Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 7247 1295492 1269179 2026-05-04T07:26:55Z Kwamikagami 7335 /* Астрономик ҡылыҡһырлама */ 1295492 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы | тип=планета | маленькая карточка = | фон = #cccccc | название = Меркурий | символ = Mercury symbol (bold).svg | изображение =Mercury in color - Prockter07 centered.jpg | ширина = | подпись = Меркурий («[[MESSENGER|Мессенджера]]» фотоһы) | изображение2 = Mercury-real color.jpg | ширина2 = | подпись2 = Меркурий тәбиғи төҫөндә («Маринера-10» фотоһы) | другие названия = | обозначение астероида = | категория астероида = | открытие-ref = | первооткрыватель = | место открытия = | дата открытия = | способ открытия = | орбита-ref = | эпоха = [[J2000.0]] | перигелий = 46&nbsp;001&nbsp;210 км<br />0,30749909 а. б. | апсида = | периапсида = | апоапсида = | афелий = 69&nbsp;816&nbsp;927 км<br />0,46669733 [[Астрономик берәмек|а.&nbsp;б.]] | большая полуось = 57&nbsp;909&nbsp;068 км<br />0,38709821 а. е. | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,2056303 | сидерический период = 87,969 көн<ref name="nasa">{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|date=30 ноября 2007|title=Mercury Fact Sheet|lang=en|publisher=[[NASA]]|accessdate=2011-06-09]|accessdate=12 февраля 2009|author=David R. Williams.|archiveurl=http://www.webcitation.org/67qL6uorw|archivedate=2012-05-22}}</ref> | синодический период = 115,88 көн | орбитальная скорость = 47,87 км/с | средняя аномалия = 174,795884° | наклонение = 7,00° эклиптика яҫылығына ҡарата<br />3,38° Ҡояш экваторына ҡарата | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 48,330541° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 29,124279° | половинная амплитуда = | чей спутник = | спутники = нет | физические характеристики-ref =<ref>{{cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts|title=Solar System Exploration: Planets: Mercury: Facts & Figures|accessdate=2011-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/67qL7R71p|archivedate=2012-05-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021119033135/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts |date=2002-11-19 }}</ref> | размеры = | приплюснутость = &lt; 0,0006 | экваториальный радиус = 2439,7 км | полярный радиус = | средний радиус = 2439,7 ± 1,0 км | окружность большого круга = 15&nbsp;329,1 км | площадь поверхности = 7,48{{e|7}} км²<br />0,147 ҡыш | объём = 6,08272{{e|10}} км³<br />0,056 ер | масса = 3,33022{{e|23}} кг<br />0,055274 ер<ref name="Язев">''С. А. Язев''. Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие. — СПб: Лань, С. 45-56, 2011. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref name="galspace" /> | плотность = 5,427 г/см³<br />0,984 земной | ускорение свободного падения = 3,7 м/с²<br />0,377 [[Есемдең тотҡарлыҡһыҙ төшөүе|g]] | первая космическая скорость = | вторая космическая скорость = 4,25 км/с | скорость вращения = 10,892 км/сәғ | период вращения = 58,646 көн (1407,5 сәғ) | наклон оси = 0,01° | прямое восхождение = 18 ч 44 мин 2 с<br />281,01° | склонение = 61,45° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,119 (Бонд)<br />0,106 (геом. [[альбедо]]) | спектральный тип = | видимая звёздная величина = | абсолютная звёздная величина = | угловой диаметр = | температура на поверхности = | температура 1 имя = 0°N, 0°W | температура 1 минимум = 90 К<br />(−183 °C) | температура 1 средняя = 340 К<br />(67 °C) | температура 1 максимум = 700 К<ref>{{cite web|url=http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586|title=ESA Science & Technology: Background Science|publisher=Европейское космическое агентство|accessdate=2009-3-20|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67qL8K25T|archivedate=2012-05-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904122806/http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586 |date=2016-09-04 }}</ref><br />(427 °C) | температура 2 имя = 85°N, 0°W | температура 2 минимум = 80 К<br />(−193 °C) | температура 2 средняя = 200 К<br />(−73 °C) | температура 2 максимум = 380 К<br />(107 °C) | атмосфера-ref = | атмосферное давление = ~10⁻¹⁵;bar | шкала высоты = | состав атмосферы = 42,0 % [[кислород]]<br />29,0 % [[натрий]]<br />22,0 % [[водород]]<br />6,0 % [[гелий]]<br />0,5 % [[калий]]<br />0,5 % остальные ([[вода]], [[азот]], [[ксенон]], [[криптон]], [[неон]], [[кальций]], [[магний]])<ref name="nasa" /><ref name="galspace">[http://galspace.spb.ru/mercury.html Проект «Исследование Солнечной системы», Меркурий]</ref> }} '''Меркурий''' (символы: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] иң яҡын [[планета]], һәм ул [[ер төркөмө планеталары|ер төркөмө планеталарының]] иң бәләкәйе. [[Күк сфераһы|Күк]] буйлап башҡа платеналарға ҡарағанда йәһәтерәк хәрәкәт иткәнгә күрә, ул боронғо Римдең сауҙа аллаһы — етеҙ ''[[Меркурий (мифология)|Меркурий]]'' хөрмәтенә шулай атала. Уның Ҡояш тирәләй [[Сидерик осор|әйләнеү ваҡыты]] ни бары 87,97 ер тәүлеген тәшкил итә, был Ҡояш системаһындағы бөтә планеталарҙың әйләнеше менән сағыштырғанда бик бәләкәй. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429С етә. Был Ҡояш систкмаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С төшә. Был планета Ҡояш тирәләй яҡынса 88 көн ([[Ер (планета)|Ер]] [[тәүлек|тәүлеге]]) әйләнә. Тышҡы күренеше менән Меркурий [[Ай (күк есеме)|Ай]]ҙы хәтерләтә, уның өҫтө лә кратерҙар менән телгәләнгән. Меркурийҙың юлдашы ([[Ай (күк есеме)|Ай]]ы) юҡ, шуға төнөн ҡараңғы. Атмосфераһы бик һирәк. Планетаның тимер төшө булғанға, [[Ер (планета)|Ер]]ҙекенән 0,1 тәшкил иткән магнит ҡыры бар.Меркурийға ике йыһан аппараты килә: 1974 һәм 1975 йылдарҙа уның менән йәнәш «Маринер 10» оса, ә 2008 йылдан 2015 йылға тиклем MESSENGER тарафынан тикшерелә. Һуңғыһы 2011 йылда планета тирәләй орбитаға сыға һәм дүрт йыл эсендә уның тирәләй 4000-дән ашыу боролош яһап, 2015 йылдың 30 апрелендә яғыулыҡ ҡуллана һәм ер өҫтөнә бәрелә. 2025 йылда Меркурийға BepiColombo космос карабы килер тип планлаштырыла<ref>{{cite web |url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id%3D284 |deadlink = yes |title=NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface |accessdate=2015-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 |archivedate=2015-05-03 }}</ref><ref name="EclipseReboost">{{cite web |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |title=From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse |author=[[Emily Lakdawalla]] |publisher=Planetary Society |date=2014-10-10 |accessdate=2015-01-23}}</ref><ref name="Pressurant2015">{{cite web |url=http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |title=Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission |publisher=Astronomy.com |date=2014-12-29 |accessdate=2015-01-22}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Меркурийҙың [[Ҡояш]]тан уртаса алыҫлығы — 58 млн км (57,91 млн км)<ref>Уточнённые значения далее идут из открытых источников NASA Goddard Space Flight Center на 2000 г.</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ Сколько километров до Солнца?] // Вокруг Света.</ref>. Планета Ҡояш тирәләй 88 тәүлек әйләнә. Меркурийҙың күренеп торған ҙурлығы −1,9-ҙан<ref name="nasa"/> 5,5-кә тиклем түбәнге һәм өҫкө конъюнкциондарҙан тора, әммә Ҡояшҡа яҡын булыуы арҡаһында уны күреүе еңел түгел. Меркурий ер планеталары төркөмөнә ҡарай. Үҙенең физик характеристикаһы буйынса Меркурий [[Ай (юлдаш)|Ай]]ҙы хәтерләтә. Тәбиғи юлдаштары юҡ, ләкин бик һирәк атмосфераға эйә. Планета ҙур тимер йәҙрәгә, ул магнит ҡырының сығанағы булып тора, уның көсөргәнешлеге ерҙең магнит ҡырынан 0,01 тәшкил итә<ref>{{cite web |url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |author=C. T. Russell, J. G. Luhmann |title=Mercury: magnetic field and magnetosphere |accessdate=2007-03-16 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67qLFCugA?url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |archivedate=2012-05-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010221441/http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag/ |date=2013-10-10 }}</ref>. Меркурийҙың йәҙрәһе — планетаның дөйөм күләменең 83 проценты <ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |deadlink=yes |title=Mercury Gets a Dose of Extra Iron |date=2012-03-21 |publisher=scienceNOW |accessdate=2012-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120328005248/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |archivedate=2012-03-28 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |title=Астрономы увеличили железное ядро Меркурия |date=2012-03-22 |publisher=[[Lenta.ru]] |lang=ru}}</ref>. Меркурий өҫтөндәге температура 80 -дән алып 700 К тиклем (−190 —+430 °C). Ҡояш яғы поляр өлкәләргә һәм планетаның икенсе яғына ҡарағанда күпкә нығыраҡ йылыта. Меркурий радиусы ни бары 2439,7 ± 1,0 км тәшкил итә, был Юпитер юлдашы Ганимед һәм Сатурн юлдашы Титан радиусынан кәмерәк (Ҡояш системаһындағы планеталарҙың ике ҙур юлдашы). Әммә радиусы бәләкәйерәк булыуына ҡарамаҫтан, Меркурий күмәкләп йыйылған Ганимед менән Титанды уҙып китә. Планетаның массаһы — 3,3 ⋅1023 кг. Меркурийҙың уртаса тығыҙлығы ярайһы уҡ ҙур — 5,43 г/см3, был Ер тығыҙлығынан саҡ ҡына кәмерәк. Ер күләме буйынса күпкә ҙурыраҡ булыуын иҫәпкә алғанда, Меркурий тығыҙлығы уның интерьерында металдарҙың миҡдары артыуын күрһәтә. Меркурийҙа ирекле төшөү тиҙлеге — 3,70 м/с2 . Икенсе йыһан тиҙлеге — 4,25 км/с. Планета тураһында әлегә сағыштырмаса аҙ билдәле. Тик 2009 йылда ғына ғалимдар"Маринер-10" һәм «Мессенджер» ҡоролмаларының һүрәттәрен ҡулланып, Меркурийҙың тәүге тулы картаһын төҙөгән<ref>{{cite web |date=2009-12-16 |url=https://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ |title=Впервые составлена полная карта Меркурия |publisher=[[Lenta.ru]] |accessdate=2010-08-13 |deadlink=no}}</ref>. 2006 йылда Плутондан планета статусы алынғандан һуң Меркурий Ҡояш системаһындағы иң бәләкәй планета исемен ала. [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|center|thumb|upright=1.5|Ер төркөмө планеталарының сағыштырма үлсәмдәре (һулдан уңға: Меркурий, [[Сулпан]] (''Зөһрә'', {{lang-ru|Венера}}), [[Ер]], [[Марс]]]] == Астрономия == === Астрономик ҡылыҡһырлама === [[Файл:Mercury, Venus and the Moon Align.jpg|мини|слева|upright|Йондоҙло күктә Меркурий (юғарыла, Сулпан менән Айҙан өҫтә), [[Параналь обсерваторияһы]]]] Меркурийҙың күҙгә күренеп торған ҙурлығы −1,9 м-ҙан алып 5,5 м-ға 1,9 тиклем тәшкил итә, әммә Ҡояштан ҙур булмаған мөйөшлө алыҫлығы (максималь 28,3°) арҡаһында уны күреү еңел түгел<ref name="gect">{{cite web|url=http://gect.ru/astronomy/mercury.html|title=Сведения о Меркурии|accessdate=2016-05-15|publisher= Gect.ru: географический информационный проект}}</ref>. Меркурийҙы күҙәтеү өсөн иң уңайлы шарттар — түбән киңлектәрҙә һәм экватор янында: был ҡараңғылыҡтың оҙайлығы иң бәләкәйе булыуы менән бәйле. Урта киңлектәрҙә Меркурийҙы табыу күпкә ҡатмарлыраҡ һәм иң яҡшы элонгация осоронда ғына мөмкин. Бейек киңлектәрҙә планетаны ҡараңғы төнгө күктә күреп булмай тиерлек: ҡараңғы төшкәс, Меркурий бик ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа күренә <ref name="znsila">{{cite web|url=http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|title=Меркурий — характеристики и наблюдение|accessdate=2011-06-07|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. === Меркурийҙың күк механикаһы === Меркурий Ҡояш тирәләй яҡынса 88 Ер тәүлеге осоро менән үҙ орбитаһын үтә. Меркурийҙа бер йондоҙ тәүлеге оҙайлығы — 58,65 Ер<ref name="strom"/> , ә ҡояш — 176 Ер тәүлегенән тора<ref name="Язев" />. Меркурий Ҡояш тирәләй шаҡтай ныҡ оҙонса эллиптик орбита буйынса (эксцентриклығы 0,205) уртаса 57,91 млн км (0,387 АУ) арауығында хәрәкәт итә. Перигелийҙа Меркурий Ҡояштан 45,9 млн км (0,3 АУ), афелийҙа — 69,7 млн км (0,46 АУ), шулай итеп, перигелийҙа Меркурий Ҡояшҡа афелий торошона ҡарағанда йыл ярымға яҡыныраҡ. Орбитаның эклиптика яҫылығына ынтылышы — 7°. Меркурий орбита буйлап бер әйләнгәндә 87,97 Ер көнө үткәрә. Планетаның орбиталағы уртаса хәрәкәт тиҙлеге — 48 км/с (афелийҙа — 38,7 км/с, ә перигелийҙа — 56,6 км/с). Меркурийҙан Ергә тиклем алыҫлыҡ 82 —217 млн км-ға тиклем үҙгәрә. Шуға күрә, Ерҙән күҙәткәндә, Меркурий Ҡояшҡа ҡарата торошон көнбайыштан (иртәнсәк күренә) бер нисә көндән көнсығышҡа (кис көнө күренә) табан үҙгәртә<ref>{{cite web |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |title=Всё о Меркурии |accessdate=2011-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |archivedate=2012-05-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |date=2012-05-16 }}</ref>. Меркурий йондоҙ тәүлеге Ерҙең 58,65 көнөнә тиң, йәғни Меркурий 2/3 йылына тиң<ref name="strom">{{книга |год=2003 |заглавие=Exploring Mercury: the iron planet |ссылка=https://archive.org/details/exploringmercury00stro |издательство=Springer |isbn=1-85233-731-1 |автор=Strom, Robert G.; Sprague, Ann L. }}</ref>. Күсәр тирәләй әйләнеү осороноң һәм Ҡояш тирәләй Меркурий революцияһының был нисбәте Ҡояш системаһы өсөн уникаль күренеш булып тора. Ҡояштың һыу баҫыу йоғонтоһо хәрәкәт миҡдарын тартып алыуы һәм боролошҡа ҡамасаулауы менән аңлатыла. Һөҙөмтәлә, бер Меркурий йылында Меркурий үҙ күсәре тирәләй бер ярым әйләнеш хәрәкәтләнә. Йәғни, әгәр Меркурий перигелийыны үткән мәлдә уның өҫкө йөҙөнөң билдәле бер нөктәһе Ҡояшҡа ҡарап торһа, перигелийыны сираттағы үткәүелендә өҫкө йөҙҙөң ҡапма-ҡаршы нөктәһе Ҡояшҡа бороласаҡ, ә сираттағы Меркурий йылынан һуң Ҡояш яңынан беренсе нөктәнән юғарыраҡ зенитҡа әйләнеп ҡайтасаҡ. Һөҙөмтәлә Ҡояш тәүлеге Меркурийҙа 176 Ер тәүлеге оҙонлоғонда була. Меркурий тәүлегенең оҙонлоғо Меркурий йылы оҙонлоғона тиң<ref name="Язев" />. Планетаның был хәрәкәте һөҙөмтәһендә унда «эҫе оҙонлоҡтарҙы» — мердиандың ике ҡапма-ҡаршыһын айырырға була. Улар Меркурий перигелийын үткәндә сиратлап Ҡояшҡа боролош яһай. Бының арҡаһында хатта меркурий стандарттары буйынса ла уларҙа айырыуса эҫе була<ref>{{cite web |author = Алексей Левин |url = http://galspace.spb.ru/index157.html |title = Меркурий — планета, ближайшая к Солнцу |publisher = Популярная механика |accessdate = 2011-03-03 |archiveurl = |archivedate = |deadlink = no }}</ref>. Меркурийҙа миҙгелдәр үҙгәрмәгәнлектән, полюстар янында ҡояш нурҙары яҡтыртмаған участкалар бар. Ареси́бола радиотелескоп ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр был һалҡын һәм ҡараңғы зонала боҙлоҡтар барлығын күрһәтә. Һыуҙағы боҙ ҡатламы 2 метрға етергә мөмкин; саң ҡатламы менән ҡапланғандыр<ref>''Philippe Blondel, John W. Mason''. Solar System Update. Springer-Verlag 2006. ISBN 978-3-540-26056-1.</ref>. һуҙылған орбита арҡаһында Меркурийҙың күсәр һәм орбиталь хәрәкәтенең ҡушылыуы тағы бер ҡыҙыҡлы күренеш тыуҙыра. Планетаның күсәр тирәләй әйләнеү тиҙлеге даими тиерлек, шул уҡ ваҡытта орбиталь хәрәкәт тиҙлеге даими үҙгәреп тора. Перигелий эргәһендәге орбиталь өлкәлә яҡынса 8 көн дауамында орбиталь хәрәкәттең мөйөш тиҙлеге әйләнеү хәрәкәтенең мөйөш тиҙлегенән артып китә. Һөҙөмтәлә Меркурий күгендәге Ҡояш элмәкте Ер күгендәге Меркурийҙың үҙе тип һүрәтләй. 90 һәм 270 градусҡа яҡын оҙонлоҡтарҙа Ҡояш ҡалҡҡандан һуң туҡтай, кире борола һәм шул уҡ нөктәлә тиерлек байый. Әммә бер нисә ер көнөнән һуң Ҡояш шул уҡ нөктәлә һәм оҙаҡ ваҡытҡа яңынан ҡалҡа. Был эффектты ҡайһы берҙә Исус Навин эффекты тип тә атайҙар, ул, [[Библия]] буйынса, ҡасандыр Ҡояш хәрәкәтен туҡтатҡан. Ҡояш байығанда картина кире тәртиптә ҡабатлана<ref>{{книга | автор = Брашнов, Д. Г.| часть = | заглавие = Удивительная астрономия | оригинал = | ссылка = | издание = | ответственный = Меламед А. М. | место = | издательство = ЭНАС-КНИГ | год = 2016 | том = | страницы = | страниц = 208 | isbn = 978-5-91921-205-8}}</ref>. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[Марс]] менән [[Сулпан (планета)|Сулпан]] орбиталарының Ергә яҡын урынлашыуы буйынса Меркурий Ергә уртаса иң яҡын планета булып тора, сөнки башҡа планеталар Ҡояшҡа шул тиклем «бәйләнмәгәнлектән»,унан күп дәрәжәлә алыҫлаша <ref>{{статья |автор=Tom Stockman, Gabriel Monroe, Samuel Cordner |заглавие=Venus is not Earth’s closest neighbor |язык=en |издание=Physics Today |число=12 |месяц=Mar |год=2019 |ссылка=https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a}}</ref>. ==== Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе ==== {{часть изображения|изобр=Mercury transit 2.jpg|позиция=right|подпись=2006 йылдың 8 ноябрендә Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе. Меркурий, фотографияның уртаһынан саҡ ҡына түбәндә, бәләкәй генә нөктә булып күренә|ширина=355|общая=400|верх=20|право=25|низ=25|лево=20}} Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе бик һирәк күренеш, әммә ул, мәҫәлән, Сулпан транзитына ҡарағанда күпкә йышыраҡ була, сөнки Меркурий Ҡояшҡа яҡыныраҡ һәм Меркурий йылы ҡыҫҡараҡ. Меркурий транзиты май йәки ноябрь айҙарында булырға мөмкин. XXI быуатта Меркурийҙың Ҡояш буйлап үтеүе 14 тапҡыр буласаҡ, иң яҡыны — 2032 йылдың 13 ноябрендә көтөлә. Шулай уҡ бер үк ваҡытта Ҡояш дискыһы буйлап [[Сулпан]]дың да, Меркурийҙың да үтеүе ихтимал, әммә бындай ваҡиға бик һирәк була. Сулпан менән Меркурийҙың яҡын арала буласаҡ уртаҡ транзиты — 69 163 йылдың 26 июленә тура килә<ref name="FENASAM">{{cite web |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |deadlink=yes |title=Transits of Mercury, Seven Century Catalog: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |first=Fred |last=Espenak |date=2005-04-21 |accessdate=2006-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |archivedate=2006-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |date=2006-09-28 }}</ref>. Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе Ҡояш тотолоу мәленә тура килеүе ихтимал. Бындай хәлде 6757 йылдың 30 майында күҙәтеп буласаҡ <ref>{{cite web |url=http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222115137/http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |title=Simultaneous Occurrence of Solar Eclipse and Transit of Mercury 6757 July 05 |author=Zhelyazko Zhelyazkov |archivedate=2012-02-22 |website=savage-garden.org}}</ref>. ==== Орбитаның аномаль прецессияһы ==== [[Файл:Precessing Kepler orbit 280frames e0.6 smaller.gif|thumb|upright=1.5|Меркурий орбитаһы прецессияһы (бушлыҡта есем күсәренең әйләнеү йүнәлеше үҙгәреү күренеше). Һүрәт асығыраҡ булһын өсөн прецессия тиҙлеге реаль тиҙлегенә ҡарағанда артығыраҡ итеп күрһәтелгән]] Меркурий Ҡояшҡа яҡын тора, шуға күрә уның хәрәкәтендә дөйөм нисбәтлек теорияһы эҙемтәләре, Ҡояш системаһының башҡа планеталарына ҡарағанда, бик ҙур сағылыш таба. 1859 йылда уҡ француз математигы һәм астрономы Урбен Леверье Меркурий перигелийҙарының әкрен прецессияһы булыуы тураһында хәбәр итә һәм, [[Классик механика|Ньютон механикаһына]] нигеҙләнеп, билдәле планеталарҙың йоғонтоһон тулыһынса аңлатып булмай, тип белдерә{{sfn |Роузвер Н. Т.|1985|с=9—10}}. Меркурийҙың перигелий прецессияһы — гелиоцентрик координаттар системаһында быуатына 574,10 ± 0,65" (дуға секунды), йәки геоцентрик координаттар системаһында быуатына 5600 арсекунд (≈1,7°) тәшкил итә. Башҡа күк есемдәренең Меркурийға йоғонтоһон Ньютон механикаһы буйынса иҫәпләү 531,63 ± 0,69 һәм 5557 дуға секундын билдәләргә мөмкинлек бирә<ref>{{статья |автор=Clemence G. M. |заглавие=The Relativity Effect in Planetary Motions |издание=[[Reviews of Modern Physics]] |год=1947 |issue=4 |том=19 |страницы=361—364 |doi=10.1103/RevModPhys.19.361 |язык=en}} {{v|12|06|2011}}</ref> Күҙәтелгән тәьҫирҙе (эффектты) аңлатырға тырышып, Леверье орбитаһы Ҡояшҡа Меркурийға ҡарағанда яҡыныраҡ булған һәм борсоулы йоғонто яһаусы башҡа планета (йәки, бәлки, бәләкәй астероидтар билбауы) булыуын фараз итә<ref name="Verrier">{{статья |автор=Le Verrier U. |заглавие=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète |ссылка=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up |издание=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |год=1859 |том=49 |страницы=379—383 |язык=fr}} {{v|12|06|2011}} (на с. 383 того же издания Файе, комментируя предыдущую работу, рекомендует астрономам искать ранее не обнаруженный объект, находящийся внутри орбиты Меркурия).</ref>. (башҡа аңлатмаларҙа Ҡояштың иҫәпһеҙ-һанһыҙ поляр ҡыҫылыуы ҡарала). [[Нептун]]ды эҙләүҙә уңыштарға өлгәшкәнгә күрә, уның [[Уран (планета)|Уран]] орбитаһына йоғонтоһон иҫәпкә алып, был гипотеза популярлыҡ яулай, хатта эҙләнгән гипотетик планета [[Вулкан (планета)|Вулкан]] исемен дә ала. Әммә был планета бер ҡасан да асылмаған<ref>{{книга |заглавие=In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine |ссылка=https://archive.org/details/insearchofplanet0000baum |год=1997 |isbn=0-306-45567-6 |издательство=[[Springer Science+Business Media#Plenum Press|Plenum Press]] |место=New York |язык=en |автор=Baum, Richard; Sheehan, William }}</ref>. Был аңлатмаларҙың береһе лә күҙәтеүҙәр һынауына бирелмәгәнлектән, ҡайһы бер физиктар гравитация законын үҙгәртергә, мәҫәлән, ундағы дәрәжәнең экспоненцияһын үҙгәртергә йәки есемдәрҙең тиҙлегенә бәйле потенциаль терминдарға ҡушылырға кәрәк тигән радикаль гипотезалар тәҡдим итә башлай<ref name="Bog">''А. Ф. Богородский''. Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. Глава 2.</ref>. Ләкин был ынтылыштарҙың күбеһе ҡапма-ҡаршылыҡлы була. ХХ быуат башында дөйөм сағыштырмалыҡ күҙәтелгән тәүшартҡа аңлатма бирә. Эффект бик аҙ: релятивистик «өҫтәмә» быуатына ни бары 42,98 дуға секунд тәшкил итә, был дөйөм прецессия тиҙлегенең 7,5 % (1/13) тәшкил итә, шуға күрә классик теория күҙаллаған позицияға кире ҡайтыу өсөн Ҡояш тирәләй Меркурийҙың 12 миллиондан да кәм булмаған әйләнеше кәрәк була. Шуға оҡшаш, әммә бәләкәйерәк тайпылыш башҡа планеталар өсөн дә хас — Венера өсөн быуатына 8,62 секунд, Ер өсөн — 3,84, Марс өсөн — 1,35, астероидтар — 10,05 Икар өсөн<ref>{{статья |автор=Gilvarry J. J. |заглавие=Relativity Precession of the Asteroid Icarus |издание=[[Physical Review]] |год=1953 |issue=5 |том=89 |страницы=1046 |doi=10.1103/PhysRev.89.1046 |язык=en}} {{v|12|06|2011}}</ref><ref>{{cite web |author = Anonymous. |url = https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm |title = 6.2 Anomalous Precession |website = Reflections on Relativity |publisher = MathPages |accessdate = 2008-05-22 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67qLEXRKB?url=https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm |archivedate = 2012-05-22 |deadlink = no }}</ref>. == Яҡын киләсәктә == [[2018 йыл]]дың 20 октябрендә Европа космос агентлығы (ESA) BepiColombo миссияһын башлап ебәрҙе. Миссия аппараттары Француз Гвианаһындағы Куру космодромынан «Ариан 5» ракетаһында ебәрелә һәм 2025 йылға Меркурийға барып етергә тейеш була. Төркөм 3 модулдән тора: транспорт — 4 ионлы двигателдәр менән йыһазландырылған Mercury Transfer Module ™, ике тикшеренеү орбиталь модуле: планета — Меркурий планета орбитаһы (МПО) һәм магнитосфера — Меркурий магнитосфера орбитаһы (ММО). Европа LRO модуле планетаның өҫкө йөҙөн һәм уның тәрәнәйеүен өйрәнәсәк, ә япон модуле уның магнитосфераһының ММО-һын өйрәнәсәк. Бөтә миссия агентлыҡҡа 1,3 миллиард евроға төшә (яҡынса 1,5 миллиард доллар). Приборҙар планета атмосфераһының составын, уның үҙенсәлектәрен һәм башҡа күп нәмәләрҙе өйрәнер тип көтөлә. Миссия ете йыл дауам итә<ref>{{cite web |url=https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |title=Космические аппараты, отправленные для изучения Меркурия, прислали первое фото |author=Владимир Кузнецов |website=Нi-news.ru |date=2018-10-22}}</ref>. «Роскосмос» 2019 йылда ебәрергә планлаштырған Рәсәй «Меркурий-П» космос карабы 2030-сы йылдарҙан да иртәрәк осорола алмай. Был зонд, планлаштырылғанса, тарихта планета өҫтөнә төшкән тәүге йыһан аппараты буласаҡ. Әлеге ваҡытта Рәсәй белгестәре был проектты алдан өйрәнә, төшөрөүсе (посадочный) аппарат концепцияһы һәм фәнни ҡорамалдар составы булдырылған. «Меркурий-П» десант станцияһын Меркурийға ебәреү проекты «Рәсәйҙең 2030 йылға тиклем һәм киләсәккә космос эшмәкәрлеген үҫтереү стратегияһына» инмәй<ref>{{cite web |url=http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |title=Cтратегия развития космической деятельности России до 2030 года и на дальнейшую перспективу |subtitle=Проект |author= |website=knts.tsniimash.ru |date= |publisher= |deadlink=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru:80/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |archive-date=20181030 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/C%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F%20%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8%20%D0%B4%D0%BE%202030%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.pdf |date=2018-10-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Гребеников Е. А., Рябов Ю. А. Поиски и открытия планет. — М.: Наука, 1975. — 216 с. — 65 000 экз. * Ксанфомалити Л. В. Неизвестный Меркурий // В мире науки. — 2008. — № 2. * Маров М. Я. Планеты Солнечной системы. — 2-е изд. — М.: Наука, 1986. — 320 с. * Солнечная система / Ред.-сост. В. Г. Сурдин. — М.: Физматлит, 2008. — 400 с. — ISBN 978-5-9221-0989-5 {{Astro-stub}} {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] [[Категория:Меркурий]] o9d8lse91faapf1q2lcweuhl2exl1go 1295493 1295492 2026-05-04T07:28:43Z Kwamikagami 7335 /* Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе */ 1295493 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы | тип=планета | маленькая карточка = | фон = #cccccc | название = Меркурий | символ = Mercury symbol (bold).svg | изображение =Mercury in color - Prockter07 centered.jpg | ширина = | подпись = Меркурий («[[MESSENGER|Мессенджера]]» фотоһы) | изображение2 = Mercury-real color.jpg | ширина2 = | подпись2 = Меркурий тәбиғи төҫөндә («Маринера-10» фотоһы) | другие названия = | обозначение астероида = | категория астероида = | открытие-ref = | первооткрыватель = | место открытия = | дата открытия = | способ открытия = | орбита-ref = | эпоха = [[J2000.0]] | перигелий = 46&nbsp;001&nbsp;210 км<br />0,30749909 а. б. | апсида = | периапсида = | апоапсида = | афелий = 69&nbsp;816&nbsp;927 км<br />0,46669733 [[Астрономик берәмек|а.&nbsp;б.]] | большая полуось = 57&nbsp;909&nbsp;068 км<br />0,38709821 а. е. | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,2056303 | сидерический период = 87,969 көн<ref name="nasa">{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|date=30 ноября 2007|title=Mercury Fact Sheet|lang=en|publisher=[[NASA]]|accessdate=2011-06-09]|accessdate=12 февраля 2009|author=David R. Williams.|archiveurl=http://www.webcitation.org/67qL6uorw|archivedate=2012-05-22}}</ref> | синодический период = 115,88 көн | орбитальная скорость = 47,87 км/с | средняя аномалия = 174,795884° | наклонение = 7,00° эклиптика яҫылығына ҡарата<br />3,38° Ҡояш экваторына ҡарата | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 48,330541° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 29,124279° | половинная амплитуда = | чей спутник = | спутники = нет | физические характеристики-ref =<ref>{{cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts|title=Solar System Exploration: Planets: Mercury: Facts & Figures|accessdate=2011-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/67qL7R71p|archivedate=2012-05-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021119033135/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts |date=2002-11-19 }}</ref> | размеры = | приплюснутость = &lt; 0,0006 | экваториальный радиус = 2439,7 км | полярный радиус = | средний радиус = 2439,7 ± 1,0 км | окружность большого круга = 15&nbsp;329,1 км | площадь поверхности = 7,48{{e|7}} км²<br />0,147 ҡыш | объём = 6,08272{{e|10}} км³<br />0,056 ер | масса = 3,33022{{e|23}} кг<br />0,055274 ер<ref name="Язев">''С. А. Язев''. Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие. — СПб: Лань, С. 45-56, 2011. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref name="galspace" /> | плотность = 5,427 г/см³<br />0,984 земной | ускорение свободного падения = 3,7 м/с²<br />0,377 [[Есемдең тотҡарлыҡһыҙ төшөүе|g]] | первая космическая скорость = | вторая космическая скорость = 4,25 км/с | скорость вращения = 10,892 км/сәғ | период вращения = 58,646 көн (1407,5 сәғ) | наклон оси = 0,01° | прямое восхождение = 18 ч 44 мин 2 с<br />281,01° | склонение = 61,45° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,119 (Бонд)<br />0,106 (геом. [[альбедо]]) | спектральный тип = | видимая звёздная величина = | абсолютная звёздная величина = | угловой диаметр = | температура на поверхности = | температура 1 имя = 0°N, 0°W | температура 1 минимум = 90 К<br />(−183 °C) | температура 1 средняя = 340 К<br />(67 °C) | температура 1 максимум = 700 К<ref>{{cite web|url=http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586|title=ESA Science & Technology: Background Science|publisher=Европейское космическое агентство|accessdate=2009-3-20|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67qL8K25T|archivedate=2012-05-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904122806/http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586 |date=2016-09-04 }}</ref><br />(427 °C) | температура 2 имя = 85°N, 0°W | температура 2 минимум = 80 К<br />(−193 °C) | температура 2 средняя = 200 К<br />(−73 °C) | температура 2 максимум = 380 К<br />(107 °C) | атмосфера-ref = | атмосферное давление = ~10⁻¹⁵;bar | шкала высоты = | состав атмосферы = 42,0 % [[кислород]]<br />29,0 % [[натрий]]<br />22,0 % [[водород]]<br />6,0 % [[гелий]]<br />0,5 % [[калий]]<br />0,5 % остальные ([[вода]], [[азот]], [[ксенон]], [[криптон]], [[неон]], [[кальций]], [[магний]])<ref name="nasa" /><ref name="galspace">[http://galspace.spb.ru/mercury.html Проект «Исследование Солнечной системы», Меркурий]</ref> }} '''Меркурий''' (символы: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] иң яҡын [[планета]], һәм ул [[ер төркөмө планеталары|ер төркөмө планеталарының]] иң бәләкәйе. [[Күк сфераһы|Күк]] буйлап башҡа платеналарға ҡарағанда йәһәтерәк хәрәкәт иткәнгә күрә, ул боронғо Римдең сауҙа аллаһы — етеҙ ''[[Меркурий (мифология)|Меркурий]]'' хөрмәтенә шулай атала. Уның Ҡояш тирәләй [[Сидерик осор|әйләнеү ваҡыты]] ни бары 87,97 ер тәүлеген тәшкил итә, был Ҡояш системаһындағы бөтә планеталарҙың әйләнеше менән сағыштырғанда бик бәләкәй. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429С етә. Был Ҡояш систкмаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С төшә. Был планета Ҡояш тирәләй яҡынса 88 көн ([[Ер (планета)|Ер]] [[тәүлек|тәүлеге]]) әйләнә. Тышҡы күренеше менән Меркурий [[Ай (күк есеме)|Ай]]ҙы хәтерләтә, уның өҫтө лә кратерҙар менән телгәләнгән. Меркурийҙың юлдашы ([[Ай (күк есеме)|Ай]]ы) юҡ, шуға төнөн ҡараңғы. Атмосфераһы бик һирәк. Планетаның тимер төшө булғанға, [[Ер (планета)|Ер]]ҙекенән 0,1 тәшкил иткән магнит ҡыры бар.Меркурийға ике йыһан аппараты килә: 1974 һәм 1975 йылдарҙа уның менән йәнәш «Маринер 10» оса, ә 2008 йылдан 2015 йылға тиклем MESSENGER тарафынан тикшерелә. Һуңғыһы 2011 йылда планета тирәләй орбитаға сыға һәм дүрт йыл эсендә уның тирәләй 4000-дән ашыу боролош яһап, 2015 йылдың 30 апрелендә яғыулыҡ ҡуллана һәм ер өҫтөнә бәрелә. 2025 йылда Меркурийға BepiColombo космос карабы килер тип планлаштырыла<ref>{{cite web |url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id%3D284 |deadlink = yes |title=NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface |accessdate=2015-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 |archivedate=2015-05-03 }}</ref><ref name="EclipseReboost">{{cite web |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |title=From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse |author=[[Emily Lakdawalla]] |publisher=Planetary Society |date=2014-10-10 |accessdate=2015-01-23}}</ref><ref name="Pressurant2015">{{cite web |url=http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |title=Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission |publisher=Astronomy.com |date=2014-12-29 |accessdate=2015-01-22}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Меркурийҙың [[Ҡояш]]тан уртаса алыҫлығы — 58 млн км (57,91 млн км)<ref>Уточнённые значения далее идут из открытых источников NASA Goddard Space Flight Center на 2000 г.</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ Сколько километров до Солнца?] // Вокруг Света.</ref>. Планета Ҡояш тирәләй 88 тәүлек әйләнә. Меркурийҙың күренеп торған ҙурлығы −1,9-ҙан<ref name="nasa"/> 5,5-кә тиклем түбәнге һәм өҫкө конъюнкциондарҙан тора, әммә Ҡояшҡа яҡын булыуы арҡаһында уны күреүе еңел түгел. Меркурий ер планеталары төркөмөнә ҡарай. Үҙенең физик характеристикаһы буйынса Меркурий [[Ай (юлдаш)|Ай]]ҙы хәтерләтә. Тәбиғи юлдаштары юҡ, ләкин бик һирәк атмосфераға эйә. Планета ҙур тимер йәҙрәгә, ул магнит ҡырының сығанағы булып тора, уның көсөргәнешлеге ерҙең магнит ҡырынан 0,01 тәшкил итә<ref>{{cite web |url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |author=C. T. Russell, J. G. Luhmann |title=Mercury: magnetic field and magnetosphere |accessdate=2007-03-16 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67qLFCugA?url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |archivedate=2012-05-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010221441/http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag/ |date=2013-10-10 }}</ref>. Меркурийҙың йәҙрәһе — планетаның дөйөм күләменең 83 проценты <ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |deadlink=yes |title=Mercury Gets a Dose of Extra Iron |date=2012-03-21 |publisher=scienceNOW |accessdate=2012-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120328005248/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |archivedate=2012-03-28 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |title=Астрономы увеличили железное ядро Меркурия |date=2012-03-22 |publisher=[[Lenta.ru]] |lang=ru}}</ref>. Меркурий өҫтөндәге температура 80 -дән алып 700 К тиклем (−190 —+430 °C). Ҡояш яғы поляр өлкәләргә һәм планетаның икенсе яғына ҡарағанда күпкә нығыраҡ йылыта. Меркурий радиусы ни бары 2439,7 ± 1,0 км тәшкил итә, был Юпитер юлдашы Ганимед һәм Сатурн юлдашы Титан радиусынан кәмерәк (Ҡояш системаһындағы планеталарҙың ике ҙур юлдашы). Әммә радиусы бәләкәйерәк булыуына ҡарамаҫтан, Меркурий күмәкләп йыйылған Ганимед менән Титанды уҙып китә. Планетаның массаһы — 3,3 ⋅1023 кг. Меркурийҙың уртаса тығыҙлығы ярайһы уҡ ҙур — 5,43 г/см3, был Ер тығыҙлығынан саҡ ҡына кәмерәк. Ер күләме буйынса күпкә ҙурыраҡ булыуын иҫәпкә алғанда, Меркурий тығыҙлығы уның интерьерында металдарҙың миҡдары артыуын күрһәтә. Меркурийҙа ирекле төшөү тиҙлеге — 3,70 м/с2 . Икенсе йыһан тиҙлеге — 4,25 км/с. Планета тураһында әлегә сағыштырмаса аҙ билдәле. Тик 2009 йылда ғына ғалимдар"Маринер-10" һәм «Мессенджер» ҡоролмаларының һүрәттәрен ҡулланып, Меркурийҙың тәүге тулы картаһын төҙөгән<ref>{{cite web |date=2009-12-16 |url=https://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ |title=Впервые составлена полная карта Меркурия |publisher=[[Lenta.ru]] |accessdate=2010-08-13 |deadlink=no}}</ref>. 