения: 2 июня 2017.&nbsp;</ref>. 2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә<ref>''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''</ref> . 2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}</ref> . 2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә <ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}</ref> . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған<ref>Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon&nbsp;(5 сентября 2019).</ref> . 2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari" rel="mw:ExtLink" title="Bulgari" class="cx-link" data-linkid="115">Bulgar</a> брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә<ref>British designer Mary Katrantzou is Bulgari's first-ever creative director of leather goods and accessories.&nbsp;''Rushh''&nbsp;(2 апреля 2024).&nbsp;Дата обращения: 26 апреля 2024.</ref>. == Наградалары == [[2010 йыл]]да Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып, [[:ru:Swiss_Textiles_Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була<ref>''ALEXANDER, HILARY.''&nbsp;"Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010".&nbsp;''The Daily Telegraph, UK.''&nbsp;(5 ноября 2010).&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011</ref>. [[2011 йыл]]дың ноябрендә «Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме <ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}</ref> категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла. [[2015 йыл]]да BFC/Vogue Designer Fashion Fund фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}</ref> . 2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Афинала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] 0qamu2p7ax8m5s587eg8jee41u58qn7 1295321 1295317 2026-05-03T04:47:54Z Баныу 28584 1295321 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Мэри Катранзу''' ( {{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}}, [[29 ғинуар]] [[1983 йыл]], Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй. == Иртә йылдары == Мэри Катранзу Грецияла [[Афина|Афинала]] интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған. [[2003 йыл]]да Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн [[АҠШ]]-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда [[2005 йыл]]да бакалавр һәм [[2008 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. == Карьераһы == [[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]] [[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping_Beauties:_Reawakening_Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]] Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй. 2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l'oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була. Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе – 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була. 2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}</ref>. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә . Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey_Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys_New_York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman_Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10_Corso_Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa_via_roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX_Net-a-Porter_Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә<ref name=":2">{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}</ref> Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell'arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала. 2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара<ref>Style.com – Shop Luxury Fashion Online.&nbsp;''www.style.com''.&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла. 2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала<ref>Idoleyes.com.&nbsp;Idoleyes.com.&nbsp;Дата обращения: 2 июня 2017.&nbsp;</ref>. 2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә<ref>''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''</ref> . 2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}</ref> . 2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә <ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}</ref> . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған<ref>Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon&nbsp;(5 сентября 2019).</ref> . 2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari" rel="mw:ExtLink" title="Bulgari" class="cx-link" data-linkid="115">Bulgar</a> брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә<ref>British designer Mary Katrantzou is Bulgari's first-ever creative director of leather goods and accessories.&nbsp;''Rushh''&nbsp;(2 апреля 2024).&nbsp;Дата обращения: 26 апреля 2024.</ref>. == Наградалары == [[2010 йыл]]да Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып, [[:ru:Swiss_Textiles_Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була<ref>''ALEXANDER, HILARY.''&nbsp;"Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010".&nbsp;''The Daily Telegraph, UK.''&nbsp;(5 ноября 2010).&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011</ref>. [[2011 йыл]]дың ноябрендә «Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме <ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}</ref> категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла. [[2015 йыл]]да BFC/Vogue Designer Fashion Fund фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}</ref> . 2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Афинала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] 7h0r5uwmodz7s3yzvuu24z2j2qzu7qr 1295323 1295321 2026-05-03T04:52:44Z Баныу 28584 /* Иртә йылдары */ 1295323 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Мэри Катранзу''' ( {{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}}, [[29 ғинуар]] [[1983 йыл]], Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй. == Биографияһы== Мэри Катранзу Грецияла [[Афина|Афинала]] интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған. [[2003 йыл]]да Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн [[АҠШ]]-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда [[2005 йыл]]да бакалавр һәм [[2008 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. == Карьераһы == [[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]] [[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping_Beauties:_Reawakening_Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]] Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй. 2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l'oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була. Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе – 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була. 2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}</ref>. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә . Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey_Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys_New_York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman_Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10_Corso_Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa_via_roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX_Net-a-Porter_Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә<ref name=":2">{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}</ref> Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell'arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала. 2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара<ref>Style.com – Shop Luxury Fashion Online.&nbsp;''www.style.com''.&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла. 2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала<ref>Idoleyes.com.&nbsp;Idoleyes.com.&nbsp;Дата обращения: 2 июня 2017.&nbsp;</ref>. 2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә<ref>''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''</ref> . 2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}</ref> . 2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә <ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}</ref> . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған<ref>Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon&nbsp;(5 сентября 2019).</ref> . 2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari" rel="mw:ExtLink" title="Bulgari" class="cx-link" data-linkid="115">Bulgar</a> брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә<ref>British designer Mary Katrantzou is Bulgari's first-ever creative director of leather goods and accessories.&nbsp;''Rushh''&nbsp;(2 апреля 2024).&nbsp;Дата обращения: 26 апреля 2024.</ref>. == Наградалары == [[2010 йыл]]да Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып, [[:ru:Swiss_Textiles_Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була<ref>''ALEXANDER, HILARY.''&nbsp;"Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010".&nbsp;''The Daily Telegraph, UK.''&nbsp;(5 ноября 2010).&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011</ref>. [[2011 йыл]]дың ноябрендә «Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме <ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}</ref> категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла. [[2015 йыл]]да BFC/Vogue Designer Fashion Fund фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}</ref> . 2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Афинала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] 3d7nsyh38ijwv611ryuoarsihx2bejc 1295324 1295323 2026-05-03T04:53:11Z Баныу 28584 /* Карьераһы */ 1295324 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Мэри Катранзу''' ( {{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}}, [[29 ғинуар]] [[1983 йыл]], Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй. == Биографияһы== Мэри Катранзу Грецияла [[Афина|Афинала]] интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған. [[2003 йыл]]да Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн [[АҠШ]]-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда [[2005 йыл]]да бакалавр һәм [[2008 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. === Карьераһы === [[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]] [[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping Beauties: Reawakening Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]] Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй. 2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l’oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була. Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе — 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була. 2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}</ref>. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә . Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys New York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10 Corso Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa via roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX Net-a-Porter Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә<ref name=":2">{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}</ref> Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell’arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала. 2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара<ref>Style.com — Shop Luxury Fashion Online. ''www.style.com''. Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла. 2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала<ref>Idoleyes.com. Idoleyes.com. Дата обращения: 2 июня 2017. </ref>. 2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә<ref>''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''</ref> . 2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}</ref> . 2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}</ref> . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған<ref>Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon (5 сентября 2019).</ref> . 2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari" rel="mw:ExtLink" title="Bulgari" class="cx-link" data-linkid="115">Bulgar</a> брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә<ref>British designer Mary Katrantzou is Bulgari’s first-ever creative director of leather goods and accessories. ''Rushh'' (2 апреля 2024). Дата обращения: 26 апреля 2024.</ref>. == Наградалары == [[2010 йыл]]да Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып, [[:ru:Swiss_Textiles_Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була<ref>''ALEXANDER, HILARY.''&nbsp;"Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010".&nbsp;''The Daily Telegraph, UK.''&nbsp;(5 ноября 2010).&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011</ref>. [[2011 йыл]]дың ноябрендә «Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме <ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}</ref> категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла. [[2015 йыл]]да BFC/Vogue Designer Fashion Fund фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}</ref> . 2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Афинала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] 2hhz72mw0mkmbpdr3o9pz9iw072a2he 10 200622 1295233 2026-05-02T12:55:16Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Mangrove Arch Boat Ashtamudi Kollam Kerala Mar22 A7C 01490.jpg 1295233 wikitext text/x-wiki Mangrove Arch Boat Ashtamudi Kollam Kerala Mar22 A7C 01490.jpg mcplj4p8f9atfr76risxcqb2k7s0s4j 0 200623 1295237 2026-05-02T13:36:02Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/140307574|Небесный экватор]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295237 wikitext text/x-wiki [[Файл:Земля22.jpg|справа|мини|350x350пкс|Күк экваторы [[эклиптика]] яҫылығына 23°26' эйелгән]] '''Күк экваторы''' — [[Күк сфераһы|күк сфераһының]] [[Ҙур түңәрәк|ҙур түңәрәге,]] уның [[Яҫылыҡ|яҫылығы]] [[:ru:Ось_мира_(астрономия)|донъя күсәренә]] перпендикуляр һәм [[Экватор|Ер экваторы]] яҫылығы менён тап килә. Күк экваторы күк сфераһын ике ярымшарға бүлә: ''төньяҡ ярымшар'', уның түбәһе төньяҡ донъя полюсында, һәм ''көньяҡ ярымшар'', уның түбәһе көньяҡ донъя полюсында<ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=19—28|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref> Экватор һәм [[эклиптика]] яҙғы һәм көҙгө [[Көн менән төн тигеҙләнеше|көн менән төн тигеҙлеге]] нөктәләрендә киҫешәләр, әммә Ер күсәренең прецессияһы арҡаһында экватор яҫылығы үҙенең торошон үҙгәртә һәм был нөктәләр 26 000 йыллыҡ период менән хәрәкәт итәләр. Экватор һәм эклиптика яҫылыҡтары араһындағы мөйөш 23°26' тәшкил итә, һуңғы 5 миллион йылда прецессия арҡаһында был мөйөш 22,0°-тан 24,5°-ҡа тиклем үҙгәргән<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B|ref=Berger|язык=en|тип=journal|автор=Berger, A.L.|год=1976}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B|ref=Berger|язык=en|тип=journal|автор=Berger, A.L.|год=1976}}</ref> . «Астрономик альманах 2010» мәғлүмәттәре буйынса, экватор менән эклиптика араһындағы мөйөш яҡынса түбәндәге формула менән һүрәтләнә  : <math>\varepsilon = 23^\circ26'21.406'' - 46.815'' T - 0.0001831'' T^2 + 0.00200340'' T^3 - 5.76'' \cdot 10^{-7} T^4 - 4.34'' \cdot 10^{-8} T^5,</math> бында ''Т'' - J2000.0 эпохаһынан алып үткән быуаттар һаны. Был формула бер нисә быуат ваҡыт арауығы өсөн генә етерлек теүәллеккә эйә<ref>{{Китап|ссылка=https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog|заглавие=A Compendium of Spherical Astronomy|издательство=MacMillan Co., New York|ref=Newcomb|автор=Newcomb, Simon|год=1906}}, p. 226-227, at Google books</ref> . Күк экваторы беренсе һәм икенсе экватор күк координаталары системаһының нигеҙе булып тора: ауышлыҡ (Ер экваторынан үлсәнгән [[:ru:Географическая_широта|географи]]<nowiki/>к киңлек аналогы) унан үлсәнә. Икенсе координата — беренсе экватор координаталар системаһы өсөн был сәғәт мөйөшө, ул күк экваторы менән күк меридианы киҫешкән нөктәнән үлсәнә, йәки, икенсе экватор координаталар системаһы өсөн, тура күтәрелеш ( [[Оҙонлоҡ (координат)|географик оҙонлоҡ]] аналогы) — яҙғы көн менән төн тигеҙлегенән үлсәнә. Нисек кенә булмаһын, күк экваторындағы бөтә нөктәләрҙең ауышлығы нульгә тигеҙ, йәғни күк экваторындағы теләһә ниндәй нөктәне Ерҙең теләһә ниндәй нөктәһенән күҙәтергә мөмкин <ref name=":02">{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=19—28|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref> . Күк экваторы үткән [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙы]] экватор йондоҙлоҡтары тип атайҙар. J2000.0 эпохаһына ҡарата экватор йондоҙлоҡтары исемлеге түбәндәгесә: {| width="60%" |- valign="top" | width="20%" | * [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)|Балыҡ]] * [[Кит (йондоҙлоҡ)|Кит]] * [[Буға (йондоҙлоҡ)|Буға]] * [[Эридан (йондоҙлоҡ)|Эридан]] * [[Орион (йондоҙлоҡ)|Орион]] | width="20%" | * [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)|Һыңармөгөҙ]] * [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)|Бәләкәй эт]] * [[Гидра (йондоҙлоҡ)|Гидра]] * [[Секстант (йондоҙлоҡ)|Секстант]] * [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)|Арыҫлан]] | width="20%" | * [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)|Ҡыҙ .]] * [[Йылан (йондоҙлоҡ)|Йылан]] * [[Змееносец (йондоҙлоҡ)|Офиух]] * [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)|Бөркөт]] * [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)|Һыу эйәһе]] |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.Г.]]|work=Глоссарий Astronet.ru}} [[Категория:Күк механикаһы]] 55l7vz8u4mv9q3xdvybk5lr2d56mj4g 1295238 1295237 2026-05-02T13:52:13Z Таңһылыу 14946 1295238 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Земля22.jpg|справа|мини|350x350пкс|Күк экваторының [[эклиптика]] яҫылығына ауышлыҡ мөйөшө 23°26']] '''Күк экваторы''' — [[Күк сфераһы|күк сфераһының]] [[Ҙур түңәрәк|ҙур түңәрәге]], уның [[Яҫылыҡ|яҫылығы]] [[:ru:Ось_мира_(астрономия)|донъя күсәренә]] перпендикуляр һәм [[Экватор|Ер экваторы]] яҫылығы менән тап килә<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Экватор|Экватор]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref>.. Күк экваторы күк сфераһын ике ярымшарға бүлә: ''төньяҡ ярымшар'', уның түбәһе төньяҡ донъя полюсында, һәм ''көньяҡ ярымшар'', уның түбәһе көньяҡ донъя полюсында<ref name=":02">{{Книга|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=19—28|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref>. Экватор һәм [[эклиптика]] яҙғы һәм көҙгө [[Көн менән төн тигеҙләнеше|көн менән төн тигеҙләнеше]] нөктәләрендә киҫешәләр, әммә Ер күсәренең прецессияһы арҡаһында экватор яҫылығы үҙенең торошон үҙгәртә һәм был нөктәләр 26 000 йыллыҡ период менән хәрәкәт итәләр. Экватор һәм эклиптика яҫылыҡтары араһындағы мөйөш 23°26' тәшкил итә, һуңғы 5 миллион йылда прецессия арҡаһында был мөйөш 22,0°-тан 24,5°-ҡа тиклем үҙгәргән<ref>{{статья|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B|ref=Berger|язык=en|тип=journal|автор=Berger, A.L.|год=1976}}</ref>. «Астрономик альманах 2010» мәғлүмәттәре буйынса, экватор менән эклиптика араһындағы мөйөш яҡынса түбәндәге формула менән һүрәтләнә<ref>''Astronomical Almanac 2010'', p. B52</ref>: <math>\varepsilon = 23^\circ26'21.406'' - 46.815'' T - 0.0001831'' T^2 + 0.00200340'' T^3 - 5.76'' \cdot 10^{-7} T^4 - 4.34'' \cdot 10^{-8} T^5,</math> бында ''Т'' - J2000.0 эпохаһынан алып үткән быуаттар һаны. Был формула бер нисә быуат ваҡыт арауығы өсөн генә етерлек теүәллеккә эйә<ref>{{книга|ссылка=https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog|заглавие=A Compendium of Spherical Astronomy|издательство=MacMillan Co., New York|ref=Newcomb|автор=Newcomb, Simon|год=1906}} , p. 226-227, at Google books</ref>. Күк экваторы беренсе һәм икенсе экватор күк координаталары системаһының нигеҙе булып тора: ауышлыҡ (Ер экваторынан үлсәнгән [[:ru:Географическая_широта|географик киңлек]] аналогы) унан үлсәнә. Икенсе координата — беренсе экватор координаталар системаһы өсөн был сәғәт мөйөшө, ул күк экваторы менән күк меридианы киҫешкән нөктәнән үлсәнә, йәки, икенсе экватор координаталар системаһы өсөн, тура күтәрелеш ( [[Оҙонлоҡ (координат)|географик оҙонлоҡ]] аналогы) — яҙғы көн менән төн тигеҙлегенән үлсәнә. Нисек кенә булмаһын, күк экваторындағы бөтә нөктәләрҙең ауышлығы нульгә тигеҙ, йәғни күк экваторындағы теләһә ниндәй нөктәне Ерҙең теләһә ниндәй нөктәһенән күҙәтергә мөмкин<ref name=":02" />. Күк экваторы үткән [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙы]] экватор йондоҙлоҡтары тип атайҙар. J2000.0 эпохаһына ҡарата экватор йондоҙлоҡтары исемлеге түбәндәгесә: {| width="60%" |- valign="top" | width="20%" | * [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)|Балыҡтар]] * [[Кит (йондоҙлоҡ)|Кит]] * [[Буға (йондоҙлоҡ)|Буға]] * [[Эридан (йондоҙлоҡ)|Эридан]] * [[Орион (йондоҙлоҡ)|Орион]] | width="20%" | * [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)|Һыңармөгөҙ]] * [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)|Бәләкәй эт]] * [[Гидра (йондоҙлоҡ)|Гидра]] * [[Секстант (йондоҙлоҡ)|Секстант]] * [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)|Арыҫлан]] | width="20%" | * [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)|Ҡыҙ]] * [[Йылан (йондоҙлоҡ)|Йылан]] * [[Змееносец (йондоҙлоҡ)|Змееносец]] * [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)|Бөркөт]] * [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)|Һыуғояр]] |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.Г.]]|work=Глоссарий Astronet.ru}} [[Категория:Күк механикаһы]] 3af0e93seha949wnq1qyb8ph3dr9ajb 1295240 1295238 2026-05-02T13:58:11Z Таңһылыу 14946 1295240 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Земля22.jpg|справа|мини|350x350пкс|Күк экваторының [[эклиптика]] яҫылығына ауышлыҡ мөйөшө 23°26']] '''Күк экваторы''' — [[Күк сфераһы|күк сфераһының]] [[Ҙур түңәрәк|ҙур түңәрәге]], уның [[Яҫылыҡ|яҫылығы]] [[:ru:Ось_мира_(астрономия)|донъя күсәренә]] перпендикуляр һәм [[Экватор|Ер экваторы]] яҫылығы менән тап килә<ref name="Викитека МСЭ2">«''[[s:МСЭ2/Экватор|Экватор]]''» — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref>. Күк экваторы күк сфераһын ике ярымшарға бүлә: ''төньяҡ ярымшар'', уның түбәһе төньяҡ донъя полюсында, һәм ''көньяҡ ярымшар'', уның түбәһе көньяҡ донъя полюсында<ref name=":02">{{Книга|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=19—28|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}</ref>. Экватор һәм [[эклиптика]] яҙғы һәм көҙгө [[Көн менән төн тигеҙләнеше|көн менән төн тигеҙләнеше]] нөктәләрендә киҫешәләр, әммә Ер күсәренең прецессияһы арҡаһында экватор яҫылығы үҙенең торошон үҙгәртә һәм был нөктәләр 26 000 йыллыҡ период менән хәрәкәт итәләр. Экватор һәм эклиптика яҫылыҡтары араһындағы мөйөш 23°26' тәшкил итә, һуңғы 5 миллион йылда прецессия арҡаһында был мөйөш 22,0°-тан 24,5°-ҡа тиклем үҙгәргән<ref>{{статья|заглавие=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|том=51|номер=1|страницы=127—135|bibcode=1976A&A....51..127B|ref=Berger|язык=en|тип=journal|автор=Berger, A.L.|год=1976}}</ref>. «Астрономик альманах 2010» мәғлүмәттәре буйынса, экватор менән эклиптика араһындағы мөйөш яҡынса түбәндәге формула менән һүрәтләнә<ref>''Astronomical Almanac 2010'', p. B52</ref>: <math>\varepsilon = 23^\circ26'21.406'' - 46.815'' T - 0.0001831'' T^2 + 0.00200340'' T^3 - 5.76'' \cdot 10^{-7} T^4 - 4.34'' \cdot 10^{-8} T^5,</math> бында ''Т'' - J2000.0 эпохаһынан алып үткән быуаттар һаны. Был формула бер нисә быуат ваҡыт арауығы өсөн генә етерлек теүәллеккә эйә<ref>{{книга|ссылка=https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog|заглавие=A Compendium of Spherical Astronomy|издательство=MacMillan Co., New York|ref=Newcomb|автор=Newcomb, Simon|год=1906}} , p. 226-227, at Google books</ref>. Күк экваторы беренсе һәм икенсе экватор күк координаталары системаһының нигеҙе булып тора: ауышлыҡ (Ер экваторынан үлсәнгән [[:ru:Географическая_широта|географик киңлек]] аналогы) унан үлсәнә. Икенсе координата — беренсе экватор координаталар системаһы өсөн был сәғәт мөйөшө, ул күк экваторы менән күк меридианы киҫешкән нөктәнән үлсәнә, йәки, икенсе экватор координаталар системаһы өсөн, тура күтәрелеш ( [[Оҙонлоҡ (координат)|географик оҙонлоҡ]] аналогы) — яҙғы көн менән төн тигеҙлегенән үлсәнә. Нисек кенә булмаһын, күк экваторындағы бөтә нөктәләрҙең ауышлығы нульгә тигеҙ, йәғни күк экваторындағы теләһә ниндәй нөктәне Ерҙең теләһә ниндәй нөктәһенән күҙәтергә мөмкин<ref name=":02" />. Күк экваторы үткән [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙы]] экватор йондоҙлоҡтары тип атайҙар. J2000.0 эпохаһына ҡарата экватор йондоҙлоҡтары исемлеге түбәндәгесә: {| width="60%" |- valign="top" | width="20%" | * [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)|Балыҡтар]] * [[Кит (йондоҙлоҡ)|Кит]] * [[Буға (йондоҙлоҡ)|Буға]] * [[Эридан (йондоҙлоҡ)|Эридан]] * [[Орион (йондоҙлоҡ)|Орион]] | width="20%" | * [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)|Һыңармөгөҙ]] * [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)|Бәләкәй эт]] * [[Гидра (йондоҙлоҡ)|Гидра]] * [[Секстант (йондоҙлоҡ)|Секстант]] * [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)|Арыҫлан]] | width="20%" | * [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)|Ҡыҙ]] * [[Йылан (йондоҙлоҡ)|Йылан]] * [[Змееносец (йондоҙлоҡ)|Змееносец]] * [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)|Бөркөт]] * [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)|Һыуғояр]] |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * * {{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1162347 |title = Небесный экватор |author = [[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.Г.]] |work = Глоссарий Astronet.ru |accessdate = 2013-10-02 |publisher= [[Астронет]] }} [[Категория:Күк механикаһы]] 4p0u8ae260yfnpf9d4vmgmo4oork4jb 0 200624 1295241 2026-05-02T13:59:44Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152453109|Шкоро, Мирослав]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295241 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Имя=Мирослав Шкоро|Оригинал имени={{lang-hr|Miroslav Škoro}}|Изображение=|Описание изображения=|Дата рождения=29.07.1962|Место рождения={{место рождения|Осиек}}, [[Социалистическая Республика Хорватия]], [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]]|Дата смерти=|Место смерти=|Страна=[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|24px]] [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]],<br>[[Файл:Flag of Croatia.svg|24px]] [[Хорватия]]|Профессии=[[певец]], [[музыкант]], [[политик]]|Жанры=[[Поп-музыка|поп]], [[народная музыка]]|Лейблы=Campus, Croatia Records, HIT Records, Menart, Tutico|Награды={{Ряд-л | {{Орден Хорватской звезды с ликом Марка Марулича}} | {{Орден Хорватского трилистника}} | {{Медаль Благодарности Родины}} }}|Сайт=[http://www.skoro.hr www.skoro.hr]}}'''Мирослав Шкоро''' ( {{Lang-hr|Miroslav Škoro}} [[1962 йыл|29 июль 1962 йыл]]) — популяр хорват йырсыһы, музыкант һәм [[Сәйәсәт|сәйәсмән]]. == Биографияһы == Мирослав Шкоро [[1962 йыл|1962 йылдың]] [[29 июль|29 июлендә]] Славонияның (көнсығыш [[Хорватия|Хорватияның]] ) элекке баш ҡалаһы [[Осиек|Осиекта]] тыуған. Тәүге гитараһын [[1978 йыл|1978]] [[1983 йыл|йылдың]] ҡышында һатып ала. [[Осиек]] рок-төркөмдәрендә вокалист һәм гитарист булып сығыш яһай ( [[1979 йыл|1979—1983]] йй.— Zadnja stanica, [[1983 йыл|1983—1985]] йй.