2006 йылда Плутондан планета статусы алынғандан һуң Меркурий Ҡояш системаһындағы иң бәләкәй планета исемен ала. [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|center|thumb|upright=1.5|Ер төркөмө планеталарының сағыштырма үлсәмдәре (һулдан уңға: Меркурий, [[Сулпан]] (''Зөһрә'', {{lang-ru|Венера}}), [[Ер]], [[Марс]]]] == Астрономия == === Астрономик ҡылыҡһырлама === [[Файл:Mercury, Venus and the Moon Align.jpg|мини|слева|upright|Йондоҙло күктә Меркурий (юғарыла, Сулпан менән Айҙан өҫтә), [[Параналь обсерваторияһы]]]] Меркурийҙың күҙгә күренеп торған ҙурлығы −1,9 м-ҙан алып 5,5 м-ға 1,9 тиклем тәшкил итә, әммә Ҡояштан ҙур булмаған мөйөшлө алыҫлығы (максималь 28,3°) арҡаһында уны күреү еңел түгел<ref name="gect">{{cite web|url=http://gect.ru/astronomy/mercury.html|title=Сведения о Меркурии|accessdate=2016-05-15|publisher= Gect.ru: географический информационный проект}}</ref>. Меркурийҙы күҙәтеү өсөн иң уңайлы шарттар — түбән киңлектәрҙә һәм экватор янында: был ҡараңғылыҡтың оҙайлығы иң бәләкәйе булыуы менән бәйле. Урта киңлектәрҙә Меркурийҙы табыу күпкә ҡатмарлыраҡ һәм иң яҡшы элонгация осоронда ғына мөмкин. Бейек киңлектәрҙә планетаны ҡараңғы төнгө күктә күреп булмай тиерлек: ҡараңғы төшкәс, Меркурий бик ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа күренә <ref name="znsila">{{cite web|url=http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|title=Меркурий — характеристики и наблюдение|accessdate=2011-06-07|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. === Меркурийҙың күк механикаһы === Меркурий Ҡояш тирәләй яҡынса 88 Ер тәүлеге осоро менән үҙ орбитаһын үтә. Меркурийҙа бер йондоҙ тәүлеге оҙайлығы — 58,65 Ер<ref name="strom"/> , ә ҡояш — 176 Ер тәүлегенән тора<ref name="Язев" />. Меркурий Ҡояш тирәләй шаҡтай ныҡ оҙонса эллиптик орбита буйынса (эксцентриклығы 0,205) уртаса 57,91 млн км (0,387 АУ) арауығында хәрәкәт итә. Перигелийҙа Меркурий Ҡояштан 45,9 млн км (0,3 АУ), афелийҙа — 69,7 млн км (0,46 АУ), шулай итеп, перигелийҙа Меркурий Ҡояшҡа афелий торошона ҡарағанда йыл ярымға яҡыныраҡ. Орбитаның эклиптика яҫылығына ынтылышы — 7°. Меркурий орбита буйлап бер әйләнгәндә 87,97 Ер көнө үткәрә. Планетаның орбиталағы уртаса хәрәкәт тиҙлеге — 48 км/с (афелийҙа — 38,7 км/с, ә перигелийҙа — 56,6 км/с). Меркурийҙан Ергә тиклем алыҫлыҡ 82 —217 млн км-ға тиклем үҙгәрә. Шуға күрә, Ерҙән күҙәткәндә, Меркурий Ҡояшҡа ҡарата торошон көнбайыштан (иртәнсәк күренә) бер нисә көндән көнсығышҡа (кис көнө күренә) табан үҙгәртә<ref>{{cite web |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |title=Всё о Меркурии |accessdate=2011-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |archivedate=2012-05-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |date=2012-05-16 }}</ref>. Меркурий йондоҙ тәүлеге Ерҙең 58,65 көнөнә тиң, йәғни Меркурий 2/3 йылына тиң<ref name="strom">{{книга |год=2003 |заглавие=Exploring Mercury: the iron planet |ссылка=https://archive.org/details/exploringmercury00stro |издательство=Springer |isbn=1-85233-731-1 |автор=Strom, Robert G.; Sprague, Ann L. }}</ref>. Күсәр тирәләй әйләнеү осороноң һәм Ҡояш тирәләй Меркурий революцияһының был нисбәте Ҡояш системаһы өсөн уникаль күренеш булып тора. Ҡояштың һыу баҫыу йоғонтоһо хәрәкәт миҡдарын тартып алыуы һәм боролошҡа ҡамасаулауы менән аңлатыла. Һөҙөмтәлә, бер Меркурий йылында Меркурий үҙ күсәре тирәләй бер ярым әйләнеш хәрәкәтләнә. Йәғни, әгәр Меркурий перигелийыны үткән мәлдә уның өҫкө йөҙөнөң билдәле бер нөктәһе Ҡояшҡа ҡарап торһа, перигелийыны сираттағы үткәүелендә өҫкө йөҙҙөң ҡапма-ҡаршы нөктәһе Ҡояшҡа бороласаҡ, ә сираттағы Меркурий йылынан һуң Ҡояш яңынан беренсе нөктәнән юғарыраҡ зенитҡа әйләнеп ҡайтасаҡ. Һөҙөмтәлә Ҡояш тәүлеге Меркурийҙа 176 Ер тәүлеге оҙонлоғонда була. Меркурий тәүлегенең оҙонлоғо Меркурий йылы оҙонлоғона тиң<ref name="Язев" />. Планетаның был хәрәкәте һөҙөмтәһендә унда «эҫе оҙонлоҡтарҙы» — мердиандың ике ҡапма-ҡаршыһын айырырға була. Улар Меркурий перигелийын үткәндә сиратлап Ҡояшҡа боролош яһай. Бының арҡаһында хатта меркурий стандарттары буйынса ла уларҙа айырыуса эҫе була<ref>{{cite web |author = Алексей Левин |url = http://galspace.spb.ru/index157.html |title = Меркурий — планета, ближайшая к Солнцу |publisher = Популярная механика |accessdate = 2011-03-03 |archiveurl = |archivedate = |deadlink = no }}</ref>. Меркурийҙа миҙгелдәр үҙгәрмәгәнлектән, полюстар янында ҡояш нурҙары яҡтыртмаған участкалар бар. Ареси́бола радиотелескоп ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр был һалҡын һәм ҡараңғы зонала боҙлоҡтар барлығын күрһәтә. Һыуҙағы боҙ ҡатламы 2 метрға етергә мөмкин; саң ҡатламы менән ҡапланғандыр<ref>''Philippe Blondel, John W. Mason''. Solar System Update. Springer-Verlag 2006. ISBN 978-3-540-26056-1.</ref>. һуҙылған орбита арҡаһында Меркурийҙың күсәр һәм орбиталь хәрәкәтенең ҡушылыуы тағы бер ҡыҙыҡлы күренеш тыуҙыра. Планетаның күсәр тирәләй әйләнеү тиҙлеге даими тиерлек, шул уҡ ваҡытта орбиталь хәрәкәт тиҙлеге даими үҙгәреп тора. Перигелий эргәһендәге орбиталь өлкәлә яҡынса 8 көн дауамында орбиталь хәрәкәттең мөйөш тиҙлеге әйләнеү хәрәкәтенең мөйөш тиҙлегенән артып китә. Һөҙөмтәлә Меркурий күгендәге Ҡояш элмәкте Ер күгендәге Меркурийҙың үҙе тип һүрәтләй. 90 һәм 270 градусҡа яҡын оҙонлоҡтарҙа Ҡояш ҡалҡҡандан һуң туҡтай, кире борола һәм шул уҡ нөктәлә тиерлек байый. Әммә бер нисә ер көнөнән һуң Ҡояш шул уҡ нөктәлә һәм оҙаҡ ваҡытҡа яңынан ҡалҡа. Был эффектты ҡайһы берҙә Исус Навин эффекты тип тә атайҙар, ул, [[Библия]] буйынса, ҡасандыр Ҡояш хәрәкәтен туҡтатҡан. Ҡояш байығанда картина кире тәртиптә ҡабатлана<ref>{{книга | автор = Брашнов, Д. Г.| часть = | заглавие = Удивительная астрономия | оригинал = | ссылка = | издание = | ответственный = Меламед А. М. | место = | издательство = ЭНАС-КНИГ | год = 2016 | том = | страницы = | страниц = 208 | isbn = 978-5-91921-205-8}}</ref>. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[Марс]] менән [[Сулпан (планета)|Сулпан]] орбиталарының Ергә яҡын урынлашыуы буйынса Меркурий Ергә уртаса иң яҡын планета булып тора, сөнки башҡа планеталар Ҡояшҡа шул тиклем «бәйләнмәгәнлектән»,унан күп дәрәжәлә алыҫлаша <ref>{{статья |автор=Tom Stockman, Gabriel Monroe, Samuel Cordner |заглавие=Venus is not Earth’s closest neighbor |язык=en |издание=Physics Today |число=12 |месяц=Mar |год=2019 |ссылка=https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a}}</ref>. ==== Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе ==== [[file:Mercury transit 2.jpg|thumb|2006 йылдың 8 ноябрендә Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе. Меркурий, фотографияның уртаһынан саҡ ҡына түбәндә, бәләкәй генә нөктә булып күренә]] Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе бик һирәк күренеш, әммә ул, мәҫәлән, Сулпан транзитына ҡарағанда күпкә йышыраҡ була, сөнки Меркурий Ҡояшҡа яҡыныраҡ һәм Меркурий йылы ҡыҫҡараҡ. Меркурий транзиты май йәки ноябрь айҙарында булырға мөмкин. XXI быуатта Меркурийҙың Ҡояш буйлап үтеүе 14 тапҡыр буласаҡ, иң яҡыны — 2032 йылдың 13 ноябрендә көтөлә. Шулай уҡ бер үк ваҡытта Ҡояш дискыһы буйлап [[Сулпан]]дың да, Меркурийҙың да үтеүе ихтимал, әммә бындай ваҡиға бик һирәк була. Сулпан менән Меркурийҙың яҡын арала буласаҡ уртаҡ транзиты — 69 163 йылдың 26 июленә тура килә<ref name="FENASAM">{{cite web |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |deadlink=yes |title=Transits of Mercury, Seven Century Catalog: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |first=Fred |last=Espenak |date=2005-04-21 |accessdate=2006-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |archivedate=2006-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |date=2006-09-28 }}</ref>. Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе Ҡояш тотолоу мәленә тура килеүе ихтимал. Бындай хәлде 6757 йылдың 30 майында күҙәтеп буласаҡ <ref>{{cite web |url=http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222115137/http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |title=Simultaneous Occurrence of Solar Eclipse and Transit of Mercury 6757 July 05 |author=Zhelyazko Zhelyazkov |archivedate=2012-02-22 |website=savage-garden.org}}</ref>. ==== Орбитаның аномаль прецессияһы ==== [[Файл:Precessing Kepler orbit 280frames e0.6 smaller.gif|thumb|upright=1.5|Меркурий орбитаһы прецессияһы (бушлыҡта есем күсәренең әйләнеү йүнәлеше үҙгәреү күренеше). Һүрәт асығыраҡ булһын өсөн прецессия тиҙлеге реаль тиҙлегенә ҡарағанда артығыраҡ итеп күрһәтелгән]] Меркурий Ҡояшҡа яҡын тора, шуға күрә уның хәрәкәтендә дөйөм нисбәтлек теорияһы эҙемтәләре, Ҡояш системаһының башҡа планеталарына ҡарағанда, бик ҙур сағылыш таба. 1859 йылда уҡ француз математигы һәм астрономы Урбен Леверье Меркурий перигелийҙарының әкрен прецессияһы булыуы тураһында хәбәр итә һәм, [[Классик механика|Ньютон механикаһына]] нигеҙләнеп, билдәле планеталарҙың йоғонтоһон тулыһынса аңлатып булмай, тип белдерә{{sfn |Роузвер Н. Т.|1985|с=9—10}}. Меркурийҙың перигелий прецессияһы — гелиоцентрик координаттар системаһында быуатына 574,10 ± 0,65" (дуға секунды), йәки геоцентрик координаттар системаһында быуатына 5600 арсекунд (≈1,7°) тәшкил итә. Башҡа күк есемдәренең Меркурийға йоғонтоһон Ньютон механикаһы буйынса иҫәпләү 531,63 ± 0,69 һәм 5557 дуға секундын билдәләргә мөмкинлек бирә<ref>{{статья |автор=Clemence G. M. |заглавие=The Relativity Effect in Planetary Motions |издание=[[Reviews of Modern Physics]] |год=1947 |issue=4 |том=19 |страницы=361—364 |doi=10.1103/RevModPhys.19.361 |язык=en}} {{v|12|06|2011}}</ref> Күҙәтелгән тәьҫирҙе (эффектты) аңлатырға тырышып, Леверье орбитаһы Ҡояшҡа Меркурийға ҡарағанда яҡыныраҡ булған һәм борсоулы йоғонто яһаусы башҡа планета (йәки, бәлки, бәләкәй астероидтар билбауы) булыуын фараз итә<ref name="Verrier">{{статья |автор=Le Verrier U. |заглавие=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète |ссылка=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up |издание=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |год=1859 |том=49 |страницы=379—383 |язык=fr}} {{v|12|06|2011}} (на с. 383 того же издания Файе, комментируя предыдущую работу, рекомендует астрономам искать ранее не обнаруженный объект, находящийся внутри орбиты Меркурия).</ref>. (башҡа аңлатмаларҙа Ҡояштың иҫәпһеҙ-һанһыҙ поляр ҡыҫылыуы ҡарала). [[Нептун]]ды эҙләүҙә уңыштарға өлгәшкәнгә күрә, уның [[Уран (планета)|Уран]] орбитаһына йоғонтоһон иҫәпкә алып, был гипотеза популярлыҡ яулай, хатта эҙләнгән гипотетик планета [[Вулкан (планета)|Вулкан]] исемен дә ала. Әммә был планета бер ҡасан да асылмаған<ref>{{книга |заглавие=In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine |ссылка=https://archive.org/details/insearchofplanet0000baum |год=1997 |isbn=0-306-45567-6 |издательство=[[Springer Science+Business Media#Plenum Press|Plenum Press]] |место=New York |язык=en |автор=Baum, Richard; Sheehan, William }}</ref>. Был аңлатмаларҙың береһе лә күҙәтеүҙәр һынауына бирелмәгәнлектән, ҡайһы бер физиктар гравитация законын үҙгәртергә, мәҫәлән, ундағы дәрәжәнең экспоненцияһын үҙгәртергә йәки есемдәрҙең тиҙлегенә бәйле потенциаль терминдарға ҡушылырға кәрәк тигән радикаль гипотезалар тәҡдим итә башлай<ref name="Bog">''А. Ф. Богородский''. Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. Глава 2.</ref>. Ләкин был ынтылыштарҙың күбеһе ҡапма-ҡаршылыҡлы була. ХХ быуат башында дөйөм сағыштырмалыҡ күҙәтелгән тәүшартҡа аңлатма бирә. Эффект бик аҙ: релятивистик «өҫтәмә» быуатына ни бары 42,98 дуға секунд тәшкил итә, был дөйөм прецессия тиҙлегенең 7,5 % (1/13) тәшкил итә, шуға күрә классик теория күҙаллаған позицияға кире ҡайтыу өсөн Ҡояш тирәләй Меркурийҙың 12 миллиондан да кәм булмаған әйләнеше кәрәк була. Шуға оҡшаш, әммә бәләкәйерәк тайпылыш башҡа планеталар өсөн дә хас — Венера өсөн быуатына 8,62 секунд, Ер өсөн — 3,84, Марс өсөн — 1,35, астероидтар — 10,05 Икар өсөн<ref>{{статья |автор=Gilvarry J. J. |заглавие=Relativity Precession of the Asteroid Icarus |издание=[[Physical Review]] |год=1953 |issue=5 |том=89 |страницы=1046 |doi=10.1103/PhysRev.89.1046 |язык=en}} {{v|12|06|2011}}</ref><ref>{{cite web |author = Anonymous. |url = https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm |title = 6.2 Anomalous Precession |website = Reflections on Relativity |publisher = MathPages |accessdate = 2008-05-22 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67qLEXRKB?url=https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm |archivedate = 2012-05-22 |deadlink = no }}</ref>. == Яҡын киләсәктә == [[2018 йыл]]дың 20 октябрендә Европа космос агентлығы (ESA) BepiColombo миссияһын башлап ебәрҙе. Миссия аппараттары Француз Гвианаһындағы Куру космодромынан «Ариан 5» ракетаһында ебәрелә һәм 2025 йылға Меркурийға барып етергә тейеш була. Төркөм 3 модулдән тора: транспорт — 4 ионлы двигателдәр менән йыһазландырылған Mercury Transfer Module ™, ике тикшеренеү орбиталь модуле: планета — Меркурий планета орбитаһы (МПО) һәм магнитосфера — Меркурий магнитосфера орбитаһы (ММО). Европа LRO модуле планетаның өҫкө йөҙөн һәм уның тәрәнәйеүен өйрәнәсәк, ә япон модуле уның магнитосфераһының ММО-һын өйрәнәсәк. Бөтә миссия агентлыҡҡа 1,3 миллиард евроға төшә (яҡынса 1,5 миллиард доллар). Приборҙар планета атмосфераһының составын, уның үҙенсәлектәрен һәм башҡа күп нәмәләрҙе өйрәнер тип көтөлә. Миссия ете йыл дауам итә<ref>{{cite web |url=https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |title=Космические аппараты, отправленные для изучения Меркурия, прислали первое фото |author=Владимир Кузнецов |website=Нi-news.ru |date=2018-10-22}}</ref>. «Роскосмос» 2019 йылда ебәрергә планлаштырған Рәсәй «Меркурий-П» космос карабы 2030-сы йылдарҙан да иртәрәк осорола алмай. Был зонд, планлаштырылғанса, тарихта планета өҫтөнә төшкән тәүге йыһан аппараты буласаҡ. Әлеге ваҡытта Рәсәй белгестәре был проектты алдан өйрәнә, төшөрөүсе (посадочный) аппарат концепцияһы һәм фәнни ҡорамалдар составы булдырылған. «Меркурий-П» десант станцияһын Меркурийға ебәреү проекты «Рәсәйҙең 2030 йылға тиклем һәм киләсәккә космос эшмәкәрлеген үҫтереү стратегияһына» инмәй<ref>{{cite web |url=http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |title=Cтратегия развития космической деятельности России до 2030 года и на дальнейшую перспективу |subtitle=Проект |author= |website=knts.tsniimash.ru |date= |publisher= |deadlink=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru:80/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |archive-date=20181030 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/C%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F%20%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8%20%D0%B4%D0%BE%202030%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.pdf |date=2018-10-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Гребеников Е. А., Рябов Ю. А. Поиски и открытия планет. — М.: Наука, 1975. — 216 с. — 65 000 экз. * Ксанфомалити Л. В. Неизвестный Меркурий // В мире науки. — 2008. — № 2. * Маров М. Я. Планеты Солнечной системы. — 2-е изд. — М.: Наука, 1986. — 320 с. * Солнечная система / Ред.-сост. В. Г. Сурдин. — М.: Физматлит, 2008. — 400 с. — ISBN 978-5-9221-0989-5 {{Astro-stub}} {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] [[Категория:Меркурий]] 57g66p1eajihoc0fdsfkkglm5j354bb 1295494 1295493 2026-05-04T07:29:04Z Kwamikagami 7335 /* Дөйөм мәғлүмәттәр */ 1295494 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы | тип=планета | маленькая карточка = | фон = #cccccc | название = Меркурий | символ = Mercury symbol (bold).svg | изображение =Mercury in color - Prockter07 centered.jpg | ширина = | подпись = Меркурий («[[MESSENGER|Мессенджера]]» фотоһы) | изображение2 = Mercury-real color.jpg | ширина2 = | подпись2 = Меркурий тәбиғи төҫөндә («Маринера-10» фотоһы) | другие названия = | обозначение астероида = | категория астероида = | открытие-ref = | первооткрыватель = | место открытия = | дата открытия = | способ открытия = | орбита-ref = | эпоха = [[J2000.0]] | перигелий = 46&nbsp;001&nbsp;210 км<br />0,30749909 а. б. | апсида = | периапсида = | апоапсида = | афелий = 69&nbsp;816&nbsp;927 км<br />0,46669733 [[Астрономик берәмек|а.&nbsp;б.]] | большая полуось = 57&nbsp;909&nbsp;068 км<br />0,38709821 а. е. | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,2056303 | сидерический период = 87,969 көн<ref name="nasa">{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|date=30 ноября 2007|title=Mercury Fact Sheet|lang=en|publisher=[[NASA]]|accessdate=2011-06-09]|accessdate=12 февраля 2009|author=David R. Williams.|archiveurl=http://www.webcitation.org/67qL6uorw|archivedate=2012-05-22}}</ref> | синодический период = 115,88 көн | орбитальная скорость = 47,87 км/с | средняя аномалия = 174,795884° | наклонение = 7,00° эклиптика яҫылығына ҡарата<br />3,38° Ҡояш экваторына ҡарата | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 48,330541° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 29,124279° | половинная амплитуда = | чей спутник = | спутники = нет | физические характеристики-ref =<ref>{{cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts|title=Solar System Exploration: Planets: Mercury: Facts & Figures|accessdate=2011-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/67qL7R71p|archivedate=2012-05-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021119033135/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts |date=2002-11-19 }}</ref> | размеры = | приплюснутость = &lt; 0,0006 | экваториальный радиус = 2439,7 км | полярный радиус = | средний радиус = 2439,7 ± 1,0 км | окружность большого круга = 15&nbsp;329,1 км | площадь поверхности = 7,48{{e|7}} км²<br />0,147 ҡыш | объём = 6,08272{{e|10}} км³<br />0,056 ер | масса = 3,33022{{e|23}} кг<br />0,055274 ер<ref name="Язев">''С. А. Язев''. Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие. — СПб: Лань, С. 45-56, 2011. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref name="galspace" /> | плотность = 5,427 г/см³<br />0,984 земной | ускорение свободного падения = 3,7 м/с²<br />0,377 [[Есемдең тотҡарлыҡһыҙ төшөүе|g]] | первая космическая скорость = | вторая космическая скорость = 4,25 км/с | скорость вращения = 10,892 км/сәғ | период вращения = 58,646 көн (1407,5 сәғ) | наклон оси = 0,01° | прямое восхождение = 18 ч 44 мин 2 с<br />281,01° | склонение = 61,45° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,119 (Бонд)<br />0,106 (геом. [[альбедо]]) | спектральный тип = | видимая звёздная величина = | абсолютная звёздная величина = | угловой диаметр = | температура на поверхности = | температура 1 имя = 0°N, 0°W | температура 1 минимум = 90 К<br />(−183 °C) | температура 1 средняя = 340 К<br />(67 °C) | температура 1 максимум = 700 К<ref>{{cite web|url=http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586|title=ESA Science & Technology: Background Science|publisher=Европейское космическое агентство|accessdate=2009-3-20|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67qL8K25T|archivedate=2012-05-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904122806/http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586 |date=2016-09-04 }}</ref><br />(427 °C) | температура 2 имя = 85°N, 0°W | температура 2 минимум = 80 К<br />(−193 °C) | температура 2 средняя = 200 К<br />(−73 °C) | температура 2 максимум = 380 К<br />(107 °C) | атмосфера-ref = | атмосферное давление = ~10⁻¹⁵;bar | шкала высоты = | состав атмосферы = 42,0 % [[кислород]]<br />29,0 % [[натрий]]<br />22,0 % [[водород]]<br />6,0 % [[гелий]]<br />0,5 % [[калий]]<br />0,5 % остальные ([[вода]], [[азот]], [[ксенон]], [[криптон]], [[неон]], [[кальций]], [[магний]])<ref name="nasa" /><ref name="galspace">[http://galspace.spb.ru/mercury.html Проект «Исследование Солнечной системы», Меркурий]</ref> }} '''Меркурий''' (символы: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) — [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] иң яҡын [[планета]], һәм ул [[ер төркөмө планеталары|ер төркөмө планеталарының]] иң бәләкәйе. [[Күк сфераһы|Күк]] буйлап башҡа платеналарға ҡарағанда йәһәтерәк хәрәкәт иткәнгә күрә, ул боронғо Римдең сауҙа аллаһы — етеҙ ''[[Меркурий (мифология)|Меркурий]]'' хөрмәтенә шулай атала. Уның Ҡояш тирәләй [[Сидерик осор|әйләнеү ваҡыты]] ни бары 87,97 ер тәүлеген тәшкил итә, был Ҡояш системаһындағы бөтә планеталарҙың әйләнеше менән сағыштырғанда бик бәләкәй. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429С етә. Был Ҡояш систкмаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С төшә. Был планета Ҡояш тирәләй яҡынса 88 көн ([[Ер (планета)|Ер]] [[тәүлек|тәүлеге]]) әйләнә. Тышҡы күренеше менән Меркурий [[Ай (күк есеме)|Ай]]ҙы хәтерләтә, уның өҫтө лә кратерҙар менән телгәләнгән. Меркурийҙың юлдашы ([[Ай (күк есеме)|Ай]]ы) юҡ, шуға төнөн ҡараңғы. Атмосфераһы бик һирәк. Планетаның тимер төшө булғанға, [[Ер (планета)|Ер]]ҙекенән 0,1 тәшкил иткән магнит ҡыры бар.Меркурийға ике йыһан аппараты килә: 1974 һәм 1975 йылдарҙа уның менән йәнәш «Маринер 10» оса, ә 2008 йылдан 2015 йылға тиклем MESSENGER тарафынан тикшерелә. Һуңғыһы 2011 йылда планета тирәләй орбитаға сыға һәм дүрт йыл эсендә уның тирәләй 4000-дән ашыу боролош яһап, 2015 йылдың 30 апрелендә яғыулыҡ ҡуллана һәм ер өҫтөнә бәрелә. 2025 йылда Меркурийға BepiColombo космос карабы килер тип планлаштырыла<ref>{{cite web |url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id%3D284 |deadlink = yes |title=NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface |accessdate=2015-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 |archivedate=2015-05-03 }}</ref><ref name="EclipseReboost">{{cite web |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |title=From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse |author=[[Emily Lakdawalla]] |publisher=Planetary Society |date=2014-10-10 |accessdate=2015-01-23}}</ref><ref name="Pressurant2015">{{cite web |url=http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |title=Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission |publisher=Astronomy.com |date=2014-12-29 |accessdate=2015-01-22}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Меркурийҙың [[Ҡояш]]тан уртаса алыҫлығы — 58 млн км (57,91 млн км)<ref>Уточнённые значения далее идут из открытых источников NASA Goddard Space Flight Center на 2000 г.</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ Сколько километров до Солнца?] // Вокруг Света.</ref>. Планета Ҡояш тирәләй 88 тәүлек әйләнә. Меркурийҙың күренеп торған ҙурлығы −1,9-ҙан<ref name="nasa"/> 5,5-кә тиклем түбәнге һәм өҫкө конъюнкциондарҙан тора, әммә Ҡояшҡа яҡын булыуы арҡаһында уны күреүе еңел түгел. Меркурий ер планеталары төркөмөнә ҡарай. Үҙенең физик характеристикаһы буйынса Меркурий [[Ай (юлдаш)|Ай]]ҙы хәтерләтә. Тәбиғи юлдаштары юҡ, ләкин бик һирәк атмосфераға эйә. Планета ҙур тимер йәҙрәгә, ул магнит ҡырының сығанағы булып тора, уның көсөргәнешлеге ерҙең магнит ҡырынан 0,01 тәшкил итә<ref>{{cite web |url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |author=C. T. Russell, J. G. Luhmann |title=Mercury: magnetic field and magnetosphere |accessdate=2007-03-16 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67qLFCugA?url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |archivedate=2012-05-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010221441/http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag/ |date=2013-10-10 }}</ref>. Меркурийҙың йәҙрәһе — планетаның дөйөм күләменең 83 проценты <ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |deadlink=yes |title=Mercury Gets a Dose of Extra Iron |date=2012-03-21 |publisher=scienceNOW |accessdate=2012-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120328005248/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |archivedate=2012-03-28 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |title=Астрономы увеличили железное ядро Меркурия |date=2012-03-22 |publisher=[[Lenta.ru]] |lang=ru}}</ref>. Меркурий өҫтөндәге температура 80 -дән алып 700 К тиклем (−190 —+430 °C). Ҡояш яғы поляр өлкәләргә һәм планетаның икенсе яғына ҡарағанда күпкә нығыраҡ йылыта. Меркурий радиусы ни бары 2439,7 ± 1,0 км тәшкил итә, был Юпитер юлдашы Ганимед һәм Сатурн юлдашы Титан радиусынан кәмерәк (Ҡояш системаһындағы планеталарҙың ике ҙур юлдашы). Әммә радиусы бәләкәйерәк булыуына ҡарамаҫтан, Меркурий күмәкләп йыйылған Ганимед менән Титанды уҙып китә. Планетаның массаһы — 3,3 ⋅1023 кг. Меркурийҙың уртаса тығыҙлығы ярайһы уҡ ҙур — 5,43 г/см3, был Ер тығыҙлығынан саҡ ҡына кәмерәк. Ер күләме буйынса күпкә ҙурыраҡ булыуын иҫәпкә алғанда, Меркурий тығыҙлығы уның интерьерында металдарҙың миҡдары артыуын күрһәтә. Меркурийҙа ирекле төшөү тиҙлеге — 3,70 м/с2 . Икенсе йыһан тиҙлеге — 4,25 км/с. Планета тураһында әлегә сағыштырмаса аҙ билдәле. Тик 2009 йылда ғына ғалимдар"Маринер-10" һәм «Мессенджер» ҡоролмаларының һүрәттәрен ҡулланып, Меркурийҙың тәүге тулы картаһын төҙөгән<ref>{{cite web |date=2009-12-16 |url=https://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ |title=Впервые составлена полная карта Меркурия |publisher=[[Lenta.ru]] |accessdate=2010-08-13 |deadlink=no}}</ref>. 2006 йылда Плутондан планета статусы алынғандан һуң Меркурий Ҡояш системаһындағы иң бәләкәй планета исемен ала. [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|center|thumb|upright=1.5|Ер төркөмө планеталарының сағыштырма үлсәмдәре (һулдан уңға: Меркурий, [[Сулпан]] (''Зөһрә'', {{lang-ru|Венера}}), [[Ер]], [[Марс]]]] == Астрономия == === Астрономик ҡылыҡһырлама === [[Файл:Mercury, Venus and the Moon Align.jpg|мини|слева|upright|Йондоҙло күктә Меркурий (юғарыла, Сулпан менән Айҙан өҫтә), [[Параналь обсерваторияһы]]]] Меркурийҙың күҙгә күренеп торған ҙурлығы −1,9 м-ҙан алып 5,5 м-ға 1,9 тиклем тәшкил итә, әммә Ҡояштан ҙур булмаған мөйөшлө алыҫлығы (максималь 28,3°) арҡаһында уны күреү еңел түгел<ref name="gect">{{cite web|url=http://gect.ru/astronomy/mercury.html|title=Сведения о Меркурии|accessdate=2016-05-15|publisher= Gect.ru: географический информационный проект}}</ref>. Меркурийҙы күҙәтеү өсөн иң уңайлы шарттар — түбән киңлектәрҙә һәм экватор янында: был ҡараңғылыҡтың оҙайлығы иң бәләкәйе булыуы менән бәйле. Урта киңлектәрҙә Меркурийҙы табыу күпкә ҡатмарлыраҡ һәм иң яҡшы элонгация осоронда ғына мөмкин. Бейек киңлектәрҙә планетаны ҡараңғы төнгө күктә күреп булмай тиерлек: ҡараңғы төшкәс, Меркурий бик ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа күренә <ref name="znsila">{{cite web|url=http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|title=Меркурий — характеристики и наблюдение|accessdate=2011-06-07|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. === Меркурийҙың күк механикаһы === Меркурий Ҡояш тирәләй яҡынса 88 Ер тәүлеге осоро менән үҙ орбитаһын үтә. Меркурийҙа бер йондоҙ тәүлеге оҙайлығы — 58,65 Ер<ref name="strom"/> , ә ҡояш — 176 Ер тәүлегенән тора<ref name="Язев" />. Меркурий Ҡояш тирәләй шаҡтай ныҡ оҙонса эллиптик орбита буйынса (эксцентриклығы 0,205) уртаса 57,91 млн км (0,387 АУ) арауығында хәрәкәт итә. Перигелийҙа Меркурий Ҡояштан 45,9 млн км (0,3 АУ), афелийҙа — 69,7 млн км (0,46 АУ), шулай итеп, перигелийҙа Меркурий Ҡояшҡа афелий торошона ҡарағанда йыл ярымға яҡыныраҡ. Орбитаның эклиптика яҫылығына ынтылышы — 7°. Меркурий орбита буйлап бер әйләнгәндә 87,97 Ер көнө үткәрә. Планетаның орбиталағы уртаса хәрәкәт тиҙлеге — 48 км/с (афелийҙа — 38,7 км/с, ә перигелийҙа — 56,6 км/с). Меркурийҙан Ергә тиклем алыҫлыҡ 82 —217 млн км-ға тиклем үҙгәрә. Шуға күрә, Ерҙән күҙәткәндә, Меркурий Ҡояшҡа ҡарата торошон көнбайыштан (иртәнсәк күренә) бер нисә көндән көнсығышҡа (кис көнө күренә) табан үҙгәртә<ref>{{cite web |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |title=Всё о Меркурии |accessdate=2011-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |archivedate=2012-05-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |date=2012-05-16 }}</ref>. Меркурий йондоҙ тәүлеге Ерҙең 58,65 көнөнә тиң, йәғни Меркурий 2/3 йылына тиң<ref name="strom">{{книга |год=2003 |заглавие=Exploring Mercury: the iron planet |ссылка=https://archive.org/details/exploringmercury00stro |издательство=Springer |isbn=1-85233-731-1 |автор=Strom, Robert G.; Sprague, Ann L. }}</ref>. Күсәр тирәләй әйләнеү осороноң һәм Ҡояш тирәләй Меркурий революцияһының был нисбәте Ҡояш системаһы өсөн уникаль күренеш булып тора. Ҡояштың һыу баҫыу йоғонтоһо хәрәкәт миҡдарын тартып алыуы һәм боролошҡа ҡамасаулауы менән аңлатыла. Һөҙөмтәлә, бер Меркурий йылында Меркурий үҙ күсәре тирәләй бер ярым әйләнеш хәрәкәтләнә. Йәғни, әгәр Меркурий перигелийыны үткән мәлдә уның өҫкө йөҙөнөң билдәле бер нөктәһе Ҡояшҡа ҡарап торһа, перигелийыны сираттағы үткәүелендә өҫкө йөҙҙөң ҡапма-ҡаршы нөктәһе Ҡояшҡа бороласаҡ, ә сираттағы Меркурий йылынан һуң Ҡояш яңынан беренсе нөктәнән юғарыраҡ зенитҡа әйләнеп ҡайтасаҡ. Һөҙөмтәлә Ҡояш тәүлеге Меркурийҙа 176 Ер тәүлеге оҙонлоғонда була. Меркурий тәүлегенең оҙонлоғо Меркурий йылы оҙонлоғона тиң<ref name="Язев" />. Планетаның был хәрәкәте һөҙөмтәһендә унда «эҫе оҙонлоҡтарҙы» — мердиандың ике ҡапма-ҡаршыһын айырырға була. Улар Меркурий перигелийын үткәндә сиратлап Ҡояшҡа боролош яһай. Бының арҡаһында хатта меркурий стандарттары буйынса ла уларҙа айырыуса эҫе була<ref>{{cite web |author = Алексей Левин |url = http://galspace.spb.ru/index157.html |title = Меркурий — планета, ближайшая к Солнцу |publisher = Популярная механика |accessdate = 2011-03-03 |archiveurl = |archivedate = |deadlink = no }}</ref>. Меркурийҙа миҙгелдәр үҙгәрмәгәнлектән, полюстар янында ҡояш нурҙары яҡтыртмаған участкалар бар. Ареси́бола радиотелескоп ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр был һалҡын һәм ҡараңғы зонала боҙлоҡтар барлығын күрһәтә. Һыуҙағы боҙ ҡатламы 2 метрға етергә мөмкин; саң ҡатламы менән ҡапланғандыр<ref>''Philippe Blondel, John W. Mason''. Solar System Update. Springer-Verlag 2006. ISBN 978-3-540-26056-1.</ref>. һуҙылған орбита арҡаһында Меркурийҙың күсәр һәм орбиталь хәрәкәтенең ҡушылыуы тағы бер ҡыҙыҡлы күренеш тыуҙыра. Планетаның күсәр тирәләй әйләнеү тиҙлеге даими тиерлек, шул уҡ ваҡытта орбиталь хәрәкәт тиҙлеге даими үҙгәреп тора. Перигелий эргәһендәге орбиталь өлкәлә яҡынса 8 көн дауамында орбиталь хәрәкәттең мөйөш тиҙлеге әйләнеү хәрәкәтенең мөйөш тиҙлегенән артып китә. Һөҙөмтәлә Меркурий күгендәге Ҡояш элмәкте Ер күгендәге Меркурийҙың үҙе тип һүрәтләй. 90 һәм 270 градусҡа яҡын оҙонлоҡтарҙа Ҡояш ҡалҡҡандан һуң туҡтай, кире борола һәм шул уҡ нөктәлә тиерлек байый. Әммә бер нисә ер көнөнән һуң Ҡояш шул уҡ нөктәлә һәм оҙаҡ ваҡытҡа яңынан ҡалҡа. Был эффектты ҡайһы берҙә Исус Навин эффекты тип тә атайҙар, ул, [[Библия]] буйынса, ҡасандыр Ҡояш хәрәкәтен туҡтатҡан. Ҡояш байығанда картина кире тәртиптә ҡабатлана<ref>{{книга | автор = Брашнов, Д. Г.| часть = | заглавие = Удивительная астрономия | оригинал = | ссылка = | издание = | ответственный = Меламед А. М. | место = | издательство = ЭНАС-КНИГ | год = 2016 | том = | страницы = | страниц = 208 | isbn = 978-5-91921-205-8}}</ref>. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[Марс]] менән [[Сулпан (планета)|Сулпан]] орбиталарының Ергә яҡын урынлашыуы буйынса Меркурий Ергә уртаса иң яҡын планета булып тора, сөнки башҡа планеталар Ҡояшҡа шул тиклем «бәйләнмәгәнлектән»,унан күп дәрәжәлә алыҫлаша <ref>{{статья |автор=Tom Stockman, Gabriel Monroe, Samuel Cordner |заглавие=Venus is not Earth’s closest neighbor |язык=en |издание=Physics Today |число=12 |месяц=Mar |год=2019 |ссылка=https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a}}</ref>. ==== Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе ==== [[file:Mercury transit 2.jpg|thumb|2006 йылдың 8 ноябрендә Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе. Меркурий, фотографияның уртаһынан саҡ ҡына түбәндә, бәләкәй генә нөктә булып күренә]] Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе бик һирәк күренеш, әммә ул, мәҫәлән, Сулпан транзитына ҡарағанда күпкә йышыраҡ була, сөнки Меркурий Ҡояшҡа яҡыныраҡ һәм Меркурий йылы ҡыҫҡараҡ. Меркурий транзиты май йәки ноябрь айҙарында булырға мөмкин. XXI быуатта Меркурийҙың Ҡояш буйлап үтеүе 14 тапҡыр буласаҡ, иң яҡыны — 2032 йылдың 13 ноябрендә көтөлә. Шулай уҡ бер үк ваҡытта Ҡояш дискыһы буйлап [[Сулпан]]дың да, Меркурийҙың да үтеүе ихтимал, әммә бындай ваҡиға бик һирәк була. Сулпан менән Меркурийҙың яҡын арала буласаҡ уртаҡ транзиты — 69 163 йылдың 26 июленә тура килә<ref name="FENASAM">{{cite web |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |deadlink=yes |title=Transits of Mercury, Seven Century Catalog: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |first=Fred |last=Espenak |date=2005-04-21 |accessdate=2006-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |archivedate=2006-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |date=2006-09-28 }}</ref>. Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе Ҡояш тотолоу мәленә тура килеүе ихтимал. Бындай хәлде 6757 йылдың 30 майында күҙәтеп буласаҡ <ref>{{cite web |url=http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222115137/http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |title=Simultaneous Occurrence of Solar Eclipse and Transit of Mercury 6757 July 05 |author=Zhelyazko Zhelyazkov |archivedate=2012-02-22 |website=savage-garden.org}}</ref>. ==== Орбитаның аномаль прецессияһы ==== [[Файл:Precessing Kepler orbit 280frames e0.6 smaller.gif|thumb|upright=1.5|Меркурий орбитаһы прецессияһы (бушлыҡта есем күсәренең әйләнеү йүнәлеше үҙгәреү күренеше). Һүрәт асығыраҡ булһын өсөн прецессия тиҙлеге реаль тиҙлегенә ҡарағанда артығыраҡ итеп күрһәтелгән]] Меркурий Ҡояшҡа яҡын тора, шуға күрә уның хәрәкәтендә дөйөм нисбәтлек теорияһы эҙемтәләре, Ҡояш системаһының башҡа планеталарына ҡарағанда, бик ҙур сағылыш таба. 1859 йылда уҡ француз математигы һәм астрономы Урбен Леверье Меркурий перигелийҙарының әкрен прецессияһы булыуы тураһында хәбәр итә һәм, [[Классик механика|Ньютон механикаһына]] нигеҙләнеп, билдәле планеталарҙың йоғонтоһон тулыһынса аңлатып булмай, тип белдерә{{sfn |Роузвер Н. Т.|1985|с=9—10}}. Меркурийҙың перигелий прецессияһы — гелиоцентрик координаттар системаһында быуатына 574,10 ± 0,65" (дуға секунды), йәки геоцентрик координаттар системаһында быуатына 5600 арсекунд (≈1,7°) тәшкил итә. Башҡа күк есемдәренең Меркурийға йоғонтоһон Ньютон механикаһы буйынса иҫәпләү 531,63 ± 0,69 һәм 5557 дуға секундын билдәләргә мөмкинлек бирә<ref>{{статья |автор=Clemence G. M. |заглавие=The Relativity Effect in Planetary Motions |издание=[[Reviews of Modern Physics]] |год=1947 |issue=4 |том=19 |страницы=361—364 |doi=10.1103/RevModPhys.19.361 |язык=en}} {{v|12|06|2011}}</ref> Күҙәтелгән тәьҫирҙе (эффектты) аңлатырға тырышып, Леверье орбитаһы Ҡояшҡа Меркурийға ҡарағанда яҡыныраҡ булған һәм борсоулы йоғонто яһаусы башҡа планета (йәки, бәлки, бәләкәй астероидтар билбауы) булыуын фараз итә<ref name="Verrier">{{статья |автор=Le Verrier U. |заглавие=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète |ссылка=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up |издание=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |год=1859 |том=49 |страницы=379—383 |язык=fr}} {{v|12|06|2011}} (на с. 383 того же издания Файе, комментируя предыдущую работу, рекомендует астрономам искать ранее не обнаруженный объект, находящийся внутри орбиты Меркурия).</ref>. (башҡа аңлатмаларҙа Ҡояштың иҫәпһеҙ-һанһыҙ поляр ҡыҫылыуы ҡарала). [[Нептун]]ды эҙләүҙә уңыштарға өлгәшкәнгә күрә, уның [[Уран (планета)|Уран]] орбитаһына йоғонтоһон иҫәпкә алып, был гипотеза популярлыҡ яулай, хатта эҙләнгән гипотетик планета [[Вулкан (планета)|Вулкан]] исемен дә ала. Әммә был планета бер ҡасан да асылмаған<ref>{{книга |заглавие=In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine |ссылка=https://archive.org/details/insearchofplanet0000baum |год=1997 |isbn=0-306-45567-6 |издательство=[[Springer Science+Business Media#Plenum Press|Plenum Press]] |место=New York |язык=en |автор=Baum, Richard; Sheehan, William }}</ref>. Был аңлатмаларҙың береһе лә күҙәтеүҙәр һынауына бирелмәгәнлектән, ҡайһы бер физиктар гравитация законын үҙгәртергә, мәҫәлән, ундағы дәрәжәнең экспоненцияһын үҙгәртергә йәки есемдәрҙең тиҙлегенә бәйле потенциаль терминдарға ҡушылырға кәрәк тигән радикаль гипотезалар тәҡдим итә башлай<ref name="Bog">''А. Ф. Богородский''. Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. Глава 2.</ref>. Ләкин был ынтылыштарҙың күбеһе ҡапма-ҡаршылыҡлы була. ХХ быуат башында дөйөм сағыштырмалыҡ күҙәтелгән тәүшартҡа аңлатма бирә. Эффект бик аҙ: релятивистик «өҫтәмә» быуатына ни бары 42,98 дуға секунд тәшкил итә, был дөйөм прецессия тиҙлегенең 7,5 % (1/13) тәшкил итә, шуға күрә классик теория күҙаллаған позицияға кире ҡайтыу өсөн Ҡояш тирәләй Меркурийҙың 12 миллиондан да кәм булмаған әйләнеше кәрәк була. Шуға оҡшаш, әммә бәләкәйерәк тайпылыш башҡа планеталар өсөн дә хас — Венера өсөн быуатына 8,62 секунд, Ер өсөн — 3,84, Марс өсөн — 1,35, астероидтар — 10,05 Икар өсөн<ref>{{статья |автор=Gilvarry J. J. |заглавие=Relativity Precession of the Asteroid Icarus |издание=[[Physical Review]] |год=1953 |issue=5 |том=89 |страницы=1046 |doi=10.1103/PhysRev.89.1046 |язык=en}} {{v|12|06|2011}}</ref><ref>{{cite web |author = Anonymous. |url = https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm |title = 6.2 Anomalous Precession |website = Reflections on Relativity |publisher = MathPages |accessdate = 2008-05-22 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67qLEXRKB?url=https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm |archivedate = 2012-05-22 |deadlink = no }}</ref>. == Яҡын киләсәктә == [[2018 йыл]]дың 20 октябрендә Европа космос агентлығы (ESA) BepiColombo миссияһын башлап ебәрҙе. Миссия аппараттары Француз Гвианаһындағы Куру космодромынан «Ариан 5» ракетаһында ебәрелә һәм 2025 йылға Меркурийға барып етергә тейеш була. Төркөм 3 модулдән тора: транспорт — 4 ионлы двигателдәр менән йыһазландырылған Mercury Transfer Module ™, ике тикшеренеү орбиталь модуле: планета — Меркурий планета орбитаһы (МПО) һәм магнитосфера — Меркурий магнитосфера орбитаһы (ММО). Европа LRO модуле планетаның өҫкө йөҙөн һәм уның тәрәнәйеүен өйрәнәсәк, ә япон модуле уның магнитосфераһының ММО-һын өйрәнәсәк. Бөтә миссия агентлыҡҡа 1,3 миллиард евроға төшә (яҡынса 1,5 миллиард доллар). Приборҙар планета атмосфераһының составын, уның үҙенсәлектәрен һәм башҡа күп нәмәләрҙе өйрәнер тип көтөлә. Миссия ете йыл дауам итә<ref>{{cite web |url=https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |title=Космические аппараты, отправленные для изучения Меркурия, прислали первое фото |author=Владимир Кузнецов |website=Нi-news.ru |date=2018-10-22}}</ref>. «Роскосмос» 2019 йылда ебәрергә планлаштырған Рәсәй «Меркурий-П» космос карабы 2030-сы йылдарҙан да иртәрәк осорола алмай. Был зонд, планлаштырылғанса, тарихта планета өҫтөнә төшкән тәүге йыһан аппараты буласаҡ. Әлеге ваҡытта Рәсәй белгестәре был проектты алдан өйрәнә, төшөрөүсе (посадочный) аппарат концепцияһы һәм фәнни ҡорамалдар составы булдырылған. «Меркурий-П» десант станцияһын Меркурийға ебәреү проекты «Рәсәйҙең 2030 йылға тиклем һәм киләсәккә космос эшмәкәрлеген үҫтереү стратегияһына» инмәй<ref>{{cite web |url=http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |title=Cтратегия развития космической деятельности России до 2030 года и на дальнейшую перспективу |subtitle=Проект |author= |website=knts.tsniimash.ru |date= |publisher= |deadlink=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru:80/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |archive-date=20181030 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/C%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F%20%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8%20%D0%B4%D0%BE%202030%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.pdf |date=2018-10-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Гребеников Е. А., Рябов Ю. А. Поиски и открытия планет. — М.: Наука, 1975. — 216 с. — 65 000 экз. * Ксанфомалити Л. В. Неизвестный Меркурий // В мире науки. — 2008. — № 2. * Маров М. Я. Планеты Солнечной системы. — 2-е изд. — М.: Наука, 1986. — 320 с. * Солнечная система / Ред.