[[1985 йыл|—]] OK Band). [[1985 йыл|1985]] йылда Шкоро ысынында үҙенең жанрын үҙгәртә: [[1998 йыл|1998 йылға]] тиклем ул үҙе ижад иткән йырҙарҙы традицион хорват ысулы менән башҡара: аккомпанемент өсөн инструменттар сифатында ''тамбурицалар'' (хорватса: tamburitsa) — [[Мандолина|мандолинаға]] оҡшаш ҡыллы ҡоралдар ҡуллана. Барыһы ла [[Осиек|Осиектың]] «Slavonski bećari» (Антун Николич-Туче нигеҙ һалған) ансамбле менән хеҙмәттәшлектән башлана. Шул уҡ ваҡытта Шкоро Осиек Штроссмайер университетының иҡтисад факультетын тамамлай. [[1989 йыл|1989]] йылда Шкоро [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, унда «Community College of Allegheny County» уҡыу йортона уҡырға инә. Ул шулай уҡ [[Пенсильвания|Пенсильванияла]] тыуған музыкант Джерри Грчевич менән таныша, уның менән бергә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән тәүге альбомын яҙа. Альбом [[1992 йыл|1992]] йылда [[Хорватия|Хорватияла]] сыға, был ваҡытҡа Шкоро әйләнеп ҡайта. «Минең тигеҙлеккә теймә» тип тәржемә ителгән шул уҡ исемдәге йыры, авторы кеүек үк, шунда уҡ популярлыҡ яулай. Ә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән һүҙбәйләнеше үҙе, дауам иткән бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы фонында, [[Фразеологик берәмектәр|идиомаға]] әйләнә һәм башҡа күп кенә хорват йырсылары тарафынан ҡулланыла. [[1993 йыл|1993]] йылда үҙенең «Ravnica» халыҡ инструменттары ансамблен төҙөп, Шкоро «Miroslav Škoro i Ravnica» альбомын яҙа. Уға һуғыш йылдарында тиҙ арала популярлыҡ яулаған тағы бер йыр — "Мата" ( {{Lang-ru|Матвей}} ) инә. Был йырҙа Шкоро [[1945 йыл|1945 йылдың]] [[Словения|майында]] [[Австрия|Австрияның]] Блейбург ҡалаһында булған ваҡиғаларға [[Коллаборационизм|(]] [[Хорватия|Блейбург]] ҡырылыуы тип аталған ваҡиғаларға) ҡағыла, был ваҡиғаларҙа Югославия партизандары Австиряға ҡасҡан хорват һәм словен коллаборанттарын һәм уларҙың ғакиләләренең ағзаларын күпләп ҡырыу тураһында бара. [[1995 йыл|1995—1997]] [[1997 йыл|йылдарҙа]] Шкоро [[Мажарстан|Венгрияла]] [[Хорватия|Хорватияның]] генераль консулы вазифаһын башҡара, шулай булһа ла эш йөкләмәһе күп булыуына ҡарамаҫтан, концерттар ҡуйырға өлгөрә, [[1996 йыл|1996]] йылда хатта Джерри Грчевич менән тағы бер альбом — «Sitan vez» сығара. [[1997 йыл|1997]] йылда Хорватия кинопрокаты режиссёр Горан Русиновичтың «Мондо Бобо» фильмын күрһәтә, унда Мирослав Шкоро эпизодик роль башҡара<ref>{{Imdb title|0119694|«Мондо Бобо»}}</ref>. [[1998 йыл|1998 йылдың]] [[16 февраль|16]] һәм 17 [[17 февраль|февралендә]] Шкоро [[Загреб|Загребтағы]] Ватрослав Лисинский исемендәге концерт залында сығыш яһай. Тиҙҙән был концерттың ике дисклы яҙмаһы «Miroslav Škoro, uživo» донъя күрә. Был уның саф халыҡ стилендә ижад ителгән һуңғы альбомы була. Бынан һуң Шкоро халыҡ музыкаһынан популяр музыкаға табан күсә башлай: ул «Band iz Osijeka» төркөмөн төҙөй, уның менән бергә артабанғы бөтә альбомдарын яҙа. Әммә 1999 йылда сығарылған «Ptica samica» альбомында һаман да асыҡтан-асыҡ халыҡ мотивтары сағылһа, һәр яңы альбом менән Шкороның эстрада музыкантына күсеүе һиҙелә. [[2001 йыл|2001]] йылда Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияның]] иң ҙур музыка лейблы — (элекке «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Jugoton" rel="mw:ExtLink" title="Jugoton" class="cx-link" data-linkid="155">Jugoton</a>») «Croatia Records» директорҙар советы рәйесе була. Шул уҡ йылда уның «Slagalica» альбомы сыға. Артабан «Milo moje» ([[:ru:2003_год|2003 йыл]]), «Svetinja» ([[:ru:2005_год|2005 йыл]]) альбомдары сыға. «Svetinja» өҫтөндә эшләгәндән һуң, [[2006 йыл|2006]] йылда Шкоро хорват режиссеры Бранко Шмидттың «Put lubenica» («Ҡабаҡ юлы») [[Фильм|фильмына]] музыка яҙа <ref>{{IMDb name|0803879|Мирослав Шкоро}}</ref> . Шул уҡ ваҡытта «Croatia Records» компанияһының директорҙар советы рәйесе вазифаһынан китә . Йырсының киләһе альбомы — «Sve najbolje» ([[:ru:2007_год|2007 год]]) иң яҡшы йырҙары йыйынтығы була. [[2008 йыл|2008]] йылда «Moje boje» альбомы сыға. [[2010 йыл|2010]] йылда Хорватияның «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Ve%C4%8Dernji_list" rel="mw:ExtLink" title="Večernji list" class="cx-link" data-linkid="171">Večernji list</a>» нәшриәте Мирослав Шкороның «Stoput bih isto ponovo» автобиографияһын сығара, комплектҡа иң яҡшы йырҙар менән 2 компакт-диск өҫтәлә . Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияла]] һәм ҙур хорват [[Диаспора|диаспоралары]] булған илдәрҙә әүҙем сығыш яһай. Ғаиләле, ике балаһы бар. == Сәйәси эшмәкәрлеге == Мирослав Шкоро үҙенең патриотик ҡараштары һәм элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара енәйәт трибуналында хорват һалдаттарының суд процестарына үтә кире ҡарашы менән билдәле. [[2002 йыл|2002—2003]] йылдарҙа Марко Перкович Томпсон менән бергә шул ваҡытта халыҡ-ара эҙләү исемлегендә булған генерал Анте Готовинаны (2005 йылдың 8 декабрендә Канар утрауҙарында ҡулға алынып Гаагаға күсерелгән) хуплап, «Reci, brate moj» («Әйт миңә, ағайым») һәм «Sude mi» («Улар мине хөкөм итә») йырҙарын [[2003 йыл|яҙа]]. Хәрбиҙәр Шкороға ихтирам менән яуап бирә: вафатына тиклем күп тә үтмәй, тағы бер хорват генералы Янко Бобетко (уны [[Хорватия|хорват]] властары Гаага трибуналына тапшырыуҙан ҡәтғи баш тартҡан була) уҙен ерләгән ваҡытта Мирослав Шкоронан «Мата» йырын башҡарыуҙы үтенә. [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[2 май|2 майында]] йырсы генералдың һуңғы теләген үтәй . [[2007 йыл|2007 йылдың]] [[30 октябрь|30 октябрендә]] Мирослав Шкоро Хорватия Демократик берләшмәһенә (ХДБ) инә һәм [[Хорватия]] парламент һайлауҙарында ҡатнаша. Парламентҡа уңышлы ингәндән һуң, Шкоро [[Осиек]] [[Мэр|мэрына]] ХДБ кандидаты итеп тәҡдим ителә, әммә һайлауҙа отола. 2019 йылда Хорватия президент һайлауҙарында ҡатнаша һәм беренсе турҙа 24,45% тауыш менән өсөнсө урынды яулай, шул уҡ ваҡытта ХДБ кандидаты Колинда Грабар-Китарович (ул саҡта Хорватияның ғәмәлдәге президенты) 26,65% тауыш ала, ә Амстердам коалицияһынан кандидат Зоран Миланович 29, 55% тауыш йыя<ref>Predsjednik DIP-a o izbornoj šutnji: Ili je treba ukinuti ili uvesti sankcije&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 23 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref>. Өҫтәүенә, 5 (22) округынан ул икенсе урынды яулай (шул иҫәптән [[Загреб]]), ә тағы биш округта (бөтә Славония тиерлек, шул иҫәптән тыуған Осиек), ул еңеп сыға<ref>Milanović pobijedio u Zagrebu i 7 županija, Kolinda u 8 županija, a Škoro u 5&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 22 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref> 2020 йылдың 29 февралендә үҙенең уң консерватив партияһын — «Отечественное движение Мирослава Шкоро» (''Domovinski pokret Miroslava Škore'') ойоштора, уның менән шул йылдағы һайлауҙарҙа парламентҡа үтә. 2021 йылдың мартында ул Загреб мэры вазифаһына күрһәтелә, 30 майҙа икенсе турҙа Йәшел-һул коалицияһынан тауыштар нисбәте буйынса 63,9% 34 % процент менән экологик эшмәкәр Томислав Томашевичтан еңелә. == Дәүләт наградалары == * Марко Марулич йөҙө менән Хорватия йондоҙо ордены * Хорват өс япраҡлыһы ордены * Тыуған илдең Рәхмәт миҙалы == Музыка фестивалдәрендә ҡатнашыу . == ''Шкоро еңгән фестивалдәр ҡалын хәрефтәр менән айырылып тора.'' * 1994 — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Čovjek sunčani»). * [[:ru:1998_год|1998]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Lako ćemo mi»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Što te imam, moj živote»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Etnofest Neum» (песня «Ptica samica»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Maria de la Lovrez»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Etnofest Neum» (песня «Dida»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Reci, brate moj»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Sve od Drave, pa do Jadrana»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Milo moje»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Splitski festival» (песня «Četri vitra» * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Svetinja»)'''. * [[:ru:2005_год|2005]] — «Splitski festival» (песня «Vrime»). * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Golubica»)''' * [[:ru:2007_год|2007]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Šil, dil, daj»). * '''[[:ru:2007_год|2007]] — «Hercegovački radijski festival» (песня «Daleko je kuća moja»)''' == Дискографияһы == === CD === * [[:ru:1992_год|1992]] — «Ne dirajte mi ravnicu» * [[:ru:1993_год|1993]] — «Miroslav Škoro i Ravnica» * [[:ru:1996_год|1996]] — «Sitan vez» * [[:ru:1998_год|1998]] — «Miroslav Škoro, uživo» (сборник) * [[:ru:1999_год|1999]] — «Ptica samica» * [[:ru:2001_год|2001]] — «Slagalica» * [[:ru:2003_год|2003]] — «Milo moje» * [[:ru:2004_год|2004]] — «Čuvati na srcu» (инструментальные версии лучших песен) * [[:ru:2005_год|2005]] — «Svetinja» * [[:ru:2007_год|2007]] — «Sve najbolje» (сборник) * [[:ru:2008_год|2008]] — «Moje boje» === DVD === * [[2003 йыл|2003]] — «Milo moje — Dom Sportova» == Библиография == * «Stoput bih isto ponovo». [[:ru:Загреб|Загреб]], «Večernji list», [[:ru:2010|2010]], [[:ru:Special:BookSources/9789537313661|ISBN 978-953-7313-66-1]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 16as4r9yoe82h1krdinhffckeoscwjg 1295243 1295241 2026-05-02T14:00:00Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1295243 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Имя=Мирослав Шкоро|Оригинал имени={{lang-hr|Miroslav Škoro}}|Изображение=|Описание изображения=|Дата рождения=29.07.1962|Место рождения={{место рождения|Осиек}}, [[Социалистическая Республика Хорватия]], [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]]|Дата смерти=|Место смерти=|Страна=[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|24px]] [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]],<br>[[Файл:Flag of Croatia.svg|24px]] [[Хорватия]]|Профессии=[[певец]], [[музыкант]], [[политик]]|Жанры=[[Поп-музыка|поп]], [[народная музыка]]|Лейблы=Campus, Croatia Records, HIT Records, Menart, Tutico|Награды={{Ряд-л | {{Орден Хорватской звезды с ликом Марка Марулича}} | {{Орден Хорватского трилистника}} | {{Медаль Благодарности Родины}} }}|Сайт=[http://www.skoro.hr www.skoro.hr]}}'''Мирослав Шкоро''' ( {{Lang-hr|Miroslav Škoro}} [[1962 йыл|29 июль 1962 йыл]]) — популяр хорват йырсыһы, музыкант һәм [[Сәйәсәт|сәйәсмән]]. == Биографияһы == Мирослав Шкоро [[1962 йыл|1962 йылдың]] [[29 июль|29 июлендә]] Славонияның (көнсығыш [[Хорватия|Хорватияның]] ) элекке баш ҡалаһы [[Осиек|Осиекта]] тыуған. Тәүге гитараһын [[1978 йыл|1978]] [[1983 йыл|йылдың]] ҡышында һатып ала. [[Осиек]] рок-төркөмдәрендә вокалист һәм гитарист булып сығыш яһай ( [[1979 йыл|1979—1983]] йй.— Zadnja stanica, [[1983 йыл|1983—1985]] йй.[[1985 йыл|—]] OK Band). [[1985 йыл|1985]] йылда Шкоро ысынында үҙенең жанрын үҙгәртә: [[1998 йыл|1998 йылға]] тиклем ул үҙе ижад иткән йырҙарҙы традицион хорват ысулы менән башҡара: аккомпанемент өсөн инструменттар сифатында ''тамбурицалар'' (хорватса: tamburitsa) — [[Мандолина|мандолинаға]] оҡшаш ҡыллы ҡоралдар ҡуллана. Барыһы ла [[Осиек|Осиектың]] «Slavonski bećari» (Антун Николич-Туче нигеҙ һалған) ансамбле менән хеҙмәттәшлектән башлана. Шул уҡ ваҡытта Шкоро Осиек Штроссмайер университетының иҡтисад факультетын тамамлай. [[1989 йыл|1989]] йылда Шкоро [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, унда «Community College of Allegheny County» уҡыу йортона уҡырға инә. Ул шулай уҡ [[Пенсильвания|Пенсильванияла]] тыуған музыкант Джерри Грчевич менән таныша, уның менән бергә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән тәүге альбомын яҙа. Альбом [[1992 йыл|1992]] йылда [[Хорватия|Хорватияла]] сыға, был ваҡытҡа Шкоро әйләнеп ҡайта. «Минең тигеҙлеккә теймә» тип тәржемә ителгән шул уҡ исемдәге йыры, авторы кеүек үк, шунда уҡ популярлыҡ яулай. Ә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән һүҙбәйләнеше үҙе, дауам иткән бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы фонында, [[Фразеологик берәмектәр|идиомаға]] әйләнә һәм башҡа күп кенә хорват йырсылары тарафынан ҡулланыла. [[1993 йыл|1993]] йылда үҙенең «Ravnica» халыҡ инструменттары ансамблен төҙөп, Шкоро «Miroslav Škoro i Ravnica» альбомын яҙа. Уға һуғыш йылдарында тиҙ арала популярлыҡ яулаған тағы бер йыр — "Мата" ( {{Lang-ru|Матвей}} ) инә. Был йырҙа Шкоро [[1945 йыл|1945 йылдың]] [[Словения|майында]] [[Австрия|Австрияның]] Блейбург ҡалаһында булған ваҡиғаларға [[Коллаборационизм|(]] [[Хорватия|Блейбург]] ҡырылыуы тип аталған ваҡиғаларға) ҡағыла, был ваҡиғаларҙа Югославия партизандары Австиряға ҡасҡан хорват һәм словен коллаборанттарын һәм уларҙың ғакиләләренең ағзаларын күпләп ҡырыу тураһында бара. [[1995 йыл|1995—1997]] [[1997 йыл|йылдарҙа]] Шкоро [[Мажарстан|Венгрияла]] [[Хорватия|Хорватияның]] генераль консулы вазифаһын башҡара, шулай булһа ла эш йөкләмәһе күп булыуына ҡарамаҫтан, концерттар ҡуйырға өлгөрә, [[1996 йыл|1996]] йылда хатта Джерри Грчевич менән тағы бер альбом — «Sitan vez» сығара. [[1997 йыл|1997]] йылда Хорватия кинопрокаты режиссёр Горан Русиновичтың «Мондо Бобо» фильмын күрһәтә, унда Мирослав Шкоро эпизодик роль башҡара<ref>{{Imdb title|0119694|«Мондо Бобо»}}</ref>. [[1998 йыл|1998 йылдың]] [[16 февраль|16]] һәм 17 [[17 февраль|февралендә]] Шкоро [[Загреб|Загребтағы]] Ватрослав Лисинский исемендәге концерт залында сығыш яһай. Тиҙҙән был концерттың ике дисклы яҙмаһы «Miroslav Škoro, uživo» донъя күрә. Был уның саф халыҡ стилендә ижад ителгән һуңғы альбомы була. Бынан һуң Шкоро халыҡ музыкаһынан популяр музыкаға табан күсә башлай: ул «Band iz Osijeka» төркөмөн төҙөй, уның менән бергә артабанғы бөтә альбомдарын яҙа. Әммә 1999 йылда сығарылған «Ptica samica» альбомында һаман да асыҡтан-асыҡ халыҡ мотивтары сағылһа, һәр яңы альбом менән Шкороның эстрада музыкантына күсеүе һиҙелә. [[2001 йыл|2001]] йылда Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияның]] иң ҙур музыка лейблы — (элекке «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Jugoton" rel="mw:ExtLink" title="Jugoton" class="cx-link" data-linkid="155">Jugoton</a>») «Croatia Records» директорҙар советы рәйесе була. Шул уҡ йылда уның «Slagalica» альбомы сыға. Артабан «Milo moje» ([[:ru:2003_год|2003 йыл]]), «Svetinja» ([[:ru:2005_год|2005 йыл]]) альбомдары сыға. «Svetinja» өҫтөндә эшләгәндән һуң, [[2006 йыл|2006]] йылда Шкоро хорват режиссеры Бранко Шмидттың «Put lubenica» («Ҡабаҡ юлы») [[Фильм|фильмына]] музыка яҙа <ref>{{IMDb name|0803879|Мирослав Шкоро}}</ref> . Шул уҡ ваҡытта «Croatia Records» компанияһының директорҙар советы рәйесе вазифаһынан китә . Йырсының киләһе альбомы — «Sve najbolje» ([[:ru:2007_год|2007 год]]) иң яҡшы йырҙары йыйынтығы була. [[2008 йыл|2008]] йылда «Moje boje» альбомы сыға. [[2010 йыл|2010]] йылда Хорватияның «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Ve%C4%8Dernji_list" rel="mw:ExtLink" title="Večernji list" class="cx-link" data-linkid="171">Večernji list</a>» нәшриәте Мирослав Шкороның «Stoput bih isto ponovo» автобиографияһын сығара, комплектҡа иң яҡшы йырҙар менән 2 компакт-диск өҫтәлә . Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияла]] һәм ҙур хорват [[Диаспора|диаспоралары]] булған илдәрҙә әүҙем сығыш яһай. Ғаиләле, ике балаһы бар. == Сәйәси эшмәкәрлеге == Мирослав Шкоро үҙенең патриотик ҡараштары һәм элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара енәйәт трибуналында хорват һалдаттарының суд процестарына үтә кире ҡарашы менән билдәле. [[2002 йыл|2002—2003]] йылдарҙа Марко Перкович Томпсон менән бергә шул ваҡытта халыҡ-ара эҙләү исемлегендә булған генерал Анте Готовинаны (2005 йылдың 8 декабрендә Канар утрауҙарында ҡулға алынып Гаагаға күсерелгән) хуплап, «Reci, brate moj» («Әйт миңә, ағайым») һәм «Sude mi» («Улар мине хөкөм итә») йырҙарын [[2003 йыл|яҙа]]. Хәрбиҙәр Шкороға ихтирам менән яуап бирә: вафатына тиклем күп тә үтмәй, тағы бер хорват генералы Янко Бобетко (уны [[Хорватия|хорват]] властары Гаага трибуналына тапшырыуҙан ҡәтғи баш тартҡан була) уҙен ерләгән ваҡытта Мирослав Шкоронан «Мата» йырын башҡарыуҙы үтенә. [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[2 май|2 майында]] йырсы генералдың һуңғы теләген үтәй . [[2007 йыл|2007 йылдың]] [[30 октябрь|30 октябрендә]] Мирослав Шкоро Хорватия Демократик берләшмәһенә (ХДБ) инә һәм [[Хорватия]] парламент һайлауҙарында ҡатнаша. Парламентҡа уңышлы ингәндән һуң, Шкоро [[Осиек]] [[Мэр|мэрына]] ХДБ кандидаты итеп тәҡдим ителә, әммә һайлауҙа отола. 2019 йылда Хорватия президент һайлауҙарында ҡатнаша һәм беренсе турҙа 24,45% тауыш менән өсөнсө урынды яулай, шул уҡ ваҡытта ХДБ кандидаты Колинда Грабар-Китарович (ул саҡта Хорватияның ғәмәлдәге президенты) 26,65% тауыш ала, ә Амстердам коалицияһынан кандидат Зоран Миланович 29, 55% тауыш йыя<ref>Predsjednik DIP-a o izbornoj šutnji: Ili je treba ukinuti ili uvesti sankcije&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 23 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref>. Өҫтәүенә, 5 (22) округынан ул икенсе урынды яулай (шул иҫәптән [[Загреб]]), ә тағы биш округта (бөтә Славония тиерлек, шул иҫәптән тыуған Осиек), ул еңеп сыға<ref>Milanović pobijedio u Zagrebu i 7 županija, Kolinda u 8 županija, a Škoro u 5&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 22 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref> 2020 йылдың 29 февралендә үҙенең уң консерватив партияһын — «Отечественное движение Мирослава Шкоро» (''Domovinski pokret Miroslava Škore'') ойоштора, уның менән шул йылдағы һайлауҙарҙа парламентҡа үтә. 2021 йылдың мартында ул Загреб мэры вазифаһына күрһәтелә, 30 майҙа икенсе турҙа Йәшел-һул коалицияһынан тауыштар нисбәте буйынса 63,9% 34 % процент менән экологик эшмәкәр Томислав Томашевичтан еңелә. == Дәүләт наградалары == * Марко Марулич йөҙө менән Хорватия йондоҙо ордены * Хорват өс япраҡлыһы ордены * Тыуған илдең Рәхмәт миҙалы == Музыка фестивалдәрендә ҡатнашыу . == ''Шкоро еңгән фестивалдәр ҡалын хәрефтәр менән айырылып тора.'' * 1994 — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Čovjek sunčani»). * [[:ru:1998_год|1998]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Lako ćemo mi»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Što te imam, moj živote»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Etnofest Neum» (песня «Ptica samica»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Maria de la Lovrez»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Etnofest Neum» (песня «Dida»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Reci, brate moj»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Sve od Drave, pa do Jadrana»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Milo moje»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Splitski festival» (песня «Četri vitra» * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Svetinja»)'''. * [[:ru:2005_год|2005]] — «Splitski festival» (песня «Vrime»). * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Golubica»)''' * [[:ru:2007_год|2007]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Šil, dil, daj»). * '''[[:ru:2007_год|2007]] — «Hercegovački radijski festival» (песня «Daleko je kuća moja»)''' == Дискографияһы == === CD === * [[:ru:1992_год|1992]] — «Ne dirajte mi ravnicu» * [[:ru:1993_год|1993]] — «Miroslav Škoro i Ravnica» * [[:ru:1996_год|1996]] — «Sitan vez» * [[:ru:1998_год|1998]] — «Miroslav Škoro, uživo» (сборник) * [[:ru:1999_год|1999]] — «Ptica samica» * [[:ru:2001_год|2001]] — «Slagalica» * [[:ru:2003_год|2003]] — «Milo moje» * [[:ru:2004_год|2004]] — «Čuvati na srcu» (инструментальные версии лучших песен) * [[:ru:2005_год|2005]] — «Svetinja» * [[:ru:2007_год|2007]] — «Sve najbolje» (сборник) * [[:ru:2008_год|2008]] — «Moje boje» === DVD === * [[2003 йыл|2003]] — «Milo moje — Dom Sportova» == Библиография == * «Stoput bih isto ponovo». [[:ru:Загреб|Загреб]], «Večernji list», [[:ru:2010|2010]], [[:ru:Special:BookSources/9789537313661|ISBN 978-953-7313-66-1]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 июлдә тыуғандар]] 1ga98wrq6aisrs6phqznx3kxobbp7gx 1295273 1295243 2026-05-02T18:19:36Z Юлдашева Луиза 18980 [[Шкоро, Мирослав]] битенең исемен [[Шкоро Мирослав]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1295243 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Имя=Мирослав Шкоро|Оригинал имени={{lang-hr|Miroslav Škoro}}|Изображение=|Описание изображения=|Дата рождения=29.07.1962|Место рождения={{место рождения|Осиек}}, [[Социалистическая Республика Хорватия]], [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]]|Дата смерти=|Место смерти=|Страна=[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|24px]] [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]],<br>[[Файл:Flag of Croatia.svg|24px]] [[Хорватия]]|Профессии=[[певец]], [[музыкант]], [[политик]]|Жанры=[[Поп-музыка|поп]], [[народная музыка]]|Лейблы=Campus, Croatia Records, HIT Records, Menart, Tutico|Награды={{Ряд-л | {{Орден Хорватской звезды с ликом Марка Марулича}} | {{Орден Хорватского трилистника}} | {{Медаль Благодарности Родины}} }}|Сайт=[http://www.skoro.hr www.skoro.hr]}}'''Мирослав Шкоро''' ( {{Lang-hr|Miroslav Škoro}} [[1962 йыл|29 июль 1962 йыл]]) — популяр хорват йырсыһы, музыкант һәм [[Сәйәсәт|сәйәсмән]]. == Биографияһы == Мирослав Шкоро [[1962 йыл|1962 йылдың]] [[29 июль|29 июлендә]] Славонияның (көнсығыш [[Хорватия|Хорватияның]] ) элекке баш ҡалаһы [[Осиек|Осиекта]] тыуған. Тәүге гитараһын [[1978 йыл|1978]] [[1983 йыл|йылдың]] ҡышында һатып ала. [[Осиек]] рок-төркөмдәрендә вокалист һәм гитарист булып сығыш яһай ( [[1979 йыл|1979—1983]] йй.— Zadnja stanica, [[1983 йыл|1983—1985]] йй.[[1985 йыл|—]] OK Band). [[1985 йыл|1985]] йылда Шкоро ысынында үҙенең жанрын үҙгәртә: [[1998 йыл|1998 йылға]] тиклем ул үҙе ижад иткән йырҙарҙы традицион хорват ысулы менән башҡара: аккомпанемент өсөн инструменттар сифатында ''тамбурицалар'' (хорватса: tamburitsa) — [[Мандолина|мандолинаға]] оҡшаш ҡыллы ҡоралдар ҡуллана. Барыһы ла [[Осиек|Осиектың]] «Slavonski bećari» (Антун Николич-Туче нигеҙ һалған) ансамбле менән хеҙмәттәшлектән башлана. Шул уҡ ваҡытта Шкоро Осиек Штроссмайер университетының иҡтисад факультетын тамамлай. [[1989 йыл|1989]] йылда Шкоро [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, унда «Community College of Allegheny County» уҡыу йортона уҡырға инә. Ул шулай уҡ [[Пенсильвания|Пенсильванияла]] тыуған музыкант Джерри Грчевич менән таныша, уның менән бергә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән тәүге альбомын яҙа. Альбом [[1992 йыл|1992]] йылда [[Хорватия|Хорватияла]] сыға, был ваҡытҡа Шкоро әйләнеп ҡайта. «Минең тигеҙлеккә теймә» тип тәржемә ителгән шул уҡ исемдәге йыры, авторы кеүек үк, шунда уҡ популярлыҡ яулай. Ә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән һүҙбәйләнеше үҙе, дауам иткән бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы фонында, [[Фразеологик берәмектәр|идиомаға]] әйләнә һәм башҡа күп кенә хорват йырсылары тарафынан ҡулланыла. [[1993 йыл|1993]] йылда үҙенең «Ravnica» халыҡ инструменттары ансамблен төҙөп, Шкоро «Miroslav Škoro i Ravnica» альбомын яҙа. Уға һуғыш йылдарында тиҙ арала популярлыҡ яулаған тағы бер йыр — "Мата" ( {{Lang-ru|Матвей}} ) инә. Был йырҙа Шкоро [[1945 йыл|1945 йылдың]] [[Словения|майында]] [[Австрия|Австрияның]] Блейбург ҡалаһында булған ваҡиғаларға [[Коллаборационизм|(]] [[Хорватия|Блейбург]] ҡырылыуы тип аталған ваҡиғаларға) ҡағыла, был ваҡиғаларҙа Югославия партизандары Австиряға ҡасҡан хорват һәм словен коллаборанттарын һәм уларҙың ғакиләләренең ағзаларын күпләп ҡырыу тураһында бара. [[1995 йыл|1995—1997]] [[1997 йыл|йылдарҙа]] Шкоро [[Мажарстан|Венгрияла]] [[Хорватия|Хорватияның]] генераль консулы вазифаһын башҡара, шулай булһа ла эш йөкләмәһе күп булыуына ҡарамаҫтан, концерттар ҡуйырға өлгөрә, [[1996 йыл|1996]] йылда хатта Джерри Грчевич менән тағы бер альбом — «Sitan vez» сығара. [[1997 йыл|1997]] йылда Хорватия кинопрокаты режиссёр Горан Русиновичтың «Мондо Бобо» фильмын күрһәтә, унда Мирослав Шкоро эпизодик роль башҡара<ref>{{Imdb title|0119694|«Мондо Бобо»}}</ref>. [[1998 йыл|1998 йылдың]] [[16 февраль|16]] һәм 17 [[17 февраль|февралендә]] Шкоро [[Загреб|Загребтағы]] Ватрослав Лисинский исемендәге концерт залында сығыш яһай. Тиҙҙән был концерттың ике дисклы яҙмаһы «Miroslav Škoro, uživo» донъя күрә. Был уның саф халыҡ стилендә ижад ителгән һуңғы альбомы була. Бынан һуң Шкоро халыҡ музыкаһынан популяр музыкаға табан күсә башлай: ул «Band iz Osijeka» төркөмөн төҙөй, уның менән бергә артабанғы бөтә альбомдарын яҙа. Әммә 1999 йылда сығарылған «Ptica samica» альбомында һаман да асыҡтан-асыҡ халыҡ мотивтары сағылһа, һәр яңы альбом менән Шкороның эстрада музыкантына күсеүе һиҙелә. [[2001 йыл|2001]] йылда Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияның]] иң ҙур музыка лейблы — (элекке «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Jugoton" rel="mw:ExtLink" title="Jugoton" class="cx-link" data-linkid="155">Jugoton</a>») «Croatia Records» директорҙар советы рәйесе була. Шул уҡ йылда уның «Slagalica» альбомы сыға. Артабан «Milo moje» ([[:ru:2003_год|2003 йыл]]), «Svetinja» ([[:ru:2005_год|2005 йыл]]) альбомдары сыға. «Svetinja» өҫтөндә эшләгәндән һуң, [[2006 йыл|2006]] йылда Шкоро хорват режиссеры Бранко Шмидттың «Put lubenica» («Ҡабаҡ юлы») [[Фильм|фильмына]] музыка яҙа <ref>{{IMDb name|0803879|Мирослав Шкоро}}</ref> . Шул уҡ ваҡытта «Croatia Records» компанияһының директорҙар советы рәйесе вазифаһынан китә . Йырсының киләһе альбомы — «Sve najbolje» ([[:ru:2007_год|2007 год]]) иң яҡшы йырҙары йыйынтығы була. [[2008 йыл|2008]] йылда «Moje boje» альбомы сыға. [[2010 йыл|2010]] йылда Хорватияның «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Ve%C4%8Dernji_list" rel="mw:ExtLink" title="Večernji list" class="cx-link" data-linkid="171">Večernji list</a>» нәшриәте Мирослав Шкороның «Stoput bih isto ponovo» автобиографияһын сығара, комплектҡа иң яҡшы йырҙар менән 2 компакт-диск өҫтәлә . Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияла]] һәм ҙур хорват [[Диаспора|диаспоралары]] булған илдәрҙә әүҙем сығыш яһай. Ғаиләле, ике балаһы бар. == Сәйәси эшмәкәрлеге == Мирослав Шкоро үҙенең патриотик ҡараштары һәм элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара енәйәт трибуналында хорват һалдаттарының суд процестарына үтә кире ҡарашы менән билдәле. [[2002 йыл|2002—2003]] йылдарҙа Марко Перкович Томпсон менән бергә шул ваҡытта халыҡ-ара эҙләү исемлегендә булған генерал Анте Готовинаны (2005 йылдың 8 декабрендә Канар утрауҙарында ҡулға алынып Гаагаға күсерелгән) хуплап, «Reci, brate moj» («Әйт миңә, ағайым») һәм «Sude mi» («Улар мине хөкөм итә») йырҙарын [[2003 йыл|яҙа]]. Хәрбиҙәр Шкороға ихтирам менән яуап бирә: вафатына тиклем күп тә үтмәй, тағы бер хорват генералы Янко Бобетко (уны [[Хорватия|хорват]] властары Гаага трибуналына тапшырыуҙан ҡәтғи баш тартҡан була) уҙен ерләгән ваҡытта Мирослав Шкоронан «Мата» йырын башҡарыуҙы үтенә. [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[2 май|2 майында]] йырсы генералдың һуңғы теләген үтәй . [[2007 йыл|2007 йылдың]] [[30 октябрь|30 октябрендә]] Мирослав Шкоро Хорватия Демократик берләшмәһенә (ХДБ) инә һәм [[Хорватия]] парламент һайлауҙарында ҡатнаша. Парламентҡа уңышлы ингәндән һуң, Шкоро [[Осиек]] [[Мэр|мэрына]] ХДБ кандидаты итеп тәҡдим ителә, әммә һайлауҙа отола. 