-сост. В. Г. Сурдин. — М.: Физматлит, 2008. — 400 с. — ISBN 978-5-9221-0989-5 {{Astro-stub}} {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] [[Категория:Меркурий]] nlpbz7j56lxpltdvawkonv9xn8gw1dq 0 7317 1295497 1269176 2026-05-04T07:31:00Z Kwamikagami 7335 1295497 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы |название = Юпитер |тип=планета |изображение символа = Jupiter symbol (bold).svg |изображение = Jupiter.jpg |размер изображения = |подпись под изображением = Юпитерҙың 1979 йылда «[[Вояджер-1|Вояджера-1]]» фотолары нигеҙендә эшләнгән яҡшыртылған рәсеме |bg = #E8AB79 |малая планета = |открытие = |открытие-ref = |дата открытия = |первооткрыватель = |место открытия = |способ открытия = |именование = |именование-ref = |экзопланета = |обозначение ЦМП = |альтернативные имена = |категория МП = |орбита = yes |орбита-ref = |эпоха = |афелий = 8,165208{{e|8}} км<br>(5,458104 а.&nbsp;е.)<ref name="jupiter-info">{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title=Jupiter Fact Sheet|author=Dr. David R. Williams.|date=2007|publisher=NASA|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=http://www.peeep.us/9725d0ea|archivedate=16 Oct 2010 13:07}}</ref> |перигелий = 7,405736{{e|8}} км<br>(4,950429 а.&nbsp;е.)<ref name="jupiter-info" /> |периапсида = |апоапсида = |большая полуось = 7,785472{{e|8}} км<br>(5,204267 а.&nbsp;е.)<ref name="nasa-jupiter">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html|title=Jupiter — NASA|description=Юпитер на сайте НАСА|lang=en|accessdate=2010-10-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qCbDy7A|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050105155019/http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |date=2005-01-05 }}</ref> |средний радиус орбиты = |эксцентриситет = 0,048775<ref name="jupiter-info" /> |сидерический период = 4332,589 көн (11,8618 года)<ref name="jupiter-info" /> |синодический период = 398,88 көн<ref name="jupiter-info" /> |орбитальная скорость = 13,07 км/с (средн.)<ref name="jupiter-info" /> |средняя аномалия = |наклонение = 1,03° (относительно эклиптики)<br>6,09° (Ҡояш экваторына ҡарата) |угловое перемещение = |долгота восходящего узла = 100,55615°<ref name="jupiter-info" /> |долгота периастра = |время периастра = |аргумент перицентра = 275,066° |половинная амплитуда = |чей спутник = |число спутников = [[Юпитер юлдаштары|67]] |физические характеристики = yes |физические характеристики-ref = |размеры = |сжатие = 0,06487<ref name="jupiter-info" /> |экваториальный радиус = {{formatnum:71492}} ± 4 км<ref name="jupiter-info" /> |полярный радиус = {{formatnum:66854}} ± 10 км<ref name="jupiter-info" /> |средний радиус = {{formatnum:69911}} ± 6 км<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{cite journal | doi = 10.1007/s10569-007-9072-y | author= P. Kenneth Seidelmann et al. | year = 2007 | title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume = 98 | issue = 3 | pages = 155–180 | pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S }} </ref> |длина окружности = |площадь поверхности = 6,21796{{e|10}} км² |объём = 1,43128{{e|15}} км³ |масса = 1,8986{{e|27}} кг |плотность = 1,326 г/см³<ref name="jupiter-info" /> |ускорение свободного падения = 24,79 м/с² (2,535 g) |вторая космическая = 59,5 км/с<ref name="jupiter-info" /> |период вращения = 9,925 часа<ref name="jupiter-info" /> |скорость вращения = 12,6 км/с йәки {{formatnum:45300}} км/ч |наклон оси = 3,13° |прямое восхождение = 17 ч 52 мин 14 с<br>268,057° |склонение = 64,496° |полярная небесная широта = |полярная небесная долгота = |альбедо = 0,343 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<ref name="jupiter-info" /><br>0,52 ([[Геометрик альбедо]])<ref name="jupiter-info" /> |температура на поверхности = |температуры = |имя температуры 1 = |темп1мин = |темп1сред = |темп1макс = |имя температуры 2 = |имя температуры 2 = |темп2мин = |темп2сред = |темп2макс = |спектральный тип = |видимая звёздная величина = |абсолютная звёздная величина = |угловой размер = |атмосфера = |атмосфера-ref = |давление на поверхности = 20—220 [[Паскаль (үлсәү берәмеге)|кПа]]<ref>{{статья|автор=National Aeronautics and Space Administration.|заглавие=Probe Nephelometer|ссылка=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html|язык=en|издание=Журнал Galileo Messenger|тип=характеристики космического аппарата|издательство=NASA/JPL|год=1983|выпуск=6}}</ref> |шкала высоты = 27 км |состав атмосферы = <table class="transparent"> <tr><td> 89,8±2,0 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> 10,2±2,0 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> ~0,3 %</td><td>[[Метан]] (CH₄) </td></tr><tr><td> ~0,026 %</td><td>[[Аммоний]] (NH₄⁺) </td></tr><tr><td> ~0,003 %</td><td>[[Дейтерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,0006 %</td><td>[[Этан]] (CH₃—CH₃) </td></tr><tr><td> 0,0004 %</td><td>[[Һыу]] </td></tr><tr><td> '''Льды''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[Аммоний]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Һыу]] </td></tr><tr><td> </td><td>аммоний гидросульфиды (NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Юпитер''' (символы: [[File:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|♃]]) — [[Ҡояш системаһы]]ндағы иң ҙур [[планета]]. [[Ҡояш]]тан бишенсе урында урынлашҡан. [[Ҡояш системаһы]]ндағы бөтә [[планета]]ларҙың суммар массаһынан Юпитер ике тапҡыр ауырыраҡ. [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун (планета)|Нептун]] менән бергә Юпитер газ гиганты тип квалификациялана. [[Планета]] кешеләргә бик борондан билдәле, был месопотамия, вавилон, грек һәм башҡа халыҡтарҙың мифологияларында һәм төрлө дини ышаныуҙарында сағылыш таба. Юпитерҙың хәҙерге атамаһы [[древнеримского верховного бога-громовержца|боронғо Римдең йәшен уҡтарын атыусы Аллаһы]] исеменән алынған. Юпитерҙағы ҡайһы бер атмосфера күренештәре: [[шторм]], [[йәшен]], [[полярное сияние|поляр балҡыштар]] үҙҙәренең масштабы буйынса ерҙәге ошондай күренештәрҙән байтаҡҡа көслөрәк. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: уның атмосфераһында барлыҡҡа килгән [[Большое красное пятно|Ҙур ҡыҙыл тап]] — XVII быуаттан алып билдәле булған гигант шторм. Юпитерҙың кәмендә 79 юлдашы бар<ref>[https://nplus1.ru/news/2018/07/17/new-moons-of-jupiter-discovered Астрономы открыли 12 новых спутников Юпитера. Теперь их 79]</ref>, шуларҙың иң эреләре — [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]] һәм [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — уларҙы [[Галилео Галилей]] 1610 йылда аса. Юпитер ерҙәге һәм йыһандағы орбиталь [[телескоп]]тар ярҙамында тикшерелә; 1970-се йылдарҙан алып планетаға [[NASA]]-ның «Пионер», «Вояжер», «Галилео» һәм башҡа планета-ара аппараттары (бөтәһе һигеҙ) ебәрелә. Бөйөк ҡапма-ҡаршы тороштар (Марстың Ергә иң яҡын килгән хәле) ваҡытында (уларҙың береһе 2010 йылдың сентябрендә була) ябай күҙ менән ҡарағанда төнгө күктә Юпитер Ай менән Венеранан ҡала иң сағыу есем булараҡ күренә. Юпитер дискы һәм юлдаштары — бер нисә асыш яһаған һәүәҫкәр астрономдар өсөн популяр күҙәтеү объекты. Һәүәҫкәр астрономдар, мәҫәлән, 1994 йылда Юпитерға килеп бәрелгән Шумейкер-Леви кометаһын аса, ә 2010 йылда Юпитерҙың Көньяҡ экваториаль бүлкәтенең юҡҡа сығыуын билдәләй. == Күҙәтеүҙәр һәм уларҙың үҙенсәлектәре == ===== Инфраҡыҙыл диапазон ===== [[Файл:Thermal emission of Jupiter.jpg|мини|слева|Юпитерҙың температура эмиссияһы. Получено с телескопа [[Телескоп IRTF|IRTF]], [[Обсерватория Мауна-Кеа]], [[Гавайи]], 5 апреля 2007 г.]] Спектрҙың инфраҡыҙыл өлкәһендә H.2 һәм He молекулалары, шулай уҡ башҡа бик күп элементтар һыҙаттары бар<ref name="hut">{{статья|автор=Hunt, G. E.|заглавие=The atmospheres of the outer planets|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983AREPS..11..415H|язык=en|место=London, England|издательство=University College|год=1983}}</ref>. Тәүге икәүһе планетаның барлыҡҡа килеүе тураһындағы мәғлүмәтте еткерһә, ҡалғандарының сифат һәм һан составы уның эске эволюцияһы тураһында һөйләй. Әммә водород һәм гелий молекулалары зарядлы киҫәксәләргә (дипольный момент) эйә түгел, тимәк, был элементтарҙың абсорбцион һыҙаттарының удар ионлаштырыу иҫәбенә йотолоу асыҡтан-асыҡ беленгәс кенә күренә. Был, бер яҡтан, икенсе яҡтан — был һыҙаттар атмосфераның иң өҫкө ҡатламында барлыҡҡа килә һәм бынан да тәрәнерәк ҡатламдар тураһындағы мәғлүмәтте еткерә. Шуға күрә Юпитерҙа гелий менән водородтың ифрат күп булыуы тураһындағы иң ышаныслы мәғлүмәттәр ошо планетаға төшөрөлгән «Галилео» аппаратынан ғына алына. Ҡалған элементтарға килгәндә, уларҙы анализлағанда һәм аңлатма биргәндә лә ауырлыҡтар тыуып тора. Әлегә Юпитер атмосфераһында ниндәй процестарҙың барыуын һәм уларҙың планетаның химик составына (уның эсенә лә һәм тышҡы ҡатламдарына ла) ни тиклем көслө йоғонто яһай алыуын тулы ышаныс менән әйтеү мөмкин түгел. Шуға ла спектрҙы ентекле аңлатыуҙа билдәле бер ҡыйынлыҡтар тыуып тора. Әммә элементтарҙың күп булыуына йоғонто яһарға һәләтле бөтә процестар ҙа локаль һәм ныҡ сикләнгән, шуға ла улар матдәләрҙең таралыуын глобаль рәүештә үҙгәртергә һәләтле. [[Файл:PIA02863 - Jupiter surface motion animation 10fps.ogv|мини|Юпитерҙың өҫкө ҡатламының хәрәкәте]] Юпитер Ҡояштан алған энергия менән сағыштырғанда 60 процентҡа күберәк энергияны тирә-яғына һибә (спектрҙың башлыса инфраҡыҙыл өлкәһендә)<ref name="астрономия-юпитер">{{cite web|url=http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|title=Астрономия — Юпитер|description=Астрономия и физика на ладони|accessdate=2010-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924070620/http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|archivedate=2010-09-24|deadlink=yes}}</ref><ref name="astro-websib">{{cite web|url=http://astro.websib.ru/sun/Jupiter|title=Юпитер на Астро.вебсиб.ру|accessdate=2010-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130126224939/http://www.astro.websib.ru/sun/Jupiter|archivedate=2013-01-26|deadlink=yes}}</ref><ref name="elkins-tanton">{{cite book |first=Linda T.|last=Elkins-Tanton|year=2006 |title=Jupiter and Saturn|publisher=Chelsea House |location=New York|isbn=0-8160-5196-8}}</ref>. Ошо энергияны эшләп сығарыусы процестар иҫәбенә Юпитер һәр йылда яҡынса 2 сантимерға кәмей<ref name="guillot04">{{cite book |editor=Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B |author=Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. |year=2004 |title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |chapterurl= https://authors.library.caltech.edu/39188/1/Stevenson_2004p35.pdf |chapter=Chapter 3: The Interior of Jupiter |publisher=[[Cambridge University]] Press|isbn=0521818087}}</ref>. П. Боденхеймер фекеренсә (1974), планета формалашҡан саҡта ул 2 тапҡырға ҙурыраҡ һәм ундағы температура ла, хәҙергегә ҡарағанда, байтаҡҡа юғарыраҡ булған<ref>{{статья |заглавие=Calculations of the early evolution of Jupiter |страницы=319 |том=23 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B |accessdate=2007-02-01 |doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5 |автор=Bodenheimer, P. |год=1974 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}} }}</ref>. . ===== Ҡыҫҡа тулҡынлы диапозрн ===== [[Файл:Jupiter xray ill.jpg|мини|Юпитерҙың гамма-диапазонында нурланышы. «Чандра» мәғлүмәттәре]] Юпитерҙың гамма-диапазонда нурланышы поляр балҡыш, шулай уҡ дискының нурланышы менән бәле<ref name="x-rayobservation">[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B X-rays from solar system objects]</ref>. Тәүге тапҡыр 1979 йылда Эйнштейн исемендәге йыһан лабораторияһында теркәлә. Ерҙәге поляр балҡыш рентген һәм ультрафиолетта тап килә тиерлек, әммә Юпитерҙа улай түгел. Рентген поляр балҡышы, ультрафиолет балҡышына ҡарағанда, ҡотопҡа күпкә яҡын урынлашҡан. Элекке күҙәтеүҙәр нурланыштың һәр 40 минут һайын балҡыуын асыҡлаһа, һуңғы күҙәтеүҙәрҙә бындай күренеш һирәк осрай. Юпитерҙағы һаҙағай балҡышының рентген спектры кометаларҙың рентген спектрына оҡшаштыр, тип фаразланғайны, әммә Сhandraлағы күҙәтеүҙәр буйынса, был улай түгел. Шулай уҡ 250 эВ-нтан алып 350-эВ-ҡа тиклем спектраль өлкәлә түбәнерәк энергияларҙа нурланыш һыҙаттары бар, бәлки, улар көкөрт менән углеродтан сығалыр<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRA..11001207E Simultaneous Chandra X ray, Hubble Space Telescope ultraviolet, and Ulysses radi]</ref>. Гамма-нурланыштың поляр балҡыш менән бәйле булмауы беренсе тапҡыр 1997 йылда ROSAT-тағы күҙәтеүҙәр мәлендә табыла. Спектр поляр балҡыш спектрына оҡшаш, әммә тик 0,7—0,8 кэВ тирәһендә генә. XMM-Newton йыһан обсерваторияһы күҙәтеүҙәре күрһәтеүенсә, дискының гамма-спектрҙа нурланышы — Ҡояштың рентген нурланышының сағылышы ғына. === Планетаны радио ярҙамында күҙәтеү === [[Файл:Jupiter.Radio.VLAl.jpg|мини|Радиоизображение Юпитера: яркие области (белые) — радиоизлучение [[Радиационный пояс|радиационных поясов]].]] Юпитер — Ҡояш системаһының оҙон тулҡында дециметрлы-метрлы диапазонда эшләүсе иң көслө радиосығанағы (Ҡояштан һуң). Радионурланыш спорадик характерҙа, һәм максимумда 106 Янскихҡа етә. Әлеге ваҡытта Юпитерҙың эске төҙөлөшөнөң түбәндәге моделе киң танылыу алған: === Орбитаһы һәм әйләнеше === Тәбиғи юлдаштарҙың хәрәкәтен, шулай уҡ йыһан аппараттары траекторияһын анализлағандан һуң Юпитерҙың гравитация яланын тергеҙергә була. Бик тиҙ әйләнеү сәбәпле, был планета башҡа сферик симметриялы есемдәрҙән һиҙелерлек айырыла. Гравитация потенциалы Лежандра полиномдары рәүешендә тасуирлана<ref name="planetreview">{{статья|автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier.|заглавие=Giant Planets|ссылка=http://arxiv.org/abs/0912.2019|язык=en|год=10 Dec 2009}}</ref> == Юпитер Ҡояш системаһы планеталары араһында == === Массаһы === <imagemap> Image:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg|thumb|left|upright=1.25|Масса Юпитера в 2,47 раза превосходит массу остальных планет Солнечной системы<ref>Исходные данные по массам планет: [[:Файл:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg]]</ref>. rect 282 22 610 52 [[Солнечная система]] rect 34 385 148 448 [[Юпитер]] rect 353 63 461 121 [[Сатурн]] rect 459 160 553 221 [[Нептун]] rect 459 293 548 351 [[Уран (планета)]] rect 567 163 737 182 [[Юпитер]] rect 567 187 737 209 [[Сатурн]] rect 567 215 726 238 [[Нептун]] rect 569 243 706 263 [[Уран (планета)|Уран]] rect 567 269 720 292 [[Земля]] rect 568 296 732 320 [[Венера]] rect 567 322 708 346 [[Марс]] rect 566 348 747 372 [[Меркурий]] desc bottom-left </imagemap> Юпитер — Ҡояш системаһының иң ҙур планетаһы, газ гиганты. Экваторының радиусы 71,4 мең км тәшкил итә, был Ер радиусынан 11,2 тапҡырға артығыраҡ<ref name="jupiter-info" /> . Юпитер — Ҡояш менән масса үҙәге яҡынса 7 процент ҡояш радиусына Ҡояштан ситтә урынлашҡан берҙән-бер планета. Юпитерҙың массаһы Ҡояш системаһының башҡа планеталарының берлектәге суммар массаһынан 2,47 тапҡырға<ref>{{cite web|url=http://parsek.com.ua/yupiter/|title=Юпитер|publisher=Parsek.com.ua|lang=ru|accessdate=2011-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110314061025/http://parsek.com.ua/yupiter/|archivedate=2011-03-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518014854/http://parsek.com.ua/yupiter/ |date=2011-05-18 }}</ref>, Ер массаһынан 317,8 тапҡырға артығыраҡ, ә Ҡояш массаһынан яҡынса 1000 тапҡырға аҙыраҡ. Тығыҙлығы (1326 кг/м³) яҡынса Ҡояш тығыҙлығы менән бер тип әйтерлек һәм Ер тығыҙлығынан 4,16 (5515 кг/м³) тапҡырға ҡалыша<ref name="jupiter-info" />. Шул уҡ ваҡытта уның өҫтөндәге тартыу көсө ерҙәгенән 2,4 тапҡырға күберәк<ref name="allplanets">{{cite web|url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm|title=Планетные системы. Юпитер|accessdate=2010-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302030625/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm|archivedate=2011-03-02|deadlink=yes}}</ref> ===== Юпитер — «уңышһыҙ эшләнгән йондоҙ» ===== [[Файл:Jupiter-Earth-Spot comparison.jpg|thumb|Юпитер менән Ерҙең сағыштырма үлсәмдәре]] Был планетаның теоретик моделдәре күрһәтеүенсә, әгәр ки Юпитерҙың массаһы уның хәҙерге массаһынан бер аҙ ғына артығыраҡ булыуы планетаның тығыҙланыуына килтерер ине. Әммә әгәр ҙә Юпитерҙың массаһы уның хәҙерге массаһынан дүрт тапҡырға ҙурыраҡ булһа, планетаның тығыҙлығы шул тиклем артыр ине, һөҙөмтәлә ныҡ күтәрелгән гравитацияның йоғонтоһо аҫтында планетаның үлсәме ныҡ кәмер ине. Күрәһең, аномаль төҙөлөшкә һәм тарихҡа эйә булған планета тап ошондай максималь диаметрлы була алалыр. Массаһының артабан артыуы дауам итһә, йондоҙ формалаштырыу барышында Юпитер хәҙерге массаһынан 50 тапҡырға ауырыраҡ көрән карликҡа әүерелер ине<ref name="tristan286">{{статья |заглавие=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System |издание=Science |том=286 |номер=5437 |страницы=72—77 |accessdate=2007-08-28 |ссылка=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 |doi=10.1126/science.286.5437.72 |pmid=10506563 |язык=en |тип=journal |автор=Guillot, Tristan |год=1999 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |title=Юпитер на Астро-Уорлд |accessdate=2010-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121033850/http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |archivedate=2012-01-21 |lang=ru |deadlink=yes }}</ref>. Тап ошо дәлил астрономдарҙың Юпитерҙы «уңышһыҙ эшләнгән йондоҙ» тип һанарға нигеҙ бирә. == Эске төҙөлөшө == ===== Химик составы ===== <div style="float: left; margin: 10px;"> {|class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=4 |Юпитер менән Ҡояшта элементтарҙың водород менән сағыштырғанда таралыу даирәһе<br> |- |Элемент||Ҡояш||Юпитер/Ҡояш |- | [[Гелий|He]]/[[Водород|H]] || 0,0975 || 0,807 ± 0,02 |- | [[Неон|Ne]]/H || 1,23{{Esp|−4}} || 0,10 ± 0,01 |- | [[Аргон|Ar]]/H || 3,62{{Esp|−6}} || 2,5 ± 0,5 |- | [[Криптон|Kr]]/H || 1,61{{Esp|−9}} || 2,7 ± 0,5 |- | [[Ксенон|Xe]]/H || 1,68{{Esp|−10}} || 2,6 ± 0,5 |- | [[Углерод|C]]/H || 3,62{{Esp|−4}} || 2,9 ± 0,5 |- | [[Азот|N]]/H || 1,12{{Esp|−4}} | 3,6 ± 0,5 (8 бар)<br>3,2 ± 1,4 (9—12 бар) |- | [[Кислород|O]]/H || 8,51{{Esp|−4}} | 0,033 ± 0,015 (12 бар)<br>0,19—0,58 (19 бар) |- | [[Фосфор|P]] /H || 3,73{{Esp|−7}} || 0,82 |- | [[Сера|S]]/H || 1,62{{Esp|−45}} || 2,5 ± 0,15 |} </div> Юпитерҙың эске ҡатламдарының химик составын хәҙерге күҙәтеү ысулдары менән билдәләү мөмкин түгел, әммә атмосфераһының тышҡы ҡатламдарында элементтарҙың күплеген сағыштырмаса юғары теүәллек менән асыҡларға мөмкин, сөнки ул ҡатламдар 1995 йылдың 7 декабрендә планета өҫтөнә төшөрөлгән «Галилео» аппараты тарафынан ентекле тикшерелә.<ref>{{cite web |url = http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |deadlink = yes |title = Jonathan's Space Report, No. 267 |first = Jonathan |last = McDowell |publisher = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date = 1995-12-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100513054737/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |archivedate = 2010-05-13 |accessdate = 2010-10-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810051445/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |date=2011-08-10 }}</ref>. Юпитер атмосфераһында төп ике төп компонент — молекуляр водород һәм гелий<ref name="Atreya2003"> {{статья |заглавие=Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |издание=Planetary and Space Sciences |том=51 |страницы=105—112 |doi=10.1016/S0032-0633(02)00144-7 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A |язык=en |тип=journal |автор=Atreya, S.K.; Mahaffy, P.R.; Niemann, H.B. et al |год=2003 }}</ref>. Атмосфераһында шулай уҡ һыу (H.2O), метан (CH4), көкөртлө водород (H.2’S), аммиак (NH-ТӨРКӨМДӘРЕ3) һәм фосфин (PH3) кеүек күп кенә ябай берләшмәләр бар. Уларҙың күплеге (10 барҙан түбән) тәрән тропосферала Юпитер атмосфераһы углерод, азот, көкөрт һәм, бәлки, кислородҡа бай булыуы ихтимал. ===== Структураһы ===== Юпитерҙың үҙенсәлеге — тышҡы ҡиәфәтенә хас һыҙаттар. Бер нисә фараз уларҙың килеп сығышын аңлата. Мәҫәлән, бер фараз буйынса, йылытыу иҫәбенә планета-гигантта барлыҡҡа килгән конвекция күренеше һөҙөмтәһендә атмосферала һыҙаттар барлыҡҡа килә. 2010 йылдың яҙында ғалимдар тағы ла бер гипотеза тәҡдим итә, уға ярашлы, һыҙаттар уның юлдаштары йоғонтоһо һөҙөмтәһендә тыуа. Юлдаштарының тартыу көсө йоғонтоһо аҫтында Юпитерҙа матдәләрҙең үҙенсәлекле «бағаналары» пәйҙә була, әйләнә-әйләнә улар һыҙаттарҙы барлыҡҡа килтерә, тигән фараз да бар. # Атмосфера. Ул өс ҡатламға бүленә<ref name="скулс-келдыш"> {{cite web | url = https://web.archive.org/web/20090623035312/http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm | title = Юпитер. ГОУ СОШ № 1216. Официальный сайт | accessdate = 2010-10-05 | archiveurl = https://www.webcitation.org/60qCkwfvc | archivedate = 2011-08-11 }}</ref>: ## тышҡы ҡатлам, водородтан тора; ## урта ҡатлам, водород (90 %) һәм гелийҙан (10 %) тора; ## түбәнге ҡатлам, өс ҡатлам болот барлыҡҡа килтергән водород, гелий һәм аммиак ҡушылмаларынан, аммоний һәм һыуҙың гидросульфидтарынан тора: ### өҫтә — боҙға әйләнгән аммиак (NH3) болоттары. Уның яҡынса температураһы -145&nbsp;°C, баҫым — яҡынса 1атм.; ### түбәндәрәк — аммоний (NH4HS) гидросульфидтары кристалдары болото; ### иң түбәндә — һыу боҙо, бәлки, шыйыҡ һыумоғайын, бар төрө — ваҡ бөртөктәре төрҙәре. Был ҡатламда баҫым 1атм. тирәһе тәшкил итә, яҡынса температура -130&nbsp;°C (143 К). Планетаның был кимәлдән түбән өлөшө үтәнән-үтә күренмәй. # Металл водороды ҡатламы. Был ҡатламдың температураһы 6 300-ҙән 21 000 К тиклем, ә баҫым 200-ҙән 4000 ГП-ға тиклем үҙгәрә. # Таш йәҙрәһе бар. 2000 йылдың аҙағында үткәрелгән «Кассини» зонды үткәргән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә Оло ҡыҙыл таптың аҫтан килгән спираль формаһындағы ағымға бәйле булыуы асыҡлана (атмосфера массаларының вертикаль әйләнеше); башҡа өлкәләр менән сағыштырғанда был урында болоттар юғарыраҡ урынлашҡан, ә температура түбән. Болоттарҙың төҫө вертикаль ағымдың бейеклегенә бәйле: күк төҫтәгеһе — иң юғары бейеклеккә күтәрелгәне, унан түбәнерәк көрән төҫ, артабан — аҡ. Ҡыҙыл төҫтәгеһе — иң түбән бейеклеккә эйә булған атмосфера ағымы. Ҡыҙыл таптың тиҙлеге — 360 км/сәғ. Унда уртаса температура −163&nbsp;°C, шул уҡ ваҡытта таптың үҙәк өлөшөндәге һәм ситендәге температура бер-береһенән 3-4 градусҡа айырыла. Юпитер гидродинамик тигеҙләнештә тора; Юпитер термодинамик тигеҙләнештә тора. Оло ҡыҙыл тап — көньяҡ тропик зонала урынлашҡан оваль формалағы һәм даими рәүештә үҙгәреп тороусы участка. Уны 1664 йылда Роберт Гук аса. Әлеге мәлдә ул 15х30 км (Ерҙең диаметры ~12,7 мең км) ҙурлығында, ә 100 йыл элек күҙәтеүселәр ҡыҙыл таптың 2 тапҡырға ҙурыраҡ булыуын билдәләгән. Ҡайһы берҙә ул асыҡтан-асыҡ күренмәй. Оло ҡыҙыл тап — уникаль гигант дауыл. == Әҙәбиәт == * Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений / Левитан Е. П. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — ISBN 5-09-013370-0 * Майлс Л. и Смит А. Астрономия и космос. Энциклопедия. — М.: Росмэн, 2001. — ISBN 5-8451-0296-0, 5-8451-0959-0 * Карпенко С. Новая загадка Юпитера. — Новости космонавтики, 31 июля 2001 == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета]] [[Категория:Ганимед (юлдаш)]] [[Категория:Титан]] 500vx0jp4wdshcfz4d3ley1e56m8mf6 0 7980 1295480 1286277 2026-05-04T07:18:33Z Kwamikagami 7335 /* Эске төҙөлөшө */ 1295480 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы | название = Сатурн | тип=планета | изображение символа = Saturn symbol (bold).svg | изображение = Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg | размер изображения = | подпись под изображением =[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]] станцияһынан Сатурн фотоһы | bg = #FFCC66 | открытие = | открытие-ref = | дата открытия = | первооткрыватель = | место открытия = | способ открытия = | именование = | именование-ref = | альтернативные имена= | категория МП = | орбита = yes | орбита-ref = | эпоха = | афелий = 1&nbsp;513&nbsp;325&nbsp;783&nbsp;[[Километр|км]]<br />10,116&nbsp;[[Астрономик берәмәк|а.&nbsp;б.]] | перигелий = 1&nbsp;353&nbsp;572&nbsp;956&nbsp;км<br />9,048&nbsp;а.&nbsp;е. | периапсида = | апоапсида = | большая полуось = 1&nbsp;433&nbsp;449&nbsp;370&nbsp;км<br />9,582&nbsp;а.&nbsp;е. | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,055&nbsp;723&nbsp;219 | сидерический период = 10 759,22 көн (29,46 йыл)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|accessdate=2011-07-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT3Ukn5|archivedate=2011-08-11}}</ref> | синодический период = 378,09 көн | орбитальная скорость = 9,69&nbsp;км/с | средняя аномалия = | наклонение = 2,485&nbsp;240°<br />5,51° (Ҡояш экваторына ҡарата) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 113,642&nbsp;811° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 336,013&nbsp;862° | половинная амплитуда = | число спутников = [[Сатурн юлдаштары|62]] | физические характеристики = yes | физические характеристики-ref = | размеры = | сжатие = 0,097&nbsp;96 ± 0,000&nbsp;18 | экваториальный радиус = 60&nbsp;268 ± 4&nbsp;км <ref name=horizons>{{cite web |last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13 |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL |accessdate = 2007-08-08| archiveurl = http://www.webcitation.org/5ProZmu5R |archivedate = 2007-06-25| deadurl=no}}—Перейдите в "web interface" , выберите "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Saturn Barycenter" и "Center: Sun".</ref> | полярный радиус = 54&nbsp;364 ± 10&nbsp;км <ref name=horizons/> | средний радиус = | длина окружности = | площадь поверхности = 4,27{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |accessdate=2011-08-08 |archiveurl=http://www.webcitation.org/62DnOn9pq |archivedate=2011-10-05 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205195438/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |date=2015-12-05 }}</ref> | объём = 8,2713{{e|14}} км³ <ref name="fact">{{cite web |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title = Saturn Fact Sheet |publisher = NASA |last = Williams |first = Dr. David R. |accessdate = 2007-07-31 |date = September 7, 2006| archiveurl = http://www.webcitation.org/616VxHVlQ |archivedate = 2011-08-21| deadurl=no}}</ref> | масса = 5,6846{{e|26}} кг<ref name="fact"/> | плотность = 0,687 г/см³ <ref name=horizons/><ref name="fact"/> | ускорение свободного падения = 10,44 м/с²<ref name="fact"/> | вторая космическая = 35,5&nbsp;км/с<ref name="fact"/> | период вращения = 10ч 34мин 13с ± 2с<ref name="Лента.ру">{{cite web|date=30 июля 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/07/30/minutes/|title=Астрономы укоротили сутки на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/616VwLxh5|archivedate=2011-08-21}}</ref> | скорость вращения = 9,87&nbsp;км/c | наклон оси = 26,73°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = | склонение = 83,537° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,342 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br />0,47 ([[Геометрикальбедо]])<ref name="fact"/> | температура на поверхности = | температуры = yes | имя температуры 1 = 1 бара кимәлендә | темп1мин = | темп1сред = 134&nbsp;K | темп1макс = | имя температуры 2 = | имя температуры 2 = 0,1 бара | темп2мин = | темп2сред = 84&nbsp;K | темп2макс = | спектральный тип = | видимая звёздная величина = от +1.47 до −0.24 <ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |accessdate = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |year = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |date=2007-10-16 }}</ref> | абсолютная звёздная величина = | угловой размер = | атмосфера = yes | атмосфера-ref = | давление на поверхности = | шкала высоты = | состав атмосферы = <table> <tr><td> ~96 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> ~3 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> ~0,4 %</td><td>[[Метан]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Аммиак]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Дейтерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,000&nbsp;7 %</td><td>[[Этан]] </td></tr><tr><td> '''Боҙ''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>Аммиак </td></tr><tr><td> </td><td>Һыу </td></tr><tr><td> </td><td>Аммоний гидросульфиды (NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Сатурн''' (символы: [[File:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]) — [[Ҡояш]]тан алыҫлығы буйынса — алтынсы планета һәм ҙурлығы буйынса Ҡояш системаһында, [[Юпитер (планета)|Юпитерҙан]] ҡалышып, икенсе планета. Сатурн, [[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун (планета)|Нептун]] [[газ гиганты|газ гиганттары]] булып квалификациялана. Планетаға исемде Рим мифологияһындағы Аллаһ хөрмәтенә биргәндәр. Сатурн башлыса водородтан һәм «тау тоҡомдары», гелий, һыу, метан, аммиак ҡатнашмаларына тора. Планетаның тау тоҡомдары һәм боҙҙан торған төшө металл хәлендәге водород һәм газ ҡатламы менән уратып алынған. Тышҡы атмосфераһы тыныс күренһәлә, ҡайһы саҡта оҙайлы «борсолоуҙар» күҙәтелә. Сатурндың боҙ киҫәктәренән, тау тоҡомдарына һәм туҙандан торған ҡулсаһы бар. Планета тирәләй, бөгөнгө көндә билдәле булған, 63 юлдашы әйләнә. Шуларҙың иң ҙуры — [[Титан (юлдаш)|Титан]] ул ҙурлығы буйынса Юритер юлдашы [[Ганимеда (юлдаш)|Ганимеданан]] ҡалышып икенсе урында. Титан Меркурий (планета)Меркурийҙан ҙурыраҡ һәм Ҡояш системаһында тығыҙ атмосфера менән ҡапланған берҙән-бер планета юлдашы. Сатурндан [[Ҡояш]]ҡа тиклем яҡынса 1 433 531 000 километр (9,58 а.й). Ҡояш тирәләй 10 759 көндә (яҡынса 29,5 йыл) бер әйләнеш яһай. Сатурн өҫтөндә, газ гиганты булараҡ, ҡаты ҡатлам юҡ. Сатурн массаһы [[Ер (планета)|Ерҙән]] 95 тапҡыр ҙурыраҡ, ә тығыҙлығы ни бары 0,69 г/см³, йәғни һыу тығыҙлығынан да кәмерәк. == Ҡояш системаһы планеталары араһында Сатурн == Сатурн газ планетаһы тибына ҡарай: ул, нигеҙҙә, газдарҙан тора һәм өҫтө ҡаты ҡатлам менән ҡапланмаған. Планетаның экватор радиусы — {{S|60 300 км}}, поляр радиусы — {{S|54 400 км}}<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov">{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|accessdate=2010-10-31|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616VxHVlQ?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>; Ҡояш системаһындағы бөтә планеталар араһында Сатурн иң ныҡ ҡыҫылыуы менән айырыла. Планетаның массаһы Ер массаһынан {{S|95,2 раза}} артығыраҡ, әммә уртаса тығыҙлығы ни бары {{S|0,687 г/см³}}, ул — Ҡояш системаһында уртаса тығыҙлығы һыу тығыҙлығынан кәмерәк булған берҙән-бер планета. Шуға ла, Юпитер менән Сатурн массалары араһындағы айырма 3 тапҡырға артығыраҡ булһа ла, экватор диаметры буйынса айырма ни бары 19 процент ҡына. Ҡалған газ гиганттарының тығыҙлығы байтаҡҡа күберәк {{S|(1,27—1,64 г/см³)}}. Экваторҙа тартыу көсө тиҙләнеше {{S|10,44 м/с²}} тәшкил итә, был күрһәткес уны Ер һәм [[Нептун]] менән бер рәткә ҡуя, әммә Юпитерҙағы тартыу көсө тиҙләнешенән күпкә әҙерәк. === Орбита характеристикаһы һәм әйләнеше === Сатурн менән [[Ҡояш]] араһындағы уртаса алыҫлыҡ {{S|1430 млн км}} ({{S|9,58 [[Астрономическая единица|а. е.]]}})<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov"/> тәшкил итә. Сатурн, уртаса {{S|9,69 км/с}} тиҙлек менән хәрәкәт итеп, [[Ҡояш]] тирәләй 10 759 тәүлектә (яҡынса {{S|29,5 йыл}}) әйләнеп сыға. Сатурн менән [[Ер]] араһындағы алыҫлыҡ үҙгәрә 1195 млн. км-нан ({{S|8,0 а. е.}}) 1660 млн км самаһы ({{S|11,1 а. е.}}), бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған осорҙа уларҙың араһы яҡынса {{S|1280 млн км}}. Сатурн менән [[Юпитер]] теп-теүәл 2:5 резонансында тиерлек . Сатурн орбитаһының эксцентриситеты 0,056 булғанға күрә, [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] тиклемге араның перигелийҙа һәм афелийҙа айырмаһы {{S|162 млн км}} тәшкил итә. Сатурн атмосфераһының күҙәтеүҙәр ваҡытында күренгән объекттары киңлеккә бәйле төрлө тиҙлектә әйләнә. Юпитерҙағы кеүек бында ла ошондай объекттарҙың бер нисә төркөмө бар. Мәҫәлән, «Зона 1» объектының әйләнеү осоро — {{S|10 сәғ. 14 мин 00 с}} (йәғни мөйөш тиҙлеге тәүлегенә 844,3°, йәки тәүлегенә {{S|2,345 әйләнеш}} тәшкил итә). Ул көньяҡ экваториаль бүлкәттең төньяҡ сигенән төньяҡ экваториаль бүлкәттең көньяҡ сигенә тиклем һуҙыла. Сатурндың ҡалған киңлектәрендә (Зона 2) әйләнеш осоро тәүҙә {{S|10 сәғ. 39 мин 24 с}} (тәүлегенә 810,76° тиҙлек, йәки тәүлегенә {{S|2,2521 әйләнеш}}) була. Һуңынан был мәғлүмәт ҡайтанан ҡарала: яңы баһа бирелә — 10, 34 минут та 13 секунд. «Вояжер−1» осҡан осорҙа планетаның радио нурланышы нигеҙендә «Зона 3» объекты табыла, уның әйләнеү осоро {{S|10 сәғ. 39 мин 22,5 с}} (тәүлегенә 810,8 тиҙлек° тиҙлек йәки тәүлегенә {{S|2,2522 әйләнеш}}) тигеҙ. === Килеп сығышы === Сатурндың килеп сығышы буйынса (Юпитер кеүек үк) ике төрлө фараз бар. «Контракция» фаразына ярашлы, Сатурн менән Ҡояш составы буйынса оҡшаш, икеһендә лә водород өлөшө күп, шуға ла, тип фаразлайҙар, тығыҙлығы бик түбән: [[Ҡояш системаһы]] барлыҡҡа килгән ваҡытта газ-туҙан дискыһында бик ҙур массалы «ҡуйылыҡ» барлыҡҡа килә, аҙаҡ шул ҡуйылыҡтан планеталар формалаша, йәғни Ҡояш менән планеталар оҡшаш типта формалаша. Шуға ҡарамаҫтан, был фараз Ҡояш һәм Сатурн составындағы айырмалыҡтарҙы аңлата алмай<ref name="формирование планет">{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789|title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония)|accessdate=2010-10-05}}</ref>. == Атмосфераһы һәм төҙөлөшө == [[Файл:Северное_сияние_над_северным_полюсом_Сатурна.jpg|слева|мини|290x290пкс|Сатурндың төньяҡ полюсы өҫтөндәге Поляр балҡыш. Балҡыш зәңгәр төҫкә буялған, ә аҫта ятҡан болоттар — ҡыҙыл төҫтә. Балҡыштар аҫтында элек табылған алты мөйөшлө болот урынлашыуы күренә.]] Сатурн атмосфераһының өҫкө ҡатламдары (күләме буйынса) 96,3 процент [[Водород|водородтан]] һәм 3,25 % [[Гелий|гелийҙан]] тора. Метан, аммиак, фосфин, этан һәм ҡайһы бер башҡа газдарҙың ҡушылмалары ла бар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra|том=15|страницы=831|bibcode=1983BAAS...15..831C|язык=en|тип=journal|автор=Courtin R. et al.|год=1967|издательство=[[American Astronomical Society]]|издание={{Нп3|Bulletin of the American Astronomical Society}}}}</ref>. Атмосфераһының өҫкө өлөшөндәге аммиак болоттары Юпитерҙыҡына ҡарағанда ҡеүәтлерәк . Атмосферның түбәнге өлөшөндәге болоттар аммоний гидросульфидынан (NH<nowiki>₄</nowiki>SH) йәки һыуҙан тора. «Вояжер» йыһан аппараттары мәғлүмәттәре буйынса Сатурнда көслө елдәр, нигеҙҙә, көнсығыш йүнәлешендә (күсәр әйләнеше йүнәлеше буйынса) иҫә, тиҙлеге {{S|500 м/с}} тиклем. [[Экватор|Экваторҙан]] ҡаҡлығып кире йыһанға табан иҫә башлағас ҡына уларҙың көсө кәмей; экваторҙан ҡаҡлыҡҡан саҡта көнбайыш атмосфера ағымы ла барлыҡҡа килә. Байтаҡ мәғлүмәттәр атмосфераның циркуляцияһы өҫкө ҡатламда ғына түгел, ә планетаның эске өлөшөндә, хатта {{S|2 мең км.}} тәрәнлектә лә булыуын раҫлай. Бынан тыш, «Вояжер-2»нең үлсәүҙәре көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарҙағы елдәр экваторға ҡарата симметрик рәүештә иҫеүен күрһәтә. Симметрик ағымдарҙың күренгән атмосфера ҡатламы аҫтында үҙ-ара бәйле булыу ихтималлығы ла фаразлана. [[Файл:Saturn_aurora.jpg|справа|мини|Британия астрономдары Сатурн атмосфераһында поляр балҡышьың яңы төрөн таба, ул планета полюстарының береһе тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә]] Сатурн атмосфераһында ҡай саҡ уғата ҡеүәтле дауылдан ғибәрәт булған тотороҡло ҡатлам барлыҡҡа килә. Ҡояш системаһының башҡа газ планеталарында ла шундай уҡ объекттарҙың булыуы күҙәтелә (ҡара: Юпитерҙағы Оло ҡыҙыл тап, [[Нептун|Нептундағы]] Ҙур ҡара тап). Сатурнда яҡынса {{S|30 йылға}} бер тапҡыр гигант «Оло аҡ оҙонса ҡулса» пәйҙә була, һуңғы тапҡыр уны 2010 йылда күҙәтәләр (унан бәләкәсерәк дауыл-ғәрәсәттәр йышыраҡ күҙәтелә). 2008 йылдың 12 ноябрендә «Кассини» станцияһы камералары Сатурндың төньяҡ полюсының инфраҡыҙыл диапазондағы һүрәтен ала. Тикшеренеүселәр был юлы Ҡояш системаһында бер тапҡыр ҙа күҙәтелмәгән [[Һаҙағай|поляр балҡышты]] таба. Ультрафиолет һәм күҙгә күренгән диапазондарҙа ла ошондай уҡ балҡыш күҙәтелә. Поляр балҡыштар планета полюсын уратып алған сағыу оҙонса өҙлөкһөҙ әйләнеп торған түңәрәктәрҙән ғибәрәт<ref name="Clark">{{Мәҡәлә|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archivedate=2011-07-16}}</ref>. Түңәрәктәр, ҡағиҙә булараҡ, 70-80° киңлектәрендә<ref name="Bhardwaj">{{Мәҡәлә|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|язык=mis|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000}}</ref> урынлаша. Көньяҡ түңәрәктәр уртаса {{S|75 ± 1°}} киңлектәрҙә, ә төньяҡтағыһы — полюсҡа яҡынса 1,5°-ҡа яҡыныраҡ урынлаша, сөнки төньяҡ ярымшарҙа магнит ҡыры бер аҙ көслөрәк<ref name="Nichols">{{Мәҡәлә|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|язык=mis|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009}}</ref>. Ҡайһы берҙә оҙонса түңәрәк урынына спираль формаһындағы түңәрәктәр хасил була. Юпитерҙан айырмалы рәүештә Сатурндың поляр балҡыштары планета магнитосфераһының тышҡы өлөштәрендәге плазма ҡатламының тигеҙһеҙ әйләнеше менән бәйле түгел<ref name="Bhardwaj"/>. Был балҡыштар ҡояш еле тәьҫире аҫтында магнит тоташыуына бәйле рәүештә барлыҡҡа килә тип фаразлана<ref name="Kivelson">{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание={{Нп3|Space Science Reviews}}}}</ref>. Ваҡыт үтеү менән Сатурндағы поляр балҡыштарҙың формаһы һәм төрө лә ныҡ үҙгәрә<ref name="Clark"/>. Уларҙың урынлашыуы һәм сағыулығы ҡояш еле баҫымына ныҡ бәйле, ул ни тиклем күберәк, балҡыш та шул тиклем сағыуыраҡ һәм полюсҡа яҡыныраҡ. Поляр балҡыш ҡеүәтенең уртаса күрһәткесе {{S|80—170 [[Нанометр|нм]]}} (ультрафиолет) диапазонында {{S|50 ГВт}}, ә {{S|3—4 мкм}} (инфраҡыҙыл) диапазонында {{S|150—300 ГВт}} тәшкил итә. Көслө дауылдар һәм штормдар ваҡытында Сатурнда ҡеүәтле [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]] йәшнәүе күҙәтелә. Сатурнда улар тыуҙырған электромагнит әүҙемлек йылдар буйына тулыһынса тынысланыуҙан бик ныҡ көслө электр дауылдары ҡупҡанға тиклем тирбәлә<ref>{{Cite web|url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|accessdate=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archivedate=2012-08-18}}</ref>. 2010 йылдың 28 декабрендә «Кассини» тәмәке төтөнөн хәтерләткән штормды фотоға төшөрә. 2011 йылдың 20 майында тағы ла бер бигерәк тә көслә шторм теркәлә<ref>{{Cite news|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|url=http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|publisher=Лента.ру|date=2011-05-20|accessdate=2011-05-21}}</ref>. === Төньяҡ полюстағы алты мөйөшлө ҡатлам === [[Файл:Saturn_hexagonal_north_pole_feature.jpg|справа|мини|Сатурндың төньяҡ плюсында гексагональ атмосфера ҡатламы ]] Сатурндың төньяҡ полюсындағы болоттар гигантт [[алтымөйөш]] (гексагон) барлыҡҡа килтерә. Беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа «Вояжер» Сатурн эргәһенән осҡанда төшөрөп ала<ref>{{Мәҡәлә|bibcode=1988Icar...76..335G|doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9|заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole|страницы=335|том=76|номер=2|автор=Godfrey, D. A.|год=1988|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon|издание=Science|том=260|номер=5106|страницы=329|pmid=17838249|doi=10.1126/science.260.5106.329|bibcode=1993Sci...260..329S|язык=en|тип=journal|автор=Sanchez-Lavega A. et al.|год=1993}}</ref>, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] башҡа урынында бер ҡасан да бындай күренештәр күҙәтелмәй. Алтымөйөш 78° киңлегендә урынлашҡан, уның һәр яғы яҡынса {{S|13 800 км}} тәшкил итә, йәғни ул Ер диаметрынан ҙурыраҡ, был алтымөйөш эсенә дүрт Ер урынлаша алыр ине. Уның әйләнеү осоро — {{S|10 сәғәт 39 минут}}. Был осор радионурланыш интенсивлығының үҙгәреү осоро менән тап килә. Болоттарҙың сәйер структураһы инфраҡыҙыл һүрәттәрҙә күрһәтелә, уларҙы 2006 йылдың октябрь айында Сатурн тирәләй әйләнгән «Кассини» йыһан аппараты төшөрөп ала. Һүрәт «Вояжер» осоп ҡайтҡандан һуң 20 йыл үткәс тә был алтымөйөштөң тотороҡло булыуын раҫлай, өҫтәүенә әйләнеү ваҡытында ла болоттарҙың алты мөйөшлө структураһы һаҡланып ҡала. Ерҙәге айырым [[Болот|болоттар]] алтымөйөш формаһын алыуы ихтимал, әммә, уларҙан айырмалы рәүештә, Сатурндағы алтымөйөш төҙөк алтымөйөшкә бик яҡын. Гексагон районында болоттар бер төрлө генә түгел, тип фаразлана. Болоттар бөтөнләй булмаған өлкәләрҙең бейеклеге {{S|75 км}}. === Эске төҙөлөшө === [[Файл:Interior_of_Saturn.svg|слева|мини|upright=1.5|Сатурндың эске төҙөлөшө]] Сатурн атмосфераһының иң тәрән урынында баҫым һәм температура күтәрелә, ә водород әкренләп кенә шыйыҡ хәлгә күсә. Тәрәнлеге яҡынса {{S|30 мең км}} булғанда водород металға әйләнә (унда баҫым яҡынса 3 миллион атмосфераға етә). Электр тогының циркуляцияһы металл водородта [[Магнит ҡыры|магнит ҡырын]] барлыҡҡа килтерә (Юпитерҙағынан күпкә ҡеүәтлерәк). Планета үҙәгендә силикаттар, [[металдар]] һәм, фараз буйынса, боҙ кеүек ҡаты һәм ауыр материалдарҙан бик ауыр йәҙрә тора. Уның массаһы 9-ҙан алып 22-гә тиклем Ер массаһына тигеҙ<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Looking into the Giant Planets|издание=Science|том=305|номер=5689|страницы=1414—1415|doi=10.1126/science.1101352|pmid=15353790|автор=Fortney J. J.|год=2004|язык=en}}</ref>. Йәҙрәһенең температураһы — {{S|11 700 °C}}, ә Сатурн йыһанға таратҡан энергия планета Ҡояштан алған энергиянан 2,5 тапҡырға күберәк. Энергияның ҙур ғына өлөшө Кельвин — Гельмгольц механизмы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (планетала температура түбәнәйгәндә уның баҫымы ла түбәнәйә, һөҙөмтәлә ул ҡыҫыла, ә матдәһенең потенциаль энергияһы йылылыҡҡа әйләнә). Әммә был механизм планета энергияһының берҙән-бер генә сығанағы түгел. Йылылыҡтың ҡалған өлөшө гелий тамсыларының конденсацияһы һәм уларҙың водород аша йәҙрә эсенә тамыуы иҫәбенә хасил була. Һөҙөмтәлә тамсыларҙың потенциаль энергияһы йылылыҡ энергияһына әйләнә. Иҫәпләүҙәр буйынса, йәҙрә өлкәһенең диаметры яҡынса {{S|25 000 км}} тәшкил итә. == Магнит ҡыры == [[Файл:Plasma_magnet_saturn.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурн магнитосфераһы структураһы ]] Сатурндың магнитосфераһын 1979 йылда «Пионер-11» йыһан аппараты аса. Үлсәмдәре буйынса ул тик Юпитерҙың магнитосфераһынан ғына ҡалыша. Магнитопауза, Сатурн үҙәгенән уның магнитосфераһы һәм ҡояш еле араһындағы сик, Сатурндың үҙәгенән уның 20 радиусы самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан, ә магнитосфераның ҡойроғо йөҙҙәрсә радиусҡа һуҙыла. Сатурндың магнитосфераһы планета һәм уның юлдаштары етештергән плазма менән тулған. Юлдаштар араһында гейзерҙары һыу парҙарын атып торған Энцелад ҙур роль уйнай, был парҙарҙың бер өлөшө Сатурндың магнит ҡыры тарафынан ионлаштырыла<ref name="Sittler">{{Мәҡәлә|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}}}</ref>. Сатурндың магнитосфераһы менән ҡояш еле араһындағы үҙ-ара бәйләнеш планетаның полюстары тирәләй поляр балҡыштың сағыу оҙонса түңәрәктәрен булдыра, уларҙы ябай күҙ менән дә, шулай уҡ ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл нурҙар аҫтында ла күҙәтергә мөмкин. == Планетаны тикшереү == Сатурн — Ҡояш системаһындағы Ерҙән ябай күҙ менән күреп булған биш планетаның береһе. Максимумда Сатурндың ялтырауы беренсе йондоҙ дәүмәленән артып китә. Сатурн ҡулсаларын күреү өсөн диаметры {{S|15 мм}}-ҙан кәм булмаған телескоп талап ителә. [[Файл:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|мини|290x290пкс|Хәҙерге заман телекобы аша Сатурндың күренеше (һулда) һәм Галилей заманындағы телескоптан (уң яҡта)]] [[Галилео Галилей]] 1609-1610 йылдарҙа телескоп аша Сатурнды күҙәткәнендә уны бер бер-береһенә тейеп торған өс есем кеүек күрә, икәүһе Сатурндың «компаньондары» (юлдаштары) тип билдәләй. Ике йылдан һуң Галилей ҡабат күҙәткәнендә планетаның "юлдаштарын" таба алмай<ref name="jplhistory">{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|title=Saturn: History of Discoveries|accessdate=2011-11-19|last=Baalke, Ron.|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA.|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321071339/http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |date=2009-03-21 }}</ref>. 1659 йылда Гюйгенс артыҡ көслө телескоп ярҙамында шуны асыҡлай: Галилейҙың «компаньондар» тигәне — планетаны уратып алған йоҡа яҫы, шул уҡ ваҡытта планетаға теймәгән ҡулса. Гюйгенс шулай уҡ Сатурндың иң эре юлдашы — [[Титан (юлдаш)|Титанды]] аса. 1675 йылдан был планетаны өйрәнеү менән Кассини шөғөлләнә башлай. Ул ҡулсаларҙың икәү булыуын һәм улар араһында асыҡтан-асыҡ күренеп торған ара булыуын билдәләй, аҙаҡ был ара '''Кассини араһы''' тип атала. Кассини Сатурндың тағы ла бер нисә эре юлдашын: Япет, Тефия, Диона һәм Рейҙы аса. Артабан 1789 йылда Уилям Гершаль планетаның тағы ла ике юлдашын — Мимас һәм [[Энцелад (юлдаш)|Энцеладты]] асҡанға тиклем күҙгә күренерлек асыштар булмай. Шунан һуң бер төркөм британ астрономдары Гиперион юлдашын аса. 1899 йылда Уильям Пикеринг Феб юлдашы булыуын асыҡлай. 1944 йылда Джерард Койпер Титанда ҡеүәтле атмосфера булыуын аса<ref>{{Китап|автор=О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.|заглавие=Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение|место=М.|издательство=ЛКИ|год=2009|страницы=476|isbn=9785382009865}}</ref><ref name="Kuiper"> {{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Был күренеш Ҡояш системаһы өсөн уникаль. [[Файл:PIA10487_-_Many_Colors,_Many_Moons.jpg|справа|мини|290x290пкс|[[Сатурн]] һәм уның юлдаштары — [[Титан (юлдаш)|Титан]], Янус, Мимас һәм Прометей — Сатурн ҡулсалары фонында]] == Юлдаштары == Сатурндың иң ҙур юлдаштары — Мимас, [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]], Тефия, Диона, Рея, [[Титан (юлдаш)|Титан]] һәм Япет — улар 1789 йылда асыла, әммә бөгөнгө көндә лә төп тикшеренеү объекттары булып ҡала. {{Переход|#Исследования Сатурна|yellow}} Был юлдаштарҙың диаметры 397 километрҙан (Мимас) {{S|5150 км}}-ға тиклем (Титан), орбитаның ҙур ярымкүсәре {{S|186 мең км}}-нан (Мимас) {{S|3561 мең км}}-ға тиклем (Япет). Массалары буйынса бүленеш диаметр буйынса бүленешкә тап килә. Титан иң ҙур эксцентриситетҡа эйә, иң бәләкәй эксцентриситет — Диона менән Тефияла. Параметрҙары билдәле булған бөтә юлдаштар ҙа синхрон орбитанан<ref name="Jacobson2008">{{Мәҡәлә|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|том=135|номер=1|страницы=261—263|bibcode=2008AJ....135..261J|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|язык=en|тип=journal|автор=Jacobson, R. A. et al.|год=2008|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref> юғарыраҡ урынлашҡан, был хәл уларҙың әкренләп планетанан алыҫайыуына килтерә. [[Файл:Saturn-map.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурндың юлдаштары]] [[2010 йыл|2010]] йылдың февраленә ҡарата Сатурндың 62 юлдашы булыуы билдәле. Уларҙың 12-һе йыһан аппараттары ярҙамында асыла: «Вояжер-1» ([[1980 йыл|1980]]), «Вояжер-2» ([[1981 йыл|1981]]), «Кассинит» ([[2004 йыл|2004]]—[[2007 йыл|2007]]). Гиперион менән Фебанан башҡалары синхрон рәүештә үҙ күсәре тирәләй әйләнә — улар Сатурнға һәр ваҡыт бер яғы менән генә боролған. Иң ваҡ юлдаштарының әйләнеүҙәре тураһында мәғлүмәт юҡ. Лагранж нөктәһендә L5 һәм L4<ref>{{Китап|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|место=М.|издание=6-е изд|страницы=161}}</ref> Тефия менән Дионаға икешәр юлдаш эйәрә. [[2006 йыл|2006]] йыл барышында Гавайи университетынан Дэвид Джуитт етәкселегендәге ғалимдар командаһы, [[Гавай (штат)|Гавайи]] штатында япон телескобы Субарула эшләп, Сатурндың тағы ла 9 юлдашын асыуҙары тураһында иғлан итә. Был юлдаштарҙың бөтәһе лә — даими булмаған юлдаштар, улар ретроград орбиталары менән башҡаларҙан айрылып тора. Улар планета тирәләй 1300 көндән 862 көнгә тиклем әйләнә<ref name="IAUC8727">{{Мәҡәлә|заглавие=Satellites of Saturn|издание=IAU Circular No|том=8727|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|язык=mis|автор=Sheppard, S. S.; Jewitt, D. C.; and Kleyna, J.|год=2006}}</ref>. == Ҡулсалары == [[Файл:Saturn,_Earth_size_comparison.jpg|мини|290x290пкс|Сатурн менән Ерҙе сағыштырыу (Фотомонтаж)]] Сатурндың төп өс һәм бик йоҡа дүртенсе ҡулсаһы бар. Улар барыһы бергә, Сатурн дискыһына ҡарағанда, күберәк яҡтылыҡ сағылдыра. Төп өс ҡулсан латин алфавитының беренсе хәрефе менән билдәләнә. В ҡулсаһы — үҙәк ҡулса, иң сағыу һәм киң, ул тышҡы А ҡулсаһынан Кассини араһы ( киңлеге {{S|4000 км}}) менән айырыла, Кассини араһында үтә йоҡа, үтә күренмәле ҡулсалар бар. А ҡулсаһы эсендә айырыусы Энке һыҙаты тип аталған бик йоҡа ярыҡ бар. Планетаға В ҡулсаһына ҡарағанда яҡыныраҡ булған С ҡулсаһы үтә күренмәле тиерлек. [[Файл:Saturn_1-Agust-2015.jpg|справа|мини|2015 йылда ерҙәге телескоптан Сатурндың күренеше, Ла-Каньяда обсерваторияһы, Авила, [[Испания]] (код J87)]] {| class="wikitable" !Йыл !Сатурн ҡулсаларын асыу (градустар)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref> |- |1965 |0 |- |1972 |26,73 |- |1980 |0 |- |1987 | -26,73 |- |1994 |0 |- |2002 |26,73 |- |2009 |0 |- |2016 | -26,73 |} Сатурн ҡулсаларын улар ныҡ итеп асылған саҡта күҙәтеү уңайлы. Был ваҡытта Сатурнда йә ҡыш, йә йәй була. === 1921 йылдағы имеш-мимеш === 1921 йылда Сатурн үҙенең ҡулсаларынан яҙған, тигән имеш-мимеш тарала. Был хәбәр кешеләрҙе ифрат хафаландыра, хатта ҡулсаларҙың ҡасан Ергә килеп төшәсәген иҫәпләүҙәр баҫылып сыға. Ғәмәлдә ҡулсалар ерҙән күҙәтеүселәргә ҡарата ҡабырғаһы менән торғанға күрә генә ул кешеләргә күренмәгән була<ref>Перельман Я. И. «Занимательная астрономия», 142 стр.</ref>. == Һылтанмалар == {{commons|Saturn (planet)}} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html Страничка фактов о Сатурне на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |date=2010-01-06 }} * [http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 Фотографии Сатурна на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213232119/http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 |date=2009-02-13 }} * [http://www.echo.msk.ru/news/538980-echo.html У спутников Сатурна обнаружены кольца — так же, как и у самой планеты] == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] [[Категория:Сатурн]] [[Категория:Титан]] [[Категория:Энцелад (юлдаш)]] kfaa5hjhnbna6g2mjc6jqz1wtnvzovc 1295481 1295480 2026-05-04T07:21:06Z Kwamikagami 7335 /* Атмосфераһы һәм төҙөлөшө */ is this the file that was intended? 1295481 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы | название = Сатурн | тип=планета | изображение символа = Saturn symbol (bold).svg | изображение = Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg | размер изображения = | подпись под изображением =[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]] станцияһынан Сатурн фотоһы | bg = #FFCC66 | открытие = | открытие-ref = | дата открытия = | первооткрыватель = | место открытия = | способ открытия = | именование = | именование-ref = | альтернативные имена= | категория МП = | орбита = yes | орбита-ref = | эпоха = | афелий = 1&nbsp;513&nbsp;325&nbsp;783&nbsp;[[Километр|км]]<br />10,116&nbsp;[[Астрономик берәмәк|а.&nbsp;б.]] | перигелий = 1&nbsp;353&nbsp;572&nbsp;956&nbsp;км<br />9,048&nbsp;а.&nbsp;е. | периапсида = | апоапсида = | большая полуось = 1&nbsp;433&nbsp;449&nbsp;370&nbsp;км<br />9,582&nbsp;а.&nbsp;е. | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,055&nbsp;723&nbsp;219 | сидерический период = 10 759,22 көн (29,46 йыл)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|accessdate=2011-07-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT3Ukn5|archivedate=2011-08-11}}</ref> | синодический период = 378,09 көн | орбитальная скорость = 9,69&nbsp;км/с | средняя аномалия = | наклонение = 2,485&nbsp;240°<br />5,51° (Ҡояш экваторына ҡарата) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 113,642&nbsp;811° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 336,013&nbsp;862° | половинная амплитуда = | число спутников = [[Сатурн юлдаштары|62]] | физические характеристики = yes | физические характеристики-ref = | размеры = | сжатие = 0,097&nbsp;96 ± 0,000&nbsp;18 | экваториальный радиус = 60&nbsp;268 ± 4&nbsp;км <ref name=horizons>{{cite web |last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13 |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL |accessdate = 2007-08-08| archiveurl = http://www.webcitation.org/5ProZmu5R |archivedate = 2007-06-25| deadurl=no}}—Перейдите в "web interface" , выберите "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Saturn Barycenter" и "Center: Sun".</ref> | полярный радиус = 54&nbsp;364 ± 10&nbsp;км <ref name=horizons/> | средний радиус = | длина окружности = | площадь поверхности = 4,27{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |accessdate=2011-08-08 |archiveurl=http://www.webcitation.org/62DnOn9pq |archivedate=2011-10-05 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205195438/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |date=2015-12-05 }}</ref> | объём = 8,2713{{e|14}} км³ <ref name="fact">{{cite web |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title = Saturn Fact Sheet |publisher = NASA |last = Williams |first = Dr. David R. |accessdate = 2007-07-31 |date = September 7, 2006| archiveurl = http://www.webcitation.org/616VxHVlQ |archivedate = 2011-08-21| deadurl=no}}</ref> | масса = 5,6846{{e|26}} кг<ref name="fact"/> | плотность = 0,687 г/см³ <ref name=horizons/><ref name="fact"/> | ускорение свободного падения = 10,44 м/с²<ref name="fact"/> | вторая космическая = 35,5&nbsp;км/с<ref name="fact"/> | период вращения = 10ч 34мин 13с ± 2с<ref name="Лента.ру">{{cite web|date=30 июля 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/07/30/minutes/|title=Астрономы укоротили сутки на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/616VwLxh5|archivedate=2011-08-21}}</ref> | скорость вращения = 9,87&nbsp;км/c | наклон оси = 26,73°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = | склонение = 83,537° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,342 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br />0,47 ([[Геометрикальбедо]])<ref name="fact"/> | температура на поверхности = | температуры = yes | имя температуры 1 = 1 бара кимәлендә | темп1мин = | темп1сред = 134&nbsp;K | темп1макс = | имя температуры 2 = | имя температуры 2 = 0,1 бара | темп2мин = | темп2сред = 84&nbsp;K | темп2макс = | спектральный тип = | видимая звёздная величина = от +1.47 до −0.24 <ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |accessdate = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |year = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |date=2007-10-16 }}</ref> | абсолютная звёздная величина = | угловой размер = | атмосфера = yes | атмосфера-ref = | давление на поверхности = | шкала высоты = | состав атмосферы = <table> <tr><td> ~96 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> ~3 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> ~0,4 %</td><td>[[Метан]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Аммиак]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Дейтерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,000&nbsp;7 %</td><td>[[Этан]] </td></tr><tr><td> '''Боҙ''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>Аммиак </td></tr><tr><td> </td><td>Һыу </td></tr><tr><td> </td><td>Аммоний гидросульфиды (NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Сатурн''' (символы: [[File:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]) — [[Ҡояш]]тан алыҫлығы буйынса — алтынсы планета һәм ҙурлығы буйынса Ҡояш системаһында, [[Юпитер (планета)|Юпитерҙан]] ҡалышып, икенсе планета. Сатурн, [[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун (планета)|Нептун]] [[газ гиганты|газ гиганттары]] булып квалификациялана. Планетаға исемде Рим мифологияһындағы Аллаһ хөрмәтенә биргәндәр. Сатурн башлыса водородтан һәм «тау тоҡомдары», гелий, һыу, метан, аммиак ҡатнашмаларына тора. Планетаның тау тоҡомдары һәм боҙҙан торған төшө металл хәлендәге водород һәм газ ҡатламы менән уратып алынған. Тышҡы атмосфераһы тыныс күренһәлә, ҡайһы саҡта оҙайлы «борсолоуҙар» күҙәтелә. Сатурндың боҙ киҫәктәренән, тау тоҡомдарына һәм туҙандан торған ҡулсаһы бар. Планета тирәләй, бөгөнгө көндә билдәле булған, 63 юлдашы әйләнә. Шуларҙың иң ҙуры — [[Титан (юлдаш)|Титан]] ул ҙурлығы буйынса Юритер юлдашы [[Ганимеда (юлдаш)|Ганимеданан]] ҡалышып икенсе урында. Титан Меркурий (планета)Меркурийҙан ҙурыраҡ һәм Ҡояш системаһында тығыҙ атмосфера менән ҡапланған берҙән-бер планета юлдашы. Сатурндан [[Ҡояш]]ҡа тиклем яҡынса 1 433 531 000 километр (9,58 а.й). Ҡояш тирәләй 10 759 көндә (яҡынса 29,5 йыл) бер әйләнеш яһай. Сатурн өҫтөндә, газ гиганты булараҡ, ҡаты ҡатлам юҡ. Сатурн массаһы [[Ер (планета)|Ерҙән]] 95 тапҡыр ҙурыраҡ, ә тығыҙлығы ни бары 0,69 г/см³, йәғни һыу тығыҙлығынан да кәмерәк. == Ҡояш системаһы планеталары араһында Сатурн == Сатурн газ планетаһы тибына ҡарай: ул, нигеҙҙә, газдарҙан тора һәм өҫтө ҡаты ҡатлам менән ҡапланмаған. Планетаның экватор радиусы — {{S|60 300 км}}, поляр радиусы — {{S|54 400 км}}<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov">{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|accessdate=2010-10-31|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616VxHVlQ?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>; Ҡояш системаһындағы бөтә планеталар араһында Сатурн иң ныҡ ҡыҫылыуы менән айырыла. Планетаның массаһы Ер массаһынан {{S|95,2 раза}} артығыраҡ, әммә уртаса тығыҙлығы ни бары {{S|0,687 г/см³}}, ул — Ҡояш системаһында уртаса тығыҙлығы һыу тығыҙлығынан кәмерәк булған берҙән-бер планета. Шуға ла, Юпитер менән Сатурн массалары араһындағы айырма 3 тапҡырға артығыраҡ булһа ла, экватор диаметры буйынса айырма ни бары 19 процент ҡына. Ҡалған газ гиганттарының тығыҙлығы байтаҡҡа күберәк {{S|(1,27—1,64 г/см³)}}. Экваторҙа тартыу көсө тиҙләнеше {{S|10,44 м/с²}} тәшкил итә, был күрһәткес уны Ер һәм [[Нептун]] менән бер рәткә ҡуя, әммә Юпитерҙағы тартыу көсө тиҙләнешенән күпкә әҙерәк. === Орбита характеристикаһы һәм әйләнеше === Сатурн менән [[Ҡояш]] араһындағы уртаса алыҫлыҡ {{S|1430 млн км}} ({{S|9,58 [[Астрономическая единица|а. е.]]}})<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov"/> тәшкил итә. Сатурн, уртаса {{S|9,69 км/с}} тиҙлек менән хәрәкәт итеп, [[Ҡояш]] тирәләй 10 759 тәүлектә (яҡынса {{S|29,5 йыл}}) әйләнеп сыға. Сатурн менән [[Ер]] араһындағы алыҫлыҡ үҙгәрә 1195 млн. км-нан ({{S|8,0 а. е.}}) 1660 млн км самаһы ({{S|11,1 а. е.}}), бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған осорҙа уларҙың араһы яҡынса {{S|1280 млн км}}. Сатурн менән [[Юпитер]] теп-теүәл 2:5 резонансында тиерлек . Сатурн орбитаһының эксцентриситеты 0,056 булғанға күрә, [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] тиклемге араның перигелийҙа һәм афелийҙа айырмаһы {{S|162 млн км}} тәшкил итә. Сатурн атмосфераһының күҙәтеүҙәр ваҡытында күренгән объекттары киңлеккә бәйле төрлө тиҙлектә әйләнә. Юпитерҙағы кеүек бында ла ошондай объекттарҙың бер нисә төркөмө бар. Мәҫәлән, «Зона 1» объектының әйләнеү осоро — {{S|10 сәғ. 14 мин 00 с}} (йәғни мөйөш тиҙлеге тәүлегенә 844,3°, йәки тәүлегенә {{S|2,345 әйләнеш}} тәшкил итә). Ул көньяҡ экваториаль бүлкәттең төньяҡ сигенән төньяҡ экваториаль бүлкәттең көньяҡ сигенә тиклем һуҙыла. Сатурндың ҡалған киңлектәрендә (Зона 2) әйләнеш осоро тәүҙә {{S|10 сәғ. 39 мин 24 с}} (тәүлегенә 810,76° тиҙлек, йәки тәүлегенә {{S|2,2521 әйләнеш}}) була. Һуңынан был мәғлүмәт ҡайтанан ҡарала: яңы баһа бирелә — 10, 34 минут та 13 секунд. «Вояжер−1» осҡан осорҙа планетаның радио нурланышы нигеҙендә «Зона 3» объекты табыла, уның әйләнеү осоро {{S|10 сәғ. 39 мин 22,5 с}} (тәүлегенә 810,8 тиҙлек° тиҙлек йәки тәүлегенә {{S|2,2522 әйләнеш}}) тигеҙ. === Килеп сығышы === Сатурндың килеп сығышы буйынса (Юпитер кеүек үк) ике төрлө фараз бар. «Контракция» фаразына ярашлы, Сатурн менән Ҡояш составы буйынса оҡшаш, икеһендә лә водород өлөшө күп, шуға ла, тип фаразлайҙар, тығыҙлығы бик түбән: [[Ҡояш системаһы]] барлыҡҡа килгән ваҡытта газ-туҙан дискыһында бик ҙур массалы «ҡуйылыҡ» барлыҡҡа килә, аҙаҡ шул ҡуйылыҡтан планеталар формалаша, йәғни Ҡояш менән планеталар оҡшаш типта формалаша. Шуға ҡарамаҫтан, был фараз Ҡояш һәм Сатурн составындағы айырмалыҡтарҙы аңлата алмай<ref name="формирование планет">{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789|title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония)|accessdate=2010-10-05}}</ref>. == Атмосфераһы һәм төҙөлөшө == [[Файл:Saturns Northern Aurora in Motion.gif|слева|мини|Сатурндың төньяҡ полюсы өҫтөндәге Поляр балҡыш. Балҡыш зәңгәр төҫкә буялған, ә аҫта ятҡан болоттар — ҡыҙыл төҫтә. Балҡыштар аҫтында элек табылған алты мөйөшлө болот урынлашыуы күренә.]] Сатурн атмосфераһының өҫкө ҡатламдары (күләме буйынса) 96,3 процент [[Водород|водородтан]] һәм 3,25 % [[Гелий|гелийҙан]] тора. Метан, аммиак, фосфин, этан һәм ҡайһы бер башҡа газдарҙың ҡушылмалары ла бар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra|том=15|страницы=831|bibcode=1983BAAS...15..831C|язык=en|тип=journal|автор=Courtin R. et al.|год=1967|издательство=[[American Astronomical Society]]|издание={{Нп3|Bulletin of the American Astronomical Society}}}}</ref>. Атмосфераһының өҫкө өлөшөндәге аммиак болоттары Юпитерҙыҡына ҡарағанда ҡеүәтлерәк . Атмосферның түбәнге өлөшөндәге болоттар аммоний гидросульфидынан (NH<nowiki>₄</nowiki>SH) йәки һыуҙан тора. «Вояжер» йыһан аппараттары мәғлүмәттәре буйынса Сатурнда көслө елдәр, нигеҙҙә, көнсығыш йүнәлешендә (күсәр әйләнеше йүнәлеше буйынса) иҫә, тиҙлеге {{S|500 м/с}} тиклем. [[Экватор|Экваторҙан]] ҡаҡлығып кире йыһанға табан иҫә башлағас ҡына уларҙың көсө кәмей; экваторҙан ҡаҡлыҡҡан саҡта көнбайыш атмосфера ағымы ла барлыҡҡа килә. Байтаҡ мәғлүмәттәр атмосфераның циркуляцияһы өҫкө ҡатламда ғына түгел, ә планетаның эске өлөшөндә, хатта {{S|2 мең км.}} тәрәнлектә лә булыуын раҫлай. Бынан тыш, «Вояжер-2»нең үлсәүҙәре көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарҙағы елдәр экваторға ҡарата симметрик рәүештә иҫеүен күрһәтә. Симметрик ағымдарҙың күренгән атмосфера ҡатламы аҫтында үҙ-ара бәйле булыу ихтималлығы ла фаразлана. [[Файл:Saturn_aurora.jpg|справа|мини|Британия астрономдары Сатурн атмосфераһында поляр балҡышьың яңы төрөн таба, ул планета полюстарының береһе тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә]] Сатурн атмосфераһында ҡай саҡ уғата ҡеүәтле дауылдан ғибәрәт булған тотороҡло ҡатлам барлыҡҡа килә. Ҡояш системаһының башҡа газ планеталарында ла шундай уҡ объекттарҙың булыуы күҙәтелә (ҡара: Юпитерҙағы Оло ҡыҙыл тап, [[Нептун|Нептундағы]] Ҙур ҡара тап). Сатурнда яҡынса {{S|30 йылға}} бер тапҡыр гигант «Оло аҡ оҙонса ҡулса» пәйҙә була, һуңғы тапҡыр уны 2010 йылда күҙәтәләр (унан бәләкәсерәк дауыл-ғәрәсәттәр йышыраҡ күҙәтелә). 2008 йылдың 12 ноябрендә «Кассини» станцияһы камералары Сатурндың төньяҡ полюсының инфраҡыҙыл диапазондағы һүрәтен ала. Тикшеренеүселәр был юлы Ҡояш системаһында бер тапҡыр ҙа күҙәтелмәгән [[Һаҙағай|поляр балҡышты]] таба. Ультрафиолет һәм күҙгә күренгән диапазондарҙа ла ошондай уҡ балҡыш күҙәтелә. Поляр балҡыштар планета полюсын уратып алған сағыу оҙонса өҙлөкһөҙ әйләнеп торған түңәрәктәрҙән ғибәрәт<ref name="Clark">{{Мәҡәлә|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archivedate=2011-07-16}}</ref>. Түңәрәктәр, ҡағиҙә булараҡ, 70-80° киңлектәрендә<ref name="Bhardwaj">{{Мәҡәлә|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|язык=mis|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000}}</ref> урынлаша. Көньяҡ түңәрәктәр уртаса {{S|75 ± 1°}} киңлектәрҙә, ә төньяҡтағыһы — полюсҡа яҡынса 1,5°-ҡа яҡыныраҡ урынлаша, сөнки төньяҡ ярымшарҙа магнит ҡыры бер аҙ көслөрәк<ref name="Nichols">{{Мәҡәлә|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|язык=mis|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009}}</ref>. Ҡайһы берҙә оҙонса түңәрәк урынына спираль формаһындағы түңәрәктәр хасил була. Юпитерҙан айырмалы рәүештә Сатурндың поляр балҡыштары планета магнитосфераһының тышҡы өлөштәрендәге плазма ҡатламының тигеҙһеҙ әйләнеше менән бәйле түгел<ref name="Bhardwaj"/>. Был балҡыштар ҡояш еле тәьҫире аҫтында магнит тоташыуына бәйле рәүештә барлыҡҡа килә тип фаразлана<ref name="Kivelson">{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание={{Нп3|Space Science Reviews}}}}</ref>. Ваҡыт үтеү менән Сатурндағы поляр балҡыштарҙың формаһы һәм төрө лә ныҡ үҙгәрә<ref name="Clark"/>. Уларҙың урынлашыуы һәм сағыулығы ҡояш еле баҫымына ныҡ бәйле, ул ни тиклем күберәк, балҡыш та шул тиклем сағыуыраҡ һәм полюсҡа яҡыныраҡ. Поляр балҡыш ҡеүәтенең уртаса күрһәткесе {{S|80—170 [[Нанометр|нм]]}} (ультрафиолет) диапазонында {{S|50 ГВт}}, ә {{S|3—4 мкм}} (инфраҡыҙыл) диапазонында {{S|150—300 ГВт}} тәшкил итә. Көслө дауылдар һәм штормдар ваҡытында Сатурнда ҡеүәтле [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]] йәшнәүе күҙәтелә. Сатурнда улар тыуҙырған электромагнит әүҙемлек йылдар буйына тулыһынса тынысланыуҙан бик ныҡ көслө электр дауылдары ҡупҡанға тиклем тирбәлә<ref>{{Cite web|url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|accessdate=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archivedate=2012-08-18}}</ref>. 2010 йылдың 28 декабрендә «Кассини» тәмәке төтөнөн хәтерләткән штормды фотоға төшөрә. 2011 йылдың 20 майында тағы ла бер бигерәк тә көслә шторм теркәлә<ref>{{Cite news|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|url=http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|publisher=Лента.ру|date=2011-05-20|accessdate=2011-05-21}}</ref>. === Төньяҡ полюстағы алты мөйөшлө ҡатлам === [[Файл:Saturn_hexagonal_north_pole_feature.jpg|справа|мини|Сатурндың төньяҡ плюсында гексагональ атмосфера ҡатламы ]] Сатурндың төньяҡ полюсындағы болоттар гигантт [[алтымөйөш]] (гексагон) барлыҡҡа килтерә. Беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа «Вояжер» Сатурн эргәһенән осҡанда төшөрөп ала<ref>{{Мәҡәлә|bibcode=1988Icar...76..335G|doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9|заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole|страницы=335|том=76|номер=2|автор=Godfrey, D. A.|год=1988|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon|издание=Science|том=260|номер=5106|страницы=329|pmid=17838249|doi=10.1126/science.260.5106.329|bibcode=1993Sci...260..329S|язык=en|тип=journal|автор=Sanchez-Lavega A. et al.|год=1993}}</ref>, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] башҡа урынында бер ҡасан да бындай күренештәр күҙәтелмәй. Алтымөйөш 78° киңлегендә урынлашҡан, уның һәр яғы яҡынса {{S|13 800 км}} тәшкил итә, йәғни ул Ер диаметрынан ҙурыраҡ, был алтымөйөш эсенә дүрт Ер урынлаша алыр ине. Уның әйләнеү осоро — {{S|10 сәғәт 39 минут}}. Был осор радионурланыш интенсивлығының үҙгәреү осоро менән тап килә. Болоттарҙың сәйер структураһы инфраҡыҙыл һүрәттәрҙә күрһәтелә, уларҙы 2006 йылдың октябрь айында Сатурн тирәләй әйләнгән «Кассини» йыһан аппараты төшөрөп ала. Һүрәт «Вояжер» осоп ҡайтҡандан һуң 20 йыл үткәс тә был алтымөйөштөң тотороҡло булыуын раҫлай, өҫтәүенә әйләнеү ваҡытында ла болоттарҙың алты мөйөшлө структураһы һаҡланып ҡала. Ерҙәге айырым [[Болот|болоттар]] алтымөйөш формаһын алыуы ихтимал, әммә, уларҙан айырмалы рәүештә, Сатурндағы алтымөйөш төҙөк алтымөйөшкә бик яҡын. Гексагон районында болоттар бер төрлө генә түгел, тип фаразлана. Болоттар бөтөнләй булмаған өлкәләрҙең бейеклеге {{S|75 км}}. === Эске төҙөлөшө === [[Файл:Interior_of_Saturn.svg|слева|мини|upright=1.5|Сатурндың эске төҙөлөшө]] Сатурн атмосфераһының иң тәрән урынында баҫым һәм температура күтәрелә, ә водород әкренләп кенә шыйыҡ хәлгә күсә. Тәрәнлеге яҡынса {{S|30 мең км}} булғанда водород металға әйләнә (унда баҫым яҡынса 3 миллион атмосфераға етә). Электр тогының циркуляцияһы металл водородта [[Магнит ҡыры|магнит ҡырын]] барлыҡҡа килтерә (Юпитерҙағынан күпкә ҡеүәтлерәк). Планета үҙәгендә силикаттар, [[металдар]] һәм, фараз буйынса, боҙ кеүек ҡаты һәм ауыр материалдарҙан бик ауыр йәҙрә тора. Уның массаһы 9-ҙан алып 22-гә тиклем Ер массаһына тигеҙ<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Looking into the Giant Planets|издание=Science|том=305|номер=5689|страницы=1414—1415|doi=10.1126/science.1101352|pmid=15353790|автор=Fortney J. J.|год=2004|язык=en}}</ref>. Йәҙрәһенең температураһы — {{S|11 700 °C}}, ә Сатурн йыһанға таратҡан энергия планета Ҡояштан алған энергиянан 2,5 тапҡырға күберәк. Энергияның ҙур ғына өлөшө Кельвин — Гельмгольц механизмы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (планетала температура түбәнәйгәндә уның баҫымы ла түбәнәйә, һөҙөмтәлә ул ҡыҫыла, ә матдәһенең потенциаль энергияһы йылылыҡҡа әйләнә). Әммә был механизм планета энергияһының берҙән-бер генә сығанағы түгел. Йылылыҡтың ҡалған өлөшө гелий тамсыларының конденсацияһы һәм уларҙың водород аша йәҙрә эсенә тамыуы иҫәбенә хасил була. Һөҙөмтәлә тамсыларҙың потенциаль энергияһы йылылыҡ энергияһына әйләнә. Иҫәпләүҙәр буйынса, йәҙрә өлкәһенең диаметры яҡынса {{S|25 000 км}} тәшкил итә. == Магнит ҡыры == [[Файл:Plasma_magnet_saturn.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурн магнитосфераһы структураһы ]] Сатурндың магнитосфераһын 1979 йылда «Пионер-11» йыһан аппараты аса. Үлсәмдәре буйынса ул тик Юпитерҙың магнитосфераһынан ғына ҡалыша. Магнитопауза, Сатурн үҙәгенән уның магнитосфераһы һәм ҡояш еле араһындағы сик, Сатурндың үҙәгенән уның 20 радиусы самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан, ә магнитосфераның ҡойроғо йөҙҙәрсә радиусҡа һуҙыла. Сатурндың магнитосфераһы планета һәм уның юлдаштары етештергән плазма менән тулған. Юлдаштар араһында гейзерҙары һыу парҙарын атып торған Энцелад ҙур роль уйнай, был парҙарҙың бер өлөшө Сатурндың магнит ҡыры тарафынан ионлаштырыла<ref name="Sittler">{{Мәҡәлә|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}}}</ref>. Сатурндың магнитосфераһы менән ҡояш еле араһындағы үҙ-ара бәйләнеш планетаның полюстары тирәләй поляр балҡыштың сағыу оҙонса түңәрәктәрен булдыра, уларҙы ябай күҙ менән дә, шулай уҡ ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл нурҙар аҫтында ла күҙәтергә мөмкин. == Планетаны тикшереү == Сатурн — Ҡояш системаһындағы Ерҙән ябай күҙ менән күреп булған биш планетаның береһе. Максимумда Сатурндың ялтырауы беренсе йондоҙ дәүмәленән артып китә. Сатурн ҡулсаларын күреү өсөн диаметры {{S|15 мм}}-ҙан кәм булмаған телескоп талап ителә. [[Файл:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|мини|290x290пкс|Хәҙерге заман телекобы аша Сатурндың күренеше (һулда) һәм Галилей заманындағы телескоптан (уң яҡта)]] [[Галилео Галилей]] 1609-1610 йылдарҙа телескоп аша Сатурнды күҙәткәнендә уны бер бер-береһенә тейеп торған өс есем кеүек күрә, икәүһе Сатурндың «компаньондары» (юлдаштары) тип билдәләй. Ике йылдан һуң Галилей ҡабат күҙәткәнендә планетаның "юлдаштарын" таба алмай<ref name="jplhistory">{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|title=Saturn: History of Discoveries|accessdate=2011-11-19|last=Baalke, Ron.|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA.|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321071339/http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |date=2009-03-21 }}</ref>. 1659 йылда Гюйгенс артыҡ көслө телескоп ярҙамында шуны асыҡлай: Галилейҙың «компаньондар» тигәне — планетаны уратып алған йоҡа яҫы, шул уҡ ваҡытта планетаға теймәгән ҡулса. Гюйгенс шулай уҡ Сатурндың иң эре юлдашы — [[Титан (юлдаш)|Титанды]] аса. 1675 йылдан был планетаны өйрәнеү менән Кассини шөғөлләнә башлай. Ул ҡулсаларҙың икәү булыуын һәм улар араһында асыҡтан-асыҡ күренеп торған ара булыуын билдәләй, аҙаҡ был ара '''Кассини араһы''' тип атала. Кассини Сатурндың тағы ла бер нисә эре юлдашын: Япет, Тефия, Диона һәм Рейҙы аса. Артабан 1789 йылда Уилям Гершаль планетаның тағы ла ике юлдашын — Мимас һәм [[Энцелад (юлдаш)|Энцеладты]] асҡанға тиклем күҙгә күренерлек асыштар булмай. Шунан һуң бер төркөм британ астрономдары Гиперион юлдашын аса. 1899 йылда Уильям Пикеринг Феб юлдашы булыуын асыҡлай. 1944 йылда Джерард Койпер Титанда ҡеүәтле атмосфера булыуын аса<ref>{{Китап|автор=О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.|заглавие=Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение|место=М.|издательство=ЛКИ|год=2009|страницы=476|isbn=9785382009865}}</ref><ref name="Kuiper"> {{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Был күренеш Ҡояш системаһы өсөн уникаль. [[Файл:PIA10487_-_Many_Colors,_Many_Moons.jpg|справа|мини|290x290пкс|[[Сатурн]] һәм уның юлдаштары — [[Титан (юлдаш)|Титан]], Янус, Мимас һәм Прометей — Сатурн ҡулсалары фонында]] == Юлдаштары == Сатурндың иң ҙур юлдаштары — Мимас, [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]], Тефия, Диона, Рея, [[Титан (юлдаш)|Титан]] һәм Япет — улар 1789 йылда асыла, әммә бөгөнгө көндә лә төп тикшеренеү объекттары булып ҡала. {{Переход|#Исследования Сатурна|yellow}} Был юлдаштарҙың диаметры 397 километрҙан (Мимас) {{S|5150 км}}-ға тиклем (Титан), орбитаның ҙур ярымкүсәре {{S|186 мең км}}-нан (Мимас) {{S|3561 мең км}}-ға тиклем (Япет). Массалары буйынса бүленеш диаметр буйынса бүленешкә тап килә. Титан иң ҙур эксцентриситетҡа эйә, иң бәләкәй эксцентриситет — Диона менән Тефияла. Параметрҙары билдәле булған бөтә юлдаштар ҙа синхрон орбитанан<ref name="Jacobson2008">{{Мәҡәлә|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|том=135|номер=1|страницы=261—263|bibcode=2008AJ....135..261J|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|язык=en|тип=journal|автор=Jacobson, R. A. et al.|год=2008|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref> юғарыраҡ урынлашҡан, был хәл уларҙың әкренләп планетанан алыҫайыуына килтерә. [[Файл:Saturn-map.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурндың юлдаштары]] [[2010 йыл|2010]] йылдың февраленә ҡарата Сатурндың 62 юлдашы булыуы билдәле. Уларҙың 12-һе йыһан аппараттары ярҙамында асыла: «Вояжер-1» ([[1980 йыл|1980]]), «Вояжер-2» ([[1981 йыл|1981]]), «Кассинит» ([[2004 йыл|2004]]—[[2007 йыл|2007]]). Гиперион менән Фебанан башҡалары синхрон рәүештә үҙ күсәре тирәләй әйләнә — улар Сатурнға һәр ваҡыт бер яғы менән генә боролған. Иң ваҡ юлдаштарының әйләнеүҙәре тураһында мәғлүмәт юҡ. Лагранж нөктәһендә L5 һәм L4<ref>{{Китап|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|место=М.