2019 йылда Хорватия президент һайлауҙарында ҡатнаша һәм беренсе турҙа 24,45% тауыш менән өсөнсө урынды яулай, шул уҡ ваҡытта ХДБ кандидаты Колинда Грабар-Китарович (ул саҡта Хорватияның ғәмәлдәге президенты) 26,65% тауыш ала, ә Амстердам коалицияһынан кандидат Зоран Миланович 29, 55% тауыш йыя<ref>Predsjednik DIP-a o izbornoj šutnji: Ili je treba ukinuti ili uvesti sankcije&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 23 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref>. Өҫтәүенә, 5 (22) округынан ул икенсе урынды яулай (шул иҫәптән [[Загреб]]), ә тағы биш округта (бөтә Славония тиерлек, шул иҫәптән тыуған Осиек), ул еңеп сыға<ref>Milanović pobijedio u Zagrebu i 7 županija, Kolinda u 8 županija, a Škoro u 5&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 22 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref> 2020 йылдың 29 февралендә үҙенең уң консерватив партияһын — «Отечественное движение Мирослава Шкоро» (''Domovinski pokret Miroslava Škore'') ойоштора, уның менән шул йылдағы һайлауҙарҙа парламентҡа үтә. 2021 йылдың мартында ул Загреб мэры вазифаһына күрһәтелә, 30 майҙа икенсе турҙа Йәшел-һул коалицияһынан тауыштар нисбәте буйынса 63,9% 34 % процент менән экологик эшмәкәр Томислав Томашевичтан еңелә. == Дәүләт наградалары == * Марко Марулич йөҙө менән Хорватия йондоҙо ордены * Хорват өс япраҡлыһы ордены * Тыуған илдең Рәхмәт миҙалы == Музыка фестивалдәрендә ҡатнашыу . == ''Шкоро еңгән фестивалдәр ҡалын хәрефтәр менән айырылып тора.'' * 1994 — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Čovjek sunčani»). * [[:ru:1998_год|1998]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Lako ćemo mi»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Što te imam, moj živote»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Etnofest Neum» (песня «Ptica samica»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Maria de la Lovrez»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Etnofest Neum» (песня «Dida»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Reci, brate moj»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Sve od Drave, pa do Jadrana»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Milo moje»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Splitski festival» (песня «Četri vitra» * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Svetinja»)'''. * [[:ru:2005_год|2005]] — «Splitski festival» (песня «Vrime»). * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Golubica»)''' * [[:ru:2007_год|2007]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Šil, dil, daj»). * '''[[:ru:2007_год|2007]] — «Hercegovački radijski festival» (песня «Daleko je kuća moja»)''' == Дискографияһы == === CD === * [[:ru:1992_год|1992]] — «Ne dirajte mi ravnicu» * [[:ru:1993_год|1993]] — «Miroslav Škoro i Ravnica» * [[:ru:1996_год|1996]] — «Sitan vez» * [[:ru:1998_год|1998]] — «Miroslav Škoro, uživo» (сборник) * [[:ru:1999_год|1999]] — «Ptica samica» * [[:ru:2001_год|2001]] — «Slagalica» * [[:ru:2003_год|2003]] — «Milo moje» * [[:ru:2004_год|2004]] — «Čuvati na srcu» (инструментальные версии лучших песен) * [[:ru:2005_год|2005]] — «Svetinja» * [[:ru:2007_год|2007]] — «Sve najbolje» (сборник) * [[:ru:2008_год|2008]] — «Moje boje» === DVD === * [[2003 йыл|2003]] — «Milo moje — Dom Sportova» == Библиография == * «Stoput bih isto ponovo». [[:ru:Загреб|Загреб]], «Večernji list», [[:ru:2010|2010]], [[:ru:Special:BookSources/9789537313661|ISBN 978-953-7313-66-1]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 июлдә тыуғандар]] 1ga98wrq6aisrs6phqznx3kxobbp7gx 1 200625 1295242 2026-05-02T13:59:48Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Небесный экватор|1 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1295242 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Небесный экватор|1 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} tf4kwe7yvjif9n6pcfa0w2qrl9zhaaw 1 200626 1295247 2026-05-02T14:22:22Z Баныу 28584 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Этна|2 май 2026 йыл}} 1295247 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Этна|2 май 2026 йыл}} mwdy0adsvih8b62cagbz0hfkqk1azww 1295254 1295247 2026-05-02T15:09:08Z Akkashka 14326 1295254 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Этна|2 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=География |тема2= |тема3= |ил=Италия|ил2= |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 15:09, 2 май 2026 (UTC) 9rl3wmirb50ya52t1phynr16zhezmnj 0 200627 1295260 2026-05-02T16:37:51Z Neuvillette 39826 [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы]] битенең исемен [[Шенжаң-Уйғыр автономиялы районы]] тип Neuvillette алыштырҙы 1295260 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Шенжаң-Уйғыр автономиялы районы]] 83c1slbzyzphr2hyeitq9rj79p5vc90 1 200628 1295262 2026-05-02T16:37:51Z Neuvillette 39826 [[Фекерләшеү:Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Шенжаң-Уйғыр автономиялы районы]] тип Neuvillette алыштырҙы 1295262 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Шенжаң-Уйғыр автономиялы районы]] b85ennsci28m7zbm98svulbqn3a4jni 0 200629 1295267 2026-05-02T17:41:48Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. Содержание термина «литература Ира... 1295267 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=2 май 2026}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. Содержание термина «литература Ирана» неодинаково для различных исторических периодов, а потому — условно. [[Древний Иран|Древнеиранская]] литература создавалась на огромной территории [[Большой Иран|Иранского нагорья]] и прилагающих к нему областей [[Средняя Азия|Средней Азии]] многочисленными [[Иранские народы|иранскими племенами и народностями]]. Литература Средних веков, особенно IX—XV вв., включила в себя богатейшие литературно-художественные ценности, созданные иранскими народами и народами [[Пакистан|северо-западной Индии]] и частично [[Закавказье|Закавказья]] и [[Малая Азия|Малой Азии]], пользовавшимися [[Персидский язык|персидским языком]] в качестве [[Литературный язык|литературного]]. Древняя и особенно [[Средневековая литература|средневековая]] иранская литература является общим достоянием народов, говорящих на [[Иранские языки|иранских языках]] — [[Персы|персов]], [[Таджики|таджиков]], [[Пуштуны|афганцев]], [[Курды|курдов]] и других. С 16 в., начала формирования современной иранской нации, под литературой Ирана следует понимать уже художественное творчество народов, населяющих территорию [[Исламская Республика Иран|современного Ирана]]. === Боронғо әҙәбиәт === Древнеиранская письменная литературная традиция вплоть до [[III век]]а представлена древними клинописными памятниками [[Ахемениды|Ахеменидов]], особенно [[Дарий I|Дария I]] и [[Ксеркс I|Ксеркса]], а также «[[Авеста|Авестой]]» — священной книгой зороастрийской религии, создававшейся в течение длительного времени. В период правления [[Сасаниды|Сасанидов]] существовала так называемая пехлевийская литература на языке [[Среднеперсидский язык|пехлеви]], а также на других среднеиранских языках: [[Парфянский язык|парфянском]], [[Согдийский язык|согдийском]], [[Хорезмийский язык|хорезмийском]]. Сохранившиеся памятники свидетельствуют о наличии в пехлевийской литературе эпических сказаний, прозаических произведений, малых форм поэзии. Следует отметить династийную хронику «Хвадай-намак» (один из основных источников [[Шахнаме|«Шахнаме» Фирдоуси]]), «Ядгар Зареран» — сказание о богатыре [[Зарер]]е и его сыне, «Драхти Асурик» («Ассирийское древо»), «Книгу деяний [[Ардашир Папакан|Ардашира Папакана]]», дидактический сборник «[[Калила ва Димна]]», а также сочинения религиозного и дидактического характера, связанные с [[манихейство]]м. Самые ранние литературные образы на [[пехлевийский язык|пехлевийском языке]], так называемые «Пехлевийские псалтири», относятся к [[IV]] или [[V век]]у, сохранились в манускриптах [[VI]]—[[VII век]]ов<ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}</ref>. === Классическая литература === В середине [[VII век]]а Иран был [[Арабское завоевание Персии|завоеван]] арабами-мусульманами и вошёл в состав [[Арабский халифат|Арабского халифата]]. Завоевания сопровождались распространением [[ислам]]а, [[Арабский язык|арабского языка]] и [[Арабское письмо|письменности]]. В то же время и на арабский язык переводятся среднеперсидские литературные памятники. В период арабского [[Омейядский халифат|владычества]] на территории Ирана на основе [[Иранские языки#|среднеиранских]] [[Среднеперсидский язык|языков]] и арабского языка складывается [[Персидский язык|новоперсидский язык]]. Смена языков привела к глубоким качественным изменениям в иранской литературе, обогатившейся многими элементами арабской поэтический и исламской культур. Вместе с тем эта литература сумела сохранить древнюю иранскую традицию и самобытность.<ref>{{книга |автор = Брагинский И. С. |заглавие = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв. |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html |место = М. |издательство = Наука |год = 1983—1987 |том = История всемирной литературы в 9 томах |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-06-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html }}</ref>. === Хәҙерге заман әҙәбиәте === Современная иранская литература (начиная с периода [[Конституционная революция в Персии|Конституционной революции]]) тесно связана с социально-политическими, культурными и литературными движениями эпохи, предшествовавшей Конституционной революции, поэтому её правильное понимание обусловлено знанием событий упомянутой эпохи. В это время при иранском дворе начали появляться европейцы, и [[Аббас-Мирза]] (наследник [[Фетх Али-шах|Фатх-Али-шаха]]) отправил в Европу первую группу иранских студентов. Кроме того, он предпринял ряд мер для изучения и популяризации новых достижений науки и техники. Среди упомянутых мер были учреждение типографии и издание газеты. Однако более глубокое знакомство иранцев с новой цивилизацией состоялось в эпоху правления [[Насер ад-Дин-шах]]а. После создания школы Дар аль-Фонун и дальнейшего развития литературы ряд представителей пишущей интеллигенции, в том числе Фатх-Али Ахунд-заде, Сеййед Джамаль ад-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зайн аль-Абедин Марагеи]] и Мирза Мальком-хан, обнародовал свои идеи в статьях, помещённых на страницах отечественных и зарубежных газет, и тем самым заложил фундамент для популяризации нового мышления. С появлением либеральных и конституционных мотивов в поэзии тоже резко усилились критические и протестные настроения. Интеллигенция составила воззвание, в котором обрушилась на классическую панегирическую придворную поэзию. С началом эпохи Конституционной революции, когда писатели и поэты были непосредственными свидетелями и певцами свободы, язык и стиль литературы изменились. Проза стала простой и невычурной, писателей начали занимать полные свежими идеями и стилями новые виды литературы, например, романистика, драматургия, публицистика и научные литературно-исторические исследования. Язык писателей приблизился к разговорному: вместо тяжеловесного слога и древней рифмованной прозы получил распространение простой доступный стиль. Поэзия в свою очередь освободилась от оков панегирика: язык поэзии приблизился к языку простого народа, а главной темой поэтических произведений стала социальная, политическая, культурная и экономическая проблематика<ref>[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Wayback|url=http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=20201109002622 }}{{ref|fa}}</ref>. ==== Проза ==== Хотя народный роман в персидской литературе имеет давние корни, тем не менее, современный роман распространился в Иране, начиная со второй половины XIX в. Первым иранским романом стало сочинение «Приключения Хаджи-Бабы Исфахани», написанное Мирзой Хабибом Исфахани. После этого [[Джамал-Заде, Сеид Мохаммед Али|Мохаммад-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зайн аль-Абедин Марагеи, а также ряд других писателей начали писать романы: разумеется, труды упомянутых авторов по языку и стилистике были близки официальному литературному (а иногда и разговорному) языку каджарской эпохи. Кроме того, главной особенностью этих произведений был националистический дух и отражение в них иранской мифологии<ref>[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]</ref>. Конституционная революция в Иране (1906 г.), сопровождавшаяся созывом первого Меджлиса национального совета и публикацией массы газет и журналов, создала предпосылки для вызревания первого поколения современных иранских писателей<ref>[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Wayback|url=https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=20171102041941 }}{{ref|fa}}</ref>. После этого (особенно вследствие широкого распространения в Иране европейских художественных произведений) в стране появился новый стиль написания романов, во главе которого встал Садек Хедаят. После Хедаята этот стиль восприняли такие писатели, как Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мохаммад Доулатабади, Али-Мохаммад Афгани и Голям-Хосейн Саэди. В творческом наследии этих авторов встречаются рассказы и повести. После Революции современный иранский роман, главным образом, занимается критикой политического и культурного состояния общества. Современные писатели-романисты, критикуя нормы, порождённые определённым типом религиозного мышления, в основном, обращаются к двум темам. Первая — борьба традиции и модернизации, вторая — критика ряда популярных нравственных ценностей. В действительности дискурс современного иранского романа — это всё тот же дискурс [[Хедаят, Садег|Садека Хедаята]], посвящённый обновлению и отсталости, который на сей раз лишён ясности. Среди выдающихся иранских романистов постреволюционного периода следует отметить Зою Пирзад, Аббаса Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хосейна Санапура и Шива Арастуи<ref>[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}</ref>. В настоящее время термин «военная литература» прилагается по отношению к сочинениям, основным содержанием которых является Ирано-иракская война — в этом смысле их ещё называют «литературой сопротивления». К данному жанру относятся, например, «Игра в шахматы с машиной Страшного суда» Хабиба Ахмад-заде, «Поход по курсу 270 градусов» Ахмада Дехкана, «Урмия» (роман) Резы Амир-хани и «Мать» Сеййеды Захры Хосейни. Одним из основоположников исторического романа в иранской современной литературе считается [[Абд-аль-Хусейн Санати-заде Кермани]]. ==== Шиғриәт ==== {{Основная статья|Персидская поэзия}} Интеллектуальный базис для новой поэзии был заложен за многие годы до Нима, поэтому для того чтобы изучить этот предмет необходимо обратиться к поэтам периода Конституционной революции. Среди них — Абу-л-Касем Лахути, Мирза Хабиб, переводчик «Хаджи-Бабы Исфахани», и [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]]. Новая поэзия — это литературное движение, зародившееся на основе взглядов Нима Йушиджа. В числе поэтов, принадлежавших к этому течению, можно назвать Ахмада Шамлу, Махди Ахавана Салеса, Форуг Фаррохзад, Сохраба Сепехри, Манучехра Аташи, Тахере Саффар-заде и Махмуда Мошаррафа Азада Техрани. Поэзия Нима сохранила размер аруза, только количество слогов перестало быть равным — оно то уменьшается, то увеличивается. А вот в белом стихе, зачинателем которого был Ахмад Шамлу, размера нет и в помине — вместо него используются словесные изображения и внутренняя музыка. Белый стих — стиль персидской поэзии, созданный [[Шамлу, Ахмад|Ахмадом Шамлу]] в 50-х гг. XX в. В этом стиле, возникшем на основе поэзии [[Юшидж, Нима|Нима Юшиджа]], не действует правило размера и рифмы — размер здесь необходимо искать в значении слов. Хотя в этом типе поэзии используется рифма, для неё не существует особых правил, и её место зависит от желания поэта. Идея Шамлу заключалась в том, что размер, аруз и рифма связывают поэту руки, снижая блеск и величественность произведения. Этот тип поэзии на Западе называют «свободным стихом» — во всей полноте его можно встретить в произведениях Мильтона и Лорки. По мнению Барахени, Шамлу заимствовал идею белого стиха из западной литературы: именно из смешения последней с мелодичной персидской прозой, особенно с «Историей» Байхаки, родился белый стих. Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади. Поэзия Священной обороны представляет собой массив поэтических произведений, посвящённых Ирано-иракской войне. Эта отрасль искусства Исламской революции появилась с началом Ирано-иракского конфликта и созданием вокруг него ореола героизма и огромного эмоционального накала. Примерами этого типа персидской литературы служат поэма «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]», роман «Сожжённая земля», а также большая часть стихов Салмана Харати и Сепиде Кашани. ==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ==== В эпоху новой литературы Ирана детская книга начинается с Джаббара Багчебана, Аббаса Йамини Шарифа и Турана Мир-Хади. Впоследствии на этом поприще весьма преуспели Самин Багчебан и Мостафа Рахмандуст. «Сказки Маджида» Хушанга Моради Кермани считаются одним из наиболее удачных произведений детской художественной литературы. В 1965 г. с целью популяризации чтения среди маловозрастных слоёв населения был создан «Клуб интеллектуального развития детей и юношества». Клуб занимается проведением выставок, фестивалей, праздников, а также раздачей книг юной аудитории. После Исламской революции этот клуб стал подразделением Министерства образования. Среди писателей, иногда обращавшихся к этой тематике, можно упомянуть Ахмада Шамлу, Надера Эбрахими и Самада Бехранги == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература] * [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&pg=PT232&dq=tajik+literature&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&q=tajik%20literature&f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иран в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Иран әҙәбиәте| ]] rn5t91kykzpi26b5uqcux3sgunx0k91 1295269 1295267 2026-05-02T17:58:56Z Akkashka 14326 1295269 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=2 май 2026}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. «Иран әҙәбиәте» терминының йөкмәткеһе төрлө тарихи осорҙар өсөн бер төрлө түгел, шуға күрә шартлы. [[Древний Иран|Боронғо иран]] әҙәбиәте [[Большой Иран|Иран ҡалҡыулығы]]ның һәм уға ҡушылған [[Средняя Азия|Урта Азия]] өлкәләренең ҙур территорияһында күп һанлы [[Иранские народы|иран ҡәбиләләре һәм халыҡтары тарафынан]] ижад ителгән. Урта быуаттар, бигерәк тә IX-XV быуаттар, әҙәбиәте [[Литературный язык|әҙәби тел сифатында]] [[Персидский язык|фарсы телен]] ҡулланған иран халыҡтары һәм [[Пакистан|төньяҡ—көнбайыш Һиндостан]] һәм өлөшләтә [[Закавказье|Кавказ аръяғы]] һәм [[Малая Азия|Кесе Азия]] халыҡтары тарафынан ижад ителгән бай әҙәби-нәфис ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Боронғо һәм бигерәк тә [[Средневековая литература|урта быуат]] иран әҙәбиәте [[Иранские языки|иран телдәрендә]] һөйләшкән халыҡтарҙың — [[Персы|фарсылар]], [[Таджики|тажиктар]], [[Пуштуны|афғандар]], [[Курды|курдтар]] һәм башҡаларҙың дөйөм байлығы булып тора. XVI быуаттан, хәҙерге иран милләте формалаша башлағандан алып, Иран әҙәбиәте тигәндә [[Исламская Республика Иран|хәҙерге Иран]] территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың художестволы ижадын аңларға кәрәк. === Боронғо әҙәбиәт === Древнеиранская письменная литературная традиция вплоть до [[III век]]а представлена древними клинописными памятниками [[Ахемениды|Ахеменидов]], особенно [[Дарий I|Дария I]] и [[Ксеркс I|Ксеркса]], а также «[[Авеста|Авестой]]» — священной книгой зороастрийской религии, создававшейся в течение длительного времени. В период правления [[Сасаниды|Сасанидов]] существовала так называемая пехлевийская литература на языке [[Среднеперсидский язык|пехлеви]], а также на других среднеиранских языках: [[Парфянский язык|парфянском]], [[Согдийский язык|согдийском]], [[Хорезмийский язык|хорезмийском]]. Сохранившиеся памятники свидетельствуют о наличии в пехлевийской литературе эпических сказаний, прозаических произведений, малых форм поэзии. Следует отметить династийную хронику «Хвадай-намак» (один из основных источников [[Шахнаме|«Шахнаме» Фирдоуси]]), «Ядгар Зареран» — сказание о богатыре [[Зарер]]е и его сыне, «Драхти Асурик» («Ассирийское древо»), «Книгу деяний [[Ардашир Папакан|Ардашира Папакана]]», дидактический сборник «[[Калила ва Димна]]», а также сочинения религиозного и дидактического характера, связанные с [[манихейство]]м. Самые ранние литературные образы на [[пехлевийский язык|пехлевийском языке]], так называемые «Пехлевийские псалтири», относятся к [[IV]] или [[V век]]у, сохранились в манускриптах [[VI]]—[[VII век]]ов<ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}</ref>. === Классическая литература === В середине [[VII век]]а Иран был [[Арабское завоевание Персии|завоеван]] арабами-мусульманами и вошёл в состав [[Арабский халифат|Арабского халифата]]. Завоевания сопровождались распространением [[ислам]]а, [[Арабский язык|арабского языка]] и [[Арабское письмо|письменности]]. В то же время и на арабский язык переводятся среднеперсидские литературные памятники. В период арабского [[Омейядский халифат|владычества]] на территории Ирана на основе [[Иранские языки#|среднеиранских]] [[Среднеперсидский язык|языков]] и арабского языка складывается [[Персидский язык|новоперсидский язык]]. Смена языков привела к глубоким качественным изменениям в иранской литературе, обогатившейся многими элементами арабской поэтический и исламской культур. Вместе с тем эта литература сумела сохранить древнюю иранскую традицию и самобытность.<ref>{{книга |автор = Брагинский И. С. |заглавие = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв. |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html |место = М. |издательство = Наука |год = 1983—1987 |том = История всемирной литературы в 9 томах |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-06-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html }}</ref>. === Хәҙерге заман әҙәбиәте === Современная иранская литература (начиная с периода [[Конституционная революция в Персии|Конституционной революции]]) тесно связана с социально-политическими, культурными и литературными движениями эпохи, предшествовавшей Конституционной революции, поэтому её правильное понимание обусловлено знанием событий упомянутой эпохи. В это время при иранском дворе начали появляться европейцы, и [[Аббас-Мирза]] (наследник [[Фетх Али-шах|Фатх-Али-шаха]]) отправил в Европу первую группу иранских студентов. Кроме того, он предпринял ряд мер для изучения и популяризации новых достижений науки и техники. Среди упомянутых мер были учреждение типографии и издание газеты. Однако более глубокое знакомство иранцев с новой цивилизацией состоялось в эпоху правления [[Насер ад-Дин-шах]]а. После создания школы Дар аль-Фонун и дальнейшего развития литературы ряд представителей пишущей интеллигенции, в том числе Фатх-Али Ахунд-заде, Сеййед Джамаль ад-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зайн аль-Абедин Марагеи]] и Мирза Мальком-хан, обнародовал свои идеи в статьях, помещённых на страницах отечественных и зарубежных газет, и тем самым заложил фундамент для популяризации нового мышления. С появлением либеральных и конституционных мотивов в поэзии тоже резко усилились критические и протестные настроения. Интеллигенция составила воззвание, в котором обрушилась на классическую панегирическую придворную поэзию. С началом эпохи Конституционной революции, когда писатели и поэты были непосредственными свидетелями и певцами свободы, язык и стиль литературы изменились. Проза стала простой и невычурной, писателей начали занимать полные свежими идеями и стилями новые виды литературы, например, романистика, драматургия, публицистика и научные литературно-исторические исследования. Язык писателей приблизился к разговорному: вместо тяжеловесного слога и древней рифмованной прозы получил распространение простой доступный стиль. Поэзия в свою очередь освободилась от оков панегирика: язык поэзии приблизился к языку простого народа, а главной темой поэтических произведений стала социальная, политическая, культурная и экономическая проблематика<ref>[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Wayback|url=http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=20201109002622 }}{{ref|fa}}</ref>. ==== Проза ==== Хотя народный роман в персидской литературе имеет давние корни, тем не менее, современный роман распространился в Иране, начиная со второй половины XIX в. Первым иранским романом стало сочинение «Приключения Хаджи-Бабы Исфахани», написанное Мирзой Хабибом Исфахани. После этого [[Джамал-Заде, Сеид Мохаммед Али|Мохаммад-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зайн аль-Абедин Марагеи, а также ряд других писателей начали писать романы: разумеется, труды упомянутых авторов по языку и стилистике были близки официальному литературному (а иногда и разговорному) языку каджарской эпохи. Кроме того, главной особенностью этих произведений был националистический дух и отражение в них иранской мифологии<ref>[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]</ref>. Конституционная революция в Иране (1906 г.), сопровождавшаяся созывом первого Меджлиса национального совета и публикацией массы газет и журналов, создала предпосылки для вызревания первого поколения современных иранских писателей<ref>[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Wayback|url=https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=20171102041941 }}{{ref|fa}}</ref>. После этого (особенно вследствие широкого распространения в Иране европейских художественных произведений) в стране появился новый стиль написания романов, во главе которого встал Садек Хедаят. После Хедаята этот стиль восприняли такие писатели, как Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мохаммад Доулатабади, Али-Мохаммад Афгани и Голям-Хосейн Саэди. В творческом наследии этих авторов встречаются рассказы и повести. После Революции современный иранский роман, главным образом, занимается критикой политического и культурного состояния общества. Современные писатели-романисты, критикуя нормы, порождённые определённым типом религиозного мышления, в основном, обращаются к двум темам. Первая — борьба традиции и модернизации, вторая — критика ряда популярных нравственных ценностей. В действительности дискурс современного иранского романа — это всё тот же дискурс [[Хедаят, Садег|Садека Хедаята]], посвящённый обновлению и отсталости, который на сей раз лишён ясности. Среди выдающихся иранских романистов постреволюционного периода следует отметить Зою Пирзад, Аббаса Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хосейна Санапура и Шива Арастуи<ref>[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}</ref>. В настоящее время термин «военная литература» прилагается по отношению к сочинениям, основным содержанием которых является Ирано-иракская война — в этом смысле их ещё называют «литературой сопротивления». К данному жанру относятся, например, «Игра в шахматы с машиной Страшного суда» Хабиба Ахмад-заде, «Поход по курсу 270 градусов» Ахмада Дехкана, «Урмия» (роман) Резы Амир-хани и «Мать» Сеййеды Захры Хосейни. Одним из основоположников исторического романа в иранской современной литературе считается [[Абд-аль-Хусейн Санати-заде Кермани]]. ==== Шиғриәт ==== {{Основная статья|Персидская поэзия}} Интеллектуальный базис для новой поэзии был заложен за многие годы до Нима, поэтому для того чтобы изучить этот предмет необходимо обратиться к поэтам периода Конституционной революции. Среди них — Абу-л-Касем Лахути, Мирза Хабиб, переводчик «Хаджи-Бабы Исфахани», и [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]]. Новая поэзия — это литературное движение, зародившееся на основе взглядов Нима Йушиджа. В числе поэтов, принадлежавших к этому течению, можно назвать Ахмада Шамлу, Махди Ахавана Салеса, Форуг Фаррохзад, Сохраба Сепехри, Манучехра Аташи, Тахере Саффар-заде и Махмуда Мошаррафа Азада Техрани. Поэзия Нима сохранила размер аруза, только количество слогов перестало быть равным — оно то уменьшается, то увеличивается. А вот в белом стихе, зачинателем которого был Ахмад Шамлу, размера нет и в помине — вместо него используются словесные изображения и внутренняя музыка. Белый стих — стиль персидской поэзии, созданный [[Шамлу, Ахмад|Ахмадом Шамлу]] в 50-х гг. XX в. В этом стиле, возникшем на основе поэзии [[Юшидж, Нима|Нима Юшиджа]], не действует правило размера и рифмы — размер здесь необходимо искать в значении слов. Хотя в этом типе поэзии используется рифма, для неё не существует особых правил, и её место зависит от желания поэта. Идея Шамлу заключалась в том, что размер, аруз и рифма связывают поэту руки, снижая блеск и величественность произведения. Этот тип поэзии на Западе называют «свободным стихом» — во всей полноте его можно встретить в произведениях Мильтона и Лорки. По мнению Барахени, Шамлу заимствовал идею белого стиха из западной литературы: именно из смешения последней с мелодичной персидской прозой, особенно с «Историей» Байхаки, родился белый стих. Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади. Поэзия Священной обороны представляет собой массив поэтических произведений, посвящённых Ирано-иракской войне. Эта отрасль искусства Исламской революции появилась с началом Ирано-иракского конфликта и созданием вокруг него ореола героизма и огромного эмоционального накала. Примерами этого типа персидской литературы служат поэма «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]», роман «Сожжённая земля», а также большая часть стихов Салмана Харати и Сепиде Кашани. ==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ==== В эпоху новой литературы Ирана детская книга начинается с Джаббара Багчебана, Аббаса Йамини Шарифа и Турана Мир-Хади. Впоследствии на этом поприще весьма преуспели Самин Багчебан и Мостафа Рахмандуст. «Сказки Маджида» Хушанга Моради Кермани считаются одним из наиболее удачных произведений детской художественной литературы. В 1965 г. с целью популяризации чтения среди маловозрастных слоёв населения был создан «Клуб интеллектуального развития детей и юношества». Клуб занимается проведением выставок, фестивалей, праздников, а также раздачей книг юной аудитории. После Исламской революции этот клуб стал подразделением Министерства образования. Среди писателей, иногда обращавшихся к этой тематике, можно упомянуть Ахмада Шамлу, Надера Эбрахими и Самада Бехранги == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература] * [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&pg=PT232&dq=tajik+literature&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&q=tajik%20literature&f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иран в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Иран әҙәбиәте| ]] sadnciaqp7plojd4p4fktt5uddszzp5 1 200630 1295270 2026-05-02T18:04:30Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Греция|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) 1295270 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Греция|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) 0e6sfm9y87mubybwh4wuiu4xxq9i8t5 1295277 1295270 2026-05-02T18:20:16Z Юлдашева Луиза 18980 [[Фекерләшеү:Катранзу, Мэри]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Катранзу Мэри]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1295270 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Греция|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) 0e6sfm9y87mubybwh4wuiu4xxq9i8t5 1295281 1295277 2026-05-02T18:28:08Z Юлдашева Луиза 18980 Биттең эстәлеге тулыһынса юйылған 1295281 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1 200631 1295271 2026-05-02T18:06:07Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Хорватия|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 14:00, 2 май 2026 (UTC) 1295271 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Хорватия|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 14:00, 2 май 2026 (UTC) pjp9km9ghnelo0n6bipqfm8b0amcekj 1295275 1295271 2026-05-02T18:19:37Z Юлдашева Луиза 18980 [[Фекерләшеү:Шкоро, Мирослав]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Шкоро Мирослав]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1295271 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Хорватия|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 14:00, 2 май 2026 (UTC) pjp9km9ghnelo0n6bipqfm8b0amcekj 1295327 1295275 2026-05-03T04:57:46Z Баныу 28584 1295327 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шкоро, Мирослав|}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Хорватия|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 14:00, 2 май 2026 (UTC) dkmri9radpfmxzk03u2978pzx8bqyn2 1295331 1295327 2026-05-03T05:00:22Z Баныу 28584 1295331 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шкоро, Мирослав|}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Хорватия|ил2=|ил3=}} l17x98ukkicssh6pyln4jsnnajg5ddl 0 200632 1295274 2026-05-02T18:19:37Z Юлдашева Луиза 18980 [[Шкоро, Мирослав]] битенең исемен [[Шкоро Мирослав]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1295274 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Шкоро Мирослав]] 22ebljri8jz4vmbxbjgwicecvl1o7yf 1 200633 1295276 2026-05-02T18:19:37Z Юлдашева Луиза 18980 [[Фекерләшеү:Шкоро, Мирослав]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Шкоро Мирослав]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1295276 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Шкоро Мирослав]] r7bu33ppbeesovxgwennqrl7pifx7ao 1 200634 1295278 2026-05-02T18:20:16Z Юлдашева Луиза 18980 [[Фекерләшеү:Катранзу, Мэри]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Катранзу Мэри]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы 1295278 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Катранзу Мэри]] anmyw8g9sywl94junfr458bepxlffco 1295319 1295278 2026-05-03T04:46:24Z Баныу 28584 [[Фекерләшеү:Катранзу, Мэри]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Мэри Катранзу]] тип Баныу алыштырҙы: хата 1295278 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Катранзу Мэри]] anmyw8g9sywl94junfr458bepxlffco 1295322 1295319 2026-05-03T04:52:06Z Баныу 28584 [[Фекерләшеү:Катранзу Мэри]] битенә йүнәлтеү юйылған 1295322 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Катранзу, Мэри|3 май 2026 йыл}} tquprno909snkx8ex1d6ijv5w3k9p9e 1295361 1295322 2026-05-03T08:31:53Z Юлдашева Луиза 18980 1295361 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Катранзу, Мэри|3 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Греция|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) pd05xawqyy62dqe5qhvnw0e0tens01g 10 200635 1295301 2026-05-03T01:18:01Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Флагификация/Сербия-Косово]] битенә йүнәлтелгән 1295301 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Флагификация/Сербия-Косово]] 6fmmx1kgw2p0t3xjrt1xmqsbdg1psac 10 200636 1295304 2026-05-03T01:52:50Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Словарь географических названий зарубежных стран]] битенә йүнәлтелгән 1295304 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Словарь географических названий зарубежных стран]] 7yjpwbufu85xdgjzx3hul3xt3qkhtu7 10 200637 1295307 2026-05-03T02:00:57Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Навигационная таблица |имя = Города Сербии |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |заголовок = [[Города Сербии]] |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |заголовок1 = [[Города Центральной Сербии|Центральная<br>Сербия]] |список1 = * Александровац (Сербия)|Александров... 