|издание=6-е изд|страницы=161}}</ref> Тефия менән Дионаға икешәр юлдаш эйәрә. [[2006 йыл|2006]] йыл барышында Гавайи университетынан Дэвид Джуитт етәкселегендәге ғалимдар командаһы, [[Гавай (штат)|Гавайи]] штатында япон телескобы Субарула эшләп, Сатурндың тағы ла 9 юлдашын асыуҙары тураһында иғлан итә. Был юлдаштарҙың бөтәһе лә — даими булмаған юлдаштар, улар ретроград орбиталары менән башҡаларҙан айрылып тора. Улар планета тирәләй 1300 көндән 862 көнгә тиклем әйләнә<ref name="IAUC8727">{{Мәҡәлә|заглавие=Satellites of Saturn|издание=IAU Circular No|том=8727|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|язык=mis|автор=Sheppard, S. S.; Jewitt, D. C.; and Kleyna, J.|год=2006}}</ref>. == Ҡулсалары == [[Файл:Saturn,_Earth_size_comparison.jpg|мини|290x290пкс|Сатурн менән Ерҙе сағыштырыу (Фотомонтаж)]] Сатурндың төп өс һәм бик йоҡа дүртенсе ҡулсаһы бар. Улар барыһы бергә, Сатурн дискыһына ҡарағанда, күберәк яҡтылыҡ сағылдыра. Төп өс ҡулсан латин алфавитының беренсе хәрефе менән билдәләнә. В ҡулсаһы — үҙәк ҡулса, иң сағыу һәм киң, ул тышҡы А ҡулсаһынан Кассини араһы ( киңлеге {{S|4000 км}}) менән айырыла, Кассини араһында үтә йоҡа, үтә күренмәле ҡулсалар бар. А ҡулсаһы эсендә айырыусы Энке һыҙаты тип аталған бик йоҡа ярыҡ бар. Планетаға В ҡулсаһына ҡарағанда яҡыныраҡ булған С ҡулсаһы үтә күренмәле тиерлек. [[Файл:Saturn_1-Agust-2015.jpg|справа|мини|2015 йылда ерҙәге телескоптан Сатурндың күренеше, Ла-Каньяда обсерваторияһы, Авила, [[Испания]] (код J87)]] {| class="wikitable" !Йыл !Сатурн ҡулсаларын асыу (градустар)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref> |- |1965 |0 |- |1972 |26,73 |- |1980 |0 |- |1987 | -26,73 |- |1994 |0 |- |2002 |26,73 |- |2009 |0 |- |2016 | -26,73 |} Сатурн ҡулсаларын улар ныҡ итеп асылған саҡта күҙәтеү уңайлы. Был ваҡытта Сатурнда йә ҡыш, йә йәй була. === 1921 йылдағы имеш-мимеш === 1921 йылда Сатурн үҙенең ҡулсаларынан яҙған, тигән имеш-мимеш тарала. Был хәбәр кешеләрҙе ифрат хафаландыра, хатта ҡулсаларҙың ҡасан Ергә килеп төшәсәген иҫәпләүҙәр баҫылып сыға. Ғәмәлдә ҡулсалар ерҙән күҙәтеүселәргә ҡарата ҡабырғаһы менән торғанға күрә генә ул кешеләргә күренмәгән була<ref>Перельман Я. И. «Занимательная астрономия», 142 стр.</ref>. == Һылтанмалар == {{commons|Saturn (planet)}} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html Страничка фактов о Сатурне на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |date=2010-01-06 }} * [http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 Фотографии Сатурна на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213232119/http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 |date=2009-02-13 }} * [http://www.echo.msk.ru/news/538980-echo.html У спутников Сатурна обнаружены кольца — так же, как и у самой планеты] == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] [[Категория:Сатурн]] [[Категория:Титан]] [[Категория:Энцелад (юлдаш)]] 44oecsqaiepk4akctrg3hsqf0wz5dev 1295483 1295481 2026-05-04T07:21:33Z Kwamikagami 7335 /* Планетаны тикшереү */ 1295483 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы | название = Сатурн | тип=планета | изображение символа = Saturn symbol (bold).svg | изображение = Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg | размер изображения = | подпись под изображением =[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]] станцияһынан Сатурн фотоһы | bg = #FFCC66 | открытие = | открытие-ref = | дата открытия = | первооткрыватель = | место открытия = | способ открытия = | именование = | именование-ref = | альтернативные имена= | категория МП = | орбита = yes | орбита-ref = | эпоха = | афелий = 1&nbsp;513&nbsp;325&nbsp;783&nbsp;[[Километр|км]]<br />10,116&nbsp;[[Астрономик берәмәк|а.&nbsp;б.]] | перигелий = 1&nbsp;353&nbsp;572&nbsp;956&nbsp;км<br />9,048&nbsp;а.&nbsp;е. | периапсида = | апоапсида = | большая полуось = 1&nbsp;433&nbsp;449&nbsp;370&nbsp;км<br />9,582&nbsp;а.&nbsp;е. | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,055&nbsp;723&nbsp;219 | сидерический период = 10 759,22 көн (29,46 йыл)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|accessdate=2011-07-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT3Ukn5|archivedate=2011-08-11}}</ref> | синодический период = 378,09 көн | орбитальная скорость = 9,69&nbsp;км/с | средняя аномалия = | наклонение = 2,485&nbsp;240°<br />5,51° (Ҡояш экваторына ҡарата) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 113,642&nbsp;811° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 336,013&nbsp;862° | половинная амплитуда = | число спутников = [[Сатурн юлдаштары|62]] | физические характеристики = yes | физические характеристики-ref = | размеры = | сжатие = 0,097&nbsp;96 ± 0,000&nbsp;18 | экваториальный радиус = 60&nbsp;268 ± 4&nbsp;км <ref name=horizons>{{cite web |last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13 |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL |accessdate = 2007-08-08| archiveurl = http://www.webcitation.org/5ProZmu5R |archivedate = 2007-06-25| deadurl=no}}—Перейдите в "web interface" , выберите "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Saturn Barycenter" и "Center: Sun".</ref> | полярный радиус = 54&nbsp;364 ± 10&nbsp;км <ref name=horizons/> | средний радиус = | длина окружности = | площадь поверхности = 4,27{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |accessdate=2011-08-08 |archiveurl=http://www.webcitation.org/62DnOn9pq |archivedate=2011-10-05 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205195438/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |date=2015-12-05 }}</ref> | объём = 8,2713{{e|14}} км³ <ref name="fact">{{cite web |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title = Saturn Fact Sheet |publisher = NASA |last = Williams |first = Dr. David R. |accessdate = 2007-07-31 |date = September 7, 2006| archiveurl = http://www.webcitation.org/616VxHVlQ |archivedate = 2011-08-21| deadurl=no}}</ref> | масса = 5,6846{{e|26}} кг<ref name="fact"/> | плотность = 0,687 г/см³ <ref name=horizons/><ref name="fact"/> | ускорение свободного падения = 10,44 м/с²<ref name="fact"/> | вторая космическая = 35,5&nbsp;км/с<ref name="fact"/> | период вращения = 10ч 34мин 13с ± 2с<ref name="Лента.ру">{{cite web|date=30 июля 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/07/30/minutes/|title=Астрономы укоротили сутки на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/616VwLxh5|archivedate=2011-08-21}}</ref> | скорость вращения = 9,87&nbsp;км/c | наклон оси = 26,73°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = | склонение = 83,537° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,342 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br />0,47 ([[Геометрикальбедо]])<ref name="fact"/> | температура на поверхности = | температуры = yes | имя температуры 1 = 1 бара кимәлендә | темп1мин = | темп1сред = 134&nbsp;K | темп1макс = | имя температуры 2 = | имя температуры 2 = 0,1 бара | темп2мин = | темп2сред = 84&nbsp;K | темп2макс = | спектральный тип = | видимая звёздная величина = от +1.47 до −0.24 <ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |accessdate = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |year = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |date=2007-10-16 }}</ref> | абсолютная звёздная величина = | угловой размер = | атмосфера = yes | атмосфера-ref = | давление на поверхности = | шкала высоты = | состав атмосферы = <table> <tr><td> ~96 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> ~3 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> ~0,4 %</td><td>[[Метан]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Аммиак]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Дейтерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,000&nbsp;7 %</td><td>[[Этан]] </td></tr><tr><td> '''Боҙ''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>Аммиак </td></tr><tr><td> </td><td>Һыу </td></tr><tr><td> </td><td>Аммоний гидросульфиды (NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Сатурн''' (символы: [[File:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]) — [[Ҡояш]]тан алыҫлығы буйынса — алтынсы планета һәм ҙурлығы буйынса Ҡояш системаһында, [[Юпитер (планета)|Юпитерҙан]] ҡалышып, икенсе планета. Сатурн, [[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун (планета)|Нептун]] [[газ гиганты|газ гиганттары]] булып квалификациялана. Планетаға исемде Рим мифологияһындағы Аллаһ хөрмәтенә биргәндәр. Сатурн башлыса водородтан һәм «тау тоҡомдары», гелий, һыу, метан, аммиак ҡатнашмаларына тора. Планетаның тау тоҡомдары һәм боҙҙан торған төшө металл хәлендәге водород һәм газ ҡатламы менән уратып алынған. Тышҡы атмосфераһы тыныс күренһәлә, ҡайһы саҡта оҙайлы «борсолоуҙар» күҙәтелә. Сатурндың боҙ киҫәктәренән, тау тоҡомдарына һәм туҙандан торған ҡулсаһы бар. Планета тирәләй, бөгөнгө көндә билдәле булған, 63 юлдашы әйләнә. Шуларҙың иң ҙуры — [[Титан (юлдаш)|Титан]] ул ҙурлығы буйынса Юритер юлдашы [[Ганимеда (юлдаш)|Ганимеданан]] ҡалышып икенсе урында. Титан Меркурий (планета)Меркурийҙан ҙурыраҡ һәм Ҡояш системаһында тығыҙ атмосфера менән ҡапланған берҙән-бер планета юлдашы. Сатурндан [[Ҡояш]]ҡа тиклем яҡынса 1 433 531 000 километр (9,58 а.й). Ҡояш тирәләй 10 759 көндә (яҡынса 29,5 йыл) бер әйләнеш яһай. Сатурн өҫтөндә, газ гиганты булараҡ, ҡаты ҡатлам юҡ. Сатурн массаһы [[Ер (планета)|Ерҙән]] 95 тапҡыр ҙурыраҡ, ә тығыҙлығы ни бары 0,69 г/см³, йәғни һыу тығыҙлығынан да кәмерәк. == Ҡояш системаһы планеталары араһында Сатурн == Сатурн газ планетаһы тибына ҡарай: ул, нигеҙҙә, газдарҙан тора һәм өҫтө ҡаты ҡатлам менән ҡапланмаған. Планетаның экватор радиусы — {{S|60 300 км}}, поляр радиусы — {{S|54 400 км}}<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov">{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|accessdate=2010-10-31|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616VxHVlQ?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>; Ҡояш системаһындағы бөтә планеталар араһында Сатурн иң ныҡ ҡыҫылыуы менән айырыла. Планетаның массаһы Ер массаһынан {{S|95,2 раза}} артығыраҡ, әммә уртаса тығыҙлығы ни бары {{S|0,687 г/см³}}, ул — Ҡояш системаһында уртаса тығыҙлығы һыу тығыҙлығынан кәмерәк булған берҙән-бер планета. Шуға ла, Юпитер менән Сатурн массалары араһындағы айырма 3 тапҡырға артығыраҡ булһа ла, экватор диаметры буйынса айырма ни бары 19 процент ҡына. Ҡалған газ гиганттарының тығыҙлығы байтаҡҡа күберәк {{S|(1,27—1,64 г/см³)}}. Экваторҙа тартыу көсө тиҙләнеше {{S|10,44 м/с²}} тәшкил итә, был күрһәткес уны Ер һәм [[Нептун]] менән бер рәткә ҡуя, әммә Юпитерҙағы тартыу көсө тиҙләнешенән күпкә әҙерәк. === Орбита характеристикаһы һәм әйләнеше === Сатурн менән [[Ҡояш]] араһындағы уртаса алыҫлыҡ {{S|1430 млн км}} ({{S|9,58 [[Астрономическая единица|а. е.]]}})<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov"/> тәшкил итә. Сатурн, уртаса {{S|9,69 км/с}} тиҙлек менән хәрәкәт итеп, [[Ҡояш]] тирәләй 10 759 тәүлектә (яҡынса {{S|29,5 йыл}}) әйләнеп сыға. Сатурн менән [[Ер]] араһындағы алыҫлыҡ үҙгәрә 1195 млн. км-нан ({{S|8,0 а. е.}}) 1660 млн км самаһы ({{S|11,1 а. е.}}), бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған осорҙа уларҙың араһы яҡынса {{S|1280 млн км}}. Сатурн менән [[Юпитер]] теп-теүәл 2:5 резонансында тиерлек . Сатурн орбитаһының эксцентриситеты 0,056 булғанға күрә, [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] тиклемге араның перигелийҙа һәм афелийҙа айырмаһы {{S|162 млн км}} тәшкил итә. Сатурн атмосфераһының күҙәтеүҙәр ваҡытында күренгән объекттары киңлеккә бәйле төрлө тиҙлектә әйләнә. Юпитерҙағы кеүек бында ла ошондай объекттарҙың бер нисә төркөмө бар. Мәҫәлән, «Зона 1» объектының әйләнеү осоро — {{S|10 сәғ. 14 мин 00 с}} (йәғни мөйөш тиҙлеге тәүлегенә 844,3°, йәки тәүлегенә {{S|2,345 әйләнеш}} тәшкил итә). Ул көньяҡ экваториаль бүлкәттең төньяҡ сигенән төньяҡ экваториаль бүлкәттең көньяҡ сигенә тиклем һуҙыла. Сатурндың ҡалған киңлектәрендә (Зона 2) әйләнеш осоро тәүҙә {{S|10 сәғ. 39 мин 24 с}} (тәүлегенә 810,76° тиҙлек, йәки тәүлегенә {{S|2,2521 әйләнеш}}) була. Һуңынан был мәғлүмәт ҡайтанан ҡарала: яңы баһа бирелә — 10, 34 минут та 13 секунд. «Вояжер−1» осҡан осорҙа планетаның радио нурланышы нигеҙендә «Зона 3» объекты табыла, уның әйләнеү осоро {{S|10 сәғ. 39 мин 22,5 с}} (тәүлегенә 810,8 тиҙлек° тиҙлек йәки тәүлегенә {{S|2,2522 әйләнеш}}) тигеҙ. === Килеп сығышы === Сатурндың килеп сығышы буйынса (Юпитер кеүек үк) ике төрлө фараз бар. «Контракция» фаразына ярашлы, Сатурн менән Ҡояш составы буйынса оҡшаш, икеһендә лә водород өлөшө күп, шуға ла, тип фаразлайҙар, тығыҙлығы бик түбән: [[Ҡояш системаһы]] барлыҡҡа килгән ваҡытта газ-туҙан дискыһында бик ҙур массалы «ҡуйылыҡ» барлыҡҡа килә, аҙаҡ шул ҡуйылыҡтан планеталар формалаша, йәғни Ҡояш менән планеталар оҡшаш типта формалаша. Шуға ҡарамаҫтан, был фараз Ҡояш һәм Сатурн составындағы айырмалыҡтарҙы аңлата алмай<ref name="формирование планет">{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789|title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония)|accessdate=2010-10-05}}</ref>. == Атмосфераһы һәм төҙөлөшө == [[Файл:Saturns Northern Aurora in Motion.gif|слева|мини|Сатурндың төньяҡ полюсы өҫтөндәге Поляр балҡыш. Балҡыш зәңгәр төҫкә буялған, ә аҫта ятҡан болоттар — ҡыҙыл төҫтә. Балҡыштар аҫтында элек табылған алты мөйөшлө болот урынлашыуы күренә.]] Сатурн атмосфераһының өҫкө ҡатламдары (күләме буйынса) 96,3 процент [[Водород|водородтан]] һәм 3,25 % [[Гелий|гелийҙан]] тора. Метан, аммиак, фосфин, этан һәм ҡайһы бер башҡа газдарҙың ҡушылмалары ла бар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra|том=15|страницы=831|bibcode=1983BAAS...15..831C|язык=en|тип=journal|автор=Courtin R. et al.|год=1967|издательство=[[American Astronomical Society]]|издание={{Нп3|Bulletin of the American Astronomical Society}}}}</ref>. Атмосфераһының өҫкө өлөшөндәге аммиак болоттары Юпитерҙыҡына ҡарағанда ҡеүәтлерәк . Атмосферның түбәнге өлөшөндәге болоттар аммоний гидросульфидынан (NH<nowiki>₄</nowiki>SH) йәки һыуҙан тора. «Вояжер» йыһан аппараттары мәғлүмәттәре буйынса Сатурнда көслө елдәр, нигеҙҙә, көнсығыш йүнәлешендә (күсәр әйләнеше йүнәлеше буйынса) иҫә, тиҙлеге {{S|500 м/с}} тиклем. [[Экватор|Экваторҙан]] ҡаҡлығып кире йыһанға табан иҫә башлағас ҡына уларҙың көсө кәмей; экваторҙан ҡаҡлыҡҡан саҡта көнбайыш атмосфера ағымы ла барлыҡҡа килә. Байтаҡ мәғлүмәттәр атмосфераның циркуляцияһы өҫкө ҡатламда ғына түгел, ә планетаның эске өлөшөндә, хатта {{S|2 мең км.}} тәрәнлектә лә булыуын раҫлай. Бынан тыш, «Вояжер-2»нең үлсәүҙәре көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарҙағы елдәр экваторға ҡарата симметрик рәүештә иҫеүен күрһәтә. Симметрик ағымдарҙың күренгән атмосфера ҡатламы аҫтында үҙ-ара бәйле булыу ихтималлығы ла фаразлана. [[Файл:Saturn_aurora.jpg|справа|мини|Британия астрономдары Сатурн атмосфераһында поляр балҡышьың яңы төрөн таба, ул планета полюстарының береһе тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә]] Сатурн атмосфераһында ҡай саҡ уғата ҡеүәтле дауылдан ғибәрәт булған тотороҡло ҡатлам барлыҡҡа килә. Ҡояш системаһының башҡа газ планеталарында ла шундай уҡ объекттарҙың булыуы күҙәтелә (ҡара: Юпитерҙағы Оло ҡыҙыл тап, [[Нептун|Нептундағы]] Ҙур ҡара тап). Сатурнда яҡынса {{S|30 йылға}} бер тапҡыр гигант «Оло аҡ оҙонса ҡулса» пәйҙә була, һуңғы тапҡыр уны 2010 йылда күҙәтәләр (унан бәләкәсерәк дауыл-ғәрәсәттәр йышыраҡ күҙәтелә). 2008 йылдың 12 ноябрендә «Кассини» станцияһы камералары Сатурндың төньяҡ полюсының инфраҡыҙыл диапазондағы һүрәтен ала. Тикшеренеүселәр был юлы Ҡояш системаһында бер тапҡыр ҙа күҙәтелмәгән [[Һаҙағай|поляр балҡышты]] таба. Ультрафиолет һәм күҙгә күренгән диапазондарҙа ла ошондай уҡ балҡыш күҙәтелә. Поляр балҡыштар планета полюсын уратып алған сағыу оҙонса өҙлөкһөҙ әйләнеп торған түңәрәктәрҙән ғибәрәт<ref name="Clark">{{Мәҡәлә|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archivedate=2011-07-16}}</ref>. Түңәрәктәр, ҡағиҙә булараҡ, 70-80° киңлектәрендә<ref name="Bhardwaj">{{Мәҡәлә|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|язык=mis|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000}}</ref> урынлаша. Көньяҡ түңәрәктәр уртаса {{S|75 ± 1°}} киңлектәрҙә, ә төньяҡтағыһы — полюсҡа яҡынса 1,5°-ҡа яҡыныраҡ урынлаша, сөнки төньяҡ ярымшарҙа магнит ҡыры бер аҙ көслөрәк<ref name="Nichols">{{Мәҡәлә|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|язык=mis|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009}}</ref>. Ҡайһы берҙә оҙонса түңәрәк урынына спираль формаһындағы түңәрәктәр хасил була. Юпитерҙан айырмалы рәүештә Сатурндың поляр балҡыштары планета магнитосфераһының тышҡы өлөштәрендәге плазма ҡатламының тигеҙһеҙ әйләнеше менән бәйле түгел<ref name="Bhardwaj"/>. Был балҡыштар ҡояш еле тәьҫире аҫтында магнит тоташыуына бәйле рәүештә барлыҡҡа килә тип фаразлана<ref name="Kivelson">{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание={{Нп3|Space Science Reviews}}}}</ref>. Ваҡыт үтеү менән Сатурндағы поляр балҡыштарҙың формаһы һәм төрө лә ныҡ үҙгәрә<ref name="Clark"/>. Уларҙың урынлашыуы һәм сағыулығы ҡояш еле баҫымына ныҡ бәйле, ул ни тиклем күберәк, балҡыш та шул тиклем сағыуыраҡ һәм полюсҡа яҡыныраҡ. Поляр балҡыш ҡеүәтенең уртаса күрһәткесе {{S|80—170 [[Нанометр|нм]]}} (ультрафиолет) диапазонында {{S|50 ГВт}}, ә {{S|3—4 мкм}} (инфраҡыҙыл) диапазонында {{S|150—300 ГВт}} тәшкил итә. Көслө дауылдар һәм штормдар ваҡытында Сатурнда ҡеүәтле [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]] йәшнәүе күҙәтелә. Сатурнда улар тыуҙырған электромагнит әүҙемлек йылдар буйына тулыһынса тынысланыуҙан бик ныҡ көслө электр дауылдары ҡупҡанға тиклем тирбәлә<ref>{{Cite web|url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|accessdate=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archivedate=2012-08-18}}</ref>. 2010 йылдың 28 декабрендә «Кассини» тәмәке төтөнөн хәтерләткән штормды фотоға төшөрә. 2011 йылдың 20 майында тағы ла бер бигерәк тә көслә шторм теркәлә<ref>{{Cite news|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|url=http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|publisher=Лента.ру|date=2011-05-20|accessdate=2011-05-21}}</ref>. === Төньяҡ полюстағы алты мөйөшлө ҡатлам === [[Файл:Saturn_hexagonal_north_pole_feature.jpg|справа|мини|Сатурндың төньяҡ плюсында гексагональ атмосфера ҡатламы ]] Сатурндың төньяҡ полюсындағы болоттар гигантт [[алтымөйөш]] (гексагон) барлыҡҡа килтерә. Беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа «Вояжер» Сатурн эргәһенән осҡанда төшөрөп ала<ref>{{Мәҡәлә|bibcode=1988Icar...76..335G|doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9|заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole|страницы=335|том=76|номер=2|автор=Godfrey, D. A.|год=1988|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon|издание=Science|том=260|номер=5106|страницы=329|pmid=17838249|doi=10.1126/science.260.5106.329|bibcode=1993Sci...260..329S|язык=en|тип=journal|автор=Sanchez-Lavega A. et al.|год=1993}}</ref>, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] башҡа урынында бер ҡасан да бындай күренештәр күҙәтелмәй. Алтымөйөш 78° киңлегендә урынлашҡан, уның һәр яғы яҡынса {{S|13 800 км}} тәшкил итә, йәғни ул Ер диаметрынан ҙурыраҡ, был алтымөйөш эсенә дүрт Ер урынлаша алыр ине. Уның әйләнеү осоро — {{S|10 сәғәт 39 минут}}. Был осор радионурланыш интенсивлығының үҙгәреү осоро менән тап килә. Болоттарҙың сәйер структураһы инфраҡыҙыл һүрәттәрҙә күрһәтелә, уларҙы 2006 йылдың октябрь айында Сатурн тирәләй әйләнгән «Кассини» йыһан аппараты төшөрөп ала. Һүрәт «Вояжер» осоп ҡайтҡандан һуң 20 йыл үткәс тә был алтымөйөштөң тотороҡло булыуын раҫлай, өҫтәүенә әйләнеү ваҡытында ла болоттарҙың алты мөйөшлө структураһы һаҡланып ҡала. Ерҙәге айырым [[Болот|болоттар]] алтымөйөш формаһын алыуы ихтимал, әммә, уларҙан айырмалы рәүештә, Сатурндағы алтымөйөш төҙөк алтымөйөшкә бик яҡын. Гексагон районында болоттар бер төрлө генә түгел, тип фаразлана. Болоттар бөтөнләй булмаған өлкәләрҙең бейеклеге {{S|75 км}}. === Эске төҙөлөшө === [[Файл:Interior_of_Saturn.svg|слева|мини|upright=1.5|Сатурндың эске төҙөлөшө]] Сатурн атмосфераһының иң тәрән урынында баҫым һәм температура күтәрелә, ә водород әкренләп кенә шыйыҡ хәлгә күсә. Тәрәнлеге яҡынса {{S|30 мең км}} булғанда водород металға әйләнә (унда баҫым яҡынса 3 миллион атмосфераға етә). Электр тогының циркуляцияһы металл водородта [[Магнит ҡыры|магнит ҡырын]] барлыҡҡа килтерә (Юпитерҙағынан күпкә ҡеүәтлерәк). Планета үҙәгендә силикаттар, [[металдар]] һәм, фараз буйынса, боҙ кеүек ҡаты һәм ауыр материалдарҙан бик ауыр йәҙрә тора. Уның массаһы 9-ҙан алып 22-гә тиклем Ер массаһына тигеҙ<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Looking into the Giant Planets|издание=Science|том=305|номер=5689|страницы=1414—1415|doi=10.1126/science.1101352|pmid=15353790|автор=Fortney J. J.|год=2004|язык=en}}</ref>. Йәҙрәһенең температураһы — {{S|11 700 °C}}, ә Сатурн йыһанға таратҡан энергия планета Ҡояштан алған энергиянан 2,5 тапҡырға күберәк. Энергияның ҙур ғына өлөшө Кельвин — Гельмгольц механизмы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (планетала температура түбәнәйгәндә уның баҫымы ла түбәнәйә, һөҙөмтәлә ул ҡыҫыла, ә матдәһенең потенциаль энергияһы йылылыҡҡа әйләнә). Әммә был механизм планета энергияһының берҙән-бер генә сығанағы түгел. Йылылыҡтың ҡалған өлөшө гелий тамсыларының конденсацияһы һәм уларҙың водород аша йәҙрә эсенә тамыуы иҫәбенә хасил була. Һөҙөмтәлә тамсыларҙың потенциаль энергияһы йылылыҡ энергияһына әйләнә. Иҫәпләүҙәр буйынса, йәҙрә өлкәһенең диаметры яҡынса {{S|25 000 км}} тәшкил итә. == Магнит ҡыры == [[Файл:Plasma_magnet_saturn.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурн магнитосфераһы структураһы ]] Сатурндың магнитосфераһын 1979 йылда «Пионер-11» йыһан аппараты аса. Үлсәмдәре буйынса ул тик Юпитерҙың магнитосфераһынан ғына ҡалыша. Магнитопауза, Сатурн үҙәгенән уның магнитосфераһы һәм ҡояш еле араһындағы сик, Сатурндың үҙәгенән уның 20 радиусы самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан, ә магнитосфераның ҡойроғо йөҙҙәрсә радиусҡа һуҙыла. Сатурндың магнитосфераһы планета һәм уның юлдаштары етештергән плазма менән тулған. Юлдаштар араһында гейзерҙары һыу парҙарын атып торған Энцелад ҙур роль уйнай, был парҙарҙың бер өлөшө Сатурндың магнит ҡыры тарафынан ионлаштырыла<ref name="Sittler">{{Мәҡәлә|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}}}</ref>. Сатурндың магнитосфераһы менән ҡояш еле араһындағы үҙ-ара бәйләнеш планетаның полюстары тирәләй поляр балҡыштың сағыу оҙонса түңәрәктәрен булдыра, уларҙы ябай күҙ менән дә, шулай уҡ ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл нурҙар аҫтында ла күҙәтергә мөмкин. == Планетаны тикшереү == Сатурн — Ҡояш системаһындағы Ерҙән ябай күҙ менән күреп булған биш планетаның береһе. Максимумда Сатурндың ялтырауы беренсе йондоҙ дәүмәленән артып китә. Сатурн ҡулсаларын күреү өсөн диаметры {{S|15 мм}}-ҙан кәм булмаған телескоп талап ителә. [[Файл:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|мини|upright=1.5|Хәҙерге заман телекобы аша Сатурндың күренеше (һулда) һәм Галилей заманындағы телескоптан (уң яҡта)]] [[Галилео Галилей]] 1609-1610 йылдарҙа телескоп аша Сатурнды күҙәткәнендә уны бер бер-береһенә тейеп торған өс есем кеүек күрә, икәүһе Сатурндың «компаньондары» (юлдаштары) тип билдәләй. Ике йылдан һуң Галилей ҡабат күҙәткәнендә планетаның "юлдаштарын" таба алмай<ref name="jplhistory">{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|title=Saturn: History of Discoveries|accessdate=2011-11-19|last=Baalke, Ron.|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA.|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321071339/http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |date=2009-03-21 }}</ref>. 1659 йылда Гюйгенс артыҡ көслө телескоп ярҙамында шуны асыҡлай: Галилейҙың «компаньондар» тигәне — планетаны уратып алған йоҡа яҫы, шул уҡ ваҡытта планетаға теймәгән ҡулса. Гюйгенс шулай уҡ Сатурндың иң эре юлдашы — [[Титан (юлдаш)|Титанды]] аса. 1675 йылдан был планетаны өйрәнеү менән Кассини шөғөлләнә башлай. Ул ҡулсаларҙың икәү булыуын һәм улар араһында асыҡтан-асыҡ күренеп торған ара булыуын билдәләй, аҙаҡ был ара '''Кассини араһы''' тип атала. Кассини Сатурндың тағы ла бер нисә эре юлдашын: Япет, Тефия, Диона һәм Рейҙы аса. Артабан 1789 йылда Уилям Гершаль планетаның тағы ла ике юлдашын — Мимас һәм [[Энцелад (юлдаш)|Энцеладты]] асҡанға тиклем күҙгә күренерлек асыштар булмай. Шунан һуң бер төркөм британ астрономдары Гиперион юлдашын аса. 1899 йылда Уильям Пикеринг Феб юлдашы булыуын асыҡлай. 1944 йылда Джерард Койпер Титанда ҡеүәтле атмосфера булыуын аса<ref>{{Китап|автор=О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.|заглавие=Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение|место=М.|издательство=ЛКИ|год=2009|страницы=476|isbn=9785382009865}}</ref><ref name="Kuiper"> {{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Был күренеш Ҡояш системаһы өсөн уникаль. [[Файл:PIA10487_-_Many_Colors,_Many_Moons.jpg|справа|мини|290x290пкс|[[Сатурн]] һәм уның юлдаштары — [[Титан (юлдаш)|Титан]], Янус, Мимас һәм Прометей — Сатурн ҡулсалары фонында]] == Юлдаштары == Сатурндың иң ҙур юлдаштары — Мимас, [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]], Тефия, Диона, Рея, [[Титан (юлдаш)|Титан]] һәм Япет — улар 1789 йылда асыла, әммә бөгөнгө көндә лә төп тикшеренеү объекттары булып ҡала. {{Переход|#Исследования Сатурна|yellow}} Был юлдаштарҙың диаметры 397 километрҙан (Мимас) {{S|5150 км}}-ға тиклем (Титан), орбитаның ҙур ярымкүсәре {{S|186 мең км}}-нан (Мимас) {{S|3561 мең км}}-ға тиклем (Япет). Массалары буйынса бүленеш диаметр буйынса бүленешкә тап килә. Титан иң ҙур эксцентриситетҡа эйә, иң бәләкәй эксцентриситет — Диона менән Тефияла. Параметрҙары билдәле булған бөтә юлдаштар ҙа синхрон орбитанан<ref name="Jacobson2008">{{Мәҡәлә|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|том=135|номер=1|страницы=261—263|bibcode=2008AJ....135..261J|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|язык=en|тип=journal|автор=Jacobson, R. A. et al.|год=2008|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref> юғарыраҡ урынлашҡан, был хәл уларҙың әкренләп планетанан алыҫайыуына килтерә. [[Файл:Saturn-map.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурндың юлдаштары]] [[2010 йыл|2010]] йылдың февраленә ҡарата Сатурндың 62 юлдашы булыуы билдәле. Уларҙың 12-һе йыһан аппараттары ярҙамында асыла: «Вояжер-1» ([[1980 йыл|1980]]), «Вояжер-2» ([[1981 йыл|1981]]), «Кассинит» ([[2004 йыл|2004]]—[[2007 йыл|2007]]). Гиперион менән Фебанан башҡалары синхрон рәүештә үҙ күсәре тирәләй әйләнә — улар Сатурнға һәр ваҡыт бер яғы менән генә боролған. Иң ваҡ юлдаштарының әйләнеүҙәре тураһында мәғлүмәт юҡ. Лагранж нөктәһендә L5 һәм L4<ref>{{Китап|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|место=М.|издание=6-е изд|страницы=161}}</ref> Тефия менән Дионаға икешәр юлдаш эйәрә. [[2006 йыл|2006]] йыл барышында Гавайи университетынан Дэвид Джуитт етәкселегендәге ғалимдар командаһы, [[Гавай (штат)|Гавайи]] штатында япон телескобы Субарула эшләп, Сатурндың тағы ла 9 юлдашын асыуҙары тураһында иғлан итә. Был юлдаштарҙың бөтәһе лә — даими булмаған юлдаштар, улар ретроград орбиталары менән башҡаларҙан айрылып тора. Улар планета тирәләй 1300 көндән 862 көнгә тиклем әйләнә<ref name="IAUC8727">{{Мәҡәлә|заглавие=Satellites of Saturn|издание=IAU Circular No|том=8727|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|язык=mis|автор=Sheppard, S. S.; Jewitt, D. C.; and Kleyna, J.|год=2006}}</ref>. == Ҡулсалары == [[Файл:Saturn,_Earth_size_comparison.jpg|мини|290x290пкс|Сатурн менән Ерҙе сағыштырыу (Фотомонтаж)]] Сатурндың төп өс һәм бик йоҡа дүртенсе ҡулсаһы бар. Улар барыһы бергә, Сатурн дискыһына ҡарағанда, күберәк яҡтылыҡ сағылдыра. Төп өс ҡулсан латин алфавитының беренсе хәрефе менән билдәләнә. В ҡулсаһы — үҙәк ҡулса, иң сағыу һәм киң, ул тышҡы А ҡулсаһынан Кассини араһы ( киңлеге {{S|4000 км}}) менән айырыла, Кассини араһында үтә йоҡа, үтә күренмәле ҡулсалар бар. А ҡулсаһы эсендә айырыусы Энке һыҙаты тип аталған бик йоҡа ярыҡ бар. Планетаға В ҡулсаһына ҡарағанда яҡыныраҡ булған С ҡулсаһы үтә күренмәле тиерлек. [[Файл:Saturn_1-Agust-2015.jpg|справа|мини|2015 йылда ерҙәге телескоптан Сатурндың күренеше, Ла-Каньяда обсерваторияһы, Авила, [[Испания]] (код J87)]] {| class="wikitable" !Йыл !Сатурн ҡулсаларын асыу (градустар)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref> |- |1965 |0 |- |1972 |26,73 |- |1980 |0 |- |1987 | -26,73 |- |1994 |0 |- |2002 |26,73 |- |2009 |0 |- |2016 | -26,73 |} Сатурн ҡулсаларын улар ныҡ итеп асылған саҡта күҙәтеү уңайлы. Был ваҡытта Сатурнда йә ҡыш, йә йәй була. === 1921 йылдағы имеш-мимеш === 1921 йылда Сатурн үҙенең ҡулсаларынан яҙған, тигән имеш-мимеш тарала. Был хәбәр кешеләрҙе ифрат хафаландыра, хатта ҡулсаларҙың ҡасан Ергә килеп төшәсәген иҫәпләүҙәр баҫылып сыға. Ғәмәлдә ҡулсалар ерҙән күҙәтеүселәргә ҡарата ҡабырғаһы менән торғанға күрә генә ул кешеләргә күренмәгән була<ref>Перельман Я. И. «Занимательная астрономия», 142 стр.</ref>. == Һылтанмалар == {{commons|Saturn (planet)}} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html Страничка фактов о Сатурне на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |date=2010-01-06 }} * [http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 Фотографии Сатурна на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213232119/http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 |date=2009-02-13 }} * [http://www.echo.msk.ru/news/538980-echo.html У спутников Сатурна обнаружены кольца — так же, как и у самой планеты] == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] [[Категория:Сатурн]] [[Категория:Титан]] [[Категория:Энцелад (юлдаш)]] npwfh3be8hnpdq09p6bgncqs8j5zr2c 1295484 1295483 2026-05-04T07:21:50Z Kwamikagami 7335 /* Планетаны тикшереү */ 1295484 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы | название = Сатурн | тип=планета | изображение символа = Saturn symbol (bold).svg | изображение = Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg | размер изображения = | подпись под изображением =[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]] станцияһынан Сатурн фотоһы | bg = #FFCC66 | открытие = | открытие-ref = | дата открытия = | первооткрыватель = | место открытия = | способ открытия = | именование = | именование-ref = | альтернативные имена= | категория МП = | орбита = yes | орбита-ref = | эпоха = | афелий = 1&nbsp;513&nbsp;325&nbsp;783&nbsp;[[Километр|км]]<br />10,116&nbsp;[[Астрономик берәмәк|а.&nbsp;б.]] | перигелий = 1&nbsp;353&nbsp;572&nbsp;956&nbsp;км<br />9,048&nbsp;а.&nbsp;е. | периапсида = | апоапсида = | большая полуось = 1&nbsp;433&nbsp;449&nbsp;370&nbsp;км<br />9,582&nbsp;а.&nbsp;е. | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,055&nbsp;723&nbsp;219 | сидерический период = 10 759,22 көн (29,46 йыл)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|accessdate=2011-07-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT3Ukn5|archivedate=2011-08-11}}</ref> | синодический период = 378,09 көн | орбитальная скорость = 9,69&nbsp;км/с | средняя аномалия = | наклонение = 2,485&nbsp;240°<br />5,51° (Ҡояш экваторына ҡарата) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 113,642&nbsp;811° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 336,013&nbsp;862° | половинная амплитуда = | число спутников = [[Сатурн юлдаштары|62]] | физические характеристики = yes | физические характеристики-ref = | размеры = | сжатие = 0,097&nbsp;96 ± 0,000&nbsp;18 | экваториальный радиус = 60&nbsp;268 ± 4&nbsp;км <ref name=horizons>{{cite web |last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13 |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL |accessdate = 2007-08-08| archiveurl = http://www.webcitation.org/5ProZmu5R |archivedate = 2007-06-25| deadurl=no}}—Перейдите в "web interface" , выберите "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Saturn Barycenter" и "Center: Sun".</ref> | полярный радиус = 54&nbsp;364 ± 10&nbsp;км <ref name=horizons/> | средний радиус = | длина окружности = | площадь поверхности = 4,27{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |accessdate=2011-08-08 |archiveurl=http://www.webcitation.org/62DnOn9pq |archivedate=2011-10-05 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205195438/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |date=2015-12-05 }}</ref> | объём = 8,2713{{e|14}} км³ <ref name="fact">{{cite web |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title = Saturn Fact Sheet |publisher = NASA |last = Williams |first = Dr. David R. |accessdate = 2007-07-31 |date = September 7, 2006| archiveurl = http://www.webcitation.org/616VxHVlQ |archivedate = 2011-08-21| deadurl=no}}</ref> | масса = 5,6846{{e|26}} кг<ref name="fact"/> | плотность = 0,687 г/см³ <ref name=horizons/><ref name="fact"/> | ускорение свободного падения = 10,44 м/с²<ref name="fact"/> | вторая космическая = 35,5&nbsp;км/с<ref name="fact"/> | период вращения = 10ч 34мин 13с ± 2с<ref name="Лента.ру">{{cite web|date=30 июля 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/07/30/minutes/|title=Астрономы укоротили сутки на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/616VwLxh5|archivedate=2011-08-21}}</ref> | скорость вращения = 9,87&nbsp;км/c | наклон оси = 26,73°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = | склонение = 83,537° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,342 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br />0,47 ([[Геометрикальбедо]])<ref name="fact"/> | температура на поверхности = | температуры = yes | имя температуры 1 = 1 бара кимәлендә | темп1мин = | темп1сред = 134&nbsp;K | темп1макс = | имя температуры 2 = | имя температуры 2 = 0,1 бара | темп2мин = | темп2сред = 84&nbsp;K | темп2макс = | спектральный тип = | видимая звёздная величина = от +1.47 до −0.24 <ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |accessdate = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |year = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |date=2007-10-16 }}</ref> | абсолютная звёздная величина = | угловой размер = | атмосфера = yes | атмосфера-ref = | давление на поверхности = | шкала высоты = | состав атмосферы = <table> <tr><td> ~96 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> ~3 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> ~0,4 %</td><td>[[Метан]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Аммиак]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Дейтерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,000&nbsp;7 %</td><td>[[Этан]] </td></tr><tr><td> '''Боҙ''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>Аммиак </td></tr><tr><td> </td><td>Һыу </td></tr><tr><td> </td><td>Аммоний гидросульфиды (NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Сатурн''' (символы: [[File:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]) — [[Ҡояш]]тан алыҫлығы буйынса — алтынсы планета һәм ҙурлығы буйынса Ҡояш системаһында, [[Юпитер (планета)|Юпитерҙан]] ҡалышып, икенсе планета. Сатурн, [[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун (планета)|Нептун]] [[газ гиганты|газ гиганттары]] булып квалификациялана. Планетаға исемде Рим мифологияһындағы Аллаһ хөрмәтенә биргәндәр. Сатурн башлыса водородтан һәм «тау тоҡомдары», гелий, һыу, метан, аммиак ҡатнашмаларына тора. Планетаның тау тоҡомдары һәм боҙҙан торған төшө металл хәлендәге водород һәм газ ҡатламы менән уратып алынған. Тышҡы атмосфераһы тыныс күренһәлә, ҡайһы саҡта оҙайлы «борсолоуҙар» күҙәтелә. Сатурндың боҙ киҫәктәренән, тау тоҡомдарына һәм туҙандан торған ҡулсаһы бар. Планета тирәләй, бөгөнгө көндә билдәле булған, 63 юлдашы әйләнә. Шуларҙың иң ҙуры — [[Титан (юлдаш)|Титан]] ул ҙурлығы буйынса Юритер юлдашы [[Ганимеда (юлдаш)|Ганимеданан]] ҡалышып икенсе урында. Титан Меркурий (планета)Меркурийҙан ҙурыраҡ һәм Ҡояш системаһында тығыҙ атмосфера менән ҡапланған берҙән-бер планета юлдашы. Сатурндан [[Ҡояш]]ҡа тиклем яҡынса 1 433 531 000 километр (9,58 а.й). Ҡояш тирәләй 10 759 көндә (яҡынса 29,5 йыл) бер әйләнеш яһай. Сатурн өҫтөндә, газ гиганты булараҡ, ҡаты ҡатлам юҡ. Сатурн массаһы [[Ер (планета)|Ерҙән]] 95 тапҡыр ҙурыраҡ, ә тығыҙлығы ни бары 0,69 г/см³, йәғни һыу тығыҙлығынан да кәмерәк. == Ҡояш системаһы планеталары араһында Сатурн == Сатурн газ планетаһы тибына ҡарай: ул, нигеҙҙә, газдарҙан тора һәм өҫтө ҡаты ҡатлам менән ҡапланмаған. Планетаның экватор радиусы — {{S|60 300 км}}, поляр радиусы — {{S|54 400 км}}<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov">{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|accessdate=2010-10-31|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616VxHVlQ?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>; Ҡояш системаһындағы бөтә планеталар араһында Сатурн иң ныҡ ҡыҫылыуы менән айырыла. Планетаның массаһы Ер массаһынан {{S|95,2 раза}} артығыраҡ, әммә уртаса тығыҙлығы ни бары {{S|0,687 г/см³}}, ул — Ҡояш системаһында уртаса тығыҙлығы һыу тығыҙлығынан кәмерәк булған берҙән-бер планета. Шуға ла, Юпитер менән Сатурн массалары араһындағы айырма 3 тапҡырға артығыраҡ булһа ла, экватор диаметры буйынса айырма ни бары 19 процент ҡына. Ҡалған газ гиганттарының тығыҙлығы байтаҡҡа күберәк {{S|(1,27—1,64 г/см³)}}. Экваторҙа тартыу көсө тиҙләнеше {{S|10,44 м/с²}} тәшкил итә, был күрһәткес уны Ер һәм [[Нептун]] менән бер рәткә ҡуя, әммә Юпитерҙағы тартыу көсө тиҙләнешенән күпкә әҙерәк. === Орбита характеристикаһы һәм әйләнеше === Сатурн менән [[Ҡояш]] араһындағы уртаса алыҫлыҡ {{S|1430 млн км}} ({{S|9,58 [[Астрономическая единица|а. е.]]}})<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov"/> тәшкил итә. Сатурн, уртаса {{S|9,69 км/с}} тиҙлек менән хәрәкәт итеп, [[Ҡояш]] тирәләй 10 759 тәүлектә (яҡынса {{S|29,5 йыл}}) әйләнеп сыға. Сатурн менән [[Ер]] араһындағы алыҫлыҡ үҙгәрә 1195 млн. км-нан ({{S|8,0 а. е.}}) 1660 млн км самаһы ({{S|11,1 а. е.}}), бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған осорҙа уларҙың араһы яҡынса {{S|1280 млн км}}. Сатурн менән [[Юпитер]] теп-теүәл 2:5 резонансында тиерлек . Сатурн орбитаһының эксцентриситеты 0,056 булғанға күрә, [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] тиклемге араның перигелийҙа һәм афелийҙа айырмаһы {{S|162 млн км}} тәшкил итә. Сатурн атмосфераһының күҙәтеүҙәр ваҡытында күренгән объекттары киңлеккә бәйле төрлө тиҙлектә әйләнә. Юпитерҙағы кеүек бында ла ошондай объекттарҙың бер нисә төркөмө бар. Мәҫәлән, «Зона 1» объектының әйләнеү осоро — {{S|10 сәғ. 14 мин 00 с}} (йәғни мөйөш тиҙлеге тәүлегенә 844,3°, йәки тәүлегенә {{S|2,345 әйләнеш}} тәшкил итә). Ул көньяҡ экваториаль бүлкәттең төньяҡ сигенән төньяҡ экваториаль бүлкәттең көньяҡ сигенә тиклем һуҙыла. Сатурндың ҡалған киңлектәрендә (Зона 2) әйләнеш осоро тәүҙә {{S|10 сәғ. 39 мин 24 с}} (тәүлегенә 810,76° тиҙлек, йәки тәүлегенә {{S|2,2521 әйләнеш}}) була. Һуңынан был мәғлүмәт ҡайтанан ҡарала: яңы баһа бирелә — 10, 34 минут та 13 секунд. «Вояжер−1» осҡан осорҙа планетаның радио нурланышы нигеҙендә «Зона 3» объекты табыла, уның әйләнеү осоро {{S|10 сәғ. 39 мин 22,5 с}} (тәүлегенә 810,8 тиҙлек° тиҙлек йәки тәүлегенә {{S|2,2522 әйләнеш}}) тигеҙ. === Килеп сығышы === Сатурндың килеп сығышы буйынса (Юпитер кеүек үк) ике төрлө фараз бар. «Контракция» фаразына ярашлы, Сатурн менән Ҡояш составы буйынса оҡшаш, икеһендә лә водород өлөшө күп, шуға ла, тип фаразлайҙар, тығыҙлығы бик түбән: [[Ҡояш системаһы]] барлыҡҡа килгән ваҡытта газ-туҙан дискыһында бик ҙур массалы «ҡуйылыҡ» барлыҡҡа килә, аҙаҡ шул ҡуйылыҡтан планеталар формалаша, йәғни Ҡояш менән планеталар оҡшаш типта формалаша. Шуға ҡарамаҫтан, был фараз Ҡояш һәм Сатурн составындағы айырмалыҡтарҙы аңлата алмай<ref name="формирование планет">{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789|title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония)|accessdate=2010-10-05}}</ref>. == Атмосфераһы һәм төҙөлөшө == [[Файл:Saturns Northern Aurora in Motion.gif|слева|мини|Сатурндың төньяҡ полюсы өҫтөндәге Поляр балҡыш. Балҡыш зәңгәр төҫкә буялған, ә аҫта ятҡан болоттар — ҡыҙыл төҫтә. Балҡыштар аҫтында элек табылған алты мөйөшлө болот урынлашыуы күренә.]] Сатурн атмосфераһының өҫкө ҡатламдары (күләме буйынса) 96,3 процент [[Водород|водородтан]] һәм 3,25 % [[Гелий|гелийҙан]] тора. Метан, аммиак, фосфин, этан һәм ҡайһы бер башҡа газдарҙың ҡушылмалары ла бар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra|том=15|страницы=831|bibcode=1983BAAS...15..831C|язык=en|тип=journal|автор=Courtin R. et al.|год=1967|издательство=[[American Astronomical Society]]|издание={{Нп3|Bulletin of the American Astronomical Society}}}}</ref>. Атмосфераһының өҫкө өлөшөндәге аммиак болоттары Юпитерҙыҡына ҡарағанда ҡеүәтлерәк . Атмосферның түбәнге өлөшөндәге болоттар аммоний гидросульфидынан (NH<nowiki>₄</nowiki>SH) йәки һыуҙан тора. «Вояжер» йыһан аппараттары мәғлүмәттәре буйынса Сатурнда көслө елдәр, нигеҙҙә, көнсығыш йүнәлешендә (күсәр әйләнеше йүнәлеше буйынса) иҫә, тиҙлеге {{S|500 м/с}} тиклем. [[Экватор|Экваторҙан]] ҡаҡлығып кире йыһанға табан иҫә башлағас ҡына уларҙың көсө кәмей; экваторҙан ҡаҡлыҡҡан саҡта көнбайыш атмосфера ағымы ла барлыҡҡа килә. Байтаҡ мәғлүмәттәр атмосфераның циркуляцияһы өҫкө ҡатламда ғына түгел, ә планетаның эске өлөшөндә, хатта {{S|2 мең км.}} тәрәнлектә лә булыуын раҫлай. Бынан тыш, «Вояжер-2»нең үлсәүҙәре көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарҙағы елдәр экваторға ҡарата симметрик рәүештә иҫеүен күрһәтә. Симметрик ағымдарҙың күренгән атмосфера ҡатламы аҫтында үҙ-ара бәйле булыу ихтималлығы ла фаразлана. [[Файл:Saturn_aurora.jpg|справа|мини|Британия астрономдары Сатурн атмосфераһында поляр балҡышьың яңы төрөн таба, ул планета полюстарының береһе тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә]] Сатурн атмосфераһында ҡай саҡ уғата ҡеүәтле дауылдан ғибәрәт булған тотороҡло ҡатлам барлыҡҡа килә. Ҡояш системаһының башҡа газ планеталарында ла шундай уҡ объекттарҙың булыуы күҙәтелә (ҡара: Юпитерҙағы Оло ҡыҙыл тап, [[Нептун|Нептундағы]] Ҙур ҡара тап). Сатурнда яҡынса {{S|30 йылға}} бер тапҡыр гигант «Оло аҡ оҙонса ҡулса» пәйҙә була, һуңғы тапҡыр уны 2010 йылда күҙәтәләр (унан бәләкәсерәк дауыл-ғәрәсәттәр йышыраҡ күҙәтелә). 2008 йылдың 12 ноябрендә «Кассини» станцияһы камералары Сатурндың төньяҡ полюсының инфраҡыҙыл диапазондағы һүрәтен ала. Тикшеренеүселәр был юлы Ҡояш системаһында бер тапҡыр ҙа күҙәтелмәгән [[Һаҙағай|поляр балҡышты]] таба. Ультрафиолет һәм күҙгә күренгән диапазондарҙа ла ошондай уҡ балҡыш күҙәтелә. Поляр балҡыштар планета полюсын уратып алған сағыу оҙонса өҙлөкһөҙ әйләнеп торған түңәрәктәрҙән ғибәрәт<ref name="Clark">{{Мәҡәлә|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archivedate=2011-07-16}}</ref>. Түңәрәктәр, ҡағиҙә булараҡ, 70-80° киңлектәрендә<ref name="Bhardwaj">{{Мәҡәлә|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|язык=mis|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000}}</ref> урынлаша. Көньяҡ түңәрәктәр уртаса {{S|75 ± 1°}} киңлектәрҙә, ә төньяҡтағыһы — полюсҡа яҡынса 1,5°-ҡа яҡыныраҡ урынлаша, сөнки төньяҡ ярымшарҙа магнит ҡыры бер аҙ көслөрәк<ref name="Nichols">{{Мәҡәлә|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|язык=mis|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009}}</ref>. Ҡайһы берҙә оҙонса түңәрәк урынына спираль формаһындағы түңәрәктәр хасил була. Юпитерҙан айырмалы рәүештә Сатурндың поляр балҡыштары планета магнитосфераһының тышҡы өлөштәрендәге плазма ҡатламының тигеҙһеҙ әйләнеше менән бәйле түгел<ref name="Bhardwaj"/>. Был балҡыштар ҡояш еле тәьҫире аҫтында магнит тоташыуына бәйле рәүештә барлыҡҡа килә тип фаразлана<ref name="Kivelson">{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание={{Нп3|Space Science Reviews}}}}</ref>. Ваҡыт үтеү менән Сатурндағы поляр балҡыштарҙың формаһы һәм төрө лә ныҡ үҙгәрә<ref name="Clark"/>. Уларҙың урынлашыуы һәм сағыулығы ҡояш еле баҫымына ныҡ бәйле, ул ни тиклем күберәк, балҡыш та шул тиклем сағыуыраҡ һәм полюсҡа яҡыныраҡ. Поляр балҡыш ҡеүәтенең уртаса күрһәткесе {{S|80—170 [[Нанометр|нм]]}} (ультрафиолет) диапазонында {{S|50 ГВт}}, ә {{S|3—4 мкм}} (инфраҡыҙыл) диапазонында {{S|150—300 ГВт}} тәшкил итә. Көслө дауылдар һәм штормдар ваҡытында Сатурнда ҡеүәтле [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]] йәшнәүе күҙәтелә. Сатурнда улар тыуҙырған электромагнит әүҙемлек йылдар буйына тулыһынса тынысланыуҙан бик ныҡ көслө электр дауылдары ҡупҡанға тиклем тирбәлә<ref>{{Cite web|url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|accessdate=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archivedate=2012-08-18}}</ref>. 2010 йылдың 28 декабрендә «Кассини» тәмәке төтөнөн хәтерләткән штормды фотоға төшөрә. 2011 йылдың 20 майында тағы ла бер бигерәк тә көслә шторм теркәлә<ref>{{Cite news|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|url=http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|publisher=Лента.ру|date=2011-05-20|accessdate=2011-05-21}}</ref>. === Төньяҡ полюстағы алты мөйөшлө ҡатлам === [[Файл:Saturn_hexagonal_north_pole_feature.jpg|справа|мини|Сатурндың төньяҡ плюсында гексагональ атмосфера ҡатламы ]] Сатурндың төньяҡ полюсындағы болоттар гигантт [[алтымөйөш]] (гексагон) барлыҡҡа килтерә. Беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа «Вояжер» Сатурн эргәһенән осҡанда төшөрөп ала<ref>{{Мәҡәлә|bibcode=1988Icar...76..335G|doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9|заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole|страницы=335|том=76|номер=2|автор=Godfrey, D. A.|год=1988|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon|издание=Science|том=260|номер=5106|страницы=329|pmid=17838249|doi=10.1126/science.260.5106.329|bibcode=1993Sci...260..329S|язык=en|тип=journal|автор=Sanchez-Lavega A. et al.|год=1993}}</ref>, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] башҡа урынында бер ҡасан да бындай күренештәр күҙәтелмәй. Алтымөйөш 78° киңлегендә урынлашҡан, уның һәр яғы яҡынса {{S|13 800 км}} тәшкил итә, йәғни ул Ер диаметрынан ҙурыраҡ, был алтымөйөш эсенә дүрт Ер урынлаша алыр ине. Уның әйләнеү осоро — {{S|10 сәғәт 39 минут}}. Был осор радионурланыш интенсивлығының үҙгәреү осоро менән тап килә. Болоттарҙың сәйер структураһы инфраҡыҙыл һүрәттәрҙә күрһәтелә, уларҙы 2006 йылдың октябрь айында Сатурн тирәләй әйләнгән «Кассини» йыһан аппараты төшөрөп ала. Һүрәт «Вояжер» осоп ҡайтҡандан һуң 20 йыл үткәс тә был алтымөйөштөң тотороҡло булыуын раҫлай, өҫтәүенә әйләнеү ваҡытында ла болоттарҙың алты мөйөшлө структураһы һаҡланып ҡала. Ерҙәге айырым [[Болот|болоттар]] алтымөйөш формаһын алыуы ихтимал, әммә, уларҙан айырмалы рәүештә, Сатурндағы алтымөйөш төҙөк алтымөйөшкә бик яҡын. Гексагон районында болоттар бер төрлө генә түгел, тип фаразлана. Болоттар бөтөнләй булмаған өлкәләрҙең бейеклеге {{S|75 км}}. === Эске төҙөлөшө === [[Файл:Interior_of_Saturn.svg|слева|мини|upright=1.5|Сатурндың эске төҙөлөшө]] Сатурн атмосфераһының иң тәрән урынында баҫым һәм температура күтәрелә, ә водород әкренләп кенә шыйыҡ хәлгә күсә. Тәрәнлеге яҡынса {{S|30 мең км}} булғанда водород металға әйләнә (унда баҫым яҡынса 3 миллион атмосфераға етә). Электр тогының циркуляцияһы металл водородта [[Магнит ҡыры|магнит ҡырын]] барлыҡҡа килтерә (Юпитерҙағынан күпкә ҡеүәтлерәк). Планета үҙәгендә силикаттар, [[металдар]] һәм, фараз буйынса, боҙ кеүек ҡаты һәм ауыр материалдарҙан бик ауыр йәҙрә тора. Уның массаһы 9-ҙан алып 22-гә тиклем Ер массаһына тигеҙ<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Looking into the Giant Planets|издание=Science|том=305|номер=5689|страницы=1414—1415|doi=10.1126/science.1101352|pmid=15353790|автор=Fortney J. J.|год=2004|язык=en}}</ref>. Йәҙрәһенең температураһы — {{S|11 700 °C}}, ә Сатурн йыһанға таратҡан энергия планета Ҡояштан алған энергиянан 2,5 тапҡырға күберәк. Энергияның ҙур ғына өлөшө Кельвин — Гельмгольц механизмы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (планетала температура түбәнәйгәндә уның баҫымы ла түбәнәйә, һөҙөмтәлә ул ҡыҫыла, ә матдәһенең потенциаль энергияһы йылылыҡҡа әйләнә). Әммә был механизм планета энергияһының берҙән-бер генә сығанағы түгел. Йылылыҡтың ҡалған өлөшө гелий тамсыларының конденсацияһы һәм уларҙың водород аша йәҙрә эсенә тамыуы иҫәбенә хасил була. Һөҙөмтәлә тамсыларҙың потенциаль энергияһы йылылыҡ энергияһына әйләнә. Иҫәпләүҙәр буйынса, йәҙрә өлкәһенең диаметры яҡынса {{S|25 000 км}} тәшкил итә. == Магнит ҡыры == [[Файл:Plasma_magnet_saturn.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурн магнитосфераһы структураһы ]] Сатурндың магнитосфераһын 1979 йылда «Пионер-11» йыһан аппараты аса. Үлсәмдәре буйынса ул тик Юпитерҙың магнитосфераһынан ғына ҡалыша. Магнитопауза, Сатурн үҙәгенән уның магнитосфераһы һәм ҡояш еле араһындағы сик, Сатурндың үҙәгенән уның 20 радиусы самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан, ә магнитосфераның ҡойроғо йөҙҙәрсә радиусҡа һуҙыла. Сатурндың магнитосфераһы планета һәм уның юлдаштары етештергән плазма менән тулған. Юлдаштар араһында гейзерҙары һыу парҙарын атып торған Энцелад ҙур роль уйнай, был парҙарҙың бер өлөшө Сатурндың магнит ҡыры тарафынан ионлаштырыла<ref name="Sittler">{{Мәҡәлә|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}}}</ref>. Сатурндың магнитосфераһы менән ҡояш еле араһындағы үҙ-ара бәйләнеш планетаның полюстары тирәләй поляр балҡыштың сағыу оҙонса түңәрәктәрен булдыра, уларҙы ябай күҙ менән дә, шулай уҡ ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл нурҙар аҫтында ла күҙәтергә мөмкин. == Планетаны тикшереү == Сатурн — Ҡояш системаһындағы Ерҙән ябай күҙ менән күреп булған биш планетаның береһе. Максимумда Сатурндың ялтырауы беренсе йондоҙ дәүмәленән артып китә. Сатурн ҡулсаларын күреү өсөн диаметры {{S|15 мм}}-ҙан кәм булмаған телескоп талап ителә. [[Файл:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|мини|upright=1.5|Хәҙерге заман телекобы аша Сатурндың күренеше (һулда) һәм Галилей заманындағы телескоптан (уң яҡта)]] [[Галилео Галилей]] 1609-1610 йылдарҙа телескоп аша Сатурнды күҙәткәнендә уны бер бер-береһенә тейеп торған өс есем кеүек күрә, икәүһе Сатурндың «компаньондары» (юлдаштары) тип билдәләй. Ике йылдан һуң Галилей ҡабат күҙәткәнендә планетаның "юлдаштарын" таба алмай<ref name="jplhistory">{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|title=Saturn: History of Discoveries|accessdate=2011-11-19|last=Baalke, Ron.|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA.|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321071339/http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |date=2009-03-21 }}</ref>. 1659 йылда Гюйгенс артыҡ көслө телескоп ярҙамында шуны асыҡлай: Галилейҙың «компаньондар» тигәне — планетаны уратып алған йоҡа яҫы, шул уҡ ваҡытта планетаға теймәгән ҡулса. Гюйгенс шулай уҡ Сатурндың иң эре юлдашы — [[Титан (юлдаш)|Титанды]] аса. 1675 йылдан был планетаны өйрәнеү менән Кассини шөғөлләнә башлай. Ул ҡулсаларҙың икәү булыуын һәм улар араһында асыҡтан-асыҡ күренеп торған ара булыуын билдәләй, аҙаҡ был ара '''Кассини араһы''' тип атала. Кассини Сатурндың тағы ла бер нисә эре юлдашын: Япет, Тефия, Диона һәм Рейҙы аса. Артабан 1789 йылда Уилям Гершаль планетаның тағы ла ике юлдашын — Мимас һәм [[Энцелад (юлдаш)|Энцеладты]] асҡанға тиклем күҙгә күренерлек асыштар булмай. Шунан һуң бер төркөм британ астрономдары Гиперион юлдашын аса. 1899 йылда Уильям Пикеринг Феб юлдашы булыуын асыҡлай. 1944 йылда Джерард Койпер Титанда ҡеүәтле атмосфера булыуын аса<ref>{{Китап|автор=О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.|заглавие=Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение|место=М.|издательство=ЛКИ|год=2009|страницы=476|isbn=9785382009865}}</ref><ref name="Kuiper"> {{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Был күренеш Ҡояш системаһы өсөн уникаль. [[Файл:PIA10487_-_Many_Colors,_Many_Moons.jpg|справа|мини|[[Сатурн]] һәм уның юлдаштары — [[Титан (юлдаш)|Титан]], Янус, Мимас һәм Прометей — Сатурн ҡулсалары фонында]] == Юлдаштары == Сатурндың иң ҙур юлдаштары — Мимас, [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]], Тефия, Диона, Рея, [[Титан (юлдаш)|Титан]] һәм Япет — улар 1789 йылда асыла, әммә бөгөнгө көндә лә төп тикшеренеү объекттары булып ҡала. {{Переход|#Исследования Сатурна|yellow}} Был юлдаштарҙың диаметры 397 километрҙан (Мимас) {{S|5150 км}}-ға тиклем (Титан), орбитаның ҙур ярымкүсәре {{S|186 мең км}}-нан (Мимас) {{S|3561 мең км}}-ға тиклем (Япет). Массалары буйынса бүленеш диаметр буйынса бүленешкә тап килә. Титан иң ҙур эксцентриситетҡа эйә, иң бәләкәй эксцентриситет — Диона менән Тефияла. Параметрҙары билдәле булған бөтә юлдаштар ҙа синхрон орбитанан<ref name="Jacobson2008">{{Мәҡәлә|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|том=135|номер=1|страницы=261—263|bibcode=2008AJ....135..261J|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|язык=en|тип=journal|автор=Jacobson, R. A. et al.|год=2008|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref> юғарыраҡ урынлашҡан, был хәл уларҙың әкренләп планетанан алыҫайыуына килтерә. [[Файл:Saturn-map.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурндың юлдаштары]] [[2010 йыл|2010]] йылдың февраленә ҡарата Сатурндың 62 юлдашы булыуы билдәле. Уларҙың 12-һе йыһан аппараттары ярҙамында асыла: «Вояжер-1» ([[1980 йыл|1980]]), «Вояжер-2» ([[1981 йыл|1981]]), «Кассинит» ([[2004 йыл|2004]]—[[2007 йыл|2007]]). Гиперион менән Фебанан башҡалары синхрон рәүештә үҙ күсәре тирәләй әйләнә — улар Сатурнға һәр ваҡыт бер яғы менән генә боролған. Иң ваҡ юлдаштарының әйләнеүҙәре тураһында мәғлүмәт юҡ. Лагранж нөктәһендә L5 һәм L4<ref>{{Китап|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|место=М.|издание=6-е изд|страницы=161}}</ref> Тефия менән Дионаға икешәр юлдаш эйәрә. [[2006 йыл|2006]] йыл барышында Гавайи университетынан Дэвид Джуитт етәкселегендәге ғалимдар командаһы, [[Гавай (штат)|Гавайи]] штатында япон телескобы Субарула эшләп, Сатурндың тағы ла 9 юлдашын асыуҙары тураһында иғлан итә. Был юлдаштарҙың бөтәһе лә — даими булмаған юлдаштар, улар ретроград орбиталары менән башҡаларҙан айрылып тора. Улар планета тирәләй 1300 көндән 862 көнгә тиклем әйләнә<ref name="IAUC8727">{{Мәҡәлә|заглавие=Satellites of Saturn|издание=IAU Circular No|том=8727|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|язык=mis|автор=Sheppard, S. S.; Jewitt, D. C.; and Kleyna, J.|год=2006}}</ref>. == Ҡулсалары == [[Файл:Saturn,_Earth_size_comparison.jpg|мини|290x290пкс|Сатурн менән Ерҙе сағыштырыу (Фотомонтаж)]] Сатурндың төп өс һәм бик йоҡа дүртенсе ҡулсаһы бар. Улар барыһы бергә, Сатурн дискыһына ҡарағанда, күберәк яҡтылыҡ сағылдыра. Төп өс ҡулсан латин алфавитының беренсе хәрефе менән билдәләнә. В ҡулсаһы — үҙәк ҡулса, иң сағыу һәм киң, ул тышҡы А ҡулсаһынан Кассини араһы ( киңлеге {{S|4000 км}}) менән айырыла, Кассини араһында үтә йоҡа, үтә күренмәле ҡулсалар бар. А ҡулсаһы эсендә айырыусы Энке һыҙаты тип аталған бик йоҡа ярыҡ бар. Планетаға В ҡулсаһына ҡарағанда яҡыныраҡ булған С ҡулсаһы үтә күренмәле тиерлек. [[Файл:Saturn_1-Agust-2015.jpg|справа|мини|2015 йылда ерҙәге телескоптан Сатурндың күренеше, Ла-Каньяда обсерваторияһы, Авила, [[Испания]] (код J87)]] {| class="wikitable" !Йыл !Сатурн ҡулсаларын асыу (градустар)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref> |- |1965 |0 |- |1972 |26,73 |- |1980 |0 |- |1987 | -26,73 |- |1994 |0 |- |2002 |26,73 |- |2009 |0 |- |2016 | -26,73 |} Сатурн ҡулсаларын улар ныҡ итеп асылған саҡта күҙәтеү уңайлы. Был ваҡытта Сатурнда йә ҡыш, йә йәй була. === 1921 йылдағы имеш-мимеш === 1921 йылда Сатурн үҙенең ҡулсаларынан яҙған, тигән имеш-мимеш тарала. Был хәбәр кешеләрҙе ифрат хафаландыра, хатта ҡулсаларҙың ҡасан Ергә килеп төшәсәген иҫәпләүҙәр баҫылып сыға. Ғәмәлдә ҡулсалар ерҙән күҙәтеүселәргә ҡарата ҡабырғаһы менән торғанға күрә генә ул кешеләргә күренмәгән була<ref>Перельман Я. И. «Занимательная астрономия», 142 стр.</ref>. == Һылтанмалар == {{commons|Saturn (planet)}} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html Страничка фактов о Сатурне на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |date=2010-01-06 }} * [http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 Фотографии Сатурна на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213232119/http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 |date=2009-02-13 }} * [http://www.echo.msk.ru/news/538980-echo.html У спутников Сатурна обнаружены кольца — так же, как и у самой планеты] == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] [[Категория:Сатурн]] [[Категория:Титан]] [[Категория:Энцелад (юлдаш)]] 113c8hpvbnpq8eqgeqqbn8xfaugz9uk 1295485 1295484 2026-05-04T07:22:10Z Kwamikagami 7335 /* Юлдаштары */ 1295485 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы | название = Сатурн | тип=планета | изображение символа = Saturn symbol (bold).svg | изображение = Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg | размер изображения = | подпись под изображением =[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]] станцияһынан Сатурн фотоһы | bg = #FFCC66 | открытие = | открытие-ref = | дата открытия = | первооткрыватель = | место открытия = | способ открытия = | именование = | именование-ref = | альтернативные имена= | категория МП = | орбита = yes | орбита-ref = | эпоха = | афелий = 1&nbsp;513&nbsp;325&nbsp;783&nbsp;[[Километр|км]]<br />10,116&nbsp;[[Астрономик берәмәк|а.&nbsp;б.]] | перигелий = 1&nbsp;353&nbsp;572&nbsp;956&nbsp;км<br />9,048&nbsp;а.&nbsp;е. | периапсида = | апоапсида = | большая полуось = 1&nbsp;433&nbsp;449&nbsp;370&nbsp;км<br />9,582&nbsp;а.&nbsp;е. | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,055&nbsp;723&nbsp;219 | сидерический период = 10 759,22 көн (29,46 йыл)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|accessdate=2011-07-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT3Ukn5|archivedate=2011-08-11}}</ref> | синодический период = 378,09 көн | орбитальная скорость = 9,69&nbsp;км/с | средняя аномалия = | наклонение = 2,485&nbsp;240°<br />5,51° (Ҡояш экваторына ҡарата) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 113,642&nbsp;811° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 336,013&nbsp;862° | половинная амплитуда = | число спутников = [[Сатурн юлдаштары|62]] | физические характеристики = yes | физические характеристики-ref = | размеры = | сжатие = 0,097&nbsp;96 ± 0,000&nbsp;18 | экваториальный радиус = 60&nbsp;268 ± 4&nbsp;км <ref name=horizons>{{cite web |last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13 |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL |accessdate = 2007-08-08| archiveurl = http://www.webcitation.org/5ProZmu5R |archivedate = 2007-06-25| deadurl=no}}—Перейдите в "web interface" , выберите "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Saturn Barycenter" и "Center: Sun".</ref> | полярный радиус = 54&nbsp;364 ± 10&nbsp;км <ref name=horizons/> | средний радиус = | длина окружности = | площадь поверхности = 4,27{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |accessdate=2011-08-08 |archiveurl=http://www.webcitation.org/62DnOn9pq |archivedate=2011-10-05 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205195438/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |date=2015-12-05 }}</ref> | объём = 8,2713{{e|14}} км³ <ref name="fact">{{cite web |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title = Saturn Fact Sheet |publisher = NASA |last = Williams |first = Dr. David R. |accessdate = 2007-07-31 |date = September 7, 2006| archiveurl = http://www.webcitation.org/616VxHVlQ |archivedate = 2011-08-21| deadurl=no}}</ref> | масса = 5,6846{{e|26}} кг<ref name="fact"/> | плотность = 0,687 г/см³ <ref name=horizons/><ref name="fact"/> | ускорение свободного падения = 10,44 м/с²<ref name="fact"/> | вторая космическая = 35,5&nbsp;км/с<ref name="fact"/> | период вращения = 10ч 34мин 13с ± 2с<ref name="Лента.ру">{{cite web|date=30 июля 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/07/30/minutes/|title=Астрономы укоротили сутки на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/616VwLxh5|archivedate=2011-08-21}}</ref> | скорость вращения = 9,87&nbsp;км/c | наклон оси = 26,73°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = | склонение = 83,537° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,342 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br />0,47 ([[Геометрикальбедо]])<ref name="fact"/> | температура на поверхности = | температуры = yes | имя температуры 1 = 1 бара кимәлендә | темп1мин = | темп1сред = 134&nbsp;K | темп1макс = | имя температуры 2 = | имя температуры 2 = 0,1 бара | темп2мин = | темп2сред = 84&nbsp;K | темп2макс = | спектральный тип = | видимая звёздная величина = от +1.47 до −0.24 <ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |accessdate = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |year = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |date=2007-10-16 }}</ref> | абсолютная звёздная величина = | угловой размер = | атмосфера = yes | атмосфера-ref = | давление на поверхности = | шкала высоты = | состав атмосферы = <table> <tr><td> ~96 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> ~3 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> ~0,4 %</td><td>[[Метан]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Аммиак]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Дейтерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,000&nbsp;7 %</td><td>[[Этан]] </td></tr><tr><td> '''Боҙ''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>Аммиак </td></tr><tr><td> </td><td>Һыу </td></tr><tr><td> </td><td>Аммоний гидросульфиды (NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Сатурн''' (символы: [[File:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]) — [[Ҡояш]]тан алыҫлығы буйынса — алтынсы планета һәм ҙурлығы буйынса Ҡояш системаһында, [[Юпитер (планета)|Юпитерҙан]] ҡалышып, икенсе планета. Сатурн, [[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун (планета)|Нептун]] [[газ гиганты|газ гиганттары]] булып квалификациялана. Планетаға исемде Рим мифологияһындағы Аллаһ хөрмәтенә биргәндәр. Сатурн башлыса водородтан һәм «тау тоҡомдары», гелий, һыу, метан, аммиак ҡатнашмаларына тора. Планетаның тау тоҡомдары һәм боҙҙан торған төшө металл хәлендәге водород һәм газ ҡатламы менән уратып алынған. Тышҡы атмосфераһы тыныс күренһәлә, ҡайһы саҡта оҙайлы «борсолоуҙар» күҙәтелә. Сатурндың боҙ киҫәктәренән, тау тоҡомдарына һәм туҙандан торған ҡулсаһы бар. Планета тирәләй, бөгөнгө көндә билдәле булған, 63 юлдашы әйләнә. Шуларҙың иң ҙуры — [[Титан (юлдаш)|Титан]] ул ҙурлығы буйынса Юритер юлдашы [[Ганимеда (юлдаш)|Ганимеданан]] ҡалышып икенсе урында. Титан Меркурий (планета)Меркурийҙан ҙурыраҡ һәм Ҡояш системаһында тығыҙ атмосфера менән ҡапланған берҙән-бер планета юлдашы. Сатурндан [[Ҡояш]]ҡа тиклем яҡынса 1 433 531 000 километр (9,58 а.й). Ҡояш тирәләй 10 759 көндә (яҡынса 29,5 йыл) бер әйләнеш яһай. Сатурн өҫтөндә, газ гиганты булараҡ, ҡаты ҡатлам юҡ. Сатурн массаһы [[Ер (планета)|Ерҙән]] 95 тапҡыр ҙурыраҡ, ә тығыҙлығы ни бары 0,69 г/см³, йәғни һыу тығыҙлығынан да кәмерәк. == Ҡояш системаһы планеталары араһында Сатурн == Сатурн газ планетаһы тибына ҡарай: ул, нигеҙҙә, газдарҙан тора һәм өҫтө ҡаты ҡатлам менән ҡапланмаған. Планетаның экватор радиусы — {{S|60 300 км}}, поляр радиусы — {{S|54 400 км}}<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov">{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|accessdate=2010-10-31|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616VxHVlQ?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>; Ҡояш системаһындағы бөтә планеталар араһында Сатурн иң ныҡ ҡыҫылыуы менән айырыла. Планетаның массаһы Ер массаһынан {{S|95,2 раза}} артығыраҡ, әммә уртаса тығыҙлығы ни бары {{S|0,687 г/см³}}, ул — Ҡояш системаһында уртаса тығыҙлығы һыу тығыҙлығынан кәмерәк булған берҙән-бер планета. Шуға ла, Юпитер менән Сатурн массалары араһындағы айырма 3 тапҡырға артығыраҡ булһа ла, экватор диаметры буйынса айырма ни бары 19 процент ҡына. Ҡалған газ гиганттарының тығыҙлығы байтаҡҡа күберәк {{S|(1,27—1,64 г/см³)}}. Экваторҙа тартыу көсө тиҙләнеше {{S|10,44 м/с²}} тәшкил итә, был күрһәткес уны Ер һәм [[Нептун]] менән бер рәткә ҡуя, әммә Юпитерҙағы тартыу көсө тиҙләнешенән күпкә әҙерәк. === Орбита характеристикаһы һәм әйләнеше === Сатурн менән [[Ҡояш]] араһындағы уртаса алыҫлыҡ {{S|1430 млн км}} ({{S|9,58 [[Астрономическая единица|а. е.]]}})<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov"/> тәшкил итә. Сатурн, уртаса {{S|9,69 км/с}} тиҙлек менән хәрәкәт итеп, [[Ҡояш]] тирәләй 10 759 тәүлектә (яҡынса {{S|29,5 йыл}}) әйләнеп сыға. Сатурн менән [[Ер]] араһындағы алыҫлыҡ үҙгәрә 1195 млн. км-нан ({{S|8,0 а. е.}}) 1660 млн км самаһы ({{S|11,1 а. е.}}), бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған осорҙа уларҙың араһы яҡынса {{S|1280 млн км}}. Сатурн менән [[Юпитер]] теп-теүәл 2:5 резонансында тиерлек . Сатурн орбитаһының эксцентриситеты 0,056 булғанға күрә, [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] тиклемге араның перигелийҙа һәм афелийҙа айырмаһы {{S|162 млн км}} тәшкил итә. Сатурн атмосфераһының күҙәтеүҙәр ваҡытында күренгән объекттары киңлеккә бәйле төрлө тиҙлектә әйләнә. Юпитерҙағы кеүек бында ла ошондай объекттарҙың бер нисә төркөмө бар. Мәҫәлән, «Зона 1» объектының әйләнеү осоро — {{S|10 сәғ. 14 мин 00 с}} (йәғни мөйөш тиҙлеге тәүлегенә 844,3°, йәки тәүлегенә {{S|2,345 әйләнеш}} тәшкил итә). Ул көньяҡ экваториаль бүлкәттең төньяҡ сигенән төньяҡ экваториаль бүлкәттең көньяҡ сигенә тиклем һуҙыла. Сатурндың ҡалған киңлектәрендә (Зона 2) әйләнеш осоро тәүҙә {{S|10 сәғ. 39 мин 24 с}} (тәүлегенә 810,76° тиҙлек, йәки тәүлегенә {{S|2,2521 әйләнеш}}) була. Һуңынан был мәғлүмәт ҡайтанан ҡарала: яңы баһа бирелә — 10, 34 минут та 13 секунд. «Вояжер−1» осҡан осорҙа планетаның радио нурланышы нигеҙендә «Зона 3» объекты табыла, уның әйләнеү осоро {{S|10 сәғ. 39 мин 22,5 с}} (тәүлегенә 810,8 тиҙлек° тиҙлек йәки тәүлегенә {{S|2,2522 әйләнеш}}) тигеҙ. === Килеп сығышы === Сатурндың килеп сығышы буйынса (Юпитер кеүек үк) ике төрлө фараз бар. «Контракция» фаразына ярашлы, Сатурн менән Ҡояш составы буйынса оҡшаш, икеһендә лә водород өлөшө күп, шуға ла, тип фаразлайҙар, тығыҙлығы бик түбән: [[Ҡояш системаһы]] барлыҡҡа килгән ваҡытта газ-туҙан дискыһында бик ҙур массалы «ҡуйылыҡ» барлыҡҡа килә, аҙаҡ шул ҡуйылыҡтан планеталар формалаша, йәғни Ҡояш менән планеталар оҡшаш типта формалаша. Шуға ҡарамаҫтан, был фараз Ҡояш һәм Сатурн составындағы айырмалыҡтарҙы аңлата алмай<ref name="формирование планет">{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789|title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония)|accessdate=2010-10-05}}</ref>. == Атмосфераһы һәм төҙөлөшө == [[Файл:Saturns Northern Aurora in Motion.gif|слева|мини|Сатурндың төньяҡ полюсы өҫтөндәге Поляр балҡыш. Балҡыш зәңгәр төҫкә буялған, ә аҫта ятҡан болоттар — ҡыҙыл төҫтә. Балҡыштар аҫтында элек табылған алты мөйөшлө болот урынлашыуы күренә.]] Сатурн атмосфераһының өҫкө ҡатламдары (күләме буйынса) 96,3 процент [[Водород|водородтан]] һәм 3,25 % [[Гелий|гелийҙан]] тора. Метан, аммиак, фосфин, этан һәм ҡайһы бер башҡа газдарҙың ҡушылмалары ла бар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra|том=15|страницы=831|bibcode=1983BAAS...15..831C|язык=en|тип=journal|автор=Courtin R. et al.|год=1967|издательство=[[American Astronomical Society]]|издание={{Нп3|Bulletin of the American Astronomical Society}}}}</ref>. Атмосфераһының өҫкө өлөшөндәге аммиак болоттары Юпитерҙыҡына ҡарағанда ҡеүәтлерәк . Атмосферның түбәнге өлөшөндәге болоттар аммоний гидросульфидынан (NH<nowiki>₄</nowiki>SH) йәки һыуҙан тора. «Вояжер» йыһан аппараттары мәғлүмәттәре буйынса Сатурнда көслө елдәр, нигеҙҙә, көнсығыш йүнәлешендә (күсәр әйләнеше йүнәлеше буйынса) иҫә, тиҙлеге {{S|500 м/с}} тиклем. [[Экватор|Экваторҙан]] ҡаҡлығып кире йыһанға табан иҫә башлағас ҡына уларҙың көсө кәмей; экваторҙан ҡаҡлыҡҡан саҡта көнбайыш атмосфера ағымы ла барлыҡҡа килә. Байтаҡ мәғлүмәттәр атмосфераның циркуляцияһы өҫкө ҡатламда ғына түгел, ә планетаның эске өлөшөндә, хатта {{S|2 мең км.}} тәрәнлектә лә булыуын раҫлай. Бынан тыш, «Вояжер-2»нең үлсәүҙәре көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарҙағы елдәр экваторға ҡарата симметрик рәүештә иҫеүен күрһәтә. Симметрик ағымдарҙың күренгән атмосфера ҡатламы аҫтында үҙ-ара бәйле булыу ихтималлығы ла фаразлана. [[Файл:Saturn_aurora.jpg|справа|мини|Британия астрономдары Сатурн атмосфераһында поляр балҡышьың яңы төрөн таба, ул планета полюстарының береһе тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә]] Сатурн атмосфераһында ҡай саҡ уғата ҡеүәтле дауылдан ғибәрәт булған тотороҡло ҡатлам барлыҡҡа килә. Ҡояш системаһының башҡа газ планеталарында ла шундай уҡ объекттарҙың булыуы күҙәтелә (ҡара: Юпитерҙағы Оло ҡыҙыл тап, [[Нептун|Нептундағы]] Ҙур ҡара тап). Сатурнда яҡынса {{S|30 йылға}} бер тапҡыр гигант «Оло аҡ оҙонса ҡулса» пәйҙә була, һуңғы тапҡыр уны 2010 йылда күҙәтәләр (унан бәләкәсерәк дауыл-ғәрәсәттәр йышыраҡ күҙәтелә). 2008 йылдың 12 ноябрендә «Кассини» станцияһы камералары Сатурндың төньяҡ полюсының инфраҡыҙыл диапазондағы һүрәтен ала. Тикшеренеүселәр был юлы Ҡояш системаһында бер тапҡыр ҙа күҙәтелмәгән [[Һаҙағай|поляр балҡышты]] таба. Ультрафиолет һәм күҙгә күренгән диапазондарҙа ла ошондай уҡ балҡыш күҙәтелә. Поляр балҡыштар планета полюсын уратып алған сағыу оҙонса өҙлөкһөҙ әйләнеп торған түңәрәктәрҙән ғибәрәт<ref name="Clark">{{Мәҡәлә|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archivedate=2011-07-16}}</ref>. Түңәрәктәр, ҡағиҙә булараҡ, 70-80° киңлектәрендә<ref name="Bhardwaj">{{Мәҡәлә|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|язык=mis|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000}}</ref> урынлаша. Көньяҡ түңәрәктәр уртаса {{S|75 ± 1°}} киңлектәрҙә, ә төньяҡтағыһы — полюсҡа яҡынса 1,5°-ҡа яҡыныраҡ урынлаша, сөнки төньяҡ ярымшарҙа магнит ҡыры бер аҙ көслөрәк<ref name="Nichols">{{Мәҡәлә|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|язык=mis|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009}}</ref>. Ҡайһы берҙә оҙонса түңәрәк урынына спираль формаһындағы түңәрәктәр хасил була. Юпитерҙан айырмалы рәүештә Сатурндың поляр балҡыштары планета магнитосфераһының тышҡы өлөштәрендәге плазма ҡатламының тигеҙһеҙ әйләнеше менән бәйле түгел<ref name="Bhardwaj"/>. Был балҡыштар ҡояш еле тәьҫире аҫтында магнит тоташыуына бәйле рәүештә барлыҡҡа килә тип фаразлана<ref name="Kivelson">{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание={{Нп3|Space Science Reviews}}}}</ref>. Ваҡыт үтеү менән Сатурндағы поляр балҡыштарҙың формаһы һәм төрө лә ныҡ үҙгәрә<ref name="Clark"/>. Уларҙың урынлашыуы һәм сағыулығы ҡояш еле баҫымына ныҡ бәйле, ул ни тиклем күберәк, балҡыш та шул тиклем сағыуыраҡ һәм полюсҡа яҡыныраҡ. Поляр балҡыш ҡеүәтенең уртаса күрһәткесе {{S|80—170 [[Нанометр|нм]]}} (ультрафиолет) диапазонында {{S|50 ГВт}}, ә {{S|3—4 мкм}} (инфраҡыҙыл) диапазонында {{S|150—300 ГВт}} тәшкил итә. Көслө дауылдар һәм штормдар ваҡытында Сатурнда ҡеүәтле [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]] йәшнәүе күҙәтелә. Сатурнда улар тыуҙырған электромагнит әүҙемлек йылдар буйына тулыһынса тынысланыуҙан бик ныҡ көслө электр дауылдары ҡупҡанға тиклем тирбәлә<ref>{{Cite web|url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|accessdate=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archivedate=2012-08-18}}</ref>. 2010 йылдың 28 декабрендә «Кассини» тәмәке төтөнөн хәтерләткән штормды фотоға төшөрә. 2011 йылдың 20 майында тағы ла бер бигерәк тә көслә шторм теркәлә<ref>{{Cite news|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|url=http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|publisher=Лента.ру|date=2011-05-20|accessdate=2011-05-21}}</ref>. === Төньяҡ полюстағы алты мөйөшлө ҡатлам === [[Файл:Saturn_hexagonal_north_pole_feature.jpg|справа|мини|Сатурндың төньяҡ плюсында гексагональ атмосфера ҡатламы ]] Сатурндың төньяҡ полюсындағы болоттар гигантт [[алтымөйөш]] (гексагон) барлыҡҡа килтерә. Беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа «Вояжер» Сатурн эргәһенән осҡанда төшөрөп ала<ref>{{Мәҡәлә|bibcode=1988Icar...76..335G|doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9|заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole|страницы=335|том=76|номер=2|автор=Godfrey, D. A.|год=1988|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon|издание=Science|том=260|номер=5106|страницы=329|pmid=17838249|doi=10.1126/science.260.5106.329|bibcode=1993Sci...260..329S|язык=en|тип=journal|автор=Sanchez-Lavega A. et al.|год=1993}}</ref>, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] башҡа урынында бер ҡасан да бындай күренештәр күҙәтелмәй. Алтымөйөш 78° киңлегендә урынлашҡан, уның һәр яғы яҡынса {{S|13 800 км}} тәшкил итә, йәғни ул Ер диаметрынан ҙурыраҡ, был алтымөйөш эсенә дүрт Ер урынлаша алыр ине. Уның әйләнеү осоро — {{S|10 сәғәт 39 минут}}. Был осор радионурланыш интенсивлығының үҙгәреү осоро менән тап килә. Болоттарҙың сәйер структураһы инфраҡыҙыл һүрәттәрҙә күрһәтелә, уларҙы 2006 йылдың октябрь айында Сатурн тирәләй әйләнгән «Кассини» йыһан аппараты төшөрөп ала. Һүрәт «Вояжер» осоп ҡайтҡандан һуң 20 йыл үткәс тә был алтымөйөштөң тотороҡло булыуын раҫлай, өҫтәүенә әйләнеү ваҡытында ла болоттарҙың алты мөйөшлө структураһы һаҡланып ҡала. Ерҙәге айырым [[Болот|болоттар]] алтымөйөш формаһын алыуы ихтимал, әммә, уларҙан айырмалы рәүештә, Сатурндағы алтымөйөш төҙөк алтымөйөшкә бик яҡын. Гексагон районында болоттар бер төрлө генә түгел, тип фаразлана. Болоттар бөтөнләй булмаған өлкәләрҙең бейеклеге {{S|75 км}}. === Эске төҙөлөшө === [[Файл:Interior_of_Saturn.svg|слева|мини|upright=1.5|Сатурндың эске төҙөлөшө]] Сатурн атмосфераһының иң тәрән урынында баҫым һәм температура күтәрелә, ә водород әкренләп кенә шыйыҡ хәлгә күсә. Тәрәнлеге яҡынса {{S|30 мең км}} булғанда водород металға әйләнә (унда баҫым яҡынса 3 миллион атмосфераға етә). Электр тогының циркуляцияһы металл водородта [[Магнит ҡыры|магнит ҡырын]] барлыҡҡа килтерә (Юпитерҙағынан күпкә ҡеүәтлерәк). Планета үҙәгендә силикаттар, [[металдар]] һәм, фараз буйынса, боҙ кеүек ҡаты һәм ауыр материалдарҙан бик ауыр йәҙрә тора. Уның массаһы 9-ҙан алып 22-гә тиклем Ер массаһына тигеҙ<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Looking into the Giant Planets|издание=Science|том=305|номер=5689|страницы=1414—1415|doi=10.1126/science.1101352|pmid=15353790|автор=Fortney J. J.