1295307 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Города Сербии |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |заголовок = [[Города Сербии]] |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |заголовок1 = [[Города Центральной Сербии|Центральная<br>Сербия]] |список1 = * [[Александровац (Сербия)|Александровац]] * [[Алексинац]] * [[Алексиначки-Рудник]] * [[Аранджеловац]] * [[Ариле]] * [[Бабушница]] * [[Баина-Башта]] * [[Балевац]] * [[Баня-Ковиляча]] * [[Белановица]] * [[Бела-Паланка]] * [[Белград]] * [[Бели-Поток]] * [[Бело-Поле (город)|Бело-Поле]] * [[Блаце]] * [[Боговина]] * [[Болевац]] * [[Бор (Сербия)|Бор]] * [[Борча (Сербия)|Борча]] * [[Босилеград]] * [[Брза-Паланка]] * [[Брус (Сербия)|Брус]] * [[Буяновац]] * [[Валево]] * [[Велика-Плана (город)|Велика-Плана]] * [[Велики-Црлени]] * [[Велико-Градиште]] * [[Владичин-Хан]] * [[Власотинце]] * [[Вране]] * [[Враньска-Баня|Вранска-Баня]] * [[Врнячка-Баня]] * [[Вучье]] * [[Горни-Милановац]] * [[Грделица]] * [[Гроцка]] * [[Гуча]] * [[Деспотовац]] * [[Дивчибаре]] * [[Димитровград (Сербия)|Димитровград]] * [[Добановци]] * [[Дони-Милановац]] * [[Заечар]] * [[Златибор (город)|Златибор]] * [[Иваница (город)|Иваница]] * [[Йошаничка-Баня]] * [[Кладово]] * [[Княжевац]] * [[Костолац]] * [[Косьерич]] * [[Крагуевац]] * [[Кралево (город)|Кралево]] * [[Крупань (город)|Крупань]] * [[Крушевац]] * [[Куршумлия]] * [[Куршумлия-Баня]] * [[Кучево]] * [[Лазаревац]] * [[Лайковац (город)|Лайковац]] * [[Лапово]] * [[Лебане]] * [[Лесковац]] * [[Лиг (Сербия)|Лиг]] * [[Лозница (город, Сербия)|Лозница]] * [[Лучани (город)|Лучани]] * [[Майданпек]] * [[Мали-Зворник]] * [[Матарушка-Баня]] * [[Медведжя]] * [[Мионица]] * [[Младеновац (город)|Младеновац]] * [[Неготин (Сербия)|Неготин]] * [[Ниш]] * [[Нишка-Баня]] * [[Нова-Варош]] * [[Нови-Пазар (город, Сербия)|Нови-Пазар]] * [[Обреновац (город)|Обреновац]] * [[Овча]] * [[Остружница]] * [[Парачин]] * [[Петровац-на-Млави]] * [[Печани]] * [[Пиносава]] * [[Пирот]] * [[Пожаревац]] * [[Пожега (Сербия)|Пожега]] * [[Прибой (город)|Прибой]] * [[Приеполе]] * [[Прокупле]] * [[Рача (Сербия)|Рача]] * [[Рашка (город)|Рашка]] * [[Ресавица]] * [[Рибница (Сербия)|Рибница]] * [[Рудовци]] * [[Руцка]] * [[Свилайнац]] * [[Сврлиг]] * [[Севойно]] * [[Сияринска-Баня]] * [[Сйеница]] * [[Смедерево]] * [[Смедеревска-Паланка]] * [[Сокобаня]] * [[Сопот (город, Сербия)|Сопот]] * [[Сурдулица]] * [[Сурчин]] * [[Топола]] * [[Трстеник]] * [[Тутин (город)|Тутин]] * [[Уб]] * [[Ужице]] * [[Умка (Сербия)|Умка]] * [[Чачак]] * [[Чичевац]] * [[Чуприя]] * [[Шабац]] * [[Ягодина]] |заголовок2 = [[Города Воеводины|Воеводина]] |список2 = * [[Ада (Сербия)|Ада]] * [[Алибунар]] * [[Апатин]] * [[Банатски-Карловац]] * [[Бач (Сербия)|Бач]] * [[Бачка-Паланка]] * [[Бачка-Топола]] * [[Бачки-Петровац]] * [[Бачки-Ярак]] * [[Бела-Црква]] * [[Беочин]] * [[Бечей]] * [[Врбас]] * [[Вршац]] * [[Жабаль]] * [[Житиште]] * [[Зренянин]] * [[Инджия]] * [[Ириг]] * [[Канижа]] * [[Качарево]] * [[Кикинда]] * [[Ковачица]] * [[Ковин (Сербия)|Ковин]] * [[Кула (город, Сербия)|Кула]] * [[Мачванска-Митровица]] * [[Мол (Сербия)|Мол]] * [[Нови-Бечей]] * [[Нови-Кнежевац]] * [[Нови-Сад]] * [[Оджаци]] * [[Опово (город)|Опово]] * [[Палич (город)|Палич]] * [[Панчево]] * [[Петроварадин]] * [[Рума (город, Сербия)|Рума]] * [[Сента]] * [[Сомбор]] * [[Србобран]] * [[Сремска-Каменица]] * [[Сремска-Митровица]] * [[Сремски-Карловци]] * [[Стара-Пазова]] * [[Старчево (Сербия)|Старчево]] * [[Суботица]] * [[Темерин]] * [[Тител]] * [[Футог]] * [[Црвенка]] * [[Чока]] * [[Шид]] * [[Яша-Томич]] |заголовок3 = [[Города Косова|Косово<br>и Метохия]]¹ |список3 = * [[Баня (город, Сербия)|Баня]] * [[Витина (город)|Витина]] * [[Вучитрн]] * [[Глоговац (город)|Глоговац]] * [[Гнилане]] * [[Грачаница (Косово)|Грачаница]] * [[Дечани]] * [[Джяковица]] * [[Дженерал-Янкович]] * [[Драгаш]] * [[Звечан]]² * [[Зубин-Поток]]² * [[Исток (Косово)|Исток]] * [[Качаник]] * [[Клина]] * [[Клокот]] * [[Косово-Поле (город)|Косово-Поле]] * [[Косовска-Каменица]] * [[Косовска-Митровица]]³ * [[Лепосавич]]² * [[Лешак]] * [[Липлян]] * [[Малишево]] * [[Мамуша]] * [[Ново-Брдо]] * [[Обилич (город)|Обилич]] * [[Ораховац]] * [[Партеш]] * [[Печ (город, Косово)|Печ]] * [[Подуево]] * [[Призрен]] * [[Приштина]] * [[Ранилуг]] * [[Србица]] * [[Сува-Река]] * [[Урошевац]] * [[Штимле]] * [[Штрпце]] * [[Юник]] |внизу = {{nobr|¹Большинство фактически контролируются частично признанной [[Республика Косово|Республикой Косово]].}} {{nobr|²Фактически контролируется властями [[Северное Косово|Северного Косова]], признающими суверенитет Сербии.}} {{nobr|³Фактически разделён между [[Республика Косово|Республикой Косово]] и [[Северное Косово|Северным Косовом]].}} }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны списков городов|Сербия]] [[Категория:Навигационные шаблоны:Города Сербии| ]] </noinclude> blkzzw1gysf5dywk3avztyycu7o2swy 1295308 1295307 2026-05-03T02:08:52Z Вәхит 24644 1295308 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Города Сербии |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |заголовок = [[Сербия ҡалалары]] |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |заголовок1 = [[Үҙәк Сербия ҡалалары|Үҙәк<br>Сербия]] |список1 = * [[Александровац (Сербия)|Александровац]] * [[Алексинац]] * [[Алексиначки-Рудник]] * [[Аранджеловац]] * [[Ариле]] * [[Бабушница]] * [[Баина-Башта]] * [[Балевац]] * [[Баня-Ковиляча]] * [[Белановица]] * [[Бела-Паланка]] * [[Белград]] * [[Бели-Поток]] * [[Бело-Поле (ҡала)|Бело-Поле]] * [[Блаце]] * [[Боговина]] * [[Болевац]] * [[Бор (Сербия)|Бор]] * [[Борча (Сербия)|Борча]] * [[Босилеград]] * [[Брза-Паланка]] * [[Брус (Сербия)|Брус]] * [[Буяновац]] * [[Валево]] * [[Велика-Плана (ҡала)|Велика-Плана]] * [[Велики-Црлени]] * [[Велико-Градиште]] * [[Владичин-Хан]] * [[Власотинце]] * [[Вране]] * [[Враньска-Баня|Вранска-Баня]] * [[Врнячка-Баня]] * [[Вучье]] * [[Горни-Милановац]] * [[Грделица]] * [[Гроцка]] * [[Гуча]] * [[Деспотовац]] * [[Дивчибаре]] * [[Димитровград (Сербия)|Димитровград]] * [[Добановци]] * [[Дони-Милановац]] * [[Заечар]] * [[Златибор (ҡала)|Златибор]] * [[Иваница (ҡала)|Иваница]] * [[Йошаничка-Баня]] * [[Кладово]] * [[Княжевац]] * [[Костолац]] * [[Косьерич]] * [[Крагуевац]] * [[Кралево (ҡала)|Кралево]] * [[Крупань (ҡала)|Крупань]] * [[Крушевац]] * [[Куршумлия]] * [[Куршумлия-Баня]] * [[Кучево]] * [[Лазаревац]] * [[Лайковац (ҡала)|Лайковац]] * [[Лапово]] * [[Лебане]] * [[Лесковац]] * [[Лиг (Сербия)|Лиг]] * [[Лозница (ҡала, Сербия)|Лозница]] * [[Лучани (ҡала)|Лучани]] * [[Майданпек]] * [[Мали-Зворник]] * [[Матарушка-Баня]] * [[Медведжя]] * [[Мионица]] * [[Младеновац (ҡала)|Младеновац]] * [[Неготин (Сербия)|Неготин]] * [[Ниш]] * [[Нишка-Баня]] * [[Нова-Варош]] * [[Нови-Пазар (ҡала, Сербия)|Нови-Пазар]] * [[Обреновац (ҡала)|Обреновац]] * [[Овча]] * [[Остружница]] * [[Парачин]] * [[Петровац-на-Млави]] * [[Печани]] * [[Пиносава]] * [[Пирот]] * [[Пожаревац]] * [[Пожега (Сербия)|Пожега]] * [[Прибой (ҡала)|Прибой]] * [[Приеполе]] * [[Прокупле]] * [[Рача (Сербия)|Рача]] * [[Рашка (ҡала)|Рашка]] * [[Ресавица]] * [[Рибница (Сербия)|Рибница]] * [[Рудовци]] * [[Руцка]] * [[Свилайнац]] * [[Сврлиг]] * [[Севойно]] * [[Сияринска-Баня]] * [[Сйеница]] * [[Смедерево]] * [[Смедеревска-Паланка]] * [[Сокобаня]] * [[Сопот (ҡала, Сербия)|Сопот]] * [[Сурдулица]] * [[Сурчин]] * [[Топола]] * [[Трстеник]] * [[Тутин (ҡала)|Тутин]] * [[Уб]] * [[Ужице]] * [[Умка (Сербия)|Умка]] * [[Чачак]] * [[Чичевац]] * [[Чуприя]] * [[Шабац]] * [[Ягодина]] |заголовок2 = [[Воеводина ҡалалары|Воеводина]] |список2 = * [[Ада (Сербия)|Ада]] * [[Алибунар]] * [[Апатин]] * [[Банатски-Карловац]] * [[Бач (Сербия)|Бач]] * [[Бачка-Паланка]] * [[Бачка-Топола]] * [[Бачки-Петровац]] * [[Бачки-Ярак]] * [[Бела-Црква]] * [[Беочин]] * [[Бечей]] * [[Врбас]] * [[Вршац]] * [[Жабаль]] * [[Житиште]] * [[Зренянин]] * [[Инджия]] * [[Ириг]] * [[Канижа]] * [[Качарево]] * [[Кикинда]] * [[Ковачица]] * [[Ковин (Сербия)|Ковин]] * [[Кула (ҡала, Сербия)|Кула]] * [[Мачванска-Митровица]] * [[Мол (Сербия)|Мол]] * [[Нови-Бечей]] * [[Нови-Кнежевац]] * [[Нови-Сад]] * [[Оджаци]] * [[Опово (ҡала)|Опово]] * [[Палич (ҡала)|Палич]] * [[Панчево]] * [[Петроварадин]] * [[Рума (ҡала, Сербия)|Рума]] * [[Сента]] * [[Сомбор]] * [[Србобран]] * [[Сремска-Каменица]] * [[Сремска-Митровица]] * [[Сремски-Карловци]] * [[Стара-Пазова]] * [[Старчево (Сербия)|Старчево]] * [[Суботица]] * [[Темерин]] * [[Тител]] * [[Футог]] * [[Црвенка]] * [[Чока]] * [[Шид]] * [[Яша-Томич]] |заголовок3 = [[Косово ҡалалары|Косово<br>и Метохия]]¹ |список3 = * [[Баня (ҡала, Сербия)|Баня]] * [[Витина (ҡала)|Витина]] * [[Вучитрн]] * [[Глоговац (ҡала)|Глоговац]] * [[Гнилане]] * [[Грачаница (Косово)|Грачаница]] * [[Дечани]] * [[Джяковица]] * [[Дженерал-Янкович]] * [[Драгаш]] * [[Звечан]]² * [[Зубин-Поток]]² * [[Исток (Косово)|Исток]] * [[Качаник]] * [[Клина]] * [[Клокот]] * [[Косово-Поле (ҡала)|Косово-Поле]] * [[Косовска-Каменица]] * [[Косовска-Митровица]]³ * [[Лепосавич]]² * [[Лешак]] * [[Липлян]] * [[Малишево]] * [[Мамуша]] * [[Ново-Брдо]] * [[Обилич (ҡала)|Обилич]] * [[Ораховац]] * [[Партеш]] * [[Печ (ҡала, Косово)|Печ]] * [[Подуево]] * [[Призрен]] * [[Приштина]] * [[Ранилуг]] * [[Србица]] * [[Сува-Река]] * [[Урошевац]] * [[Штимле]] * [[Штрпце]] * [[Юник]] |внизу = {{nobr|¹Күпселеге Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] контроле аҫтында.}} {{nobr|²Ғәмәлдә [[Сербия]]ның суверенитетын таныған Төньяҡ Косово властары контроле аҫтында.}} {{nobr|³Ғәмәлдә Косово Республикаһы һәм Төньяҡ Косово араһында бүленгән.}} }}<noinclude> [[Категория:Ҡалалар исемлектәренең навигация ҡалыптары|Сербия]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Сербия ҡалалары| ]] </noinclude> 17ijlawk5bpw5ueu98bhtup6qs5oe87 0 200638 1295316 2026-05-03T04:43:12Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}} {{Карточка университета | название = Приштина университеты | сокращение = | эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg | изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg | оригинал = Универзитет у Приштини | межд... 1295316 wikitext text/x-wiki {{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}} {{Карточка университета | название = Приштина университеты | сокращение = | эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg | изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg | оригинал = Универзитет у Приштини | междуназвание = University of Priština | прежнее = | девиз = | основан = 18 ноябрь 1969 йыл | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = Ректор | фио должности = Небойша Арсич | президент = | научный руководитель = | студенты = 9 740 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 746 | расположение = [[Косовска-Митровица]], [[Сербия]] | кампус = | адрес = ул. Филипа Вишњића 66 | сайт = http://www.pr.ac.rs/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 6 | lon_dir = E | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 26.6 | CoordScale = 20000 | edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sr|Универзитет у Приштини}}) — [[Сербия]] университеттарының береһе, [[Косовска-Митровица]] ҡалаһында урынлашҡан. 1969 йылдың 18 ноябрендә [[Приштина]]ла нигеҙ һалына. Косово һуғышынан һуң университет башта [[Крушевац]]ҡа, ә һуңынан Косовска-Митровицаға күсерелә. bsq8nh676urhnp20o13l35q4ayo72l9 1295325 1295316 2026-05-03T04:55:49Z Вәхит 24644 1295325 wikitext text/x-wiki {{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}} {{Карточка университета | название = Приштина университеты | сокращение = | эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg | изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg | оригинал = Универзитет у Приштини | междуназвание = University of Priština | прежнее = | девиз = | основан = 18 ноябрь 1969 йыл | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = Ректор | фио должности = Небойша Арсич | президент = | научный руководитель = | студенты = 9 740 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 746 | расположение = [[Косовска-Митровица]], [[Сербия]] | кампус = | адрес = ул. Филипа Вишњића 66 | сайт = http://www.pr.ac.rs/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 6 | lon_dir = E | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 26.6 | CoordScale = 20000 | edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sr|Универзитет у Приштини}}) — [[Сербия]] университеттарының береһе, [[Косовска-Митровица]] ҡалаһында урынлашҡан. 1969 йылдың 18 ноябрендә [[Приштина]]ла нигеҙ һалына. Косово һуғышынан һуң университет башта [[Крушевац]]ҡа, ә һуңынан Косовска-Митровицаға күсерелә. Уның 10 факультетында уҡыған студенттарҙың 45 проценты [[Косово Республикаһы|Косово]] һәм Метохия территорияһынан, 30 проценты Сербияның башҡа өлөштәренән, ҡалғандары [[Черногория]]нан, [[Серб Республикаһы]]нан һәм [[Төньяҡ Македония|Македония]]нан. == Ҡылыҡһырлама == Университет факультеттары [[МООНК]] һәм ЕУА тарафынан «Митровица Университеты» исеме аҫтында, ә Сербия Республикаһы хөкүмәте тарафынан серб институты булараҡ танылыу ала. Сербия университеттары конференцияһы (КОНУС)<ref>{{cite web |author=TanjaT |url=http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html |title=Konferencija |publisher=Uns.ac.rs |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205625/http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html# |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> һәм Европа университет ассоциацияһы ағзаһы булып тора<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website<[http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml '&#39;Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.eua.be/members-directory/ EUA members directory] {{Webarchive|url=https://archive.today/20080804093309/http://www.eua.be/members-directory/ |date=04. 08. 2008 }}, Приступљено 3 November 2008</ref><ref>[http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 International Radio Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002112739/http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 |date=2. 10. 2011 }}, 14 November 2008</ref><ref>[http://147.91.144.5/upr/index.php/home/saradnja/novosti-saradnja/187-univerzitet-postao-clan-eua University has become the member of EUA]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, retrieved on 24 November 2008</ref><ref>[http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji University of Priština in European Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji |date=5. 10. 2011 }}, retrieved on 24 November 2008</ref>, Балҡан университеттары селтәре һәм бөтә донъя буйынса күп һанлы институттар ([[Франция]], [[Рәсәй]], [[Италия]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]]) менән хеҙмәттәшлек итә<ref>[http://pr.ac.rs/upr/download/izvestaji/Izvestaj_o_medjunarodnoj_saradnji_sr.pdf Report on international cooperation of the University of Priština]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Приступљено 24 February 2009</ref>. == Тарихы == Косово һәм Метохияла «юғары» һәм «юғары» белем биреүҙе үҫтереү 1958/1959 йылдарҙа Приштинала беренсе юғары белем биреү мәктәбен булдырыуҙан башлана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Литература == * [https://web.archive.org/web/20090803112224/http://www.pr.ac.rs/index.php/home/o-univerzitetu/istorijat-univerziteta Историјат Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml Интервју ректора у «Новостима» од 26. августа 2007.] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml «Данас», 19.11.2007.] * [https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji Изјава ректора РТС-у, 15.11.2008.] * [https://web.archive.org/web/20081223105442/http://www.fascikla.com/univerzitet/univerzitet-u-pristini Fascikla.com о дешавањима на Универзитету у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20090410024926/http://www.politika.rs/rubrike/Srbija/Na-Prishtinskom-univerzitetu-1_364-brucosha.lt.html Статистика уписа школске 2008/09. године] * [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=4&status=jedna&vest=137074 «Вечерње новости» о новинама које издаје Универзитет у Приштини] == Тышҡы һылданмалар == * [http://www.pr.ac.rs/ Сајт Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/univerziteti/?id=9 Страница Универзитета на сајту Инфостуда] * [https://web.archive.org/web/20101224034245/http://studentskisvet.com/studije_univerzitet.php?id=12 Страница Универзитета на сајту Студентског света] * [https://web.archive.org/web/20081223105125/http://www.fascikla.com/fakultet/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Fascikla.com] * [https://web.archive.org/web/20101004162659/http://staupisati.com/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Staupisati.com] * [https://web.archive.org/web/20120212104839/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/pristina-univerzitet Страница Универзитета на сајту KosovoiMetohija.org] * [https://web.archive.org/web/20120115171926/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/prosveta-na-kosovu Просвета на Косову и Метохији] * [https://web.archive.org/web/20090518043719/http://www.fakultetumetnosti-zvecan.edu.rs/ Сајт Факултета уметности Универзитета у Приштини] * [http://www.med.pr.ac.rs/ Сајт Медицинског факултета Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20120316101317/http://www.fakfikul.edu.rs/ Сајт Факултета за физичку културу Универзитета у Приштини] * [http://www.ftn.pr.ac.rs/ Сајт Факултета техничких наука Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20080329113248/http://www.filozofski-pr.com/ Сајт Филозофског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.ufp.pr.ac.rs/ Сајт Учитељског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.pmf.pr.ac.rs/ Сајт Природно-математичког факултета Универзитета у Приштини] {{Внешние ссылки}} bpm9crwsmvnaywccb64bv5y3kaw9z3n 1295335 1295325 2026-05-03T05:16:35Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1295335 wikitext text/x-wiki {{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}} {{Карточка университета | название = Приштина университеты | сокращение = | эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg | изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg | оригинал = Универзитет у Приштини | междуназвание = University of Priština | прежнее = | девиз = | основан = 18 ноябрь 1969 йыл | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = Ректор | фио должности = Небойша Арсич | президент = | научный руководитель = | студенты = 9 740 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 746 | расположение = [[Косовска-Митровица]], [[Сербия]] | кампус = | адрес = ул. Филипа Вишњића 66 | сайт = http://www.pr.ac.rs/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 6 | lon_dir = E | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 26.6 | CoordScale = 20000 | edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sr|Универзитет у Приштини}}) — [[Сербия]] университеттарының береһе, [[Косовска-Митровица]] ҡалаһында урынлашҡан. 1969 йылдың 18 ноябрендә [[Приштина]]ла нигеҙ һалына. Косово һуғышынан һуң университет башта [[Крушевац]]ҡа, ә һуңынан Косовска-Митровицаға күсерелә. Уның 10 факультетында уҡыған студенттарҙың 45 проценты [[Косово Республикаһы|Косово]] һәм Метохия территорияһынан, 30 проценты Сербияның башҡа өлөштәренән, ҡалғандары [[Черногория]]нан, [[Серб Республикаһы]]нан һәм [[Төньяҡ Македония|Македония]]нан. == Ҡылыҡһырлама == Университет факультеттары [[МООНК]] һәм ЕУА тарафынан «Митровица Университеты» исеме аҫтында, ә Сербия Республикаһы хөкүмәте тарафынан серб институты булараҡ танылыу ала. Сербия университеттары конференцияһы (КОНУС)<ref>{{cite web |author=TanjaT |url=http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html |title=Konferencija |publisher=Uns.ac.rs |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205625/http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html# |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> һәм Европа университет ассоциацияһы ағзаһы булып тора<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website<[http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml '&#39;Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.eua.be/members-directory/ EUA members directory] {{Webarchive|url=https://archive.today/20080804093309/http://www.eua.be/members-directory/ |date=04. 08. 2008 }}, Приступљено 3 November 2008</ref><ref>[http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 International Radio Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002112739/http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 |date=2. 10. 2011 }}, 14 November 2008</ref><ref>[http://147.91.144.5/upr/index.php/home/saradnja/novosti-saradnja/187-univerzitet-postao-clan-eua University has become the member of EUA]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, retrieved on 24 November 2008</ref><ref>[http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji University of Priština in European Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji |date=5. 10. 2011 }}, retrieved on 24 November 2008</ref>, Балҡан университеттары селтәре һәм бөтә донъя буйынса күп һанлы институттар ([[Франция]], [[Рәсәй]], [[Италия]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]]) менән хеҙмәттәшлек итә<ref>[http://pr.ac.rs/upr/download/izvestaji/Izvestaj_o_medjunarodnoj_saradnji_sr.pdf Report on international cooperation of the University of Priština]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Приступљено 24 February 2009</ref>. === Университеттың статистикаһы һәм ойошторолоуы === Уҡыу йылы 1 октябрҙә башлана, йылына 30 аҙналыҡ уҡыу менән ике семестрҙа ойошторола. 1999 йылда Приштина университетында 14 факультет була, уларҙа 18 000-гә яҡын [[студент]] уҡый һәм 1300-ҙән ашыу уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй<ref name="NIN">{{cite news|last=akademaca|first=Seobe|url=http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html|title=Seobe akademaca|publisher=[[NIN (magazine)|NIN]] 2731|date=2003-04-29|accessdate=2020-03-23|archivedate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725141820/http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html}}</ref><ref name=autogenerated2>http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml {{Wayback|url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |date=20111001172507 }} ''Politika'', 28 August 2007</ref>. Косово һәм Метохиялағы һуғыштан һуң 6000-гә яҡын студент Сербияның башҡа университеттарына күсерелә. 2001 йылда (Крушевацта) уның 17 000 студенты була. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем Приштина университетын 2000 самаһы студент тамамлай, 50-һе магистр һәм 20-һе докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була<ref>An Interview with Professor Jagoš Zelenović, Rector of the University of Priština, ''Pobeda'', 29 June 2001, p. 10</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. 2004 йылда университетта 10 факультет була, уларҙа 8000-гә яҡын студент уҡый<ref>[http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm General secretary of the University of Priština for the ''Dnevnik'' Journal] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120405234555/http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm |date=5. 4. 2012 }}</ref>. 2007 йылдың авгусында унда 9 320 студент, 700-ҙән ашыу факультет һәм 200-гә яҡын хеҙмәткәр иҫәпләнә<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |title='&#39;Politika'&#39;, August 28, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39;Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php |title=ftnkm.info |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222103701/http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php# |archive-date=2007-12-22 |url-status=dead }}</ref>. Студенттарҙың яҡынса 45%-ы — Косовонан, 30 % — Сербиянан, 25 % — Черногориянан. Шулай уҡ Македония һәм Босния һәм Герцеговина студенттары ла була.<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. Әлеге ваҡытта унда 10 264 уҡыусы белем ала, 730 уҡытыусы һәм 320 хеҙмәткәр эшләй<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |title=Lična karta Univerziteta u Prištini |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == Косово һәм Метохияла «юғары» һәм «юғары» белем биреүҙе үҫтереү 1958/1959 йылдарҙа Приштинала беренсе юғары белем биреү мәктәбен булдырыуҙан башлана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Литература == * [https://web.archive.org/web/20090803112224/http://www.pr.ac.rs/index.php/home/o-univerzitetu/istorijat-univerziteta Историјат Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml Интервју ректора у «Новостима» од 26. августа 2007.] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml «Данас», 19.11.2007.] * [https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji Изјава ректора РТС-у, 15.11.2008.] * [https://web.archive.org/web/20081223105442/http://www.fascikla.com/univerzitet/univerzitet-u-pristini Fascikla.com о дешавањима на Универзитету у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20090410024926/http://www.politika.rs/rubrike/Srbija/Na-Prishtinskom-univerzitetu-1_364-brucosha.lt.html Статистика уписа школске 2008/09. године] * [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=4&status=jedna&vest=137074 «Вечерње новости» о новинама које издаје Универзитет у Приштини] == Тышҡы һылданмалар == * [http://www.pr.ac.rs/ Сајт Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/univerziteti/?id=9 Страница Универзитета на сајту Инфостуда] * [https://web.archive.org/web/20101224034245/http://studentskisvet.com/studije_univerzitet.php?id=12 Страница Универзитета на сајту Студентског света] * [https://web.archive.org/web/20081223105125/http://www.fascikla.com/fakultet/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Fascikla.com] * [https://web.archive.org/web/20101004162659/http://staupisati.com/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Staupisati.com] * [https://web.archive.org/web/20120212104839/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/pristina-univerzitet Страница Универзитета на сајту KosovoiMetohija.org] * [https://web.archive.org/web/20120115171926/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/prosveta-na-kosovu Просвета на Косову и Метохији] * [https://web.archive.org/web/20090518043719/http://www.fakultetumetnosti-zvecan.edu.rs/ Сајт Факултета уметности Универзитета у Приштини] * [http://www.med.pr.ac.rs/ Сајт Медицинског факултета Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20120316101317/http://www.fakfikul.edu.rs/ Сајт Факултета за физичку културу Универзитета у Приштини] * [http://www.ftn.pr.ac.rs/ Сајт Факултета техничких наука Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20080329113248/http://www.filozofski-pr.com/ Сајт Филозофског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.ufp.pr.ac.rs/ Сајт Учитељског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.pmf.pr.ac.rs/ Сајт Природно-математичког факултета Универзитета у Приштини] {{Внешние ссылки}} c68rbwb3jvvg0v9by4rz7p735ljqnvt 1295337 1295335 2026-05-03T05:17:07Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1295337 wikitext text/x-wiki {{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}} {{Карточка университета | название = Приштина университеты | сокращение = | эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg | изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg | оригинал = Универзитет у Приштини | междуназвание = University of Priština | прежнее = | девиз = | основан = 18 ноябрь 1969 йыл | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = Ректор | фио должности = Небойша Арсич | президент = | научный руководитель = | студенты = 9 740 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 746 | расположение = [[Косовска-Митровица]], [[Сербия]] | кампус = | адрес = ул. Филипа Вишњића 66 | сайт = http://www.pr.ac.rs/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 6 | lon_dir = E | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 26.6 | CoordScale = 20000 | edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sr|Универзитет у Приштини}}) — [[Сербия]] университеттарының береһе, [[Косовска-Митровица]] ҡалаһында урынлашҡан. 1969 йылдың 18 ноябрендә [[Приштина]]ла нигеҙ һалына. Косово һуғышынан һуң университет башта [[Крушевац]]ҡа, ә һуңынан Косовска-Митровицаға күсерелә. Уның 10 факультетында уҡыған студенттарҙың 45 проценты [[Косово Республикаһы|Косово]] һәм Метохия территорияһынан, 30 проценты Сербияның башҡа өлөштәренән, ҡалғандары [[Черногория]]нан, [[Серб Республикаһы]]нан һәм [[Төньяҡ Македония|Македония]]нан. == Ҡылыҡһырлама == Университет факультеттары [[МООНК]] һәм ЕУА тарафынан «Митровица Университеты» исеме аҫтында, ә Сербия Республикаһы хөкүмәте тарафынан серб институты булараҡ танылыу ала. Сербия университеттары конференцияһы (КОНУС)<ref>{{cite web |author=TanjaT |url=http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html |title=Konferencija |publisher=Uns.ac.rs |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205625/http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html# |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> һәм Европа университет ассоциацияһы ағзаһы булып тора<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website<[http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml '&#39;Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.eua.be/members-directory/ EUA members directory] {{Webarchive|url=https://archive.today/20080804093309/http://www.eua.be/members-directory/ |date=04. 08. 2008 }}, Приступљено 3 November 2008</ref><ref>[http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 International Radio Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002112739/http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 |date=2. 10. 2011 }}, 14 November 2008</ref><ref>[http://147.91.144.5/upr/index.php/home/saradnja/novosti-saradnja/187-univerzitet-postao-clan-eua University has become the member of EUA]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, retrieved on 24 November 2008</ref><ref>[http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji University of Priština in European Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji |date=5. 10. 2011 }}, retrieved on 24 November 2008</ref>, Балҡан университеттары селтәре һәм бөтә донъя буйынса күп һанлы институттар ([[Франция]], [[Рәсәй]], [[Италия]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]]) менән хеҙмәттәшлек итә<ref>[http://pr.ac.rs/upr/download/izvestaji/Izvestaj_o_medjunarodnoj_saradnji_sr.pdf Report on international cooperation of the University of Priština]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Приступљено 24 February 2009</ref>. === Университеттың статистикаһы һәм ойошторолоуы === Уҡыу йылы 1 октябрҙә башлана, йылына 30 аҙналыҡ уҡыу менән ике семестрҙа ойошторола. 1999 йылда Приштина университетында 14 факультет була, уларҙа 18 000-гә яҡын [[студент]] уҡый һәм 1300-ҙән ашыу уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй<ref name="NIN">{{cite news|last=akademaca|first=Seobe|url=http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html|title=Seobe akademaca|publisher=[[NIN (magazine)|NIN]] 2731|date=2003-04-29|accessdate=2020-03-23|archivedate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725141820/http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html}}</ref><ref name=autogenerated2>http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml {{Wayback|url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |date=20111001172507 }} ''Politika'', 28 August 2007</ref>. Косово һәм Метохиялағы һуғыштан һуң 6000-гә яҡын студент Сербияның башҡа университеттарына күсерелә. 2001 йылда (Крушевацта) уның 17 000 студенты була. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем Приштина университетын 2000 самаһы студент тамамлай, 50-һе магистр һәм 20-һе докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була<ref>An Interview with Professor Jagoš Zelenović, Rector of the University of Priština, ''Pobeda'', 29 June 2001, p. 10</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. 2004 йылда университетта 10 факультет була, уларҙа 8000-гә яҡын студент уҡый<ref>[http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm General secretary of the University of Priština for the ''Dnevnik'' Journal] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120405234555/http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm |date=5. 4. 2012 }}</ref>. 2007 йылдың авгусында унда 9 320 студент, 700-ҙән ашыу факультет һәм 200-гә яҡын хеҙмәткәр иҫәпләнә<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |title='&#39;Politika'&#39;, August 28, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39;Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php |title=ftnkm.info |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222103701/http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php# |archive-date=2007-12-22 |url-status=dead }}</ref>. Студенттарҙың яҡынса 45%-ы — Косовонан, 30 % — Сербиянан, 25 % — Черногориянан. Шулай уҡ Македония һәм Босния һәм Герцеговина студенттары ла була.<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. Әлеге ваҡытта унда 10 264 уҡыусы белем ала, 730 уҡытыусы һәм 320 хеҙмәткәр эшләй<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |title=Lična karta Univerziteta u Prištini |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == Косово һәм Метохияла «юғары» һәм «юғары» белем биреүҙе үҫтереү 1958/1959 йылдарҙа Приштинала беренсе юғары белем биреү мәктәбен булдырыуҙан башлана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Литература == * [https://web.archive.org/web/20090803112224/http://www.pr.ac.rs/index.php/home/o-univerzitetu/istorijat-univerziteta Историјат Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml Интервју ректора у «Новостима» од 26. августа 2007.] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml «Данас», 19.11.2007.] * [https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji Изјава ректора РТС-у, 15.11.2008.] * [https://web.archive.org/web/20081223105442/http://www.fascikla.com/univerzitet/univerzitet-u-pristini Fascikla.com о дешавањима на Универзитету у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20090410024926/http://www.politika.rs/rubrike/Srbija/Na-Prishtinskom-univerzitetu-1_364-brucosha.lt.html Статистика уписа школске 2008/09. године] * [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=4&status=jedna&vest=137074 «Вечерње новости» о новинама које издаје Универзитет у Приштини] == Тышҡы һылданмалар == * [http://www.pr.ac.rs/ Сајт Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/univerziteti/?id=9 Страница Универзитета на сајту Инфостуда] * [https://web.archive.org/web/20101224034245/http://studentskisvet.com/studije_univerzitet.php?id=12 Страница Универзитета на сајту Студентског света] * [https://web.archive.org/web/20081223105125/http://www.fascikla.com/fakultet/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Fascikla.com] * [https://web.archive.org/web/20101004162659/http://staupisati.com/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Staupisati.com] * [https://web.archive.org/web/20120212104839/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/pristina-univerzitet Страница Универзитета на сајту KosovoiMetohija.org] * [https://web.archive.org/web/20120115171926/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/prosveta-na-kosovu Просвета на Косову и Метохији] * [https://web.archive.org/web/20090518043719/http://www.fakultetumetnosti-zvecan.edu.rs/ Сајт Факултета уметности Универзитета у Приштини] * [http://www.med.pr.ac.rs/ Сајт Медицинског факултета Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20120316101317/http://www.fakfikul.edu.rs/ Сајт Факултета за физичку културу Универзитета у Приштини] * [http://www.ftn.pr.ac.rs/ Сајт Факултета техничких наука Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20080329113248/http://www.filozofski-pr.com/ Сајт Филозофског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.ufp.pr.ac.rs/ Сајт Учитељског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.pmf.pr.ac.rs/ Сајт Природно-математичког факултета Универзитета у Приштини] {{Внешние ссылки}} alc9tli1rocw0068bvba7shugyaaub2 1295339 1295337 2026-05-03T05:19:04Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1295339 wikitext text/x-wiki {{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}} {{Карточка университета | название = Приштина университеты | сокращение = | эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg | изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg | оригинал = Универзитет у Приштини | междуназвание = University of Priština | прежнее = | девиз = | основан = 18 ноябрь 1969 йыл | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = Ректор | фио должности = Небойша Арсич | президент = | научный руководитель = | студенты = 9 740 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 746 | расположение = [[Косовска-Митровица]], [[Сербия]] | кампус = | адрес = ул. Филипа Вишњића 66 | сайт = http://www.pr.ac.rs/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 6 | lon_dir = E | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 26.6 | CoordScale = 20000 | edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sr|Универзитет у Приштини}}) — [[Сербия]] университеттарының береһе, [[Косовска-Митровица]] ҡалаһында урынлашҡан. 1969 йылдың 18 ноябрендә [[Приштина]]ла нигеҙ һалына. Косово һуғышынан һуң университет башта [[Крушевац]]ҡа, ә һуңынан Косовска-Митровицаға күсерелә. Уның 10 факультетында уҡыған студенттарҙың 45 проценты [[Косово Республикаһы|Косово]] һәм Метохия территорияһынан, 30 проценты Сербияның башҡа өлөштәренән, ҡалғандары [[Черногория]]нан, [[Серб Республикаһы]]нан һәм [[Төньяҡ Македония|Македония]]нан. == Ҡылыҡһырлама == Университет факультеттары [[МООНК]] һәм ЕУА тарафынан «Митровица Университеты» исеме аҫтында, ә Сербия Республикаһы хөкүмәте тарафынан серб институты булараҡ танылыу ала. Сербия университеттары конференцияһы (КОНУС)<ref>{{cite web |author=TanjaT |url=http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html |title=Konferencija |publisher=Uns.ac.rs |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205625/http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html# |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> һәм Европа университет ассоциацияһы ағзаһы булып тора<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website<[http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml '&#39;Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.eua.be/members-directory/ EUA members directory] {{Webarchive|url=https://archive.today/20080804093309/http://www.eua.be/members-directory/ |date=04. 08. 2008 }}, Приступљено 3 November 2008</ref><ref>[http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 International Radio Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002112739/http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 |date=2. 10. 2011 }}, 14 November 2008</ref><ref>[http://147.91.144.5/upr/index.php/home/saradnja/novosti-saradnja/187-univerzitet-postao-clan-eua University has become the member of EUA]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, retrieved on 24 November 2008</ref><ref>[http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji University of Priština in European Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji |date=5. 10. 2011 }}, retrieved on 24 November 2008</ref>, Балҡан университеттары селтәре һәм бөтә донъя буйынса күп һанлы институттар ([[Франция]], [[Рәсәй]], [[Италия]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]]) менән хеҙмәттәшлек итә<ref>[http://pr.ac.rs/upr/download/izvestaji/Izvestaj_o_medjunarodnoj_saradnji_sr.pdf Report on international cooperation of the University of Priština]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Приступљено 24 February 2009</ref>. === Университеттың статистикаһы һәм ойошторолоуы === Уҡыу йылы 1 октябрҙә башлана, йылына 30 аҙналыҡ уҡыу менән ике семестрҙа ойошторола. 1999 йылда Приштина университетында 14 факультет була, уларҙа 18 000-гә яҡын [[студент]] уҡый һәм 1300-ҙән ашыу уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй<ref name="NIN">{{cite news|last=akademaca|first=Seobe|url=http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html|title=Seobe akademaca|publisher=[[NIN (magazine)|NIN]] 2731|date=2003-04-29|accessdate=2020-03-23|archivedate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725141820/http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html}}</ref><ref name=autogenerated2>http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml {{Wayback|url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |date=20111001172507 }} ''Politika'', 28 August 2007</ref>. Косово һәм Метохиялағы һуғыштан һуң 6000-гә яҡын студент Сербияның башҡа университеттарына күсерелә. 2001 йылда (Крушевацта) уның 17 000 студенты була. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем Приштина университетын 2000 самаһы студент тамамлай, 50-һе магистр һәм 20-һе докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була<ref>An Interview with Professor Jagoš Zelenović, Rector of the University of Priština, ''Pobeda'', 29 June 2001, p. 10</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. 2004 йылда университетта 10 факультет була, уларҙа 8000-гә яҡын студент уҡый<ref>[http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm General secretary of the University of Priština for the ''Dnevnik'' Journal] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120405234555/http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm |date=5. 4. 2012 }}</ref>. 2007 йылдың авгусында унда 9 320 студент, 700-ҙән ашыу факультет һәм 200-гә яҡын хеҙмәткәр иҫәпләнә<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |title='&#39;Politika'&#39;, August 28, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39;Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php |title=ftnkm.info |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222103701/http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php# |archive-date=2007-12-22 |url-status=dead }}</ref>. Студенттарҙың яҡынса 45%-ы — Косовонан, 30 % — Сербиянан, 25 % — Черногориянан. Шулай уҡ Македония һәм Босния һәм Герцеговина студенттары ла була.<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. Әлеге ваҡытта унда 10 264 уҡыусы белем ала, 730 уҡытыусы һәм 320 хеҙмәткәр эшләй<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |title=Lična karta Univerziteta u Prištini |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == Косово һәм Метохияла «юғары» һәм «юғары» белем биреүҙе үҫтереү 1958/1959 йылдарҙа Приштинала беренсе юғары белем биреү мәктәбен булдырыуҙан башлана. == Факультеттары == * Иҡтисади (Косовска-Митровица) * Юридик (Косовска-Митровица) * Медицина (Косовска-Митровица)) * Уҡытыусылар әҙерләү (Лепосавич) * Фәлсәфә (Косовска-Митровица) * Ауыл Хужалығы (Зубин-Ағым) * Тәбиғи-математик (Косовска-Митровица) * Техник фәндәр (Косовска-Митровица) * Сәнғәт факультеты (Звечан) * Физик культура (Лепосавич) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Литература == * [https://web.archive.org/web/20090803112224/http://www.pr.ac.rs/index.php/home/o-univerzitetu/istorijat-univerziteta Историјат Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml Интервју ректора у «Новостима» од 26. августа 2007.] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml «Данас», 19.11.2007.] * [https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji Изјава ректора РТС-у, 15.11.2008.] * [https://web.archive.org/web/20081223105442/http://www.fascikla.com/univerzitet/univerzitet-u-pristini Fascikla.com о дешавањима на Универзитету у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20090410024926/http://www.politika.rs/rubrike/Srbija/Na-Prishtinskom-univerzitetu-1_364-brucosha.lt.html Статистика уписа школске 2008/09. године] * [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=4&status=jedna&vest=137074 «Вечерње новости» о новинама које издаје Универзитет у Приштини] == Тышҡы һылданмалар == * [http://www.pr.ac.rs/ Сајт Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/univerziteti/?id=9 Страница Универзитета на сајту Инфостуда] * [https://web.archive.org/web/20101224034245/http://studentskisvet.com/studije_univerzitet.php?id=12 Страница Универзитета на сајту Студентског света] * [https://web.archive.org/web/20081223105125/http://www.fascikla.com/fakultet/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Fascikla.com] * [https://web.archive.org/web/20101004162659/http://staupisati.com/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Staupisati.com] * [https://web.archive.org/web/20120212104839/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/pristina-univerzitet Страница Универзитета на сајту KosovoiMetohija.org] * [https://web.archive.org/web/20120115171926/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/prosveta-na-kosovu Просвета на Косову и Метохији] * [https://web.archive.org/web/20090518043719/http://www.fakultetumetnosti-zvecan.edu.rs/ Сајт Факултета уметности Универзитета у Приштини] * [http://www.med.pr.ac.rs/ Сајт Медицинског факултета Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20120316101317/http://www.fakfikul.edu.rs/ Сајт Факултета за физичку културу Универзитета у Приштини] * [http://www.ftn.pr.ac.rs/ Сајт Факултета техничких наука Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20080329113248/http://www.filozofski-pr.com/ Сајт Филозофског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.ufp.pr.ac.rs/ Сајт Учитељског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.pmf.pr.ac.rs/ Сајт Природно-математичког факултета Универзитета у Приштини] {{Внешние ссылки}} pqmqijraglyo207pn98bxfsj0jbodkh 1295346 1295339 2026-05-03T05:31:08Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1295346 wikitext text/x-wiki {{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}} {{Карточка университета | название = Приштина университеты | сокращение = | эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg | изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg | оригинал = Универзитет у Приштини | междуназвание = University of Priština | прежнее = | девиз = | основан = 18 ноябрь 1969 йыл | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = Ректор | фио должности = Небойша Арсич | президент = | научный руководитель = | студенты = 9 740 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 746 | расположение = [[Косовска-Митровица]], [[Сербия]] | кампус = | адрес = ул. Филипа Вишњића 66 | сайт = http://www.pr.ac.rs/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 6 | lon_dir = E | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 26.6 | CoordScale = 20000 | edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sr|Универзитет у Приштини}}) — [[Сербия]] университеттарының береһе, [[Косовска-Митровица]] ҡалаһында урынлашҡан. 1969 йылдың 18 ноябрендә [[Приштина]]ла нигеҙ һалына. Косово һуғышынан һуң университет башта [[Крушевац]]ҡа, ә һуңынан Косовска-Митровицаға күсерелә. Уның 10 факультетында уҡыған студенттарҙың 45 проценты [[Косово Республикаһы|Косово]] һәм Метохия территорияһынан, 30 проценты Сербияның башҡа өлөштәренән, ҡалғандары [[Черногория]]нан, [[Серб Республикаһы]]нан һәм [[Төньяҡ Македония|Македония]]нан. == Ҡылыҡһырлама == Университет факультеттары [[МООНК]] һәм ЕУА тарафынан «Митровица Университеты» исеме аҫтында, ә Сербия Республикаһы хөкүмәте тарафынан серб институты булараҡ танылыу ала. Сербия университеттары конференцияһы (КОНУС)<ref>{{cite web |author=TanjaT |url=http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html |title=Konferencija |publisher=Uns.ac.rs |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205625/http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html# |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> һәм Европа университет ассоциацияһы ағзаһы булып тора<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website<[http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml '&#39;Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.eua.be/members-directory/ EUA members directory] {{Webarchive|url=https://archive.today/20080804093309/http://www.eua.be/members-directory/ |date=04. 08. 2008 }}, Приступљено 3 November 2008</ref><ref>[http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 International Radio Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002112739/http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 |date=2. 10. 2011 }}, 14 November 2008</ref><ref>[http://147.91.144.5/upr/index.php/home/saradnja/novosti-saradnja/187-univerzitet-postao-clan-eua University has become the member of EUA]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, retrieved on 24 November 2008</ref><ref>[http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji University of Priština in European Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji |date=5. 10. 2011 }}, retrieved on 24 November 2008</ref>, Балҡан университеттары селтәре һәм бөтә донъя буйынса күп һанлы институттар ([[Франция]], [[Рәсәй]], [[Италия]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]]) менән хеҙмәттәшлек итә<ref>[http://pr.ac.rs/upr/download/izvestaji/Izvestaj_o_medjunarodnoj_saradnji_sr.pdf Report on international cooperation of the University of Priština]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Приступљено 24 February 2009</ref>. === Университеттың статистикаһы һәм ойошторолоуы === Уҡыу йылы 1 октябрҙә башлана, йылына 30 аҙналыҡ уҡыу менән ике семестрҙа ойошторола. 1999 йылда Приштина университетында 14 факультет була, уларҙа 18 000-гә яҡын [[студент]] уҡый һәм 1300-ҙән ашыу уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй<ref name="NIN">{{cite news|last=akademaca|first=Seobe|url=http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html|title=Seobe akademaca|publisher=[[NIN (magazine)|NIN]] 2731|date=2003-04-29|accessdate=2020-03-23|archivedate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725141820/http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html}}</ref><ref name=autogenerated2>http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml {{Wayback|url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |date=20111001172507 }} ''Politika'', 28 August 2007</ref>. Косово һәм Метохиялағы һуғыштан һуң 6000-гә яҡын студент Сербияның башҡа университеттарына күсерелә. 2001 йылда (Крушевацта) уның 17 000 студенты була. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем Приштина университетын 2000 самаһы студент тамамлай, 50-һе магистр һәм 20-һе докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була<ref>An Interview with Professor Jagoš Zelenović, Rector of the University of Priština, ''Pobeda'', 29 June 2001, p. 10</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. 2004 йылда университетта 10 факультет була, уларҙа 8000-гә яҡын студент уҡый<ref>[http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm General secretary of the University of Priština for the ''Dnevnik'' Journal] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120405234555/http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm |date=5. 4. 2012 }}</ref>. 2007 йылдың авгусында унда 9 320 студент, 700-ҙән ашыу факультет һәм 200-гә яҡын хеҙмәткәр иҫәпләнә<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |title='&#39;Politika'&#39;, August 28, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39;Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php |title=ftnkm.info |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222103701/http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php# |archive-date=2007-12-22 |url-status=dead }}</ref>. Студенттарҙың яҡынса 45%-ы — Косовонан, 30 % — Сербиянан, 25 % — Черногориянан. Шулай уҡ Македония һәм Босния һәм Герцеговина студенттары ла була.<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. Әлеге ваҡытта унда 10 264 уҡыусы белем ала, 730 уҡытыусы һәм 320 хеҙмәткәр эшләй<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |title=Lična karta Univerziteta u Prištini |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == Косово һәм Метохияла «юғары» һәм «юғары» белем биреүҙе үҫтереү 1958/1959 йылдарҙа Приштинала беренсе юғары белем биреү мәктәбен булдырыуҙан башлана. Приштинала Университет 1969 йылдың 18 ноябрендә Приштинала университет булдырыу тураһында законға ярашлы ойошторола. Университетта уҡыу процесы, учреждение тураһында законға ярашлы, [[серб теле|серб]] һәм [[албан теле|албан]] телдәрендә ойошторола. Бөтә факультеттарҙың яңы уҡыу пландары Сербиялағы шундай уҡ факультеттар менән килешелә. Уҡытыу һәм ғилми тикшеренеүҙәр сифаты, университет-ара һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте яйға һалыу арҡаһында Приштина университеты Сербия университеттары араһында юғары урын алып тора. == Факультеттары == * Иҡтисади (Косовска-Митровица) * Юридик (Косовска-Митровица) * Медицина (Косовска-Митровица)) * Уҡытыусылар әҙерләү (Лепосавич) * Фәлсәфә (Косовска-Митровица) * Ауыл Хужалығы (Зубин-Ағым) * Тәбиғи-математик (Косовска-Митровица) * Техник фәндәр (Косовска-Митровица) * Сәнғәт факультеты (Звечан) * Физик культура (Лепосавич) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Литература == * [https://web.archive.org/web/20090803112224/http://www.pr.ac.rs/index.php/home/o-univerzitetu/istorijat-univerziteta Историјат Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml Интервју ректора у «Новостима» од 26. августа 2007.] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml «Данас», 19.11.2007.] * [https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji Изјава ректора РТС-у, 15.11.2008.] * [https://web.archive.org/web/20081223105442/http://www.fascikla.com/univerzitet/univerzitet-u-pristini Fascikla.com о дешавањима на Универзитету у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20090410024926/http://www.politika.rs/rubrike/Srbija/Na-Prishtinskom-univerzitetu-1_364-brucosha.lt.html Статистика уписа школске 2008/09. године] * [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=4&status=jedna&vest=137074 «Вечерње новости» о новинама које издаје Универзитет у Приштини] == Тышҡы һылданмалар == * [http://www.pr.ac.rs/ Сајт Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/univerziteti/?id=9 Страница Универзитета на сајту Инфостуда] * [https://web.archive.org/web/20101224034245/http://studentskisvet.com/studije_univerzitet.php?id=12 Страница Универзитета на сајту Студентског света] * [https://web.archive.org/web/20081223105125/http://www.fascikla.com/fakultet/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Fascikla.com] * [https://web.archive.org/web/20101004162659/http://staupisati.com/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Staupisati.com] * [https://web.archive.org/web/20120212104839/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/pristina-univerzitet Страница Универзитета на сајту KosovoiMetohija.org] * [https://web.archive.org/web/20120115171926/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/prosveta-na-kosovu Просвета на Косову и Метохији] * [https://web.archive.org/web/20090518043719/http://www.fakultetumetnosti-zvecan.edu.rs/ Сајт Факултета уметности Универзитета у Приштини] * [http://www.med.pr.ac.rs/ Сајт Медицинског факултета Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20120316101317/http://www.fakfikul.edu.rs/ Сајт Факултета за физичку културу Универзитета у Приштини] * [http://www.ftn.pr.ac.rs/ Сајт Факултета техничких наука Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20080329113248/http://www.filozofski-pr.com/ Сајт Филозофског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.ufp.pr.ac.rs/ Сајт Учитељског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.pmf.pr.ac.rs/ Сајт Природно-математичког факултета Универзитета у Приштини] {{Внешние ссылки}} mx8fy5xwmbeknlvjehc1615mnmm9wvz 0 200639 1295318 2026-05-03T04:46:24Z Баныу 28584 [[Катранзу, Мэри]] битенең исемен [[Мэри Катранзу]] тип Баныу алыштырҙы: хата 1295318 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мэри Катранзу]] 5hzjmzoy0ot0tfpxnivx03vnvv0d0od 1 200640 1295320 2026-05-03T04:46:24Z Баныу 28584 [[Фекерләшеү:Катранзу, Мэри]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Мэри Катранзу]] тип Баныу алыштырҙы: хата 1295320 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Мэри Катранзу]] lasonsizudtpz2mxjqdqlsv7wjtbr89 1 200641 1295328 2026-05-03T04:58:09Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Косово и евро|2 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2=евро |тема3= |ил=Сербия |ил2= |ил3= }} 1295328 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Косово и евро|2 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2=евро |тема3= |ил=Сербия |ил2= |ил3= }} aa4fpysr66whywa966n9m470h92y5ez 1295329 1295328 2026-05-03T04:58:24Z Вәхит 24644 1295329 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Косово и евро|2 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2= |тема3= |ил=Сербия |ил2= |ил3= }} ds6r9x8g7v4hkiqn3jf59cctwh7c1w3 1295367 1295329 2026-05-03T09:00:59Z Вәхит 24644 1295367 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Приштинский университет (Северное Косово)|2 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2= |тема3= |ил=Сербия |ил2= |ил3= }} anez52hweqy8mbfvss7rz286woa2d81 0 200642 1295333 2026-05-03T05:15:03Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/140184313|Эпоха (астрономия)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295333 wikitext text/x-wiki Астрономияла '''дәүер''' ( {{Lang-grc|ἐποχή}} — «туҡтау, тотҡарлыҡ, өҙөлөү, туҡтатыу») — күк есемдәренең астрономик координаталары йәки орбита элементтары билдәләнгән һайланған ваҡыт мәле. Объекттың күренеш координаталары прецессия һәм нутация, шулай уҡ үҙ хәрәкәте арҡаһында үҙгәрергә мөмкин булғанлыҡтан, координаталарҙы үлсәүҙә уларҙың ниндәй мәлдә үлсәнеүҙәрен иҫәпкә алырға кәрәк <ref name=":0">{{Китап|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref> <ref>{{Китап|ref=Soop|автор=Soop, E. M.|заглавие=Handbook of Geostationary Orbits|год=1994|издательство=Springer|isbn=978-0-7923-3054-7}}</ref> . Бындай параметрҙарҙың билдәле бер ваҡыт мәлдәрендәге аныҡ ҡиммәттәре объекттың киләсәк ваҡыт мәлдәрендәге координаталарын күҙалларға мөмкинлек бирә: атап әйткәндә, был эфемеридтарҙы (Ҡояш, Ай, планеталар һәм башҡа астрономик объекттарҙың күк координаталары таблицаһы) төҙөү өсөн кәрәк. == Координаталар системаһының үҙгәреүе == Экватор яҫылығы прецессия арҡаһында, ә эклиптика яҫылығы башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар арҡаһында үҙ урынын үҙгәртә. Был яҫылыҡтар, ярашлы рәүештә, экваториаль һәм эклиптик координаталар системаһын билдәләүҙә ҡулланылалар, ә яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе, уларҙың ике киҫешкән нөктәләренең береһе, ике системаны билдәләүҙә лә ҡулланыла Был яҫылыҡтарҙың һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең урыны билдәләнгән дәүер ''көн менән төн тигеҙлеге дәүере'' тип атала <ref name=":0">{{Китап|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref> . Был сәбәптәр есемдәрҙең үҙ хәрәкәте менән, атап әйткәндә, орбита буйынса, бер нисек тә бәйле түгел. Шуға күрә, мәҫәлән, Ҡояш системаһындағы бәләкәй планеталар өсөн орбита элементтарының барыһы ла һайланған ''стандарт дәүергә'' күрһәтелмәй — әлеге ваҡытта был функцияны J2000.0 үтәй. Координаталар системаһын һайлауға бәйле булмағандары ҡайһы берҙә икенсе дәүер өсөн билдәләнә. Орбитаның Кеплер элементтарынанҡалҡыу төйөнө оҙонлоғо, периүҙәк аргументы һәм ауышлыҡ координаталар һайлауға бәйле — был координаталар стандарт дәүер өсөн күрһәтелә. Ҙур ярымкүсәр, эксцентриситет һәм уртаса аномалия был координаталарға бәйле түгелдәр һәм дөйөм алғанда хәҙерге осорға күрһәтеләләр<ref>{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-04-29|accessdate=2020-11-11|url-status=live}}</ref> . == Дәүерҙәрҙең иҫкереүе == Әгәр координаталар системаһы ниндәй ҙә булһа көн менән төн тигеҙлеге дәүеренә билдәләнгән булһа, теорияла уны теләһә күпме ҡулланырға мөмкин, әммә был һәр ваҡыт уңайлы булмаҫ ине. Әммә планета орбиталары башҡа есемдәрҙән килгән боларыуҙар арҡаһында, ә йондоҙҙар координаталары үҙ хәрәкәттәре арҡаһында тотороҡһоҙ. Тимәк, иртәме-һуңмы был параметрҙар билдәле бер дәүер өсөн үлсәүҙәрҙән бик ныҡ айырыласаҡ, һәм уларҙы ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ. Әммә [[күк механикаһы]] үҫешеү менән планета орбиталары элементтарының боларыуҙар йоғонтоһонда ниндәй закондар буйынса үҙгәргәне билдәле булды, һәм уларҙы элементтарҙың ваҡытҡа бәйлелек функцияһын полином менән яҡынлаштырып күҙалларға мөмкинлек тыуҙы. Ҡайһы бер дәүерҙәрҙе башҡа сәбәптәр арҡаһында оҙайлы ваҡыт ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫланған [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] сиктәре 1875 йылғы дәүергә иҫәпләнгән, һәм әлегә тиклем үҙгәрмәгән Шуға күрә, мәҫәлән, планетаның ниндәй йондоҙлоҡта урынлашҡанын аныҡ билдәләү өсөн уның 1875 йылғы дәүер өсөн координаталарын билдәләргә кәрәк <ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Стандарт дәүерҙәрҙең үҙгәреүе == Стандарт дәүерҙәр ваҡыт үтеү менән иҫкереү сәбәпле, уларҙы ваҡыт-ваҡыт үҙгәртеп торорға һәм координаталарҙы бер эпоханан икенсеһенә ҡайтанан иҫәпләргә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта J2000.0 дәүере ҡулланыла, уға 2000 йылдың 1 ғинуары 12:00 TT тап килә. 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ассамблеяһында был дәүерҙе 1984 йылдан ҡулланырға ҡарар ителә; уға тиклем сиратлап В1875.0, В1900.0 һәм В1950.0 дәүерҙәре ҡулланыла. Координаталарҙы яңынан иҫәпләү уларҙы бөтә объекттар өсөн бер төрлө булған һәм координаталар системаһының төп яҫылығы һәм унда иҫәпләү нөктәһе торошона ғына бәйле булған боролош матрицаһына ҡабатлау юлы менән башҡарыла<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Терминдың барлыҡҡа килеү тарихы == Астрономияла иң йыш ҡулланылған экватор һәм эклиптик координаталар системалары '''яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә''' ҡарата билдәләнә, ул үҙ сиратында Ерҙең әйләнеү күсәре менән уның Кояш тирәһендәге орбитаһының үҙ-ара ориентацияһы менән билдәләнә. Ер күсәренең йүнәлеше үҙгәрә (ярайһы уҡ яй булһа ла), мәҫәлән, прецессия һөҙөмтәһендә. Оҙайлы ваҡыт эсендә был үҙгәрештәр ярайһы уҡ һиҙелә. Мәҫәлән, Гиппарх заманында (беҙҙең эраға тиклем II быуат) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе Ҡуҙы йондоҙлоғонда булһа, бөгөн Балыҡтар йондоҙлоғонда урынлашҡан. Шуға күрә төрлө дәүерҙәрҙә эшләнгән күҙәтеүҙәрҙе сағыштырыу өсөн уларҙың ниндәй '''''дәүерҙә''''' эшләнгәнен күрһәтеү зарурлығы тыуа. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://hea.iki.rssi.ru/AZT22/RUS/cgi-bin/c_prec1.htm Калькулятор для пересчёта экваториальных координат из одной эпохи в другую]. . {{^v}} [[Категория:Астрономияла ваҡыт]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] j830376h0wgsv8euxpwfp8layjrnq1l 1295336 1295333 2026-05-03T05:16:43Z Таңһылыу 14946 1295336 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Астрономияла '''дәүер''' ( {{Lang-grc|ἐποχή}} — «туҡтау, тотҡарлыҡ, өҙөлөү, туҡтатыу») — күк есемдәренең астрономик координаталары йәки орбита элементтары билдәләнгән һайланған ваҡыт мәле. Объекттың күренеш координаталары прецессия һәм нутация, шулай уҡ үҙ хәрәкәте арҡаһында үҙгәрергә мөмкин булғанлыҡтан, координаталарҙы үлсәүҙә уларҙың ниндәй мәлдә үлсәнеүҙәрен иҫәпкә алырға кәрәк <ref name=":0">{{Китап|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref> <ref>{{Китап|ref=Soop|автор=Soop, E. M.|заглавие=Handbook of Geostationary Orbits|год=1994|издательство=Springer|isbn=978-0-7923-3054-7}}</ref> . Бындай параметрҙарҙың билдәле бер ваҡыт мәлдәрендәге аныҡ ҡиммәттәре объекттың киләсәк ваҡыт мәлдәрендәге координаталарын күҙалларға мөмкинлек бирә: атап әйткәндә, был эфемеридтарҙы (Ҡояш, Ай, планеталар һәм башҡа астрономик объекттарҙың күк координаталары таблицаһы) төҙөү өсөн кәрәк. == Координаталар системаһының үҙгәреүе == Экватор яҫылығы прецессия арҡаһында, ә эклиптика яҫылығы башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар арҡаһында үҙ урынын үҙгәртә. Был яҫылыҡтар, ярашлы рәүештә, экваториаль һәм эклиптик координаталар системаһын билдәләүҙә ҡулланылалар, ә яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе, уларҙың ике киҫешкән нөктәләренең береһе, ике системаны билдәләүҙә лә ҡулланыла Был яҫылыҡтарҙың һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең урыны билдәләнгән дәүер ''көн менән төн тигеҙлеге дәүере'' тип атала <ref name=":0">{{Китап|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref> . Был сәбәптәр есемдәрҙең үҙ хәрәкәте менән, атап әйткәндә, орбита буйынса, бер нисек тә бәйле түгел. Шуға күрә, мәҫәлән, Ҡояш системаһындағы бәләкәй планеталар өсөн орбита элементтарының барыһы ла һайланған ''стандарт дәүергә'' күрһәтелмәй — әлеге ваҡытта был функцияны J2000.0 үтәй. Координаталар системаһын һайлауға бәйле булмағандары ҡайһы берҙә икенсе дәүер өсөн билдәләнә. Орбитаның Кеплер элементтарынанҡалҡыу төйөнө оҙонлоғо, периүҙәк аргументы һәм ауышлыҡ координаталар һайлауға бәйле — был координаталар стандарт дәүер өсөн күрһәтелә. Ҙур ярымкүсәр, эксцентриситет һәм уртаса аномалия был координаталарға бәйле түгелдәр һәм дөйөм алғанда хәҙерге осорға күрһәтеләләр<ref>{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-04-29|accessdate=2020-11-11|url-status=live}}</ref> . == Дәүерҙәрҙең иҫкереүе == Әгәр координаталар системаһы ниндәй ҙә булһа көн менән төн тигеҙлеге дәүеренә билдәләнгән булһа, теорияла уны теләһә күпме ҡулланырға мөмкин, әммә был һәр ваҡыт уңайлы булмаҫ ине. Әммә планета орбиталары башҡа есемдәрҙән килгән боларыуҙар арҡаһында, ә йондоҙҙар координаталары үҙ хәрәкәттәре арҡаһында тотороҡһоҙ. Тимәк, иртәме-һуңмы был параметрҙар билдәле бер дәүер өсөн үлсәүҙәрҙән бик ныҡ айырыласаҡ, һәм уларҙы ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ. Әммә [[күк механикаһы]] үҫешеү менән планета орбиталары элементтарының боларыуҙар йоғонтоһонда ниндәй закондар буйынса үҙгәргәне билдәле булды, һәм уларҙы элементтарҙың ваҡытҡа бәйлелек функцияһын полином менән яҡынлаштырып күҙалларға мөмкинлек тыуҙы. Ҡайһы бер дәүерҙәрҙе башҡа сәбәптәр арҡаһында оҙайлы ваҡыт ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫланған [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] сиктәре 1875 йылғы дәүергә иҫәпләнгән, һәм әлегә тиклем үҙгәрмәгән Шуға күрә, мәҫәлән, планетаның ниндәй йондоҙлоҡта урынлашҡанын аныҡ билдәләү өсөн уның 1875 йылғы дәүер өсөн координаталарын билдәләргә кәрәк <ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Стандарт дәүерҙәрҙең үҙгәреүе == Стандарт дәүерҙәр ваҡыт үтеү менән иҫкереү сәбәпле, уларҙы ваҡыт-ваҡыт үҙгәртеп торорға һәм координаталарҙы бер эпоханан икенсеһенә ҡайтанан иҫәпләргә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта J2000.0 дәүере ҡулланыла, уға 2000 йылдың 1 ғинуары 12:00 TT тап килә. 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ассамблеяһында был дәүерҙе 1984 йылдан ҡулланырға ҡарар ителә; уға тиклем сиратлап В1875.0, В1900.0 һәм В1950.0 дәүерҙәре ҡулланыла. Координаталарҙы яңынан иҫәпләү уларҙы бөтә объекттар өсөн бер төрлө булған һәм координаталар системаһының төп яҫылығы һәм унда иҫәпләү нөктәһе торошона ғына бәйле булған боролош матрицаһына ҡабатлау юлы менән башҡарыла<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Терминдың барлыҡҡа килеү тарихы == Астрономияла иң йыш ҡулланылған экватор һәм эклиптик координаталар системалары '''яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә''' ҡарата билдәләнә, ул үҙ сиратында Ерҙең әйләнеү күсәре менән уның Кояш тирәһендәге орбитаһының үҙ-ара ориентацияһы менән билдәләнә. Ер күсәренең йүнәлеше үҙгәрә (ярайһы уҡ яй булһа ла), мәҫәлән, прецессия һөҙөмтәһендә. Оҙайлы ваҡыт эсендә был үҙгәрештәр ярайһы уҡ һиҙелә. Мәҫәлән, Гиппарх заманында (беҙҙең эраға тиклем II быуат) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе Ҡуҙы йондоҙлоғонда булһа, бөгөн Балыҡтар йондоҙлоғонда урынлашҡан. Шуға күрә төрлө дәүерҙәрҙә эшләнгән күҙәтеүҙәрҙе сағыштырыу өсөн уларҙың ниндәй '''''дәүерҙә''''' эшләнгәнен күрһәтеү зарурлығы тыуа. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://hea.iki.rssi.ru/AZT22/RUS/cgi-bin/c_prec1.htm Калькулятор для пересчёта экваториальных координат из одной эпохи в другую]. . {{^v}} [[Категория:Астрономияла ваҡыт]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] 1p6epstlgtb4pkwi82vxtp1ta4mvtbj 1295338 1295336 2026-05-03T05:17:56Z Таңһылыу 14946 /* Координаталар системаһының үҙгәреүе */ 1295338 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Астрономияла '''дәүер''' ( {{Lang-grc|ἐποχή}} — «туҡтау, тотҡарлыҡ, өҙөлөү, туҡтатыу») — күк есемдәренең астрономик координаталары йәки орбита элементтары билдәләнгән һайланған ваҡыт мәле. Объекттың күренеш координаталары прецессия һәм нутация, шулай уҡ үҙ хәрәкәте арҡаһында үҙгәрергә мөмкин булғанлыҡтан, координаталарҙы үлсәүҙә уларҙың ниндәй мәлдә үлсәнеүҙәрен иҫәпкә алырға кәрәк <ref name=":0">{{Китап|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref> <ref>{{Китап|ref=Soop|автор=Soop, E. M.|заглавие=Handbook of Geostationary Orbits|год=1994|издательство=Springer|isbn=978-0-7923-3054-7}}</ref> . Бындай параметрҙарҙың билдәле бер ваҡыт мәлдәрендәге аныҡ ҡиммәттәре объекттың киләсәк ваҡыт мәлдәрендәге координаталарын күҙалларға мөмкинлек бирә: атап әйткәндә, был эфемеридтарҙы (Ҡояш, Ай, планеталар һәм башҡа астрономик объекттарҙың күк координаталары таблицаһы) төҙөү өсөн кәрәк. == Координаталар системаһының үҙгәреүе == Экватор яҫылығы прецессия арҡаһында, ә эклиптика яҫылығы башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар арҡаһында үҙ урынын үҙгәртә. Был яҫылыҡтар, ярашлы рәүештә, экваториаль һәм эклиптик координаталар системаһын билдәләүҙә ҡулланылалар, ә яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе, уларҙың ике киҫешкән нөктәләренең береһе, ике системаны билдәләүҙә лә ҡулланыла Был яҫылыҡтарҙың һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең урыны билдәләнгән дәүер ''көн менән төн тигеҙлеге дәүере'' тип атала<ref name=":0" />. Был сәбәптәр есемдәрҙең үҙ хәрәкәте менән, атап әйткәндә, орбита буйынса, бер нисек тә бәйле түгел. Шуға күрә, мәҫәлән, Ҡояш системаһындағы бәләкәй планеталар өсөн орбита элементтарының барыһы ла һайланған ''стандарт дәүергә'' күрһәтелмәй — әлеге ваҡытта был функцияны J2000.0 үтәй. Координаталар системаһын һайлауға бәйле булмағандары ҡайһы берҙә икенсе дәүер өсөн билдәләнә. Орбитаның Кеплер элементтарынанҡалҡыу төйөнө оҙонлоғо, периүҙәк аргументы һәм ауышлыҡ координаталар һайлауға бәйле — был координаталар стандарт дәүер өсөн күрһәтелә. Ҙур ярымкүсәр, эксцентриситет һәм уртаса аномалия был координаталарға бәйле түгелдәр һәм дөйөм алғанда хәҙерге осорға күрһәтеләләр<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|title=Explanation Of Orbital Elements|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183728/https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|url-status=live}}</ref>. == Дәүерҙәрҙең иҫкереүе == Әгәр координаталар системаһы ниндәй ҙә булһа көн менән төн тигеҙлеге дәүеренә билдәләнгән булһа, теорияла уны теләһә күпме ҡулланырға мөмкин, әммә был һәр ваҡыт уңайлы булмаҫ ине. Әммә планета орбиталары башҡа есемдәрҙән килгән боларыуҙар арҡаһында, ә йондоҙҙар координаталары үҙ хәрәкәттәре арҡаһында тотороҡһоҙ. Тимәк, иртәме-һуңмы был параметрҙар билдәле бер дәүер өсөн үлсәүҙәрҙән бик ныҡ айырыласаҡ, һәм уларҙы ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ. Әммә [[күк механикаһы]] үҫешеү менән планета орбиталары элементтарының боларыуҙар йоғонтоһонда ниндәй закондар буйынса үҙгәргәне билдәле булды, һәм уларҙы элементтарҙың ваҡытҡа бәйлелек функцияһын полином менән яҡынлаштырып күҙалларға мөмкинлек тыуҙы. Ҡайһы бер дәүерҙәрҙе башҡа сәбәптәр арҡаһында оҙайлы ваҡыт ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫланған [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] сиктәре 1875 йылғы дәүергә иҫәпләнгән, һәм әлегә тиклем үҙгәрмәгән Шуға күрә, мәҫәлән, планетаның ниндәй йондоҙлоҡта урынлашҡанын аныҡ билдәләү өсөн уның 1875 йылғы дәүер өсөн координаталарын билдәләргә кәрәк <ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Стандарт дәүерҙәрҙең үҙгәреүе == Стандарт дәүерҙәр ваҡыт үтеү менән иҫкереү сәбәпле, уларҙы ваҡыт-ваҡыт үҙгәртеп торорға һәм координаталарҙы бер эпоханан икенсеһенә ҡайтанан иҫәпләргә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта J2000.0 дәүере ҡулланыла, уға 2000 йылдың 1 ғинуары 12:00 TT тап килә. 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ассамблеяһында был дәүерҙе 1984 йылдан ҡулланырға ҡарар ителә; уға тиклем сиратлап В1875.0, В1900.0 һәм В1950.0 дәүерҙәре ҡулланыла. Координаталарҙы яңынан иҫәпләү уларҙы бөтә объекттар өсөн бер төрлө булған һәм координаталар системаһының төп яҫылығы һәм унда иҫәпләү нөктәһе торошона ғына бәйле булған боролош матрицаһына ҡабатлау юлы менән башҡарыла<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Терминдың барлыҡҡа килеү тарихы == Астрономияла иң йыш ҡулланылған экватор һәм эклиптик координаталар системалары '''яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә''' ҡарата билдәләнә, ул үҙ сиратында Ерҙең әйләнеү күсәре менән уның Кояш тирәһендәге орбитаһының үҙ-ара ориентацияһы менән билдәләнә. Ер күсәренең йүнәлеше үҙгәрә (ярайһы уҡ яй булһа ла), мәҫәлән, прецессия һөҙөмтәһендә. Оҙайлы ваҡыт эсендә был үҙгәрештәр ярайһы уҡ һиҙелә. Мәҫәлән, Гиппарх заманында (беҙҙең эраға тиклем II быуат) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе Ҡуҙы йондоҙлоғонда булһа, бөгөн Балыҡтар йондоҙлоғонда урынлашҡан. Шуға күрә төрлө дәүерҙәрҙә эшләнгән күҙәтеүҙәрҙе сағыштырыу өсөн уларҙың ниндәй '''''дәүерҙә''''' эшләнгәнен күрһәтеү зарурлығы тыуа. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://hea.iki.rssi.ru/AZT22/RUS/cgi-bin/c_prec1.htm Калькулятор для пересчёта экваториальных координат из одной эпохи в другую]. . {{^v}} [[Категория:Астрономияла ваҡыт]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] a6zuydxzu5cf9eiktt5v937jkeuti7y 1295340 1295338 2026-05-03T05:27:14Z Таңһылыу 14946 1295340 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Астрономияла '''дәүер''' ({{Lang-grc|ἐποχή}} — «туҡтау, тотҡарлыҡ, өҙөлөү, туҡтатыу») — күк есемдәренең астрономик координаталары йәки орбита элементтары билдәләнгән һайланған ваҡыт мәле. Объекттың күренеш координаталары прецессия һәм нутация, шулай уҡ үҙ хәрәкәте арҡаһында үҙгәрергә мөмкин булғанлыҡтан, координаталарҙы үлсәүҙә уларҙың ниндәй мәлдә үлсәнеүҙәрен иҫәпкә алырға кәрәк<ref name=":0">{{Книга|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref><ref>{{книга|ref=Soop|автор=Soop, E. M.|заглавие=Handbook of Geostationary Orbits|год=1994|издательство=Springer|isbn=978-0-7923-3054-7}}</ref> Бындай параметрҙарҙың билдәле бер ваҡыт мәлдәрендәге аныҡ ҡиммәттәре объекттың киләсәк ваҡыт мәлдәрендәге координаталарын күҙалларға мөмкинлек бирә: атап әйткәндә, был эфемеридтарҙы (Ҡояш, Ай, планеталар һәм башҡа астрономик объекттарҙың күк координаталары таблицаһы) төҙөү өсөн кәрәк. == Координаталар системаһының үҙгәреүе == Экватор яҫылығы прецессия арҡаһында, ә эклиптика яҫылығы башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар арҡаһында үҙ урынын үҙгәртә. Был яҫылыҡтар, ярашлы рәүештә, экваториаль һәм эклиптик координаталар системаларын билдәләүҙә ҡулланылалар, ә яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе — уларҙың ике киҫешкән нөктәләренең береһе, ике системаны билдәләүҙә лә ҡулланыла Был яҫылыҡтарҙың һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең урыны билдәләнгән дәүер ''көн менән төн тигеҙлеге дәүере'' тип атала<ref name=":0" />. Был сәбәптәр есемдәрҙең үҙ хәрәкәте менән, атап әйткәндә, орбита буйынса, бер нисек тә бәйле түгел. Шуға күрә, мәҫәлән, Ҡояш системаһындағы бәләкәй планеталар өсөн орбита элементтарының барыһы ла һайланған ''стандарт дәүергә'' күрһәтелмәй — әлеге ваҡытта был функцияны J2000.0 үтәй. Координаталар системаһын һайлауға бәйле булмағандары ҡайһы берҙә икенсе дәүер өсөн билдәләнә. Орбитаның Кеплер элементтарынан ҡалҡыу төйөнө оҙонлоғо, периүҙәк аргументы һәм ауышлыҡ координаталар һайлауға бәйле — был координаталар стандарт дәүер өсөн күрһәтелә. Ҙур ярымкүсәр, эксцентриситет һәм уртаса аномалия был координаталарға бәйле түгелдәр һәм дөйөм алғанда хәҙерге осорға күрһәтеләләр<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|title=Explanation Of Orbital Elements|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183728/https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|url-status=live}}</ref>. == Дәүерҙәрҙең иҫкереүе == Әгәр координаталар системаһы ниндәй ҙә булһа көн менән төн тигеҙлеге дәүеренә билдәләнгән булһа, теорияла уны теләһә күпме ҡулланырға мөмкин, әммә был һәр ваҡыт уңайлы булмаҫ ине. Планета орбиталары башҡа есемдәрҙән килгән боларыуҙар арҡаһында, ә йондоҙҙар координаталары үҙ хәрәкәттәре арҡаһында тотороҡһоҙ. Тимәк, иртәме-һуңмы был параметрҙар билдәле бер дәүер өсөн үлсәүҙәрҙән бик ныҡ айырыласаҡ, һәм уларҙы ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ. Әммә [[күк механикаһы]] үҫешеү менән планета орбиталары элементтарының боларыуҙар йоғонтоһонда ниндәй закондар буйынса үҙгәргәне билдәле булды, һәм уларҙы элементтарҙың ваҡытҡа бәйлелек функцияһын полином менән яҡынлаштырып күҙалларға мөмкинлек тыуҙы. Ҡайһы бер дәүерҙәрҙе башҡа сәбәптәр арҡаһында оҙайлы ваҡыт ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫланған [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] сиктәре 1875 йылғы дәүергә иҫәпләнгән, һәм әлегә тиклем үҙгәрмәгән. Шуға күрә, мәҫәлән, планетаның ниндәй йондоҙлоҡта урынлашҡанын аныҡ билдәләү өсөн уның 1875 йылғы дәүер өсөн координаталарын билдәләргә кәрәк<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref>. == Стандарт дәүерҙәрҙең үҙгәреүе == Стандарт дәүерҙәр ваҡыт үтеү менән иҫкереү сәбәпле, уларҙы ваҡыт-ваҡыт үҙгәртеп торорға һәм координаталарҙы бер дәүерҙән икенсеһенә ҡайтанан иҫәпләргә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта J2000.0 дәүере ҡулланыла, уға 2000 йылдың 1 ғинуары 12:00 TT тап килә. 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ассамблеяһында был дәүерҙе 1984 йылдан ҡулланырға ҡарар ителә; уға тиклем сиратлап В1875.0, В1900.0 һәм В1950.0 дәүерҙәре ҡулланылған. Координаталарҙы яңынан иҫәпләү уларҙы бөтә объекттар өсөн бер төрлө булған һәм координаталар системаһының төп яҫылығы һәм ундағы иҫәпләү нөктәһе торошона ғына бәйле булған боролош матрицаһына ҡабатлау юлы менән башҡарыла<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Терминдың барлыҡҡа килеү тарихы == Астрономияла иң йыш ҡулланылған экватор һәм эклиптик координаталар системалары '''яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә''' ҡарата билдәләнә, ул үҙ сиратында Ерҙең әйләнеү күсәре менән уның Кояш тирәһендәге орбитаһының үҙ-ара ориентацияһы менән билдәләнә. Ер күсәренең йүнәлеше үҙгәрә (ярайһы уҡ яй булһа ла), мәҫәлән, прецессия һөҙөмтәһендә. Оҙайлы ваҡыт эсендә был үҙгәрештәр ярайһы уҡ һиҙелә. Мәҫәлән, Гиппарх заманында (беҙҙең эраға тиклем II быуат) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе Ҡуҙы йондоҙлоғонда булһа, бөгөн Балыҡтар йондоҙлоғонда урынлашҡан. Шуға күрә төрлө дәүерҙәрҙә эшләнгән күҙәтеүҙәрҙе сағыштырыу өсөн уларҙың ниндәй '''''дәүерҙә''''' эшләнгәнен күрһәтеү зарурлығы тыуа. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://hea.iki.rssi.ru/AZT22/RUS/cgi-bin/c_prec1.htm Калькулятор для пересчёта экваториальных координат из одной эпохи в другую]. . {{^v}} [[Категория:Астрономияла ваҡыт]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] t1qazb8bzdkeebzydea5uo9dy4qosry 1295341 1295340 2026-05-03T05:28:06Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1295341 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Астрономияла '''дәүер''' ({{Lang-grc|ἐποχή}} — «туҡтау, тотҡарлыҡ, өҙөлөү, туҡтатыу») — күк есемдәренең астрономик координаталары йәки орбита элементтары билдәләнгән һайланған ваҡыт мәле. Объекттың күренеш координаталары прецессия һәм нутация, шулай уҡ үҙ хәрәкәте арҡаһында үҙгәрергә мөмкин булғанлыҡтан, координаталарҙы үлсәүҙә уларҙың ниндәй мәлдә үлсәнеүҙәрен иҫәпкә алырға кәрәк<ref name=":0">{{Книга|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref><ref>{{книга|ref=Soop|автор=Soop, E. M.|заглавие=Handbook of Geostationary Orbits|год=1994|издательство=Springer|isbn=978-0-7923-3054-7}}</ref> Бындай параметрҙарҙың билдәле бер ваҡыт мәлдәрендәге аныҡ ҡиммәттәре объекттың киләсәк ваҡыт мәлдәрендәге координаталарын күҙалларға мөмкинлек бирә: атап әйткәндә, был эфемеридтарҙы (Ҡояш, Ай, планеталар һәм башҡа астрономик объекттарҙың күк координаталары таблицаһы) төҙөү өсөн кәрәк. == Координаталар системаһының үҙгәреүе == Экватор яҫылығы прецессия арҡаһында, ә эклиптика яҫылығы башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар арҡаһында үҙ урынын үҙгәртә. Был яҫылыҡтар, ярашлы рәүештә, экваториаль һәм эклиптик координаталар системаларын билдәләүҙә ҡулланылалар, ә яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе — уларҙың ике киҫешкән нөктәләренең береһе, ике системаны билдәләүҙә лә ҡулланыла Был яҫылыҡтарҙың һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең урыны билдәләнгән дәүер ''көн менән төн тигеҙлеге дәүере'' тип атала<ref name=":0" />. Был сәбәптәр есемдәрҙең үҙ хәрәкәте менән, атап әйткәндә, орбита буйынса, бер нисек тә бәйле түгел. Шуға күрә, мәҫәлән, Ҡояш системаһындағы бәләкәй планеталар өсөн орбита элементтарының барыһы ла һайланған ''стандарт дәүергә'' күрһәтелмәй — әлеге ваҡытта был функцияны J2000.0 үтәй. Координаталар системаһын һайлауға бәйле булмағандары ҡайһы берҙә икенсе дәүер өсөн билдәләнә. Орбитаның Кеплер элементтарынан ҡалҡыу төйөнө оҙонлоғо, периүҙәк аргументы һәм ауышлыҡ координаталар һайлауға бәйле — был координаталар стандарт дәүер өсөн күрһәтелә. Ҙур ярымкүсәр, эксцентриситет һәм уртаса аномалия был координаталарға бәйле түгелдәр һәм дөйөм алғанда хәҙерге осорға күрһәтеләләр<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|title=Explanation Of Orbital Elements|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183728/https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|url-status=live}}</ref>. == Дәүерҙәрҙең иҫкереүе == Әгәр координаталар системаһы ниндәй ҙә булһа көн менән төн тигеҙлеге дәүеренә билдәләнгән булһа, теорияла уны теләһә күпме ҡулланырға мөмкин, әммә был һәр ваҡыт уңайлы булмаҫ ине. Планета орбиталары башҡа есемдәрҙән килгән боларыуҙар арҡаһында, ә йондоҙҙар координаталары үҙ хәрәкәттәре арҡаһында тотороҡһоҙ. Тимәк, иртәме-һуңмы был параметрҙар билдәле бер дәүер өсөн үлсәүҙәрҙән бик ныҡ айырыласаҡ, һәм уларҙы ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ. Әммә [[күк механикаһы]] үҫешеү менән планета орбиталары элементтарының боларыуҙар йоғонтоһонда ниндәй закондар буйынса үҙгәргәне билдәле булды, һәм уларҙы элементтарҙың ваҡытҡа бәйлелек функцияһын полином менән яҡынлаштырып күҙалларға мөмкинлек тыуҙы. Ҡайһы бер дәүерҙәрҙе башҡа сәбәптәр арҡаһында оҙайлы ваҡыт ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫланған [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] сиктәре 1875 йылғы дәүергә иҫәпләнгән, һәм әлегә тиклем үҙгәрмәгән. Шуға күрә, мәҫәлән, планетаның ниндәй йондоҙлоҡта урынлашҡанын аныҡ билдәләү өсөн уның 1875 йылғы дәүер өсөн координаталарын билдәләргә кәрәк<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref>. == Стандарт дәүерҙәрҙең үҙгәреүе == Стандарт дәүерҙәр ваҡыт үтеү менән иҫкереү сәбәпле, уларҙы ваҡыт-ваҡыт үҙгәртеп торорға һәм координаталарҙы бер дәүерҙән икенсеһенә ҡайтанан иҫәпләргә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта J2000.0 дәүере ҡулланыла, уға 2000 йылдың 1 ғинуары 12:00 TT тап килә. 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ассамблеяһында был дәүерҙе 1984 йылдан ҡулланырға ҡарар ителә; уға тиклем сиратлап В1875.0, В1900.0 һәм В1950.0 дәүерҙәре ҡулланылған. Координаталарҙы яңынан иҫәпләү уларҙы бөтә объекттар өсөн бер төрлө булған һәм координаталар системаһының төп яҫылығы һәм ундағы иҫәпләү нөктәһе торошона ғына бәйле булған боролош матрицаһына ҡабатлау юлы менән башҡарыла<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Терминдың барлыҡҡа килеү тарихы == Астрономияла иң йыш ҡулланылған экватор һәм эклиптик координаталар системалары '''яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә''' ҡарата билдәләнә, ул үҙ сиратында Ерҙең әйләнеү күсәре менән уның Кояш тирәһендәге орбитаһының үҙ-ара ориентацияһы менән билдәләнә. Ер күсәренең йүнәлеше үҙгәрә (ярайһы уҡ яй булһа ла), мәҫәлән, прецессия һөҙөмтәһендә. Оҙайлы ваҡыт эсендә был үҙгәрештәр ярайһы уҡ һиҙелә. Мәҫәлән, Гиппарх заманында (беҙҙең эраға тиклем II быуат) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе Ҡуҙы йондоҙлоғонда булһа, бөгөн Балыҡтар йондоҙлоғонда урынлашҡан. Шуға күрә төрлө дәүерҙәрҙә эшләнгән күҙәтеүҙәрҙе сағыштырыу өсөн уларҙың ниндәй '''''дәүерҙә''''' эшләнгәнен күрһәтеү зарурлығы тыуа. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://hea.iki.rssi.ru/AZT22/RUS/cgi-bin/c_prec1.htm Калькулятор для пересчёта экваториальных координат из одной эпохи в другую]. . {{Библиоинформация}} {{^v}} {{Орбиты}} {{Небесная механика}} [[Категория:Астрономияла ваҡыт]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] 5zhqr85hupjpakuaz303mdfhtgd10uy 1295342 1295341 2026-05-03T05:28:30Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1295342 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Астрономияла '''дәүер''' ({{Lang-grc|ἐποχή}} — «туҡтау, тотҡарлыҡ, өҙөлөү, туҡтатыу») — күк есемдәренең астрономик координаталары йәки орбита элементтары билдәләнгән һайланған ваҡыт мәле. Объекттың күренеш координаталары прецессия һәм нутация, шулай уҡ үҙ хәрәкәте арҡаһында үҙгәрергә мөмкин булғанлыҡтан, координаталарҙы үлсәүҙә уларҙың ниндәй мәлдә үлсәнеүҙәрен иҫәпкә алырға кәрәк<ref name=":0">{{Книга|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref><ref>{{книга|ref=Soop|автор=Soop, E. M.|заглавие=Handbook of Geostationary Orbits|год=1994|издательство=Springer|isbn=978-0-7923-3054-7}}</ref> Бындай параметрҙарҙың билдәле бер ваҡыт мәлдәрендәге аныҡ ҡиммәттәре объекттың киләсәк ваҡыт мәлдәрендәге координаталарын күҙалларға мөмкинлек бирә: атап әйткәндә, был эфемеридтарҙы (Ҡояш, Ай, планеталар һәм башҡа астрономик объекттарҙың күк координаталары таблицаһы) төҙөү өсөн кәрәк. == Координаталар системаһының үҙгәреүе == Экватор яҫылығы прецессия арҡаһында, ә эклиптика яҫылығы башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар арҡаһында үҙ урынын үҙгәртә. Был яҫылыҡтар, ярашлы рәүештә, экваториаль һәм эклиптик координаталар системаларын билдәләүҙә ҡулланылалар, ә яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе — уларҙың ике киҫешкән нөктәләренең береһе, ике системаны билдәләүҙә лә ҡулланыла Был яҫылыҡтарҙың һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең урыны билдәләнгән дәүер ''көн менән төн тигеҙлеге дәүере'' тип атала<ref name=":0" />. Был сәбәптәр есемдәрҙең үҙ хәрәкәте менән, атап әйткәндә, орбита буйынса, бер нисек тә бәйле түгел. Шуға күрә, мәҫәлән, Ҡояш системаһындағы бәләкәй планеталар өсөн орбита элементтарының барыһы ла һайланған ''стандарт дәүергә'' күрһәтелмәй — әлеге ваҡытта был функцияны J2000.0 үтәй. Координаталар системаһын һайлауға бәйле булмағандары ҡайһы берҙә икенсе дәүер өсөн билдәләнә. Орбитаның Кеплер элементтарынан ҡалҡыу төйөнө оҙонлоғо, периүҙәк аргументы һәм ауышлыҡ координаталар һайлауға бәйле — был координаталар стандарт дәүер өсөн күрһәтелә. Ҙур ярымкүсәр, эксцентриситет һәм уртаса аномалия был координаталарға бәйле түгелдәр һәм дөйөм алғанда хәҙерге осорға күрһәтеләләр<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|title=Explanation Of Orbital Elements|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183728/https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|url-status=live}}</ref>. == Дәүерҙәрҙең иҫкереүе == Әгәр координаталар системаһы ниндәй ҙә булһа көн менән төн тигеҙлеге дәүеренә билдәләнгән булһа, теорияла уны теләһә күпме ҡулланырға мөмкин, әммә был һәр ваҡыт уңайлы булмаҫ ине. Планета орбиталары башҡа есемдәрҙән килгән боларыуҙар арҡаһында, ә йондоҙҙар координаталары үҙ хәрәкәттәре арҡаһында тотороҡһоҙ. Тимәк, иртәме-һуңмы был параметрҙар билдәле бер дәүер өсөн үлсәүҙәрҙән бик ныҡ айырыласаҡ, һәм уларҙы ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ. Әммә [[күк механикаһы]] үҫешеү менән планета орбиталары элементтарының боларыуҙар йоғонтоһонда ниндәй закондар буйынса үҙгәргәне билдәле булды, һәм уларҙы элементтарҙың ваҡытҡа бәйлелек функцияһын полином менән яҡынлаштырып күҙалларға мөмкинлек тыуҙы. Ҡайһы бер дәүерҙәрҙе башҡа сәбәптәр арҡаһында оҙайлы ваҡыт ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫланған [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] сиктәре 1875 йылғы дәүергә иҫәпләнгән, һәм әлегә тиклем үҙгәрмәгән. Шуға күрә, мәҫәлән, планетаның ниндәй йондоҙлоҡта урынлашҡанын аныҡ билдәләү өсөн уның 1875 йылғы дәүер өсөн координаталарын билдәләргә кәрәк<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref>. == Стандарт дәүерҙәрҙең үҙгәреүе == Стандарт дәүерҙәр ваҡыт үтеү менән иҫкереү сәбәпле, уларҙы ваҡыт-ваҡыт үҙгәртеп торорға һәм координаталарҙы бер дәүерҙән икенсеһенә ҡайтанан иҫәпләргә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта J2000.0 дәүере ҡулланыла, уға 2000 йылдың 1 ғинуары 12:00 TT тап килә. 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ассамблеяһында был дәүерҙе 1984 йылдан ҡулланырға ҡарар ителә; уға тиклем сиратлап В1875.0, В1900.0 һәм В1950.0 дәүерҙәре ҡулланылған. Координаталарҙы яңынан иҫәпләү уларҙы бөтә объекттар өсөн бер төрлө булған һәм координаталар системаһының төп яҫылығы һәм ундағы иҫәпләү нөктәһе торошона ғына бәйле булған боролош матрицаһына ҡабатлау юлы менән башҡарыла<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Терминдың барлыҡҡа килеү тарихы == Астрономияла иң йыш ҡулланылған экватор һәм эклиптик координаталар системалары '''яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә''' ҡарата билдәләнә, ул үҙ сиратында Ерҙең әйләнеү күсәре менән уның Кояш тирәһендәге орбитаһының үҙ-ара ориентацияһы менән билдәләнә. Ер күсәренең йүнәлеше үҙгәрә (ярайһы уҡ яй булһа ла), мәҫәлән, прецессия һөҙөмтәһендә. Оҙайлы ваҡыт эсендә был үҙгәрештәр ярайһы уҡ һиҙелә. Мәҫәлән, Гиппарх заманында (беҙҙең эраға тиклем II быуат) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе Ҡуҙы йондоҙлоғонда булһа, бөгөн Балыҡтар йондоҙлоғонда урынлашҡан. Шуға күрә төрлө дәүерҙәрҙә эшләнгән күҙәтеүҙәрҙе сағыштырыу өсөн уларҙың ниндәй '''''дәүерҙә''''' эшләнгәнен күрһәтеү зарурлығы тыуа. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://hea.iki.rssi.ru/AZT22/RUS/cgi-bin/c_prec1.htm Калькулятор для пересчёта экваториальных координат из одной эпохи в другую]. . [[Категория:Астрономияла ваҡыт]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] 533pwd65aqjtjq8ju1fev7ajh1g6aqy 1295343 1295342 2026-05-03T05:28:54Z Таңһылыу 14946 1295343 wikitext text/x-wiki Астрономияла '''дәүер''' ({{Lang-grc|ἐποχή}} — «туҡтау, тотҡарлыҡ, өҙөлөү, туҡтатыу») — күк есемдәренең астрономик координаталары йәки орбита элементтары билдәләнгән һайланған ваҡыт мәле. Объекттың күренеш координаталары прецессия һәм нутация, шулай уҡ үҙ хәрәкәте арҡаһында үҙгәрергә мөмкин булғанлыҡтан, координаталарҙы үлсәүҙә уларҙың ниндәй мәлдә үлсәнеүҙәрен иҫәпкә алырға кәрәк<ref name=":0">{{Книга|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref><ref>{{книга|ref=Soop|автор=Soop, E. M.|заглавие=Handbook of Geostationary Orbits|год=1994|издательство=Springer|isbn=978-0-7923-3054-7}}</ref> Бындай параметрҙарҙың билдәле бер ваҡыт мәлдәрендәге аныҡ ҡиммәттәре объекттың киләсәк ваҡыт мәлдәрендәге координаталарын күҙалларға мөмкинлек бирә: атап әйткәндә, был эфемеридтарҙы (Ҡояш, Ай, планеталар һәм башҡа астрономик объекттарҙың күк координаталары таблицаһы) төҙөү өсөн кәрәк. == Координаталар системаһының үҙгәреүе == Экватор яҫылығы прецессия арҡаһында, ә эклиптика яҫылығы башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар арҡаһында үҙ урынын үҙгәртә. Был яҫылыҡтар, ярашлы рәүештә, экваториаль һәм эклиптик координаталар системаларын билдәләүҙә ҡулланылалар, ә яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе — уларҙың ике киҫешкән нөктәләренең береһе, ике системаны билдәләүҙә лә ҡулланыла Был яҫылыҡтарҙың һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең урыны билдәләнгән дәүер ''көн менән төн тигеҙлеге дәүере'' тип атала<ref name=":0" />. Был сәбәптәр есемдәрҙең үҙ хәрәкәте менән, атап әйткәндә, орбита буйынса, бер нисек тә бәйле түгел. Шуға күрә, мәҫәлән, Ҡояш системаһындағы бәләкәй планеталар өсөн орбита элементтарының барыһы ла һайланған ''стандарт дәүергә'' күрһәтелмәй — әлеге ваҡытта был функцияны J2000.0 үтәй. Координаталар системаһын һайлауға бәйле булмағандары ҡайһы берҙә икенсе дәүер өсөн билдәләнә. Орбитаның Кеплер элементтарынан ҡалҡыу төйөнө оҙонлоғо, периүҙәк аргументы һәм ауышлыҡ координаталар һайлауға бәйле — был координаталар стандарт дәүер өсөн күрһәтелә. Ҙур ярымкүсәр, эксцентриситет һәм уртаса аномалия был координаталарға бәйле түгелдәр һәм дөйөм алғанда хәҙерге осорға күрһәтеләләр<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|title=Explanation Of Orbital Elements|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183728/https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|url-status=live}}</ref>. == Дәүерҙәрҙең иҫкереүе == Әгәр координаталар системаһы ниндәй ҙә булһа көн менән төн тигеҙлеге дәүеренә билдәләнгән булһа, теорияла уны теләһә күпме ҡулланырға мөмкин, әммә был һәр ваҡыт уңайлы булмаҫ ине. Планета орбиталары башҡа есемдәрҙән килгән боларыуҙар арҡаһында, ә йондоҙҙар координаталары үҙ хәрәкәттәре арҡаһында тотороҡһоҙ. Тимәк, иртәме-һуңмы был параметрҙар билдәле бер дәүер өсөн үлсәүҙәрҙән бик ныҡ айырыласаҡ, һәм уларҙы ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ. Әммә [[күк механикаһы]] үҫешеү менән планета орбиталары элементтарының боларыуҙар йоғонтоһонда ниндәй закондар буйынса үҙгәргәне билдәле булды, һәм уларҙы элементтарҙың ваҡытҡа бәйлелек функцияһын полином менән яҡынлаштырып күҙалларға мөмкинлек тыуҙы. Ҡайһы бер дәүерҙәрҙе башҡа сәбәптәр арҡаһында оҙайлы ваҡыт ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫланған [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] сиктәре 1875 йылғы дәүергә иҫәпләнгән, һәм әлегә тиклем үҙгәрмәгән. Шуға күрә, мәҫәлән, планетаның ниндәй йондоҙлоҡта урынлашҡанын аныҡ билдәләү өсөн уның 1875 йылғы дәүер өсөн координаталарын билдәләргә кәрәк<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref>. == Стандарт дәүерҙәрҙең үҙгәреүе == Стандарт дәүерҙәр ваҡыт үтеү менән иҫкереү сәбәпле, уларҙы ваҡыт-ваҡыт үҙгәртеп торорға һәм координаталарҙы бер дәүерҙән икенсеһенә ҡайтанан иҫәпләргә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта J2000.0 дәүере ҡулланыла, уға 2000 йылдың 1 ғинуары 12:00 TT тап килә. 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ассамблеяһында был дәүерҙе 1984 йылдан ҡулланырға ҡарар ителә; уға тиклем сиратлап В1875.0, В1900.0 һәм В1950.0 дәүерҙәре ҡулланылған. Координаталарҙы яңынан иҫәпләү уларҙы бөтә объекттар өсөн бер төрлө булған һәм координаталар системаһының төп яҫылығы һәм ундағы иҫәпләү нөктәһе торошона ғына бәйле булған боролош матрицаһына ҡабатлау юлы менән башҡарыла<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Терминдың барлыҡҡа килеү тарихы == Астрономияла иң йыш ҡулланылған экватор һәм эклиптик координаталар системалары '''яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә''' ҡарата билдәләнә, ул үҙ сиратында Ерҙең әйләнеү күсәре менән уның Кояш тирәһендәге орбитаһының үҙ-ара ориентацияһы менән билдәләнә. Ер күсәренең йүнәлеше үҙгәрә (ярайһы уҡ яй булһа ла), мәҫәлән, прецессия һөҙөмтәһендә. Оҙайлы ваҡыт эсендә был үҙгәрештәр ярайһы уҡ һиҙелә. Мәҫәлән, Гиппарх заманында (беҙҙең эраға тиклем II быуат) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе Ҡуҙы йондоҙлоғонда булһа, бөгөн Балыҡтар йондоҙлоғонда урынлашҡан. Шуға күрә төрлө дәүерҙәрҙә эшләнгән күҙәтеүҙәрҙе сағыштырыу өсөн уларҙың ниндәй '''''дәүерҙә''''' эшләнгәнен күрһәтеү зарурлығы тыуа. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://hea.iki.rssi.ru/AZT22/RUS/cgi-bin/c_prec1.htm Калькулятор для пересчёта экваториальных координат из одной эпохи в другую]. . [[Категория:Астрономияла ваҡыт]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] 74w0r1h78m2cpe1g7vzou3ufyj8oo9j 1 200643 1295344 2026-05-03T05:30:26Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Эпоха (астрономия)|1 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1295344 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Эпоха (астрономия)|1 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} d83uyhtyswk5ff2clhowaq0i9gnzv9z 0 200644 1295347 2026-05-03T05:41:27Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{университет | название = Призрен университеты | сокращение = | эмблема = | изображение = | оригинал = Universiteti i Prizrenit "Ukshin Hoti" | междуназвание = University of Prizren | прежнее = | девиз = | основан = 1962 (2010) | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должно... 1295347 wikitext text/x-wiki {{университет | название = Призрен университеты | сокращение = | эмблема = | изображение = | оригинал = Universiteti i Prizrenit "Ukshin Hoti" | междуназвание = University of Prizren | прежнее = | девиз = | основан = 1962 (2010) | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = ректор | фио должности = | президент = | научный руководитель = | студенты = около 10000 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 197 | расположение = [[Призрен]], [[Косово Республикаһы]] | кампус = | адрес = | сайт = [https://uni-prizren.com/ uni-prizren.com] | награды = | lat_dir = | lat_deg = 56 | lat_min = 17 | lat_sec = 58 | lon_dir = | lon_deg = 43 | lon_min = 59 | lon_sec = 00 | CoordScale = | edu_region = RU }} '''Университет Призрена''' — Косовоның Призрен ҡалаһында урынлашҡан дәүләт университеты. mboqo6rcv0e8oqrt3a10im9tq1gqjga 1295348 1295347 2026-05-03T05:42:36Z Вәхит 24644 1295348 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета | название = Призрен университеты | сокращение = | эмблема = | изображение = | оригинал = Universiteti i Prizrenit "Ukshin Hoti" | междуназвание = University of Prizren | прежнее = | девиз = | основан = 1962 (2010) | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = ректор | фио должности = | президент = | научный руководитель = | студенты = около 10000 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 197 | расположение = [[Призрен]], [[Косово Республикаһы]] | кампус = | адрес = | сайт = [https://uni-prizren.com/ uni-prizren.com] | награды = | lat_dir = | lat_deg = 56 | lat_min = 17 | lat_sec = 58 | lon_dir = | lon_deg = 43 | lon_min = 59 | lon_sec = 00 | CoordScale = | edu_region = RU }} '''Университет Призрена''' — Косовоның Призрен ҡалаһында урынлашҡан дәүләт университеты. c40rqi43qwusnqliwtnqcuvq95ongme 1295350 1295348 2026-05-03T05:44:43Z Вәхит 24644 1295350 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета | название = Призрен университеты | сокращение = | эмблема = | изображение = | оригинал = Universiteti i Prizrenit "Ukshin Hoti" | междуназвание = University of Prizren | прежнее = | девиз = | основан = 1962 (2010) | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = ректор | фио должности = | президент = | научный руководитель = | студенты = около 10000 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 197 | расположение = [[Призрен]], [[Косово Республикаһы]] | кампус = | адрес = | сайт = [https://uni-prizren.com/ uni-prizren.com] | награды = | lat_dir = | lat_deg = 56 | lat_min = 17 | lat_sec = 58 | lon_dir = | lon_deg = 43 | lon_min = 59 | lon_sec = 00 | CoordScale = | edu_region = RU }} '''Призрен университеты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның [[Призрен]] ҡалаһында урынлашҡан дәүләт университеты. nyp7m8z6cxws9ni5uplav3efazb885e 1295352 1295350 2026-05-03T05:47:26Z Вәхит 24644 added [[Category:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1295352 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета | название = Призрен университеты | сокращение = | эмблема = | изображение = | оригинал = Universiteti i Prizrenit "Ukshin Hoti" | междуназвание = University of Prizren | прежнее = | девиз = | основан = 1962 (2010) | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = ректор | фио должности = | президент = | научный руководитель = | студенты = около 10000 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 197 | расположение = [[Призрен]], [[Косово Республикаһы]] | кампус = | адрес = | сайт = [https://uni-prizren.com/ uni-prizren.com] | награды = | lat_dir = | lat_deg = 56 | lat_min = 17 | lat_sec = 58 | lon_dir = | lon_deg = 43 | lon_min = 59 | lon_sec = 00 | CoordScale = | edu_region = RU }} '''Призрен университеты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның [[Призрен]] ҡалаһында урынлашҡан дәүләт университеты. [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] 9sp4qnsczps1wpgrejgav9mf3q0bqfa 1295353 1295352 2026-05-03T05:47:46Z Вәхит 24644 added [[Category:Призрен]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1295353 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета | название = Призрен университеты | сокращение = | эмблема = | изображение = | оригинал = Universiteti i Prizrenit "Ukshin Hoti" | междуназвание = University of Prizren | прежнее = | девиз = | основан = 1962 (2010) | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = ректор | фио должности = | президент = | научный руководитель = | студенты = около 10000 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 197 | расположение = [[Призрен]], [[Косово Республикаһы]] | кампус = | адрес = | сайт = [https://uni-prizren.com/ uni-prizren.com] | награды = | lat_dir = | lat_deg = 56 | lat_min = 17 | lat_sec = 58 | lon_dir = | lon_deg = 43 | lon_min = 59 | lon_sec = 00 | CoordScale = | edu_region = RU }} '''Призрен университеты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның [[Призрен]] ҡалаһында урынлашҡан дәүләт университеты. [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] [[Категория:Призрен]] cvagoo0sw95357ezdnsm0y4r48cebjw 1295365 1295353 2026-05-03T08:58:44Z Вәхит 24644 1295365 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета | название = Призрен университеты | сокращение = | эмблема = | изображение = | оригинал = Universiteti i Prizrenit "Ukshin Hoti" | междуназвание = University of Prizren | прежнее = | девиз = | основан = 1962 (2010) | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = ректор | фио должности = | президент = | научный руководитель = | студенты = около 10000 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 197 | расположение = [[Призрен]], [[Косово Республикаһы]] | кампус = | адрес = | сайт = [https://uni-prizren.com/ uni-prizren.com] | награды = | lat_dir = | lat_deg = 56 | lat_min = 17 | lat_sec = 58 | lon_dir = | lon_deg = 43 | lon_min = 59 | lon_sec = 00 | CoordScale = | edu_region = RU }} '''Призрен университеты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның [[Призрен]] ҡалаһында урынлашҡан дәүләт университеты. Уға 1962 йылда юғары педагогия институты булараҡ нигеҙ һалына. Ул 2010 йылда хәҙерге исемгә үҙгәртелә. == Тарихы == [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] [[Категория:Призрен]] e6zhxqbnm6ai2u7x4mziy3c56y8xtd6 1295368 1295365 2026-05-03T09:09:50Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1295368 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета | название = Призрен университеты | сокращение = | эмблема = | изображение = | оригинал = Universiteti i Prizrenit "Ukshin Hoti" | междуназвание = University of Prizren | прежнее = | девиз = | основан = 1962 (2010) | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = ректор | фио должности = | президент = | научный руководитель = | студенты = около 10000 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 197 | расположение = [[Призрен]], [[Косово Республикаһы]] | кампус = | адрес = | сайт = [https://uni-prizren.com/ uni-prizren.com] | награды = | lat_dir = | lat_deg = 56 | lat_min = 17 | lat_sec = 58 | lon_dir = | lon_deg = 43 | lon_min = 59 | lon_sec = 00 | CoordScale = | edu_region = RU }} '''Призрен университеты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның [[Призрен]] ҡалаһында урынлашҡан дәүләт университеты. Уға 1962 йылда юғары педагогия институты булараҡ нигеҙ һалына. Ул 2010 йылда хәҙерге исемгә үҙгәртелә. == Тарихы == == Структураһы == * '''Иҡтисад факультеты''' ** Бизнес менән идара итеү ** Халыҡ-ара менеджмент * '''Юридик факультеты''' ** Юриспруденцияһы * '''Компьютер фәндәр'''е факультеты<ref>{{cite web|url=https://uni-prizren.com/sq/fakulteti-i-shkencave-kompjuterike|title=Faculty of Computer Science|language=sq|access-date=2018-06-13|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026033603/https://uni-prizren.com/sq/fakulteti-i-shkencave-kompjuterike|url-status=live}}</ref> ** Программа тәьминәтен эшләү ** Мәғлүмәт технологиялары * '''Мәғариф факультеты''' ** Башланғыс мәктәп программаһы ** Мәктәпкәсә белем биреү программаһы * '''Филология факультеты'''<ref>{{cite web|url=https://uni-prizren.com/en/faculty-of-philology|title=Faculty of Philology|access-date=2018-06-13|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613184426/https://uni-prizren.com/en/faculty-of-philology|url-status=dead}}</ref> ** [[Албан теле]] һәм әҙәбиәте ** [[Инглиз теле]] һәм әҙәбиәте ** [[Әлмән телe|Немец теле]] һәм әҙәбиәте ** [[Төрөк теле]] һәм әҙәбиәте * '''Тәбиғәт һәм экология фәндәре факультеты'''<ref>{{cite web|url=https://uni-prizren.com/en/faculty-of-life-and-environmental-sciences|title=Faculty of Life and Environmental Sciences|access-date=2018-06-13|archive-date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920193052/https://uni-prizren.com/en/faculty-of-life-and-environmental-sciences|url-status=dead}}</ref> ** Агросәнәғәт комплексы ** Урман хужалығы һәм экология == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] [[Категория:Призрен]] cb28f1q4f1srzu733ma6ps3hhek46y0 1295369 1295368 2026-05-03T09:17:51Z Вәхит 24644 1295369 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета | название = Призрен университеты | сокращение = | эмблема = | изображение = | оригинал = Universiteti i Prizrenit "Ukshin Hoti" | междуназвание = University of Prizren | прежнее = | девиз = | основан = 1962 (2010) | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = ректор | фио должности = | президент = | научный руководитель = | студенты = яҡынса 10000 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 197 | расположение = [[Призрен]], [[Косово Республикаһы]] | кампус = | адрес = | сайт = [https://uni-prizren.com/ uni-prizren.com] | награды = | lat_dir = | lat_deg = 56 | lat_min = 17 | lat_sec = 58 | lon_dir = | lon_deg = 43 | lon_min = 59 | lon_sec = 00 | CoordScale = | edu_region = RU }} '''Призрен университеты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның [[Призрен]] ҡалаһында урынлашҡан дәүләт университеты. Уға 1962 йылда юғары педагогия институты булараҡ нигеҙ һалына. Ул 2010 йылда хәҙерге исемгә үҙгәртелә. == Тарихы == Призрен университеты 1962 йылда эшләй башлаған юғары педагогия институты нигеҙендә ойошторола. Университетта уҡыуҙың әлеге формаһы 2010 йылда башлана. Призрен университеты Призрен округын һәм Косово Республикаһын хеҙмәтләндерә. Уның уҡытыусылары үҙҙәрен төбәктәге һәм [[Европа]]лағы башҡа уҡыу учреждениелары менән сағыштырыу, уҡытыу сифатын күтәреү һәм статусын нығытыу өсөн йыш ҡына үҙҙәренең квалификацияһын күтәреп тора<ref>{{cite web|url=http://zeri.info/aktuale/88578/thaci-universiteti-i-prizrenit-shembull-i-mire-i-kosoves/|title=Thaçi: Universiteti i Prizrenit shembull i mirë i Kosovës|language=sq|access-date=2018-06-13|archive-date=2020-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812160953/https://zeri.info/aktuale/88578/thaci-universiteti-i-prizrenit-shembull-i-mire-i-kosoves/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ekonomiaonline.com/nacionale/shoqeri/universiteti-prizrenit-arrin-marreveshje-bashkepunimi-universitetin-e-durresit/|title=Universiteti i Prizrenit arrin marrëveshje bashkëpunimi|language=sq|access-date=2018-06-13|url-status=dead}}</ref>. Университетта уҡытыу башлыса албан телендә бара, ә мәғариф факультетында шулай уҡ [[босний теле|босний]] һәм төрөк телдәре тәҡдим ителә. == Структураһы == * '''Иҡтисад факультеты''' ** Бизнес менән идара итеү ** Халыҡ-ара менеджмент * '''Юридик факультеты''' ** Юриспруденцияһы * '''Компьютер фәндәр'''е факультеты<ref>{{cite web|url=https://uni-prizren.com/sq/fakulteti-i-shkencave-kompjuterike|title=Faculty of Computer Science|language=sq|access-date=2018-06-13|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026033603/https://uni-prizren.com/sq/fakulteti-i-shkencave-kompjuterike|url-status=live}}</ref> ** Программа тәьминәтен эшләү ** Мәғлүмәт технологиялары * '''Мәғариф факультеты''' ** Башланғыс мәктәп программаһы ** Мәктәпкәсә белем биреү программаһы * '''Филология факультеты'''<ref>{{cite web|url=https://uni-prizren.com/en/faculty-of-philology|title=Faculty of Philology|access-date=2018-06-13|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613184426/https://uni-prizren.com/en/faculty-of-philology|url-status=dead}}</ref> ** [[Албан теле]] һәм әҙәбиәте ** [[Инглиз теле]] һәм әҙәбиәте ** [[Әлмән телe|Немец теле]] һәм әҙәбиәте ** [[Төрөк теле]] һәм әҙәбиәте * '''Тәбиғәт һәм экология фәндәре факультеты'''<ref>{{cite web|url=https://uni-prizren.com/en/faculty-of-life-and-environmental-sciences|title=Faculty of Life and Environmental Sciences|access-date=2018-06-13|archive-date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920193052/https://uni-prizren.com/en/faculty-of-life-and-environmental-sciences|url-status=dead}}</ref> ** Агросәнәғәт комплексы ** Урман хужалығы һәм экология == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] [[Категория:Призрен]] fmqr2jmgc2nf62ttvydwj6fp0i5t4ls 0 200645 1295358 2026-05-03T08:22:16Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/146525817|Варанкин, Владимир Валентинович]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295358 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы|әүҙемлек йылдары=|Жанр=|әҫәрҙәренең теле=[[эсперанто]]|Викитека=}}'''Варанкин Владимир Валентинович''' ( {{Тыуған көнө|12|11|1902|30|10}} {{ТыуыуУрыны|Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородта}} — {{Үлгән көнө|3|10|1938}}, Мәскәү) — совет тарихсыһы, эсперантолог, [[эсперанто]] яҙыусыһы. Совет Социалистик Республикаһының Үҙәк Комитеты ағзаһы (1921), Эсперанто академияһының лингвистик комитеты ағзаһы (1921){{Sfn|Королевич|1989}}<ref name=":1">''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. == Биографияһы == Владимир Валентинович Варанкин 1902 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Атаһы — Валентин Егорович (1921 йылда вафат була) —[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] мобилизацияланғансы һаҡлыҡ банкы менән идара итә, ә әсәһе Нина Алексеевна (1953 йылда вафат була) китапханасы була. Владимир Валентинович белеме буйынса тарихсы, Көнбайыш Европа тарихы буйынса махсуслаша. Сит телдәр мәктәбе (һуңыраҡ 2-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтына үҙгәртелә) директоры була. 1935 йылдан [[Мәскәү тарих-архив институты|Мәскәү тарих-архив институтының]] донъя тарихы кафедраһын етәкләй<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1919 йылдан алып [[Эсперантсы|эсперантсы була]] һәм совет эсперанто хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша<ref name=":2">Генерацияланған: :Шаблон:Sfn</ref>. 1920 йылда уҡ ул Түбәнге Новгород губернаһында 40-ҡа яҡын эсперанто ячейкаһы ойоштора<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1921 йылдың июнендә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] үткән 3-сө Бөтә Рәсәй эсперантистар съезында Совет илдәре эсперантистар союзы ойошторола (1927 йылда Совет Республикалары эсперантистар союзы тип үҙгәртелә), Варанкин Владимир Валентинович Союздың Үҙәк комитетына һайлана һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Союз эшендә әүҙем ҡатнаша. 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында совет эсперанто-хәрәкәте өҫтөндә болоттар ҡуйыра; СЭСР ҮК-ның бөтә составы тиерлек һәм байтаҡ ябай эсперантсылар «шпионаж»да уйланылған ғәйепләү буйынса репрессиялана . Владимир Варанкин 1938 йылдың 7 февраленән 8 февраленә ҡарай төндә «советтарға ҡаршы троцкистик террористик ойошмала ҡатнашыусы һәм был ойошманың «Союз үҙәге» тип аталған ойошма ағзаһы» булараҡ ҡулға алына<ref>Владимир Варанкин.&nbsp;''Esperanto en Rusio''.&nbsp;— СПРАВКА по архивно-следств. делу No. 964677, апрель 1954 г.&nbsp;Дата обращения: 4 июня </ref> . Артабан Варанкиндың исеме “Мәскәү өлкәһе. 1-се категория” бүлегендә НКВД һәм И.В.Сталин һәм В.М.Молотов имзалаған 1938 [[Молотов Вячеслав Михайлович|йылдың]] 29 сентябрендәге “ СССР Юғары суды хәрби коллегияһы тарафынан судҡа бирелгән кешеләр исемлегендә ” табыла<ref name=":0">ВАРАНКИН Владимир Валентинович.&nbsp;''Сталинские расстрельные списки''.&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>; ошоноң менән Варанкиндың яҙмышы хәл ителә, сөнки беренсе категория «язаның иң юғары сараһы» тигәнде аңлата. 1938 йылдың 3 октябрендә Хәрби коллегия Варанкинды хөкөм итә, шул уҡ көндә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла<ref name=":0" /> . 1957 йылдың 11 майында Варанкин реабилитациялана, енәйәткә дәлилдәр булмау сәбәпле енәйәт эше ябыла<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. Ҡатыны: Варанкина (тыумышы менән Муравина) Августа Николаевна 1902 йылда тыуған. Ҡыҙы: Варанкина (шулай уҡ Дмитриева,шулай уҡ Жигулева, Фаина Владимировна), 1924 йылғы, Түбәнге Новгородта йәшәй. == Баҫмалары == Владимир Валентинович Варанкин эсперанто өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр яҙған, улар тәү сиратта совет республикаларының эсперантсылар союзы матбуғаты органы «Халыҡ-ара тел» журналында баҫылған мәҡәләләр. Уның {{Lang-eo2|Teorio de Esperanto}} («Эсперанто теорияһы») ( [[1929 йыл|1929]] ) хеҙмәте эсперанто лексикаһының этимологияһын, шулай уҡ был телдең фонетикаһын, морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеүгә арналған {{Sfn|Королевич|1989}} . 1933 йылда Варанкиндың {{Lang-eo2|Metropoliteno}} («Метрополитен») романы {{Lang-eo2|EKRELO}} (Революцион эсперанто әҙәбиәте нәшриәт кооперативы, [[Амстердам]] ) тарафынан баҫылып сыға {{Sfn|Varankin|1933}} . Мауыҡтырғыс фабулаһы һәм оҫта характеристикалы персонаждары менән айырылып торған романдың темаһы булып 1928—1929 йылдарҙа Мәскәүҙә метрополитен төҙөү тора. Романдың төп геройы – Берлинға метро төҙөү тәжрибәһен өйрәнергә ебәрелгән йәш совет инженеры. Унда ул немец коммунистарының тормошо һәм сәйәси көрәше менән таныша, шулай уҡ сәйәхәткә тиклемге Мәскәүҙәге тормошо һәм Берлиндағы ваҡиғалар тураһында автобиографик роман яҙа<ref name=":2" /> Әҙәбиәтселәр бер тауыштан Варанкинды – Кабе [[Россетти, Чезаро|,]] [[Вальен, Анри|А.Вальен]], [[Лойкен, Генрих|Г.Лойкен]], [[Сахаров Александр Андреевич|А.А.Сахаров]], Р.Шварц, Д.Баги, К.Россетти менән бергә – эсперанто прозаһы үҫеше [[Лойкен, Генрих|менән]] бәйле төп шәхестәр исемлегенә индерә{{Sfn|Токарев|1991}}{{Sfn|Королевич|1989}}. 1977 йылда, Копенгагенда, «Метрополитен» романының икенсе баҫмаһы сыҡҡас, Эсперанто академияһы рәйесе У. Олд, «онотолған шедевр»ҙы ҡабаттан баҫтырыуҙы сәләмләп, романға юғары баһа бирә<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Баҫмалары == === Эсперантология буйынса хеҙмәттәре === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Teorio de Esperanto|место=Moskvo|издательство=C. K. SEU|год=1929|allpages=67|ref=Varankin}} === «Митрополия» романының баҫмалары. === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Amsterdam|издательство=EKRELO|год=1933|allpages=200|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 2 eld|место=Kopenhago|издательство=Thorben Kehlet|год=1977|allpages=252|isbn=87-87089-10-6|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|ответственный=перевод на англ. язык Марты Эванс|место=Antwerpen|издательство=Thorben Kehlet — Stafeto|год=1979|allpages=312|isbn=90-6336-016-9|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Moskva|издательство=Progreso|год=1992|allpages=244|isbn=5-01-002952-9|ref=Varankin}} (Репринт издания 1933 г.) * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 3 eld|место=Jekaterinburg|издательство=Sezonoj|год=1992|allpages=260|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Варанкин В. В.|заглавие=Метрополитен|ответственный=перевод на рус. язык А. Александрова|место=М.|издательство=[[Импэто]]|год=2008|страниц=272|isbn=87-87089-10-6|ref=978-5-7161-0173-9}} == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Королевич А. И.|заглавие=Книга об эсперанто|ссылка=https://archive.org/details/knigaobesperanto0000koro|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1989|страниц=256|isbn=5-12-000985-9|ref=Королевич}} * {{Китап|автор=Токарев Б. В.|заглавие=Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=143—161|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Токарев}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|author=В. Варанкин}} * Vladimir Varankin Metropoliteno (эсп.). * ПРОЕКТ ВИТАЛИЯ ЗОРИНА (перевод романа Владимира Варанкина «Метрополитен»)  (рус.). [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 29b73r56z3e0vellyg71mlnh89lmuqi 1295359 1295358 2026-05-03T08:23:00Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1295359 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы|әүҙемлек йылдары=|Жанр=|әҫәрҙәренең теле=[[эсперанто]]|Викитека=}}'''Варанкин Владимир Валентинович''' ( {{Тыуған көнө|12|11|1902|30|10}} {{ТыуыуУрыны|Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородта}} — {{Үлгән көнө|3|10|1938}}, Мәскәү) — совет тарихсыһы, эсперантолог, [[эсперанто]] яҙыусыһы. Совет Социалистик Республикаһының Үҙәк Комитеты ағзаһы (1921), Эсперанто академияһының лингвистик комитеты ағзаһы (1921){{Sfn|Королевич|1989}}<ref name=":1">''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. == Биографияһы == Владимир Валентинович Варанкин 1902 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Атаһы — Валентин Егорович (1921 йылда вафат була) —[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] мобилизацияланғансы һаҡлыҡ банкы менән идара итә, ә әсәһе Нина Алексеевна (1953 йылда вафат була) китапханасы була. Владимир Валентинович белеме буйынса тарихсы, Көнбайыш Европа тарихы буйынса махсуслаша. Сит телдәр мәктәбе (һуңыраҡ 2-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтына үҙгәртелә) директоры була. 1935 йылдан [[Мәскәү тарих-архив институты|Мәскәү тарих-архив институтының]] донъя тарихы кафедраһын етәкләй<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1919 йылдан алып [[Эсперантсы|эсперантсы була]] һәм совет эсперанто хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша<ref name=":2">Генерацияланған: :Шаблон:Sfn</ref>. 1920 йылда уҡ ул Түбәнге Новгород губернаһында 40-ҡа яҡын эсперанто ячейкаһы ойоштора<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1921 йылдың июнендә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] үткән 3-сө Бөтә Рәсәй эсперантистар съезында Совет илдәре эсперантистар союзы ойошторола (1927 йылда Совет Республикалары эсперантистар союзы тип үҙгәртелә), Варанкин Владимир Валентинович Союздың Үҙәк комитетына һайлана һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Союз эшендә әүҙем ҡатнаша. 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында совет эсперанто-хәрәкәте өҫтөндә болоттар ҡуйыра; СЭСР ҮК-ның бөтә составы тиерлек һәм байтаҡ ябай эсперантсылар «шпионаж»да уйланылған ғәйепләү буйынса репрессиялана . Владимир Варанкин 1938 йылдың 7 февраленән 8 февраленә ҡарай төндә «советтарға ҡаршы троцкистик террористик ойошмала ҡатнашыусы һәм был ойошманың «Союз үҙәге» тип аталған ойошма ағзаһы» булараҡ ҡулға алына<ref>Владимир Варанкин.&nbsp;''Esperanto en Rusio''.&nbsp;— СПРАВКА по архивно-следств. делу No. 964677, апрель 1954 г.&nbsp;Дата обращения: 4 июня </ref> . Артабан Варанкиндың исеме “Мәскәү өлкәһе. 1-се категория” бүлегендә НКВД һәм И.В.Сталин һәм В.М.Молотов имзалаған 1938 [[Молотов Вячеслав Михайлович|йылдың]] 29 сентябрендәге “ СССР Юғары суды хәрби коллегияһы тарафынан судҡа бирелгән кешеләр исемлегендә ” табыла<ref name=":0">ВАРАНКИН Владимир Валентинович.&nbsp;''Сталинские расстрельные списки''.&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>; ошоноң менән Варанкиндың яҙмышы хәл ителә, сөнки беренсе категория «язаның иң юғары сараһы» тигәнде аңлата. 1938 йылдың 3 октябрендә Хәрби коллегия Варанкинды хөкөм итә, шул уҡ көндә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла<ref name=":0" /> . 1957 йылдың 11 майында Варанкин реабилитациялана, енәйәткә дәлилдәр булмау сәбәпле енәйәт эше ябыла<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. Ҡатыны: Варанкина (тыумышы менән Муравина) Августа Николаевна 1902 йылда тыуған. Ҡыҙы: Варанкина (шулай уҡ Дмитриева,шулай уҡ Жигулева, Фаина Владимировна), 1924 йылғы, Түбәнге Новгородта йәшәй. == Баҫмалары == Владимир Валентинович Варанкин эсперанто өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр яҙған, улар тәү сиратта совет республикаларының эсперантсылар союзы матбуғаты органы «Халыҡ-ара тел» журналында баҫылған мәҡәләләр. Уның {{Lang-eo2|Teorio de Esperanto}} («Эсперанто теорияһы») ( [[1929 йыл|1929]] ) хеҙмәте эсперанто лексикаһының этимологияһын, шулай уҡ был телдең фонетикаһын, морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеүгә арналған {{Sfn|Королевич|1989}} . 1933 йылда Варанкиндың {{Lang-eo2|Metropoliteno}} («Метрополитен») романы {{Lang-eo2|EKRELO}} (Революцион эсперанто әҙәбиәте нәшриәт кооперативы, [[Амстердам]] ) тарафынан баҫылып сыға {{Sfn|Varankin|1933}} . Мауыҡтырғыс фабулаһы һәм оҫта характеристикалы персонаждары менән айырылып торған романдың темаһы булып 1928—1929 йылдарҙа Мәскәүҙә метрополитен төҙөү тора. Романдың төп геройы – Берлинға метро төҙөү тәжрибәһен өйрәнергә ебәрелгән йәш совет инженеры. Унда ул немец коммунистарының тормошо һәм сәйәси көрәше менән таныша, шулай уҡ сәйәхәткә тиклемге Мәскәүҙәге тормошо һәм Берлиндағы ваҡиғалар тураһында автобиографик роман яҙа<ref name=":2" /> Әҙәбиәтселәр бер тауыштан Варанкинды – Кабе [[Россетти, Чезаро|,]] [[Вальен, Анри|А.Вальен]], [[Лойкен, Генрих|Г.Лойкен]], [[Сахаров Александр Андреевич|А.А.Сахаров]], Р.Шварц, Д.Баги, К.Россетти менән бергә – эсперанто прозаһы үҫеше [[Лойкен, Генрих|менән]] бәйле төп шәхестәр исемлегенә индерә{{Sfn|Токарев|1991}}{{Sfn|Королевич|1989}}. 1977 йылда, Копенгагенда, «Метрополитен» романының икенсе баҫмаһы сыҡҡас, Эсперанто академияһы рәйесе У. Олд, «онотолған шедевр»ҙы ҡабаттан баҫтырыуҙы сәләмләп, романға юғары баһа бирә<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Баҫмалары == === Эсперантология буйынса хеҙмәттәре === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Teorio de Esperanto|место=Moskvo|издательство=C. K. SEU|год=1929|allpages=67|ref=Varankin}} === «Митрополия» романының баҫмалары. === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Amsterdam|издательство=EKRELO|год=1933|allpages=200|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 2 eld|место=Kopenhago|издательство=Thorben Kehlet|год=1977|allpages=252|isbn=87-87089-10-6|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|ответственный=перевод на англ. язык Марты Эванс|место=Antwerpen|издательство=Thorben Kehlet — Stafeto|год=1979|allpages=312|isbn=90-6336-016-9|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Moskva|издательство=Progreso|год=1992|allpages=244|isbn=5-01-002952-9|ref=Varankin}} (Репринт издания 1933 г.) * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 3 eld|место=Jekaterinburg|издательство=Sezonoj|год=1992|allpages=260|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Варанкин В. В.|заглавие=Метрополитен|ответственный=перевод на рус. язык А. Александрова|место=М.|издательство=[[Импэто]]|год=2008|страниц=272|isbn=87-87089-10-6|ref=978-5-7161-0173-9}} == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Королевич А. И.|заглавие=Книга об эсперанто|ссылка=https://archive.org/details/knigaobesperanto0000koro|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1989|страниц=256|isbn=5-12-000985-9|ref=Королевич}} * {{Китап|автор=Токарев Б. В.|заглавие=Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=143—161|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Токарев}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://historio.ru/varankin-prop.php|title=Методика агитации и пропаганды Эсперанто|author=В. Варанкин|website=Esperanto en Rusio|lang=ru}} * Vladimir Varankin Metropoliteno (эсп.). * ПРОЕКТ ВИТАЛИЯ ЗОРИНА (перевод романа Владимира Варанкина «Метрополитен»)  (рус.). [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 3xs0swumn04y8kksrim1578t92hki13 1295360 1295359 2026-05-03T08:27:49Z Юлдашева Луиза 18980 1295360 wikitext text/x-wiki {{Шәхес|әүҙемлек йылдары=|Жанр=|әҫәрҙәренең теле=[[эсперанто]]|Викитека=}}'''Варанкин Владимир Валентинович''' ( {{Тыуған көнө|12|11|1902|30|10}} {{ТыуыуУрыны|Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородта}} — {{Үлгән көнө|3|10|1938}}, Мәскәү) — совет тарихсыһы, эсперантолог, [[эсперанто]] яҙыусыһы. Совет Социалистик Республикаһының Үҙәк Комитеты ағзаһы (1921), Эсперанто академияһының лингвистик комитеты ағзаһы (1921){{Sfn|Королевич|1989}}<ref name=":1">''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. == Биографияһы == Владимир Валентинович Варанкин 1902 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Атаһы — Валентин Егорович (1921 йылда вафат була) —[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] мобилизацияланғансы һаҡлыҡ банкы менән идара итә, ә әсәһе Нина Алексеевна (1953 йылда вафат була) китапханасы була. Владимир Валентинович белеме буйынса тарихсы, Көнбайыш Европа тарихы буйынса махсуслаша. Сит телдәр мәктәбе (һуңыраҡ 2-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтына үҙгәртелә) директоры була. 1935 йылдан [[Мәскәү тарих-архив институты|Мәскәү тарих-архив институтының]] донъя тарихы кафедраһын етәкләй<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1919 йылдан алып [[Эсперантсы|эсперантсы була]] һәм совет эсперанто хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша<ref name=":2">Генерацияланған: :Шаблон:Sfn</ref>. 1920 йылда уҡ ул Түбәнге Новгород губернаһында 40-ҡа яҡын эсперанто ячейкаһы ойоштора<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1921 йылдың июнендә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] үткән 3-сө Бөтә Рәсәй эсперантистар съезында Совет илдәре эсперантистар союзы ойошторола (1927 йылда Совет Республикалары эсперантистар союзы тип үҙгәртелә), Варанкин Владимир Валентинович Союздың Үҙәк комитетына һайлана һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Союз эшендә әүҙем ҡатнаша. 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында совет эсперанто-хәрәкәте өҫтөндә болоттар ҡуйыра; СЭСР ҮК-ның бөтә составы тиерлек һәм байтаҡ ябай эсперантсылар «шпионаж»да уйланылған ғәйепләү буйынса репрессиялана . Владимир Варанкин 1938 йылдың 7 февраленән 8 февраленә ҡарай төндә «советтарға ҡаршы троцкистик террористик ойошмала ҡатнашыусы һәм был ойошманың «Союз үҙәге» тип аталған ойошма ағзаһы» булараҡ ҡулға алына<ref>Владимир Варанкин.&nbsp;''Esperanto en Rusio''.&nbsp;— СПРАВКА по архивно-следств. делу No. 964677, апрель 1954 г.&nbsp;Дата обращения: 4 июня </ref> . Артабан Варанкиндың исеме “Мәскәү өлкәһе. 1-се категория” бүлегендә НКВД һәм И.В.Сталин һәм В.М.Молотов имзалаған 1938 [[Молотов Вячеслав Михайлович|йылдың]] 29 сентябрендәге “ СССР Юғары суды хәрби коллегияһы тарафынан судҡа бирелгән кешеләр исемлегендә ” табыла<ref name=":0">ВАРАНКИН Владимир Валентинович.&nbsp;''Сталинские расстрельные списки''.&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>; ошоноң менән Варанкиндың яҙмышы хәл ителә, сөнки беренсе категория «язаның иң юғары сараһы» тигәнде аңлата. 1938 йылдың 3 октябрендә Хәрби коллегия Варанкинды хөкөм итә, шул уҡ көндә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла<ref name=":0" /> . 1957 йылдың 11 майында Варанкин реабилитациялана, енәйәткә дәлилдәр булмау сәбәпле енәйәт эше ябыла<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. Ҡатыны: Варанкина (тыумышы менән Муравина) Августа Николаевна 1902 йылда тыуған. Ҡыҙы: Варанкина (шулай уҡ Дмитриева,шулай уҡ Жигулева, Фаина Владимировна), 1924 йылғы, Түбәнге Новгородта йәшәй. == Баҫмалары == Владимир Валентинович Варанкин эсперанто өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр яҙған, улар тәү сиратта совет республикаларының эсперантсылар союзы матбуғаты органы «Халыҡ-ара тел» журналында баҫылған мәҡәләләр. Уның {{Lang-eo2|Teorio de Esperanto}} («Эсперанто теорияһы») ( [[1929 йыл|1929]] ) хеҙмәте эсперанто лексикаһының этимологияһын, шулай уҡ был телдең фонетикаһын, морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеүгә арналған {{Sfn|Королевич|1989}} . 1933 йылда Варанкиндың {{Lang-eo2|Metropoliteno}} («Метрополитен») романы {{Lang-eo2|EKRELO}} (Революцион эсперанто әҙәбиәте нәшриәт кооперативы, [[Амстердам]] ) тарафынан баҫылып сыға {{Sfn|Varankin|1933}} . Мауыҡтырғыс фабулаһы һәм оҫта характеристикалы персонаждары менән айырылып торған романдың темаһы булып 1928—1929 йылдарҙа Мәскәүҙә метрополитен төҙөү тора. Романдың төп геройы – Берлинға метро төҙөү тәжрибәһен өйрәнергә ебәрелгән йәш совет инженеры. Унда ул немец коммунистарының тормошо һәм сәйәси көрәше менән таныша, шулай уҡ сәйәхәткә тиклемге Мәскәүҙәге тормошо һәм Берлиндағы ваҡиғалар тураһында автобиографик роман яҙа<ref name=":2" /> Әҙәбиәтселәр бер тауыштан Варанкинды – Кабе [[Россетти, Чезаро|,]] [[Вальен, Анри|А.Вальен]], [[Лойкен, Генрих|Г.Лойкен]], [[Сахаров Александр Андреевич|А.А.Сахаров]], Р.Шварц, Д.Баги, К.Россетти менән бергә – эсперанто прозаһы үҫеше [[Лойкен, Генрих|менән]] бәйле төп шәхестәр исемлегенә индерә{{Sfn|Токарев|1991}}{{Sfn|Королевич|1989}}. 1977 йылда, Копенгагенда, «Метрополитен» романының икенсе баҫмаһы сыҡҡас, Эсперанто академияһы рәйесе У. Олд, «онотолған шедевр»ҙы ҡабаттан баҫтырыуҙы сәләмләп, романға юғары баһа бирә<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Баҫмалары == === Эсперантология буйынса хеҙмәттәре === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Teorio de Esperanto|место=Moskvo|издательство=C. K. SEU|год=1929|allpages=67|ref=Varankin}} === «Митрополия» романының баҫмалары. === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Amsterdam|издательство=EKRELO|год=1933|allpages=200|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 2 eld|место=Kopenhago|издательство=Thorben Kehlet|год=1977|allpages=252|isbn=87-87089-10-6|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|ответственный=перевод на англ. язык Марты Эванс|место=Antwerpen|издательство=Thorben Kehlet — Stafeto|год=1979|allpages=312|isbn=90-6336-016-9|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Moskva|издательство=Progreso|год=1992|allpages=244|isbn=5-01-002952-9|ref=Varankin}} (Репринт издания 1933 г.) * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 3 eld|место=Jekaterinburg|издательство=Sezonoj|год=1992|allpages=260|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Варанкин В. В.|заглавие=Метрополитен|ответственный=перевод на рус. язык А. Александрова|место=М.|издательство=[[Импэто]]|год=2008|страниц=272|isbn=87-87089-10-6|ref=978-5-7161-0173-9}} == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Королевич А. И.|заглавие=Книга об эсперанто|ссылка=https://archive.org/details/knigaobesperanto0000koro|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1989|страниц=256|isbn=5-12-000985-9|ref=Королевич}} * {{Китап|автор=Токарев Б. В.|заглавие=Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=143—161|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Токарев}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://historio.ru/varankin-prop.php|title=Методика агитации и пропаганды Эсперанто|author=В. Варанкин|website=Esperanto en Rusio|lang=ru}} * Vladimir Varankin Metropoliteno (эсп.). * ПРОЕКТ ВИТАЛИЯ ЗОРИНА (перевод романа Владимира Варанкина «Метрополитен»)  (рус.). [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] hgqtsvemvs6set531c1t8mv0hp2v64w 1 200646 1295362 2026-05-03T08:33:53Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Эсперанто|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) 1295362 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Эсперанто|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) guelrmezzezsemw8rvzlv3snhd3twcd 1 200647 1295366 2026-05-03T08:59:47Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Университет Призрена|3 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 1295366 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Университет Призрена|3 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 2vzwwv656db3gbs0f6hd3j9r3dtmps6 0 200648 1295370 2026-05-03T09:31:03Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Персона }} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://but... 1295370 wikitext text/x-wiki {{Персона }} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} ho368jbevfhvzt72d8rn8a4f22stsoq 1295376 1295370 2026-05-03T09:44:11Z Вәхит 24644 1295376 wikitext text/x-wiki {{Персона }} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан Һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} 62v06hnwww0dpoqwcas9vz9p9clg5qq 1295384 1295376 2026-05-03T09:55:07Z Вәхит 24644 added [[Category:Алфавит буйынса альпинистар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1295384 wikitext text/x-wiki {{Персона }} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан Һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] pf5q1xv29exb6tjjs8azq3r22r03ar3 1295385 1295384 2026-05-03T09:56:25Z Вәхит 24644 added [[Category:Джомолунгманы яулаусылар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1295385 wikitext text/x-wiki {{Персона }} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан Һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] [[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]] 3ch3drvc1ggwv4np4hjrtgd0i0jny5t 1 200649 1295372 2026-05-03T09:32:36Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Ибрахими, Ута|3 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=спорт |тема2=альпинизм |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 1295372 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Ибрахими, Ута|3 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=спорт |тема2=альпинизм |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} lr4jhkhste9yi1q6qt0r37lqknhspxo 10 200650 1295382 2026-05-03T09:51:23Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Навигационная таблица | имя = Покорители 14 восьмитысячников | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | заголовок = Бөтә һигеҙ меңлектәрҙе яулаусы альпинистар исемлеге | класс_списков = plainlist | стиль_списков = text-align:left | группа1 = 1986—1999 (6) | список1 = * '''1986:''' {{Флаг|И... 1295382 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица | имя = Покорители 14 восьмитысячников | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | заголовок = Бөтә һигеҙ меңлектәрҙе яулаусы альпинистар исемлеге | класс_списков = plainlist | стиль_списков = text-align:left | группа1 = 1986—1999 (6) | список1 = * '''1986:''' {{Флаг|Италия||18px}} [[Месснер Райнхольд|Райнхольд Месснер]] * '''1987:''' {{Флаг|Польша||18px}} [[Кукучка Ежи|Ежи Кукучка]] * '''1995:''' {{Флаг|Швейцария||15px}} [[Лоретан Эрхард|Эрхард Лоретан]] * '''1996:''' {{Флаг|Мексика||18px}} [[Карсолио Карлос|Карлос Карсолио]] · {{Флаг|Польша||18px}} [[Велицкий Кшиштоф|Кшиштоф Велицкий]] * '''1999:''' {{Флаг|Испания||18px}} {{нп|Ойярсабаль Хуанито|Хуанито Ойярсабаль|en|Juanito Oiarzabal}} | группа2 = 2000—2009 (12) | список2 = * '''2000:''' {{Флаг|Италия||18px}} {{нп|Мартини Серджо|Серджо Мартини|it|Sergio Martini}} * '''2001:''' {{Флаг|Республика Корея||18px}} [[Пак Ён Сок]] · {{Флаг|Республика Корея||18px}} {{нп|Ум Хон Гиль|Ум Хон Гиль|en|Um Hong-gil}} * '''2002:''' {{Флаг|Испания||18px}} {{нп|Иньюрратеги Альберто|Альберто Иньюрратеги|en|Alberto Iñurrategi}} * '''2003:''' {{Флаг|Республика Корея||18px}} {{нп|Хан Ван Ён|Хан Ван Ён|en|Han Wang-yong}} * '''2005:''' {{Флаг|США||18px}} [[Вистурс, Эд|Эд Вистурс]] * '''2007:''' {{Флаг|Италия||18px}} {{нп|Мондинелли Сильвио|Сильвио Мондинелли|en|Silvio Mondinelli}} * '''2008:''' {{Флаг|Эквадор||18px}} {{нп|Вальехо Иван|Иван Вальехо|en|Iván Vallejo}} * '''2009:''' {{Флаг|Казахстан||18px}} [[Урубко Денис Викторович|Денис Урубко]] · {{Флаг|Германия||18px}} {{нп|Дуймовиц Ральф|Ральф Дуймовиц|de|Ralf Dujmovits}} · {{Флаг|Финляндия||18px}} [[Густафссон Вейкка|Вейкка Густафссон]] · {{Флаг|Австралия||18px}} {{нп|Лок Эндрю|Эндрю Лок|en|Andrew Lock}} | группа3 = 2010—2019 (25) | список3 = * '''2010:''' {{Флаг|Португалия||18px}} {{нп|Гарсия Жуан (альпинист)|Жуан Гарсия|en|João Garcia}} · {{Флаг|Польша||18px}} {{нп|Пустельник Пётр|Пётр Пустельник|en|Piotr Pustelnik}} · {{Флаг|Испания||18px}} {{нп|Пасабан Эдурне|Эдурне Пасабан|en|Edurne Pasaban}} * '''2011:''' {{Флаг|Италия||18px}} {{нп|Бланк Абеле|Абеле Бланк|en|Abele Blanc}} · {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Мингма Шерпа|Мингма Шерпа|en|Mingma Sherpa (mountaineer)}} · {{Флаг|Австрия||18px}} [[Кальтенбруннер Герлинде|Герлинде Кальтенбруннер]] · {{Флаг|Казахстан||18px}} [[Пивцов Василий Талгатович|Василий Пивцов]] · {{Флаг|Казахстан||18px}} [[Жумаев Максут Сагинтаевич|Максут Жумаев]] · {{Флаг|Республика Корея||18px}} {{нп|Ким Джэ Су||de|Kim Jae-soo}} * '''2012:''' {{Флаг|Италия||18px}} {{нп|Панцери Марио|Марио Панцери|it|Mario Panzeri (alpinista)}} · {{Флаг|Япония||18px}} {{нп|Такэути Хиротака (альпинист)|Хиротака Такэути|de|Hirotaka Takeuchi (Bergsteiger)}} * '''2013:''' {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Чханг Дава Шерпа||en|Chhang Dawa Sherpa (mountaineer)}} · {{Флаг|Республика Корея||18px}} {{нп|Ким Чхан Хо||en|Kim Chang-ho (climber)}} * '''2014:''' {{Флаг|Испания||18px}} {{нп|Эгочеага Хорхе|Хорхе Эгочеага|eu|Jorge Egocheaga}} · {{Флаг|Чехия||18px}} {{нп|Ярош Радек|Радек Ярош|uk|Радек Ярош}} * '''2017:''' {{Флаг|Италия||18px}} {{нп|Мерой Нивес|Нивес Мерой|en|Nives Meroi}} · {{Флаг|Италия||18px}} {{нп|Бенет Романо|Романо Бенет|it|Romano Benet}} · {{Флаг|Словакия||18px}} {{нп|Гамор Петер|Петер Гамор|sk|Peter Hámor}} · {{Флаг|Иран||18px}} {{нп|Гейчисаз Азим|Азим Гейчисаз|en|Azim Gheychisaz}} · {{Флаг|Испания||18px}} {{нп|Латорре Ферран|Ферран Латорре|es|Ferran Latorre}} · {{Флаг|Испания||18px}} {{нп|Кадиач Оскар|Оскар Кадиач|en|Òscar Cadiach}} * '''2018:''' {{Флаг|Республика Корея||18px}} [[Ким Мигон]] * '''2019:''' {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Сану Шерпа||en|Sanu Sherpa}} · {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Мингма Гьябу Шерпа||en|Mingma Gyabu Sherpa}} · {{Флаг|Непал||12px}} [[Пурджа Нирмал|Нирмал Пурджа]] | группа4 = 2020—{{нв}} (34) | список4 = * '''2021:''' {{Флаг|Республика Корея||18px}} {{нп|Ким Хон Бин (альпинист)|Ким Хон Бин|en|Kim Hong-bin}} * '''2022:''' {{Флаг|Непал||12px}} [[Нима Гьялзен Шерпа]] * '''2023:''' {{Флаг|Китай||18px}} [[Дун Хунцзюань]] · {{Флаг|Норвегия||18px}} [[Харила Кристин|Кристин Харила]] · {{Флаг|Швейцария||15px}} {{нп|Лаво Софи|Софи Лаво|fr|Sophie Lavaud}} · {{Флаг|Турция||18px}} {{нп|Фындык Тунч|Тунч Фындык|en|Tunç Fındık}} · {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Тенджен Шерпа|Тенджен Лама Шерпа|en|Tenjen Sherpa}} · {{Флаг|Непал||12px}} [[Гелдже Шерпа]] · {{Флаг|США||18px}} [[Уорнер Крис|Крис Уорнер]] * '''2024:''' {{Флаг|Италия||18px}} [[Камандона Марко|Марко Камандона]] · {{Флаг|Япония||18px}} {{нп|Исикава Наоки|Наоки Исикава|en|Naoki Ishikawa (photographer)}} · {{Флаг|США||18px}} {{нп|Меткалф Трейси|Трейси Меткалф|en|Tracee Metcalfe}} · {{Флаг|Пакистан||18px}} {{нп|Сирбаз Хан||en|Sirbaz Khan}} · {{Флаг|Непал||12px}} [[Дава Гьялдже Шерпа]] · {{Флаг|Непал||12px}} [[Мингма Гьялдже Шерпа]] · {{Флаг|Италия||18px}} {{нп|Вьельмо Марио|Марио Вьельмо|it|Mario Vielmo}} · {{Флаг|Япония||18px}} [[Ватанабэ Наоко|Наоко Ватанабэ]] · {{Флаг|Румыния||18px}} [[Лаза Адриан|Адриан Лаза]] · {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Пасанг Нурбу Шерпа||en|Pasang Nurbu Sherpa}} · {{Флаг|Пакистан||18px}} {{нп|Кашиф Шехроз|Шехроз Кашиф|en|Shehroze Kashif}} · {{Флаг|Польша||18px}} {{нп|Расиньская-Самочко Дорота|Дорота Расиньская-Самочко|pl|Dorota Rasińska-Samoćko}} · {{Флаг|Великобритания||18px}} {{нп|Браунли Адриана|Адриана Браунли|en|Adriana Brownlee}} · {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Нима Ринджи Шерпа||en|Nima Rinji Sherpa}} · {{Флаг|Франция||18px}} [[Маккензи Аласдер|Аласдер Маккензи]] · {{Флаг|Россия||18px}} [[Пекова Алина Юрьевна|Алина Пекова]] · {{Флаг|Китайская Республика||18px}} [[Цзэн Гоэр]] · {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Мингтемба Шерпа||en|Mingtemba Sherpa}} · {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Теджан Гурунг||en|Tejan Gurung}} · {{Флаг|Непал||12px}} {{нп|Пасанг Тенди||en|Pasang Tendi}} * '''2025:''' {{Флаг|Косово||18px}} [[Ибрахими Ута|Ута Ибрахими]] · {{Флаг|Северная Македония||18px}} [[Кедев Сашко|Сашко Кедев]] · {{Флаг|Иран||18px}} {{нп|Хесамифард, Афсане|Афсане Хесамифард|en|Afsane Hesamifard}} · {{Флаг|Непал||12px}} [[Чхиринг Шерпа]] · {{Флаг|Россия||18px}} [[Ковальчук Николь|Николь Ковальчук]] }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || [[Категория:Бөтә һигеҙ меңлектәрҙе яулаусылар]] }}<noinclude> [[Категория:Навигация ҡалыптары:Альпинизм]] </noinclude> on21pelwyllu777t3pylu3z85p2c4xl 10 200651 1295383 2026-05-03T09:52:41Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Тәржемәһеҙ]] битенә йүнәлтелгән 1295383 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Тәржемәһеҙ]] shlprx731ay1v8a9t9ub1qebtpzyyqk 14 200652 1295387 2026-05-03T09:57:50Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Альпинистар]] [[Категория:Альпинизм]] [[Категория:Шәхестәр:Джомолунгма]] 1295387 wikitext text/x-wiki [[Категория:Альпинистар]] [[Категория:Альпинизм]] [[Категория:Шәхестәр:Джомолунгма]] tvzg4t0hdrp6tbbpxggn1216efx1f1v 0 200653 1295394 2026-05-03T10:20:01Z Neuvillette 39826 [[Венгрҙар]] битенең исемен [[Мажарҙар]] тип Neuvillette алыштырҙы 1295394 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мажарҙар]] i2f3f8vyuoewc95c6101x39o33ws625