|год=2004|язык=en}}</ref>. Йәҙрәһенең температураһы — {{S|11 700 °C}}, ә Сатурн йыһанға таратҡан энергия планета Ҡояштан алған энергиянан 2,5 тапҡырға күберәк. Энергияның ҙур ғына өлөшө Кельвин — Гельмгольц механизмы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (планетала температура түбәнәйгәндә уның баҫымы ла түбәнәйә, һөҙөмтәлә ул ҡыҫыла, ә матдәһенең потенциаль энергияһы йылылыҡҡа әйләнә). Әммә был механизм планета энергияһының берҙән-бер генә сығанағы түгел. Йылылыҡтың ҡалған өлөшө гелий тамсыларының конденсацияһы һәм уларҙың водород аша йәҙрә эсенә тамыуы иҫәбенә хасил була. Һөҙөмтәлә тамсыларҙың потенциаль энергияһы йылылыҡ энергияһына әйләнә. Иҫәпләүҙәр буйынса, йәҙрә өлкәһенең диаметры яҡынса {{S|25 000 км}} тәшкил итә. == Магнит ҡыры == [[Файл:Plasma_magnet_saturn.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурн магнитосфераһы структураһы ]] Сатурндың магнитосфераһын 1979 йылда «Пионер-11» йыһан аппараты аса. Үлсәмдәре буйынса ул тик Юпитерҙың магнитосфераһынан ғына ҡалыша. Магнитопауза, Сатурн үҙәгенән уның магнитосфераһы һәм ҡояш еле араһындағы сик, Сатурндың үҙәгенән уның 20 радиусы самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан, ә магнитосфераның ҡойроғо йөҙҙәрсә радиусҡа һуҙыла. Сатурндың магнитосфераһы планета һәм уның юлдаштары етештергән плазма менән тулған. Юлдаштар араһында гейзерҙары һыу парҙарын атып торған Энцелад ҙур роль уйнай, был парҙарҙың бер өлөшө Сатурндың магнит ҡыры тарафынан ионлаштырыла<ref name="Sittler">{{Мәҡәлә|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}}}</ref>. Сатурндың магнитосфераһы менән ҡояш еле араһындағы үҙ-ара бәйләнеш планетаның полюстары тирәләй поляр балҡыштың сағыу оҙонса түңәрәктәрен булдыра, уларҙы ябай күҙ менән дә, шулай уҡ ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл нурҙар аҫтында ла күҙәтергә мөмкин. == Планетаны тикшереү == Сатурн — Ҡояш системаһындағы Ерҙән ябай күҙ менән күреп булған биш планетаның береһе. Максимумда Сатурндың ялтырауы беренсе йондоҙ дәүмәленән артып китә. Сатурн ҡулсаларын күреү өсөн диаметры {{S|15 мм}}-ҙан кәм булмаған телескоп талап ителә. [[Файл:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|мини|upright=1.5|Хәҙерге заман телекобы аша Сатурндың күренеше (һулда) һәм Галилей заманындағы телескоптан (уң яҡта)]] [[Галилео Галилей]] 1609-1610 йылдарҙа телескоп аша Сатурнды күҙәткәнендә уны бер бер-береһенә тейеп торған өс есем кеүек күрә, икәүһе Сатурндың «компаньондары» (юлдаштары) тип билдәләй. Ике йылдан һуң Галилей ҡабат күҙәткәнендә планетаның "юлдаштарын" таба алмай<ref name="jplhistory">{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|title=Saturn: History of Discoveries|accessdate=2011-11-19|last=Baalke, Ron.|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA.|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321071339/http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |date=2009-03-21 }}</ref>. 1659 йылда Гюйгенс артыҡ көслө телескоп ярҙамында шуны асыҡлай: Галилейҙың «компаньондар» тигәне — планетаны уратып алған йоҡа яҫы, шул уҡ ваҡытта планетаға теймәгән ҡулса. Гюйгенс шулай уҡ Сатурндың иң эре юлдашы — [[Титан (юлдаш)|Титанды]] аса. 1675 йылдан был планетаны өйрәнеү менән Кассини шөғөлләнә башлай. Ул ҡулсаларҙың икәү булыуын һәм улар араһында асыҡтан-асыҡ күренеп торған ара булыуын билдәләй, аҙаҡ был ара '''Кассини араһы''' тип атала. Кассини Сатурндың тағы ла бер нисә эре юлдашын: Япет, Тефия, Диона һәм Рейҙы аса. Артабан 1789 йылда Уилям Гершаль планетаның тағы ла ике юлдашын — Мимас һәм [[Энцелад (юлдаш)|Энцеладты]] асҡанға тиклем күҙгә күренерлек асыштар булмай. Шунан һуң бер төркөм британ астрономдары Гиперион юлдашын аса. 1899 йылда Уильям Пикеринг Феб юлдашы булыуын асыҡлай. 1944 йылда Джерард Койпер Титанда ҡеүәтле атмосфера булыуын аса<ref>{{Китап|автор=О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.|заглавие=Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение|место=М.|издательство=ЛКИ|год=2009|страницы=476|isbn=9785382009865}}</ref><ref name="Kuiper"> {{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Был күренеш Ҡояш системаһы өсөн уникаль. [[Файл:PIA10487_-_Many_Colors,_Many_Moons.jpg|справа|мини|[[Сатурн]] һәм уның юлдаштары — [[Титан (юлдаш)|Титан]], Янус, Мимас һәм Прометей — Сатурн ҡулсалары фонында]] == Юлдаштары == Сатурндың иң ҙур юлдаштары — Мимас, [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]], Тефия, Диона, Рея, [[Титан (юлдаш)|Титан]] һәм Япет — улар 1789 йылда асыла, әммә бөгөнгө көндә лә төп тикшеренеү объекттары булып ҡала. {{Переход|#Исследования Сатурна|yellow}} Был юлдаштарҙың диаметры 397 километрҙан (Мимас) {{S|5150 км}}-ға тиклем (Титан), орбитаның ҙур ярымкүсәре {{S|186 мең км}}-нан (Мимас) {{S|3561 мең км}}-ға тиклем (Япет). Массалары буйынса бүленеш диаметр буйынса бүленешкә тап килә. Титан иң ҙур эксцентриситетҡа эйә, иң бәләкәй эксцентриситет — Диона менән Тефияла. Параметрҙары билдәле булған бөтә юлдаштар ҙа синхрон орбитанан<ref name="Jacobson2008">{{Мәҡәлә|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|том=135|номер=1|страницы=261—263|bibcode=2008AJ....135..261J|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|язык=en|тип=journal|автор=Jacobson, R. A. et al.|год=2008|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref> юғарыраҡ урынлашҡан, был хәл уларҙың әкренләп планетанан алыҫайыуына килтерә. [[Файл:Saturn-map.jpg|справа|мини|Сатурндың юлдаштары]] [[2010 йыл|2010]] йылдың февраленә ҡарата Сатурндың 62 юлдашы булыуы билдәле. Уларҙың 12-һе йыһан аппараттары ярҙамында асыла: «Вояжер-1» ([[1980 йыл|1980]]), «Вояжер-2» ([[1981 йыл|1981]]), «Кассинит» ([[2004 йыл|2004]]—[[2007 йыл|2007]]). Гиперион менән Фебанан башҡалары синхрон рәүештә үҙ күсәре тирәләй әйләнә — улар Сатурнға һәр ваҡыт бер яғы менән генә боролған. Иң ваҡ юлдаштарының әйләнеүҙәре тураһында мәғлүмәт юҡ. Лагранж нөктәһендә L5 һәм L4<ref>{{Китап|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|место=М.|издание=6-е изд|страницы=161}}</ref> Тефия менән Дионаға икешәр юлдаш эйәрә. [[2006 йыл|2006]] йыл барышында Гавайи университетынан Дэвид Джуитт етәкселегендәге ғалимдар командаһы, [[Гавай (штат)|Гавайи]] штатында япон телескобы Субарула эшләп, Сатурндың тағы ла 9 юлдашын асыуҙары тураһында иғлан итә. Был юлдаштарҙың бөтәһе лә — даими булмаған юлдаштар, улар ретроград орбиталары менән башҡаларҙан айрылып тора. Улар планета тирәләй 1300 көндән 862 көнгә тиклем әйләнә<ref name="IAUC8727">{{Мәҡәлә|заглавие=Satellites of Saturn|издание=IAU Circular No|том=8727|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|язык=mis|автор=Sheppard, S. S.; Jewitt, D. C.; and Kleyna, J.|год=2006}}</ref>. == Ҡулсалары == [[Файл:Saturn,_Earth_size_comparison.jpg|мини|290x290пкс|Сатурн менән Ерҙе сағыштырыу (Фотомонтаж)]] Сатурндың төп өс һәм бик йоҡа дүртенсе ҡулсаһы бар. Улар барыһы бергә, Сатурн дискыһына ҡарағанда, күберәк яҡтылыҡ сағылдыра. Төп өс ҡулсан латин алфавитының беренсе хәрефе менән билдәләнә. В ҡулсаһы — үҙәк ҡулса, иң сағыу һәм киң, ул тышҡы А ҡулсаһынан Кассини араһы ( киңлеге {{S|4000 км}}) менән айырыла, Кассини араһында үтә йоҡа, үтә күренмәле ҡулсалар бар. А ҡулсаһы эсендә айырыусы Энке һыҙаты тип аталған бик йоҡа ярыҡ бар. Планетаға В ҡулсаһына ҡарағанда яҡыныраҡ булған С ҡулсаһы үтә күренмәле тиерлек. [[Файл:Saturn_1-Agust-2015.jpg|справа|мини|2015 йылда ерҙәге телескоптан Сатурндың күренеше, Ла-Каньяда обсерваторияһы, Авила, [[Испания]] (код J87)]] {| class="wikitable" !Йыл !Сатурн ҡулсаларын асыу (градустар)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref> |- |1965 |0 |- |1972 |26,73 |- |1980 |0 |- |1987 | -26,73 |- |1994 |0 |- |2002 |26,73 |- |2009 |0 |- |2016 | -26,73 |} Сатурн ҡулсаларын улар ныҡ итеп асылған саҡта күҙәтеү уңайлы. Был ваҡытта Сатурнда йә ҡыш, йә йәй була. === 1921 йылдағы имеш-мимеш === 1921 йылда Сатурн үҙенең ҡулсаларынан яҙған, тигән имеш-мимеш тарала. Был хәбәр кешеләрҙе ифрат хафаландыра, хатта ҡулсаларҙың ҡасан Ергә килеп төшәсәген иҫәпләүҙәр баҫылып сыға. Ғәмәлдә ҡулсалар ерҙән күҙәтеүселәргә ҡарата ҡабырғаһы менән торғанға күрә генә ул кешеләргә күренмәгән була<ref>Перельман Я. И. «Занимательная астрономия», 142 стр.</ref>. == Һылтанмалар == {{commons|Saturn (planet)}} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html Страничка фактов о Сатурне на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |date=2010-01-06 }} * [http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 Фотографии Сатурна на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213232119/http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 |date=2009-02-13 }} * [http://www.echo.msk.ru/news/538980-echo.html У спутников Сатурна обнаружены кольца — так же, как и у самой планеты] == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] [[Категория:Сатурн]] [[Категория:Титан]] [[Категория:Энцелад (юлдаш)]] nwuf08535vzlpsla6a07kajbt5mse4d 1295487 1295485 2026-05-04T07:22:30Z Kwamikagami 7335 /* Ҡулсалары */ 1295487 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы | название = Сатурн | тип=планета | изображение символа = Saturn symbol (bold).svg | изображение = Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg | размер изображения = | подпись под изображением =[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]] станцияһынан Сатурн фотоһы | bg = #FFCC66 | открытие = | открытие-ref = | дата открытия = | первооткрыватель = | место открытия = | способ открытия = | именование = | именование-ref = | альтернативные имена= | категория МП = | орбита = yes | орбита-ref = | эпоха = | афелий = 1&nbsp;513&nbsp;325&nbsp;783&nbsp;[[Километр|км]]<br />10,116&nbsp;[[Астрономик берәмәк|а.&nbsp;б.]] | перигелий = 1&nbsp;353&nbsp;572&nbsp;956&nbsp;км<br />9,048&nbsp;а.&nbsp;е. | периапсида = | апоапсида = | большая полуось = 1&nbsp;433&nbsp;449&nbsp;370&nbsp;км<br />9,582&nbsp;а.&nbsp;е. | средний радиус орбиты = | эксцентриситет = 0,055&nbsp;723&nbsp;219 | сидерический период = 10 759,22 көн (29,46 йыл)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|accessdate=2011-07-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT3Ukn5|archivedate=2011-08-11}}</ref> | синодический период = 378,09 көн | орбитальная скорость = 9,69&nbsp;км/с | средняя аномалия = | наклонение = 2,485&nbsp;240°<br />5,51° (Ҡояш экваторына ҡарата) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 113,642&nbsp;811° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 336,013&nbsp;862° | половинная амплитуда = | число спутников = [[Сатурн юлдаштары|62]] | физические характеристики = yes | физические характеристики-ref = | размеры = | сжатие = 0,097&nbsp;96 ± 0,000&nbsp;18 | экваториальный радиус = 60&nbsp;268 ± 4&nbsp;км <ref name=horizons>{{cite web |last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13 |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL |accessdate = 2007-08-08| archiveurl = http://www.webcitation.org/5ProZmu5R |archivedate = 2007-06-25| deadurl=no}}—Перейдите в "web interface" , выберите "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Saturn Barycenter" и "Center: Sun".</ref> | полярный радиус = 54&nbsp;364 ± 10&nbsp;км <ref name=horizons/> | средний радиус = | длина окружности = | площадь поверхности = 4,27{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |accessdate=2011-08-08 |archiveurl=http://www.webcitation.org/62DnOn9pq |archivedate=2011-10-05 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205195438/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |date=2015-12-05 }}</ref> | объём = 8,2713{{e|14}} км³ <ref name="fact">{{cite web |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title = Saturn Fact Sheet |publisher = NASA |last = Williams |first = Dr. David R. |accessdate = 2007-07-31 |date = September 7, 2006| archiveurl = http://www.webcitation.org/616VxHVlQ |archivedate = 2011-08-21| deadurl=no}}</ref> | масса = 5,6846{{e|26}} кг<ref name="fact"/> | плотность = 0,687 г/см³ <ref name=horizons/><ref name="fact"/> | ускорение свободного падения = 10,44 м/с²<ref name="fact"/> | вторая космическая = 35,5&nbsp;км/с<ref name="fact"/> | период вращения = 10ч 34мин 13с ± 2с<ref name="Лента.ру">{{cite web|date=30 июля 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/07/30/minutes/|title=Астрономы укоротили сутки на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/616VwLxh5|archivedate=2011-08-21}}</ref> | скорость вращения = 9,87&nbsp;км/c | наклон оси = 26,73°<ref name="fact"/> | прямое восхождение = | склонение = 83,537° | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,342 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br />0,47 ([[Геометрикальбедо]])<ref name="fact"/> | температура на поверхности = | температуры = yes | имя температуры 1 = 1 бара кимәлендә | темп1мин = | темп1сред = 134&nbsp;K | темп1макс = | имя температуры 2 = | имя температуры 2 = 0,1 бара | темп2мин = | темп2сред = 84&nbsp;K | темп2макс = | спектральный тип = | видимая звёздная величина = от +1.47 до −0.24 <ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |accessdate = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |year = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |date=2007-10-16 }}</ref> | абсолютная звёздная величина = | угловой размер = | атмосфера = yes | атмосфера-ref = | давление на поверхности = | шкала высоты = | состав атмосферы = <table> <tr><td> ~96 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> ~3 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> ~0,4 %</td><td>[[Метан]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Аммиак]] </td></tr><tr><td> ~0,01 %</td><td>[[Дейтерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,000&nbsp;7 %</td><td>[[Этан]] </td></tr><tr><td> '''Боҙ''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>Аммиак </td></tr><tr><td> </td><td>Һыу </td></tr><tr><td> </td><td>Аммоний гидросульфиды (NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Сатурн''' (символы: [[File:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]) — [[Ҡояш]]тан алыҫлығы буйынса — алтынсы планета һәм ҙурлығы буйынса Ҡояш системаһында, [[Юпитер (планета)|Юпитерҙан]] ҡалышып, икенсе планета. Сатурн, [[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун (планета)|Нептун]] [[газ гиганты|газ гиганттары]] булып квалификациялана. Планетаға исемде Рим мифологияһындағы Аллаһ хөрмәтенә биргәндәр. Сатурн башлыса водородтан һәм «тау тоҡомдары», гелий, һыу, метан, аммиак ҡатнашмаларына тора. Планетаның тау тоҡомдары һәм боҙҙан торған төшө металл хәлендәге водород һәм газ ҡатламы менән уратып алынған. Тышҡы атмосфераһы тыныс күренһәлә, ҡайһы саҡта оҙайлы «борсолоуҙар» күҙәтелә. Сатурндың боҙ киҫәктәренән, тау тоҡомдарына һәм туҙандан торған ҡулсаһы бар. Планета тирәләй, бөгөнгө көндә билдәле булған, 63 юлдашы әйләнә. Шуларҙың иң ҙуры — [[Титан (юлдаш)|Титан]] ул ҙурлығы буйынса Юритер юлдашы [[Ганимеда (юлдаш)|Ганимеданан]] ҡалышып икенсе урында. Титан Меркурий (планета)Меркурийҙан ҙурыраҡ һәм Ҡояш системаһында тығыҙ атмосфера менән ҡапланған берҙән-бер планета юлдашы. Сатурндан [[Ҡояш]]ҡа тиклем яҡынса 1 433 531 000 километр (9,58 а.й). Ҡояш тирәләй 10 759 көндә (яҡынса 29,5 йыл) бер әйләнеш яһай. Сатурн өҫтөндә, газ гиганты булараҡ, ҡаты ҡатлам юҡ. Сатурн массаһы [[Ер (планета)|Ерҙән]] 95 тапҡыр ҙурыраҡ, ә тығыҙлығы ни бары 0,69 г/см³, йәғни һыу тығыҙлығынан да кәмерәк. == Ҡояш системаһы планеталары араһында Сатурн == Сатурн газ планетаһы тибына ҡарай: ул, нигеҙҙә, газдарҙан тора һәм өҫтө ҡаты ҡатлам менән ҡапланмаған. Планетаның экватор радиусы — {{S|60 300 км}}, поляр радиусы — {{S|54 400 км}}<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov">{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|accessdate=2010-10-31|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616VxHVlQ?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>; Ҡояш системаһындағы бөтә планеталар араһында Сатурн иң ныҡ ҡыҫылыуы менән айырыла. Планетаның массаһы Ер массаһынан {{S|95,2 раза}} артығыраҡ, әммә уртаса тығыҙлығы ни бары {{S|0,687 г/см³}}, ул — Ҡояш системаһында уртаса тығыҙлығы һыу тығыҙлығынан кәмерәк булған берҙән-бер планета. Шуға ла, Юпитер менән Сатурн массалары араһындағы айырма 3 тапҡырға артығыраҡ булһа ла, экватор диаметры буйынса айырма ни бары 19 процент ҡына. Ҡалған газ гиганттарының тығыҙлығы байтаҡҡа күберәк {{S|(1,27—1,64 г/см³)}}. Экваторҙа тартыу көсө тиҙләнеше {{S|10,44 м/с²}} тәшкил итә, был күрһәткес уны Ер һәм [[Нептун]] менән бер рәткә ҡуя, әммә Юпитерҙағы тартыу көсө тиҙләнешенән күпкә әҙерәк. === Орбита характеристикаһы һәм әйләнеше === Сатурн менән [[Ҡояш]] араһындағы уртаса алыҫлыҡ {{S|1430 млн км}} ({{S|9,58 [[Астрономическая единица|а. е.]]}})<ref name="nssdc.gsfc.nasa.gov"/> тәшкил итә. Сатурн, уртаса {{S|9,69 км/с}} тиҙлек менән хәрәкәт итеп, [[Ҡояш]] тирәләй 10 759 тәүлектә (яҡынса {{S|29,5 йыл}}) әйләнеп сыға. Сатурн менән [[Ер]] араһындағы алыҫлыҡ үҙгәрә 1195 млн. км-нан ({{S|8,0 а. е.}}) 1660 млн км самаһы ({{S|11,1 а. е.}}), бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған осорҙа уларҙың араһы яҡынса {{S|1280 млн км}}. Сатурн менән [[Юпитер]] теп-теүәл 2:5 резонансында тиерлек . Сатурн орбитаһының эксцентриситеты 0,056 булғанға күрә, [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] тиклемге араның перигелийҙа һәм афелийҙа айырмаһы {{S|162 млн км}} тәшкил итә. Сатурн атмосфераһының күҙәтеүҙәр ваҡытында күренгән объекттары киңлеккә бәйле төрлө тиҙлектә әйләнә. Юпитерҙағы кеүек бында ла ошондай объекттарҙың бер нисә төркөмө бар. Мәҫәлән, «Зона 1» объектының әйләнеү осоро — {{S|10 сәғ. 14 мин 00 с}} (йәғни мөйөш тиҙлеге тәүлегенә 844,3°, йәки тәүлегенә {{S|2,345 әйләнеш}} тәшкил итә). Ул көньяҡ экваториаль бүлкәттең төньяҡ сигенән төньяҡ экваториаль бүлкәттең көньяҡ сигенә тиклем һуҙыла. Сатурндың ҡалған киңлектәрендә (Зона 2) әйләнеш осоро тәүҙә {{S|10 сәғ. 39 мин 24 с}} (тәүлегенә 810,76° тиҙлек, йәки тәүлегенә {{S|2,2521 әйләнеш}}) була. Һуңынан был мәғлүмәт ҡайтанан ҡарала: яңы баһа бирелә — 10, 34 минут та 13 секунд. «Вояжер−1» осҡан осорҙа планетаның радио нурланышы нигеҙендә «Зона 3» объекты табыла, уның әйләнеү осоро {{S|10 сәғ. 39 мин 22,5 с}} (тәүлегенә 810,8 тиҙлек° тиҙлек йәки тәүлегенә {{S|2,2522 әйләнеш}}) тигеҙ. === Килеп сығышы === Сатурндың килеп сығышы буйынса (Юпитер кеүек үк) ике төрлө фараз бар. «Контракция» фаразына ярашлы, Сатурн менән Ҡояш составы буйынса оҡшаш, икеһендә лә водород өлөшө күп, шуға ла, тип фаразлайҙар, тығыҙлығы бик түбән: [[Ҡояш системаһы]] барлыҡҡа килгән ваҡытта газ-туҙан дискыһында бик ҙур массалы «ҡуйылыҡ» барлыҡҡа килә, аҙаҡ шул ҡуйылыҡтан планеталар формалаша, йәғни Ҡояш менән планеталар оҡшаш типта формалаша. Шуға ҡарамаҫтан, был фараз Ҡояш һәм Сатурн составындағы айырмалыҡтарҙы аңлата алмай<ref name="формирование планет">{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789|title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония)|accessdate=2010-10-05}}</ref>. == Атмосфераһы һәм төҙөлөшө == [[Файл:Saturns Northern Aurora in Motion.gif|слева|мини|Сатурндың төньяҡ полюсы өҫтөндәге Поляр балҡыш. Балҡыш зәңгәр төҫкә буялған, ә аҫта ятҡан болоттар — ҡыҙыл төҫтә. Балҡыштар аҫтында элек табылған алты мөйөшлө болот урынлашыуы күренә.]] Сатурн атмосфераһының өҫкө ҡатламдары (күләме буйынса) 96,3 процент [[Водород|водородтан]] һәм 3,25 % [[Гелий|гелийҙан]] тора. Метан, аммиак, фосфин, этан һәм ҡайһы бер башҡа газдарҙың ҡушылмалары ла бар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra|том=15|страницы=831|bibcode=1983BAAS...15..831C|язык=en|тип=journal|автор=Courtin R. et al.|год=1967|издательство=[[American Astronomical Society]]|издание={{Нп3|Bulletin of the American Astronomical Society}}}}</ref>. Атмосфераһының өҫкө өлөшөндәге аммиак болоттары Юпитерҙыҡына ҡарағанда ҡеүәтлерәк . Атмосферның түбәнге өлөшөндәге болоттар аммоний гидросульфидынан (NH<nowiki>₄</nowiki>SH) йәки һыуҙан тора. «Вояжер» йыһан аппараттары мәғлүмәттәре буйынса Сатурнда көслө елдәр, нигеҙҙә, көнсығыш йүнәлешендә (күсәр әйләнеше йүнәлеше буйынса) иҫә, тиҙлеге {{S|500 м/с}} тиклем. [[Экватор|Экваторҙан]] ҡаҡлығып кире йыһанға табан иҫә башлағас ҡына уларҙың көсө кәмей; экваторҙан ҡаҡлыҡҡан саҡта көнбайыш атмосфера ағымы ла барлыҡҡа килә. Байтаҡ мәғлүмәттәр атмосфераның циркуляцияһы өҫкө ҡатламда ғына түгел, ә планетаның эске өлөшөндә, хатта {{S|2 мең км.}} тәрәнлектә лә булыуын раҫлай. Бынан тыш, «Вояжер-2»нең үлсәүҙәре көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарҙағы елдәр экваторға ҡарата симметрик рәүештә иҫеүен күрһәтә. Симметрик ағымдарҙың күренгән атмосфера ҡатламы аҫтында үҙ-ара бәйле булыу ихтималлығы ла фаразлана. [[Файл:Saturn_aurora.jpg|справа|мини|Британия астрономдары Сатурн атмосфераһында поляр балҡышьың яңы төрөн таба, ул планета полюстарының береһе тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә]] Сатурн атмосфераһында ҡай саҡ уғата ҡеүәтле дауылдан ғибәрәт булған тотороҡло ҡатлам барлыҡҡа килә. Ҡояш системаһының башҡа газ планеталарында ла шундай уҡ объекттарҙың булыуы күҙәтелә (ҡара: Юпитерҙағы Оло ҡыҙыл тап, [[Нептун|Нептундағы]] Ҙур ҡара тап). Сатурнда яҡынса {{S|30 йылға}} бер тапҡыр гигант «Оло аҡ оҙонса ҡулса» пәйҙә була, һуңғы тапҡыр уны 2010 йылда күҙәтәләр (унан бәләкәсерәк дауыл-ғәрәсәттәр йышыраҡ күҙәтелә). 2008 йылдың 12 ноябрендә «Кассини» станцияһы камералары Сатурндың төньяҡ полюсының инфраҡыҙыл диапазондағы һүрәтен ала. Тикшеренеүселәр был юлы Ҡояш системаһында бер тапҡыр ҙа күҙәтелмәгән [[Һаҙағай|поляр балҡышты]] таба. Ультрафиолет һәм күҙгә күренгән диапазондарҙа ла ошондай уҡ балҡыш күҙәтелә. Поляр балҡыштар планета полюсын уратып алған сағыу оҙонса өҙлөкһөҙ әйләнеп торған түңәрәктәрҙән ғибәрәт<ref name="Clark">{{Мәҡәлә|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archivedate=2011-07-16}}</ref>. Түңәрәктәр, ҡағиҙә булараҡ, 70-80° киңлектәрендә<ref name="Bhardwaj">{{Мәҡәлә|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|язык=mis|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000}}</ref> урынлаша. Көньяҡ түңәрәктәр уртаса {{S|75 ± 1°}} киңлектәрҙә, ә төньяҡтағыһы — полюсҡа яҡынса 1,5°-ҡа яҡыныраҡ урынлаша, сөнки төньяҡ ярымшарҙа магнит ҡыры бер аҙ көслөрәк<ref name="Nichols">{{Мәҡәлә|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|язык=mis|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009}}</ref>. Ҡайһы берҙә оҙонса түңәрәк урынына спираль формаһындағы түңәрәктәр хасил була. Юпитерҙан айырмалы рәүештә Сатурндың поляр балҡыштары планета магнитосфераһының тышҡы өлөштәрендәге плазма ҡатламының тигеҙһеҙ әйләнеше менән бәйле түгел<ref name="Bhardwaj"/>. Был балҡыштар ҡояш еле тәьҫире аҫтында магнит тоташыуына бәйле рәүештә барлыҡҡа килә тип фаразлана<ref name="Kivelson">{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание={{Нп3|Space Science Reviews}}}}</ref>. Ваҡыт үтеү менән Сатурндағы поляр балҡыштарҙың формаһы һәм төрө лә ныҡ үҙгәрә<ref name="Clark"/>. Уларҙың урынлашыуы һәм сағыулығы ҡояш еле баҫымына ныҡ бәйле, ул ни тиклем күберәк, балҡыш та шул тиклем сағыуыраҡ һәм полюсҡа яҡыныраҡ. Поляр балҡыш ҡеүәтенең уртаса күрһәткесе {{S|80—170 [[Нанометр|нм]]}} (ультрафиолет) диапазонында {{S|50 ГВт}}, ә {{S|3—4 мкм}} (инфраҡыҙыл) диапазонында {{S|150—300 ГВт}} тәшкил итә. Көслө дауылдар һәм штормдар ваҡытында Сатурнда ҡеүәтле [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]] йәшнәүе күҙәтелә. Сатурнда улар тыуҙырған электромагнит әүҙемлек йылдар буйына тулыһынса тынысланыуҙан бик ныҡ көслө электр дауылдары ҡупҡанға тиклем тирбәлә<ref>{{Cite web|url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|accessdate=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=http://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archivedate=2012-08-18}}</ref>. 2010 йылдың 28 декабрендә «Кассини» тәмәке төтөнөн хәтерләткән штормды фотоға төшөрә. 2011 йылдың 20 майында тағы ла бер бигерәк тә көслә шторм теркәлә<ref>{{Cite news|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|url=http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|publisher=Лента.ру|date=2011-05-20|accessdate=2011-05-21}}</ref>. === Төньяҡ полюстағы алты мөйөшлө ҡатлам === [[Файл:Saturn_hexagonal_north_pole_feature.jpg|справа|мини|Сатурндың төньяҡ плюсында гексагональ атмосфера ҡатламы ]] Сатурндың төньяҡ полюсындағы болоттар гигантт [[алтымөйөш]] (гексагон) барлыҡҡа килтерә. Беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа «Вояжер» Сатурн эргәһенән осҡанда төшөрөп ала<ref>{{Мәҡәлә|bibcode=1988Icar...76..335G|doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9|заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole|страницы=335|том=76|номер=2|автор=Godfrey, D. A.|год=1988|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon|издание=Science|том=260|номер=5106|страницы=329|pmid=17838249|doi=10.1126/science.260.5106.329|bibcode=1993Sci...260..329S|язык=en|тип=journal|автор=Sanchez-Lavega A. et al.|год=1993}}</ref>, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] башҡа урынында бер ҡасан да бындай күренештәр күҙәтелмәй. Алтымөйөш 78° киңлегендә урынлашҡан, уның һәр яғы яҡынса {{S|13 800 км}} тәшкил итә, йәғни ул Ер диаметрынан ҙурыраҡ, был алтымөйөш эсенә дүрт Ер урынлаша алыр ине. Уның әйләнеү осоро — {{S|10 сәғәт 39 минут}}. Был осор радионурланыш интенсивлығының үҙгәреү осоро менән тап килә. Болоттарҙың сәйер структураһы инфраҡыҙыл һүрәттәрҙә күрһәтелә, уларҙы 2006 йылдың октябрь айында Сатурн тирәләй әйләнгән «Кассини» йыһан аппараты төшөрөп ала. Һүрәт «Вояжер» осоп ҡайтҡандан һуң 20 йыл үткәс тә был алтымөйөштөң тотороҡло булыуын раҫлай, өҫтәүенә әйләнеү ваҡытында ла болоттарҙың алты мөйөшлө структураһы һаҡланып ҡала. Ерҙәге айырым [[Болот|болоттар]] алтымөйөш формаһын алыуы ихтимал, әммә, уларҙан айырмалы рәүештә, Сатурндағы алтымөйөш төҙөк алтымөйөшкә бик яҡын. Гексагон районында болоттар бер төрлө генә түгел, тип фаразлана. Болоттар бөтөнләй булмаған өлкәләрҙең бейеклеге {{S|75 км}}. === Эске төҙөлөшө === [[Файл:Interior_of_Saturn.svg|слева|мини|upright=1.5|Сатурндың эске төҙөлөшө]] Сатурн атмосфераһының иң тәрән урынында баҫым һәм температура күтәрелә, ә водород әкренләп кенә шыйыҡ хәлгә күсә. Тәрәнлеге яҡынса {{S|30 мең км}} булғанда водород металға әйләнә (унда баҫым яҡынса 3 миллион атмосфераға етә). Электр тогының циркуляцияһы металл водородта [[Магнит ҡыры|магнит ҡырын]] барлыҡҡа килтерә (Юпитерҙағынан күпкә ҡеүәтлерәк). Планета үҙәгендә силикаттар, [[металдар]] һәм, фараз буйынса, боҙ кеүек ҡаты һәм ауыр материалдарҙан бик ауыр йәҙрә тора. Уның массаһы 9-ҙан алып 22-гә тиклем Ер массаһына тигеҙ<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Looking into the Giant Planets|издание=Science|том=305|номер=5689|страницы=1414—1415|doi=10.1126/science.1101352|pmid=15353790|автор=Fortney J. J.|год=2004|язык=en}}</ref>. Йәҙрәһенең температураһы — {{S|11 700 °C}}, ә Сатурн йыһанға таратҡан энергия планета Ҡояштан алған энергиянан 2,5 тапҡырға күберәк. Энергияның ҙур ғына өлөшө Кельвин — Гельмгольц механизмы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (планетала температура түбәнәйгәндә уның баҫымы ла түбәнәйә, һөҙөмтәлә ул ҡыҫыла, ә матдәһенең потенциаль энергияһы йылылыҡҡа әйләнә). Әммә был механизм планета энергияһының берҙән-бер генә сығанағы түгел. Йылылыҡтың ҡалған өлөшө гелий тамсыларының конденсацияһы һәм уларҙың водород аша йәҙрә эсенә тамыуы иҫәбенә хасил була. Һөҙөмтәлә тамсыларҙың потенциаль энергияһы йылылыҡ энергияһына әйләнә. Иҫәпләүҙәр буйынса, йәҙрә өлкәһенең диаметры яҡынса {{S|25 000 км}} тәшкил итә. == Магнит ҡыры == [[Файл:Plasma_magnet_saturn.jpg|справа|мини|290x290пкс|Сатурн магнитосфераһы структураһы ]] Сатурндың магнитосфераһын 1979 йылда «Пионер-11» йыһан аппараты аса. Үлсәмдәре буйынса ул тик Юпитерҙың магнитосфераһынан ғына ҡалыша. Магнитопауза, Сатурн үҙәгенән уның магнитосфераһы һәм ҡояш еле араһындағы сик, Сатурндың үҙәгенән уның 20 радиусы самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан, ә магнитосфераның ҡойроғо йөҙҙәрсә радиусҡа һуҙыла. Сатурндың магнитосфераһы планета һәм уның юлдаштары етештергән плазма менән тулған. Юлдаштар араһында гейзерҙары һыу парҙарын атып торған Энцелад ҙур роль уйнай, был парҙарҙың бер өлөшө Сатурндың магнит ҡыры тарафынан ионлаштырыла<ref name="Sittler">{{Мәҡәлә|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}}}</ref>. Сатурндың магнитосфераһы менән ҡояш еле араһындағы үҙ-ара бәйләнеш планетаның полюстары тирәләй поляр балҡыштың сағыу оҙонса түңәрәктәрен булдыра, уларҙы ябай күҙ менән дә, шулай уҡ ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл нурҙар аҫтында ла күҙәтергә мөмкин. == Планетаны тикшереү == Сатурн — Ҡояш системаһындағы Ерҙән ябай күҙ менән күреп булған биш планетаның береһе. Максимумда Сатурндың ялтырауы беренсе йондоҙ дәүмәленән артып китә. Сатурн ҡулсаларын күреү өсөн диаметры {{S|15 мм}}-ҙан кәм булмаған телескоп талап ителә. [[Файл:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|мини|upright=1.5|Хәҙерге заман телекобы аша Сатурндың күренеше (һулда) һәм Галилей заманындағы телескоптан (уң яҡта)]] [[Галилео Галилей]] 1609-1610 йылдарҙа телескоп аша Сатурнды күҙәткәнендә уны бер бер-береһенә тейеп торған өс есем кеүек күрә, икәүһе Сатурндың «компаньондары» (юлдаштары) тип билдәләй. Ике йылдан һуң Галилей ҡабат күҙәткәнендә планетаның "юлдаштарын" таба алмай<ref name="jplhistory">{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|title=Saturn: History of Discoveries|accessdate=2011-11-19|last=Baalke, Ron.|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA.|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321071339/http://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html |date=2009-03-21 }}</ref>. 1659 йылда Гюйгенс артыҡ көслө телескоп ярҙамында шуны асыҡлай: Галилейҙың «компаньондар» тигәне — планетаны уратып алған йоҡа яҫы, шул уҡ ваҡытта планетаға теймәгән ҡулса. Гюйгенс шулай уҡ Сатурндың иң эре юлдашы — [[Титан (юлдаш)|Титанды]] аса. 1675 йылдан был планетаны өйрәнеү менән Кассини шөғөлләнә башлай. Ул ҡулсаларҙың икәү булыуын һәм улар араһында асыҡтан-асыҡ күренеп торған ара булыуын билдәләй, аҙаҡ был ара '''Кассини араһы''' тип атала. Кассини Сатурндың тағы ла бер нисә эре юлдашын: Япет, Тефия, Диона һәм Рейҙы аса. Артабан 1789 йылда Уилям Гершаль планетаның тағы ла ике юлдашын — Мимас һәм [[Энцелад (юлдаш)|Энцеладты]] асҡанға тиклем күҙгә күренерлек асыштар булмай. Шунан һуң бер төркөм британ астрономдары Гиперион юлдашын аса. 1899 йылда Уильям Пикеринг Феб юлдашы булыуын асыҡлай. 1944 йылда Джерард Койпер Титанда ҡеүәтле атмосфера булыуын аса<ref>{{Китап|автор=О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.|заглавие=Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение|место=М.|издательство=ЛКИ|год=2009|страницы=476|isbn=9785382009865}}</ref><ref name="Kuiper"> {{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Был күренеш Ҡояш системаһы өсөн уникаль. [[Файл:PIA10487_-_Many_Colors,_Many_Moons.jpg|справа|мини|[[Сатурн]] һәм уның юлдаштары — [[Титан (юлдаш)|Титан]], Янус, Мимас һәм Прометей — Сатурн ҡулсалары фонында]] == Юлдаштары == Сатурндың иң ҙур юлдаштары — Мимас, [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]], Тефия, Диона, Рея, [[Титан (юлдаш)|Титан]] һәм Япет — улар 1789 йылда асыла, әммә бөгөнгө көндә лә төп тикшеренеү объекттары булып ҡала. {{Переход|#Исследования Сатурна|yellow}} Был юлдаштарҙың диаметры 397 километрҙан (Мимас) {{S|5150 км}}-ға тиклем (Титан), орбитаның ҙур ярымкүсәре {{S|186 мең км}}-нан (Мимас) {{S|3561 мең км}}-ға тиклем (Япет). Массалары буйынса бүленеш диаметр буйынса бүленешкә тап килә. Титан иң ҙур эксцентриситетҡа эйә, иң бәләкәй эксцентриситет — Диона менән Тефияла. Параметрҙары билдәле булған бөтә юлдаштар ҙа синхрон орбитанан<ref name="Jacobson2008">{{Мәҡәлә|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|том=135|номер=1|страницы=261—263|bibcode=2008AJ....135..261J|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|язык=en|тип=journal|автор=Jacobson, R. A. et al.|год=2008|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref> юғарыраҡ урынлашҡан, был хәл уларҙың әкренләп планетанан алыҫайыуына килтерә. [[Файл:Saturn-map.jpg|справа|мини|Сатурндың юлдаштары]] [[2010 йыл|2010]] йылдың февраленә ҡарата Сатурндың 62 юлдашы булыуы билдәле. Уларҙың 12-һе йыһан аппараттары ярҙамында асыла: «Вояжер-1» ([[1980 йыл|1980]]), «Вояжер-2» ([[1981 йыл|1981]]), «Кассинит» ([[2004 йыл|2004]]—[[2007 йыл|2007]]). Гиперион менән Фебанан башҡалары синхрон рәүештә үҙ күсәре тирәләй әйләнә — улар Сатурнға һәр ваҡыт бер яғы менән генә боролған. Иң ваҡ юлдаштарының әйләнеүҙәре тураһында мәғлүмәт юҡ. Лагранж нөктәһендә L5 һәм L4<ref>{{Китап|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|место=М.|издание=6-е изд|страницы=161}}</ref> Тефия менән Дионаға икешәр юлдаш эйәрә. [[2006 йыл|2006]] йыл барышында Гавайи университетынан Дэвид Джуитт етәкселегендәге ғалимдар командаһы, [[Гавай (штат)|Гавайи]] штатында япон телескобы Субарула эшләп, Сатурндың тағы ла 9 юлдашын асыуҙары тураһында иғлан итә. Был юлдаштарҙың бөтәһе лә — даими булмаған юлдаштар, улар ретроград орбиталары менән башҡаларҙан айрылып тора. Улар планета тирәләй 1300 көндән 862 көнгә тиклем әйләнә<ref name="IAUC8727">{{Мәҡәлә|заглавие=Satellites of Saturn|издание=IAU Circular No|том=8727|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|язык=mis|автор=Sheppard, S. S.; Jewitt, D. C.; and Kleyna, J.|год=2006}}</ref>. == Ҡулсалары == [[Файл:Saturn,_Earth_size_comparison.jpg|мини|Сатурн менән Ерҙе сағыштырыу (Фотомонтаж)]] Сатурндың төп өс һәм бик йоҡа дүртенсе ҡулсаһы бар. Улар барыһы бергә, Сатурн дискыһына ҡарағанда, күберәк яҡтылыҡ сағылдыра. Төп өс ҡулсан латин алфавитының беренсе хәрефе менән билдәләнә. В ҡулсаһы — үҙәк ҡулса, иң сағыу һәм киң, ул тышҡы А ҡулсаһынан Кассини араһы ( киңлеге {{S|4000 км}}) менән айырыла, Кассини араһында үтә йоҡа, үтә күренмәле ҡулсалар бар. А ҡулсаһы эсендә айырыусы Энке һыҙаты тип аталған бик йоҡа ярыҡ бар. Планетаға В ҡулсаһына ҡарағанда яҡыныраҡ булған С ҡулсаһы үтә күренмәле тиерлек. [[Файл:Saturn_1-Agust-2015.jpg|справа|мини|2015 йылда ерҙәге телескоптан Сатурндың күренеше, Ла-Каньяда обсерваторияһы, Авила, [[Испания]] (код J87)]] {| class="wikitable" !Йыл !Сатурн ҡулсаларын асыу (градустар)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref> |- |1965 |0 |- |1972 |26,73 |- |1980 |0 |- |1987 | -26,73 |- |1994 |0 |- |2002 |26,73 |- |2009 |0 |- |2016 | -26,73 |} Сатурн ҡулсаларын улар ныҡ итеп асылған саҡта күҙәтеү уңайлы. Был ваҡытта Сатурнда йә ҡыш, йә йәй була. === 1921 йылдағы имеш-мимеш === 1921 йылда Сатурн үҙенең ҡулсаларынан яҙған, тигән имеш-мимеш тарала. Был хәбәр кешеләрҙе ифрат хафаландыра, хатта ҡулсаларҙың ҡасан Ергә килеп төшәсәген иҫәпләүҙәр баҫылып сыға. Ғәмәлдә ҡулсалар ерҙән күҙәтеүселәргә ҡарата ҡабырғаһы менән торғанға күрә генә ул кешеләргә күренмәгән була<ref>Перельман Я. И. «Занимательная астрономия», 142 стр.</ref>. == Һылтанмалар == {{commons|Saturn (planet)}} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html Страничка фактов о Сатурне на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |date=2010-01-06 }} * [http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 Фотографии Сатурна на сайте НАСА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213232119/http://nix.ksc.nasa.gov/search;jsessionid=1g8wet5dcjk4d?b=SC000429 |date=2009-02-13 }} * [http://www.echo.msk.ru/news/538980-echo.html У спутников Сатурна обнаружены кольца — так же, как и у самой планеты] == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] [[Категория:Сатурн]] [[Категория:Титан]] [[Категория:Энцелад (юлдаш)]] 7rm1491ekw176vpi8i1f5wwgf3vcgq6 0 10342 1295423 1294337 2026-05-03T17:00:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295423 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Баҡалы | оригинальное название = {{lang-ba|Баҡалы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55.176353 | lon_deg = 53.802647 | CoordAddon = type:city_region:RU-BA | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Баҡалы районы | район в таблице = Бакалинский район{{!}}Бакалинский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Баҡалы ауыл советы | поселение в таблице = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = Андреев Александр Георгиевич | дата основания = | первое упоминание = XVIII быуат | прежние имена = | статус с = 1924 йыл | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]] | конфессиональный состав =мосолман-сөнниҙәр, православтар | этнохороним = бакалинец, бакалинцы <ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}</ref> | почтовый индекс = 452650 | телефонный код = 34742 | цифровой идентификатор = 80207807001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001. == Географик урыны һәм инфраструктураһы == Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан. [[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй. Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар. == Тарихы == [[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән. [[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел. [[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән. [[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр. [[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың [[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған [[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған. [[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған. [[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан. [[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған. [[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте. Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була. [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән. Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]]. [[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы. Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды. [[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған. Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған<ref> {{БЭ2013|80626}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1906 ||1200|||| |- | 1920 йыл 26 август||2400|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286 |- | 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023 |- | 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары == ;Алты Советтар Союзы Геройы: * [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]] * [[Карманов Афанасий Георгиевич]] * [[Нурҡаев Талип Латип улы]] * [[Петров Михаил Петрович]] * [[Соколов Михаил Анисимович]] * [[Утин Василий Ильич]] ;Дан орденының тулы кавалерҙары: * [[Костин Яков Дмитриевич]] * [[Туснолобов Степан Сергеевич]] * [[Варфоломеев Василий Михайлович]] * [[Зотов Виктор Никифорович]] * [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған. * [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980). * [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). * [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}</ref>. * [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). * [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}</ref>. * [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly</ref><ref> {{БЭ2013|80626}}</ref>. * [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). == Хәтер == Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты. == Иҫтәлекле урындары == Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле. == Рәүиз мәғлүмәттәре == === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === * [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Баҡалы районы]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80626}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Bakal-stub}} {{Баҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Баҡалы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] gf0kr0n91ciyxolyrpagiur562lbysj 0 11838 1295522 1215405 2026-05-04T11:00:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295522 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Владимир-Николаев''' ({{lang-ru|Владимиро-Николаевский}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы утар. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453690, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227816008. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[урыҫтар]] 70 %, [[украиндар]] 30 % тәшкил итә була<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||207||91||116||44,0||56,0 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||81||40||41||49,4||50,6 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||62||27||35||43,5||56,5 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||48||19||29||39,6||60,4 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||35||18||17||51,4||48,6 |- | 2002 йыл 9 октябрь||27||13||14||48,1||51,9 |- | 2010 йыл 14 октябрь||27||14||13||51,9||48,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 24 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Васильевка (Йылайыр районы)|Васильевка]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 140 км == Урамдары == * Владимир-Николаев урамы ({{lang-ru|Владимиро-Никольская (улица)}}) * Магнитогорск урамы ({{lang-ru|Магнитогорская (улица)}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000034.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Шиятов Степан Григорьевич]] (24.12.1933), ғалим-эколог. Биология фәндәре докторы (1981), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Рәсәй Фәндәр Академияһының академик В. Н. Сукачёв исемендәге премияһы лауреаты (2008)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16988-shiyatov-stepan-grigorevich Башҡорт энциклопедияһы — Шиятов Степан Григорьевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|12|2018}}</ref>. == Ауылдың фотоһы == [https://www.komandirovka.ru/upload/iblock/de3/de380780151967f214f811a917dcb60f.jpg Хутор Владимиро-Николаевский, Республика Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426120324/https://www.komandirovka.ru/upload/iblock/de3/de380780151967f214f811a917dcb60f.jpg |date=2022-04-26 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] 5u46yai5e02m9nmjelz6fzuhhafn3aj 0 13225 1295454 1290641 2026-05-03T22:32:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295454 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Бешевлярово | оригинальное название = {{lang-ba|Бишәүҙәр}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min = 22 |lat_sec = 48 | lon_deg = 57 |lon_min = 57 |lon_sec = 18 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Салаватский район{{!}}Салауат | район в таблице = | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Аркауловский сельсовет (Салаватский район){{!}}Арҡауыл | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Бешевлярово | тс }} | год переписи = {{ Население | Бешевлярово | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452493 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80247810002 | категория в Commons = | сайт = }} '''Бишөүҙөр''' ({{lang-ru|Бешевлярово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]ндағы ауыл. [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 220 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247810002. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 32 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Кропачёв (станция)|Кропачёво]]): 61 км Бишәүҙәр ауыл [[Йүрүҙән]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Малаяҙ]]ҙан төньяҡ-көнбайышҡа 32 километр һәм [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] тимер юл станцияһынан ([[Силәбе өлкәһе]]) төньяҡҡа табан 61 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|81102}}</ref>. == Тарихы == [[Өфө өйәҙе]] [[Мырҙалар]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә Бишәүҙәр ауылына нигеҙ һалған. [[1795 йыл]]ғы V йәниҫәп буйынса 33 йортта — 127 кеше, [[1865 йыл]]да 38 йортта 274 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]] булған<ref> {{БЭ2013|81102}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1757]] || улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] ||Мырҙалар улусы || Өфө өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] ||Мырҙалар улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] ||Мырҙалар улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Мырҙалар-Мәсетле ауыл советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Арҡауыл ауыл советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || Арҡауыл ауыл советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} == Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше == [[1795 йыл]]ғы V йәниҫәп буйынса Бишәүҙәр атамалы ауыл теркәлгән. Рәсәй Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты, профессоры Р.Ғ. Кузеев Бишәүҙәр ауылы халҡының мәғлүмәтенә таянып, [[Үҫәргән ҡәбиләһе]] Бишәй ырыуының бер өлөшө, [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы бассейнынан төньяҡ-көнсығышҡа хәрәкәт итеп, [[Йүрүҙән]] буйына күскән һәм ошо ауылға нигеҙ һалған тип яҙған. Ауылдың ике нәҫелен бишәй һәм бүре<ref>Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. С. 158</ref> тип йөрөтәләр. Был осорҙа унда 33 хужалыҡта 127 кеше йәшәгән. [[1816 йыл]]да ике ауыл: Бишәүҙәр һәм Бишәүҙәр (Яубүләк) иҫәпкә алынған. Беренсе ауыла 14 хужалыҡ булып, уларҙа 51 ир-ат һәм 37 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Уларҙың ер биләмәләре 1864 йылдан башлап Мырҙалар улусының башҡа ауылдарынан айырым: ауылдан 3 саҡрым алыҫлыҡтағы Муҡшы йылғаһы буйлап 160 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре урынлашҡан. Баҫыусылыҡта ныҡлы сәсеү әйләнеше булдырылмаған. Ерҙе көңгөр һуҡаһына оҡшаған һабандар менән һөргәндәр. [[1834 йыл]]да 28 хужалыҡта — 70 ир-ат һәм 65 ҡатын-ҡыҙ, [[1859 йыл]]да 41 хужалыҡта 220 кеше йәшәгән. Бишәүҙәр ауылы ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеге менән сауҙа итеү урыны булған [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]]дан 2 саҡрымда ғына урынлашҡан. [[1842 йыл]]да 142 кешегә 42 сирек ужым һәм 173 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Ҡайһы берҙәр 2 сирек картуф сәскән. Ауылда 1-әр һуҡҡыс һәм елгәргес булған. 33 хужаыҡта 250 ат, 200 һыйыр, 69 һарыҡ, 22 кәзә булған. Айырым хужалыҡтарҙа 5-әр умарта һәм солоҡ булған. Йылына 8 һум менән 20 балыҡ тотоу урыны ҡуртымға бирелгән. Яҙын һәм көҙөн 20-гә яҡын кеше завод һәм тимер юл эшенә киткән. Ярлы халыҡ яҡындағы ҡасабаларҙа ялланып хеҙмәт иткән. Ауылда мәсет тә булған<ref>{{ИСДБ|страницы=513}}</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше == [[1906 йыл]]да Бишәүҙәр ауылы халҡы урман кәсепселеге менән шөғөлләнгән. [[1920 йыл]]да Бишәүҙәр ауылының 76 хужалығында 354 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страницы=513}}</ref>. Әлеге ваҡытта Арҡауыл урта мәктәбенең филиалы — Бишәүҙәр башланғыс мәктәбе эшләй<ref>{{БЭ2013|81102}}</ref>. == Халыҡ һаны == Бишәүҙәр ауылында [[башҡорттар]] йәшәй (2002). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1906 йыл ||334|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||354|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||348|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||303|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||238|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||265|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||220||104||116||47,3||52,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == [[Кинзин Рәшит Кинйә улы]] ([[15 ноябрь]] [[1923 йыл]] — [[12 сентябрь]] [[2002 йыл]])- хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9‑сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). == Урамдары == {{Колонки|2}} * Яр урамы ({{lang-ru|}} Береговая (улица) * Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица) * Ветерандар урамы ({{lang-ru|}} Ветеранов (улица) * Мәктәп урамы — ({{lang-ru|}} Школьная (улица) * Таулы урамы — ({{lang-ru|}} Нагорная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-beshevlyarovo/ Карта д. Бешевлярово. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары ''Тауҙар:'' ''Йылғалар:'' * [[Йүрүҙән]] ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Башҡа урын-ер атамалары:'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Мырҙалар]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 112—113 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|81102}} * {{ИСДБ|страницы=513}} * [https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-beshevlyarovo/ Карта д. Бешевлярово. Улицы] * [https://www.komandirovka.ru/upload/iblock/7e6/7e69f88eb6e255b24504a8858ccdc66f.jpg Фото. Бишәүҙәр ауылы - д. Бешевлярово]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Салауат районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Салауат районы ауылдары]] [[Категория:Йүрүҙән буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]] aoudkgomhjnyzz81v5ziar9c1m68i02 0 14986 1295424 1267932 2026-05-03T17:05:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295424 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Баҡы |оригинальное название = {{lang-az|Bakı}} |изображение = Baku Montage.jpg |страна = Әзербайжан |файл = Baku Montage 1.jpg |герб = Coat of arms of Baku.svg |флаг = |описание герба = Баҡы гербы |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg= 40|lat_min=21 |lat_sec=59.96 |lon_deg= 49|lon_min=50 |lon_sec=06.66 |CoordAddon = type:city(2070000) |CoordScale = |размер карты страны = 300 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = |регион = Баҡы |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 12 район<ref name="DENSITY"/><ref name="autogenerated3">[http://www.bakucity.az/main/index_ru.html# ИСТОРИЯ ГОРОДА БАКУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331143721/http://bakucity.az/main/index_ru.html |date=2012-03-31 }}</ref><ref>[http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/_capital_r.html ИНФОРМАЦИЯ О БАКУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923181242/http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/_capital_r.html |date=2015-09-23 }}</ref> |вид главы = мэр |глава = Гаджибала Абуталыбов<ref>[http://news.yandex.ru/people/abutalybov_gadzhibala.html Гаджибала Абуталыбов: Пресс-Портрет<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818055307/http://news.yandex.ru/people/abutalybov_gadzhibala.html |date=2011-08-18 }}</ref> |дата основания = |первое упоминание = V быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = 2 150<ref name="DENSITY">[http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/2_4.xls Государственный статистический комитет Азербайджана. Территория, численность населения регионов страны на начало 2013 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222010546/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/2_4.xls |date=2014-02-22 }}</ref> |вид высоты = |высота центра НП = -28 |климат = субтропик, ярым ҡоро |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 2 181 800 |год переписи = 2014 |плотность = 1015 |агломерация = 2 673 700<ref>Агломерация в составе г.Баку, г.Сумгаит и Апшеронский район (данные на 2013)[http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/2_4.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222010546/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/2_4.xls |date=2014-02-22 }}</ref> |национальный состав = [[әзербайжандар]], [[урыҫтар]], [[лезгиндар]] һ.б. |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +4 |DST = есть |телефонный код = +994 12 |почтовый индекс = AZ1000 <br>AZ1002 <br>AZ1006 <br>AZ1044 <br>AZ1063 <br>AZ1072<ref>[http://www.azerpost.az/?options=content&id=188 [[Азерпочта]], Индексы]</ref> |почтовые индексы = |автомобильный код = 10 AZ 90 AZ |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = http://www.baku-ih.gov.az |язык сайта = az |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = Ҡушаматы |add1 = Елдәр ҡалаһы |add2n = Бүләктәре |add2 = {{Орден Ленина|тип=город}} }} '''Баҡы''' ({{lang-az|Bakı}}) — [[Әзербайжан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы, илдең фәнни-техник һәм иҡтисади үҙәге, [[Каспий диңгеҙе]]нең эре порты һәм [[Кавказ]]дағы иң ҙур ҡала<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=389696 Визит Дмитрия Медведев в Азербайджан. Кстати, столица Азербайджана Баку — самый большой город на Кавказе и крупнейший порт на Каспийском море] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714142508/http://www.vesti.ru/doc.html?id=389696 |date=2014-07-14 }}</ref><ref>[http://ru.poezdka.de/113/Kavkaz/azerbaydjan.html] Азербайджан</ref>. Баҡыла [[:tt:Төрки шура|Төрки шураһы]] — [[Төрки халыҡтар|төрки телле]] дәүләттәрҙе берләштереүсе халыҡ-ара ойошманың Парламент ассамблеяһы урынлашҡан. Ҡала [[Апшерон ярымутрауы]]ның көньяҡ ярында урынлашҡан, 2430 км² ер биләй. Тарихы, майҙаны һәм халыҡ иҫәбе буйынса Көнсығыштың иң боронғо һәм эре ҡалаһы. Апшерон ярымутрауында йәшәгән халыҡ менән агломерацияла 2 545,6 мең кеше йәшәй. 2009 йылда Баҡы [[БДБ]] илдәре араһында сәйәхәтсе эшҡыуарҙар өсөн иң ҡиммәт ҡала тип танылған<ref>[http://aksakal.info/index.php?name=news&op=view&id=9191] Главные новости дня | Новости НИРА «Аксакал»</ref>. == Этимологияһы == «Баҡы» ойконимы борондан килгән һүҙ һәм тарихи рәүештә үҙгәрештәр кисергән. Хәҙер уны [[нефть]] һәм тәбиғи [[газ]] мул булыу менән бәйле «Аллаһ төбәге» тип аңлаталар<ref name="ashurbeyli" />. Фарсы теленән''бад күбе'' — «елдәр иҫеп торған» тигән мәғәнә лә телгә алына<ref>{{статья|заглавие=Баку|издание=Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. Александр Михайлович Прохоров]]|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=550—552|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article091166.html}}</ref>. Әммә бындай аңлатмалар халыҡ этимологияһы булараҡ ысынбарлыҡты боҙа тип һанай тел белгестәре<ref name="ashurbeyli" >{{книга |автор = Ашурбейли С.А. |заглавие = История города Баку |место = Б. |издательство = Азернешр |год = 1992 |isbn = 5-552-00479-5 |страницы = 48—50 }} </ref>. Баҡы тәүге тапҡыр V быуат сығанаҡтарында телгә алына. Византия авторы [[Скифия]]нан Мидиға китеп барғанда Баҡы янында «диңгеҙ ташынан ҡайнап сығып торған ут» тураһында яҙа. Әрмән тарихсыһы Гевонд (VIII быуат) хазарҙар һөжүме тураһында яҙып, улар емергән Атши-Багуан тураһында бәйән итә<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Gewond/frametext2.htm Гевонд. «История халифов».]</ref>. Ашурбейли Сара Балабек ҡыҙы «Атши-Багуан» « Багуан уттары» тигәнде аңлата һәм һүҙ Баҡы тураһында бара тип һанай.<ref>С. Ашурбейли. «История города Баку: период средневековья». Изд. Абилов, Зейналов и братья, 2006.</ref>. Ғәрәптәр яулап алғас, VIII быуатта «Багу» һүҙе «''Баҡы''» тип үҙгәртелгән тип һанай С. Ашурбейли<ref name="Iranica, Baku">[http://www.iranica.com/articles/baku-pers Iranica, ''Baku''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523050207/http://www.iranica.com/articles/baku-pers |date=2010-05-23 }}</ref>. Әхмәд Кесреви Тебризи Атеши-Багуан «Бог урыны» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай һәм утҡа табыныусылар менән бәйләй. IX быуаттан ғәрәп сығанаҡтарында «Баҡу», «Баҡуһ», «Баҡуа», «Баҡуйа» тигән атмалар осрай. Һуңғараҡ европа сығанаҡтарында Бага, Баки, Бакхи, урыҫса — Бака тигән атамалар күренә. Әл-Мәсудиҙың «Китаб әт-тәнбиһ үәл-Ишраһ» китабында ғәрәпсә «Баҡуһ» тигән атама бар. Аташгяһ ҡорамындағы берҙән-бер фарсыса яҙмала «Бадак» телгә алына — был ҡыҫҡартылған Бад-ә ҡубә тигәндән килеп сыҡҡан. Яҙма шиғыр рәүешендә эшләнгән һәм дүрт юлдан тора : {| class="wikitable" !width="150"|Оригинал !width="170"|Транслитерация !width="170"|Перевод |- |آتشی صف کشیده همچون دک<br>جیی بِوانی رسیده تا بادک<br>سال نو نُزل مبارک باد گفت<br>خانۀ شد رو سنامد (؟) سنة ۱۱۵٨ |ātaši saf kešide hamčon dak<br>jeyi bavāni reside tā '''''bādak'''''<br>sāl-e nav-e nozl mobārak bād goft<br>xāne šod ru *sombole sane-ye hazār-o-sad-o-panjāh-o-haštom |тоташ рәт булып ут яна<br>Исфаханлы Бавандан '''''Бадаҡҡа''''' килгән<br>«Етеп килгән Яңы йыл бәрәкәтле булһын», — тигән ул.<br>Йорт сөмбөлә айында 1158 йылда төҙөлгән |} Ташта — 1158 йыл күрһәтелгән, был миләди 1745 йылға тура килә. [[Файл:Персидская надпись в храме огня Атешгях.jpg|thumb|слева| Атешгяһта заратуштра яҙмаһы]] == Билдәле шәхестәре == * [[Дмитриенко Анатолий Сергеевич]] (15.02.1931—9.06.2006), [[Архитектура|архитектор]]. 1957 йылдан Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советы Төҙөлөш идаралығының проект бюроһы архитекторы, 1959—2001 йылдарҙа «Башҡортостан Промстройпроекты» институтының баш архитекторы, бер үк ваҡытта 1974—1983 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. 1970 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/84925/ Башҡорт энциклопедияһы — Дмитриенко Анатолий Сергеевич]{{V|14|02|2021}}</ref>. * [[Ҡараев Ҡара Әбелфәз улы]], [[Әзербайжан]] композиторы, өс опера, өс балет, өс симфония һәм башҡа музыкаль әҫәрҙәр авторы. СССР-ҙың халыҡ артисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Кучин Александр Васильевич]] (31.05.1949), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның Химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1990 йылдан — химия бүлеге мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000), химия фәндәре докторы (1989), профессор (1997). А. Н. Несмеянов исемендәге (1999), [[Коми Республикаһы]] Хөкүмәтенең П. А. Сорокин исемендәге (2006) премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2010) ордендары кавалеры<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/87720/ Башҡорт энциклопедияһы — Кучин Александр Васильевич]{{V|14|02|2021}}</ref>. * [[Мархасин Виктор Ильич]] (24.05.1944-28.11.1987), ғалим-тау инженеры, геофизик. 1971—1987 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/89020/ Башҡорт энциклопедияһы — Мархасин Виктор Ильич]{{V|14|02|2021}}</ref>. * Нисанов Год Семёнович — Рәсәй бизнесмены, «Европейский» СҮ, «Рәддиссон рой-ял» ҡунаҡханаһы хужаһы. Баҡыла уҡыған. * Агаларов Араз Искендер оглы — Рәсәй бизнесмены, Crocus Group хужаһы. == Халҡы == 2009 йылда Баҡыла [[әзербайжан]]дар (90,3 %), [[урыҫтар]] (5,3 %), [[украиндар]], [[курдтар]], лезгиндар, [[йәһүдтәр]], грузиндар, [[төрөктәр]] йәшәгән<ref>[http://www.migrocenter.ru/publ/konfer/kavkaz/m_kavkaz067.php Центр Миграционных Исследований] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220165631/http://www.migrocenter.ru/publ/konfer/kavkaz/m_kavkaz067.php |date=2009-02-20 }}</ref>. {|class="wikitable" style="float:center;" ! Йыл ! Әзербайжандар ! % ! Урыҫтар ! % ! Әрмәндәр ! % ! Йәһүдтәр ! % ! Башҡалар ! % ! Халыҡ |- |1886<ref>{{ru icon}} Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 1893</ref> |37 530 |43,3 |21 390 |24,7 |24 490 |28,3 |391 |0,5 |2 810 |3,2 |86 611 |- |1897<ref>{{ru icon}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. — г. Баку]</ref> |40 341 |36,0 |37 399 |33,4 |19 099 |17,1 |3 369 |3,0 |11 696 |10,5 |111 904 |- |1926<ref>{{ru icon}} Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929</ref> |118 737 |26,2 |167 373 |36,9 |76 656 |16,9 |19 589 |4,3 |70 978 |15,7 |453 333 |- |1939<ref>Soviet 1939 census</ref> |215 482 |27,4 |343 064 |43,6 |118 650 |15,1 |31 050 |3,9 |79 377 |10,1 |787 623 |- |1959<ref>Soviet 1959 census</ref> |211 372 |32,9 |223 242 |34,7 |137 111 |21,3 |24 057 |3,7 |56 725 |8,7 |652 507 |- |1970<ref>Soviet 1970 census</ref> |586 052 |46,3 |351 090 |27,7 |207 464 |16,4 |29 716 |2,3 |88 193 |6,9 |1 262 515 |- |1979<ref>Soviet 1979 census</ref> |530 556 |52,4 |229 873 |22,7 |167 226 |16,5 |22 916 |2,3 |62 865 |6,2 |1 013 436 |- |1999<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Ethnic composition of Azerbaijan 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}</ref> |1 574 252 |88,0 |119 371 |6,7 |378 |0,02 |5 164 |0,3 |89 689 |5,0 |1 788 854 |- |2009<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Ethnic composition of Azerbaijan 2009]</ref> |1 848 107 |90,3 |108 525 |5,3 |104 |0,005 |6 056 |0,6 |83 023 |4,1 |2 045 815 |- |} == Географияһы == === Урынлашыуы === Ҡала Апшерон ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә, на берегу Каспий диңгеҙе буйында урынлашҡан<ref>{{ВТ-ВЭС|Баку}}</ref>. {{Күрше ҡалалар | заголовок = Баҡынан ҙур ҡалаларға туранан аралыҡ <ref name="yabdex_karty">{{cite web |url=http://maps.yandex.ru/ |title=Яндекс.Карты |publisher=Яндекс.Карты |author= |date= |accessdate=2011-07-27}}</ref> | источник = | северо-запад = {{Флаг|Грузия}} [[Тбилиси]] ~ 452 км<br>[[Гәнжә]] ~ 297 км<br>{{Флаг|Украина}} [[Киев]] ~ 1870 км<br>{{Флаг|Германия}} [[Берлин]] ~ 3070 км<br>{{Флаг|Франция}} [[Париж]] ~ 3820 км<br>{{Флаг|Великобритания}} [[Лондон]] ~ 3980 км | север ={{Флаг|Россия}} [[Самара]] ~ 1417 км <br>{{Флаг|Россия}} [[Астрахань]] ~ 676 км<br>{{Флаг|Россия}} [[Махачкала]] ~ 387 км<br>{{Флаг|Россия}} [[Москва]] ~ 1910 км | северо-восток = {{Флаг|Казахстан}} [[Астана]] ~ 2042 км<br>{{Флаг|Казахстан}} [[Атырау]] ~ 763 км | запад = {{Флаг|Азербайджан}}Евлах ~ 283 км<br>{{Флаг|Армения}} [[Ереван]] ~ 455 км<br>{{Флаг|Турция}} [[Карс]] ~ 584 км | восток = {{Флаг|Туркменистан}} [[Туркменбашы (город)|Туркменбаши]] ~ 261 км <br>{{Флаг|Узбекистан}} [[Ташкент]] ~ 1626 км | юго-запад = {{Флаг|Азербайджан}}[[Нахичевань]] ~ 413 км<br>{{Флаг|Ирак}} [[Бағдад]] ~ 930 км<br>{{Флаг|Израиль}} [[Иерусалим]] ~ 1620 км | юг = {{Флаг|Иран}} [[Тегеран]] ~ 545 км<br>{{Флаг|Бахрейн}} [[Манама]] ~ 1590 км<br>{{Флаг|Саудовская Аравия}} [[Мәккә]] ~ 2310 км | юго-восток = {{Флаг|Афганистан}} [[Кандагар]] ~ 1735 км<br>{{Флаг|Пакистан}} [[Карачи]] ~ 2362 км }} <center> {| class="wikitable" border="1" width ="50%" border = 2 align="center" !colspan="3"|Бер оҙонлоҡта һәм киңлектә урынлашҡан иң ҙур ҡалалар |----- | width ="25 %" align="center" | | width ="50 %" align="center" | ''Север:'' [[Һамар]] [[Ҡазан]] [[Сыктывкар]] [[Киров]] | width ="25 %" align="center" | |----- | width ="25 %" align="center" | ''Запад:''<br>[[Нью-Йорк]]<br>[[Мадрид]]<br>[[Неаполь]]<br>[[Анкара]]<br>Салоники | width ="50 %" align="center" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width ="25 %" align="center" | ''Восток:''<br>[[Ташкент]]<br>[[Пекин]]<br>[[Аомори]] |----- | width ="25 %" align="center" | | width ="50 %" align="center" | ''Юг:'' Манама, Туамасина | width ="25 %" align="center" | |}</center> === Климаты === Климаты йомшаҡ — континенталь һәм ярымсүллек: эҫе ҡоро йәй, яуым-төшөмө һирәк һалҡынса ҡыш. Ҡайһы бер йылдары ҡар күп яуа, ә былай һәр ҡыш ә-мәҙ ҡар яуып тора. Йәйгеһен ямғыр һирәк яуа. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 239 мм. {{Климат города |Ширина=80% |Город_род=Баку |Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/a/AJ37850.php World Climate] | Янв_ср=4.2 | Янв_ср_осад=21 | Фев_ср=4.0 | Фев_ср_осад=20 | Мар_ср=6.3 | Мар_ср_осад=21 | Апр_ср=12.3 | Апр_ср_осад=18 | Май_ср=18.0 | Май_ср_осад=18 | Июн_ср=22.8 | Июн_ср_осад=8 | Июл_ср=26.4 | Июл_ср_осад=2 | Авг_ср=25.6 | Авг_ср_осад=6 | Сен_ср=21.8 | Сен_ср_осад=15 | Окт_ср=16.0 | Окт_ср_осад=25 | Ноя_ср=10.8 | Ноя_ср_осад=30 | Дек_ср=6.6 | Дек_ср_осад=26 | Год_ср=14.5 | Год_ср_осад=210 | Янв_ср_мин=2.1 | Янв_ср_макс=6.6 | Фев_ср_мин=2.0 | Фев_ср_макс=6.3 | Мар_ср_мин=4.2 | Мар_ср_макс=9.8 | Апр_ср_мин=9.4 | Апр_ср_макс=16.4 | Май_ср_мин=14.9 | Май_ср_макс=22.1 | Июн_ср_мин=19.7 | Июн_ср_макс=27.3 | Июл_ср_мин=22.2 | Июл_ср_макс=30.6 | Авг_ср_мин=22.9 | Авг_ср_макс=29.7 | Сен_ср_мин=19.4 | Сен_ср_макс=25.6 | Окт_ср_мин=13.6 | Окт_ср_макс=19.6 | Ноя_ср_мин=8.8 | Ноя_ср_макс=13.5 | Дек_ср_мин=4.8 | Дек_ср_макс=9.7 | Год_ср_мин=12.0 | Год_ср_макс=18.9 |}} {{Температура водоёма | Место_род =(данные за 1977-1991 года) | Источник =[http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97012_1.html ЕСИМО] | Янв_а_макс =10.9 | Янв_ср =6.3 | Фев_а_макс =10.6 | Фев_ср =6.1 | Мар_а_макс =16.0 | Мар_ср =8.2 | Апр_а_макс =21.4 | Апр_ср =13.4 | Май_а_макс =26.5 | Май_ср =18.7 | Июн_а_макс =29.5 | Июн_ср =23.4 | Июл_а_макс =32.7 | Июл_ср =26.1 | Авг_а_макс =31.9 | Авг_ср =26.3 | Сен_а_макс =29.5 | Сен_ср =23.7 | Окт_а_макс =25.3 | Окт_ср =18.4 | Ноя_а_макс =19.0 | Ноя_ср =13.0 | Дек_а_макс =14.5 | Дек_ср =8.6 | Год_а_макс =32.7 | Год_ср =16.0 | Янв_а_мин =1.2 | Фев_а_мин =1.0 | Мар_а_мин =2.8 | Апр_а_мин =7.5 | Май_а_мин =12.8 | Июн_а_мин =17.2 | Июл_а_мин =21.4 | Авг_а_мин =18.0 | Сен_а_мин =17.7 | Окт_а_мин =11.1 | Ноя_а_мин =8.0 | Дек_а_мин =4.7 | Год_а_мин =1.0 |}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Файл:Baku panorama 01.JPG|thumb|980px|align-cap=center|<center>Баҡы күренеше</center>]] {{Азия башҡалалары}} {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Баҡы| ]] a4ytp9qyso8vz6gqmmhdj1e49f63mlw 0 29616 1295465 1062158 2026-05-04T04:04:40Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Haina (Suedthueringen).png]] → [[File:DEU Haina (Römhild) COA.svg]] PNG → SVG 1295465 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Хайна (Южная Тюрингия) |төп исеме = Haina (Sudthuringen) |ил = Германия |герб = DEU Haina (Römhild) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Хильдбургхаузен (район) |теҙмәләге район = Хильдбургхаузен (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Мартин Хёфер<br />(урындағы блок) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 19,71 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 315 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1004 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98631 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = HBN |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 69 018 |Commons-тағы категория = Haina (Sudthuringen) |сайт = http://www.roemhild.info/verwaltungsgemeinschaft.html/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Хайна (Южная Тюрингия)''' ({{lang-de|Haina (Sudthuringen)}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 1004 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 19,71 км². Диңгеҙ кимәленән 315 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98631 һәм автомобиль коды — HBN. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.roemhild.info/verwaltungsgemeinschaft.html/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106021223/http://www.roemhild.info/verwaltungsgemeinschaft.html |date=2009-01-06 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} kd794g9nwiz0qa6gog2ai7lo3a6oy9m 0 71807 1295503 1264975 2026-05-04T08:08:19Z MR973 26610 /* Биографияһы */ 1295503 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя=Константин Борисович Толкачёв | оригинал имени = | изображение = | ширина = 250 | описание изображения = | должность =[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе | порядок = 2 | флаг = Flag of Bashkortostan.svg | флаг2=Coat of Arms of Bashkortostan.svg | периодначало = [[1999]] йылдан | периодконец = | предшественник = [[Зайцев Михаил Алексеевич|Михаил Алексеевич Зайцев]] | преемник = | дата рождения = 1.03.1953 | место рождения = [[СССР]], {{ТУ|Кемерово өлкәһе}}, [[Новокузнецк|Сталинск]] ҡалаһы | профессия =юрист | образование = СССР Эске эштәр министрлығы академияһы | ученая степень= Юридик фәндәр докторы | дата смерти = | место смерти = | партия = «[[Берҙәм Рәсәй]]» | награды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Дружбы}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}}{{!!}}{{орден Салавата Юлаева}}{{!!}}[[Файл:MakarovPM.jpg|40px|Именной пистолет Макарова (ПМ) от руководства РФ|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]] {{!}}} | автограф = }} '''Толкачёв Константин Борисович''' ([[1 март]] [[1953 йыл]]) — [[дәүләт]] эшмәкәре, юрист-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2000). Эске хеҙмәт генерал‑майоры (1998). 1999 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты һәм рәйесе (2-се — 5-се саҡырылыш). == Биографияһы == Константин Борисович Толкачёв 1953 йылдың 1 мартында [[Кемерово өлкәһе]]нең бөгөнгө [[Новокузнецк]] ҡалаһында тыуа. Юғары белемле — СССР Эске эштәр министрлығының Рязань юғары мәктәбен, ошо уҡ министрлыҡтың Академияһын тамамлаған. Эске эштәр хеҙмәтенең отставкалағы генерал-майоры. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Юридик фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Хеҙмәт юлын 1970 йылда Кузнецк металлургия комбинатында торба йәбештереүсе ярҙамсыһы булып башлай. 1971 йылдан 1973 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1977—1996 йылда СССР һәм Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлыҡтары системаһында етәксе вазифалар биләй. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан Республикаһының икенсе — дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе. 1999—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында конституция закондарын сығарыу комитеты ағзаһы. Европаның урындағы һәм төбәк властары конгресы Төбәктәр палатаһында Рәсәй Федерацияһы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерациһы Закондар сығарыусылар советының ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы була. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2003), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), «[[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]]» (2008), 1-се дәрәжә Бөйөк Петр, Андропов ордендары, ун дүрт миҙал, исемле ҡорал менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[2015 йыл]]дың 9 декабрендә [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Рөстәм Хәмитов]] Константин Толкачёвҡа [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның Рәхмәтен тапшырҙы<ref>{{Cite web|url=http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html|title=Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан|author=Пресс-служба Главы Республики Башкортостан|website=Официальный сайт Главы Республики Башкортостан|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081956/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html |date=2017-02-02 }}{{ref-ru}}</ref>. 2019 йылдың июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы [[Александр Невский ордены]] менән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1319836-putin-podpisal-ukaz-o-nagrazhdenii-konstantina-tolkacheva-ordenom-aleksandra-nevskogo/?sphrase_id=9444016 Путин подписал указ о награждении Константина Толкачева орденом Александра Невского. ИА «[[Башинформ]]», 14 июня 2019 года]{{ref-ru}}{{V|19|06|2019}}</ref>, 2022 йылдың сентябрендә «законлыҡты нығытыуға индергән өлөшө һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәреге өсөн» — Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-09-14/predsedatelya-gossobraniya-bashkirii-nagradili-pochetnoy-gramotoy-prezidenta-rossii-2948031 Председателя Госсобрания Башкирии наградили Почетной грамотой Президента России. ИА Башинформ, 14 сентября 2022 года]{{ref-ru}}{{V|14|09|2022}}</ref>. 2026 йылдың 4 майында [[Мәскәү]]ҙә оҙайлы ауырыуҙан һуң 73 йәшендә вафат булды<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2026-05-04/auyr-h-b-r-konstantin-tolkachev-vafat-buldy-4673893 Ауыр хәбәр: Константин Толкачев вафат булды]</ref>. Бынан бер көн элек уға Мәскәүҙең Бурназян исемендәге клиникаһында ҡатмарлы операция яһалған ине. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * «[[Берҙәм Рәсәй]]» бөтә Рәсәй сәйәси фирҡәһе ағзаһы. * Толкачёв Константин Борисович [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың]] 60-сы Беүә бер мандатлы һайлау округы буйынса депутаты. Ул һайланған округтар: * 5-се саҡырылыш — Берҙәм республика һайлау округы * 4-се саҡырылыш — 60-сы Беүә һайлау округы * 3-сө саҡырылыш — 93-сө Мәсәғүт һайлау округы * 2-се саҡырылыш — 3-сө Киров һайлау округы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|76203}}{{V|26|02|2021}} {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйестәре]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары (2000 йылдан)]] [[Категория:Рәсәй Федерация Советы ағзалары (1996—2000)]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] cq5v0p19tr7p20fufqbhl1kmkpeow3y 1295504 1295503 2026-05-04T08:10:29Z MR973 26610 1295504 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя=Константин Борисович Толкачёв | оригинал имени = | изображение = | ширина = 250 | описание изображения = | должность =[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе | порядок = 2 | флаг = Flag of Bashkortostan.svg | флаг2=Coat of Arms of Bashkortostan.svg | периодначало = [[1999]] йылдан | периодконец = | предшественник = [[Зайцев Михаил Алексеевич|Михаил Алексеевич Зайцев]] | преемник = | дата рождения = 1.03.1953 | место рождения = [[СССР]], {{ТУ|Кемерово өлкәһе}}, [[Новокузнецк|Сталинск]] ҡалаһы | профессия =юрист | образование = СССР Эске эштәр министрлығы академияһы | ученая степень= Юридик фәндәр докторы | дата смерти = | место смерти = | партия = «[[Берҙәм Рәсәй]]» | награды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Дружбы}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}}{{!!}}{{орден Салавата Юлаева}}{{!!}}[[Файл:MakarovPM.jpg|40px|Именной пистолет Макарова (ПМ) от руководства РФ|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]] {{!}}} | автограф = }} '''Толкачёв Константин Борисович''' (([[1 март]] [[1953 йыл]], [[Новокузнецк|Сталинск]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[4 май]] [[2026 йыл]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй]])) — [[дәүләт]] эшмәкәре, юрист-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2000). Эске хеҙмәт генерал‑майоры (1998). 1999 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты һәм рәйесе (2-се — 5-се саҡырылыш). == Биографияһы == Константин Борисович Толкачёв 1953 йылдың 1 мартында [[Кемерово өлкәһе]]нең бөгөнгө [[Новокузнецк]] ҡалаһында тыуа. Юғары белемле — СССР Эске эштәр министрлығының Рязань юғары мәктәбен, ошо уҡ министрлыҡтың Академияһын тамамлаған. Эске эштәр хеҙмәтенең отставкалағы генерал-майоры. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Юридик фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Хеҙмәт юлын 1970 йылда Кузнецк металлургия комбинатында торба йәбештереүсе ярҙамсыһы булып башлай. 1971 йылдан 1973 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1977—1996 йылда СССР һәм Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлыҡтары системаһында етәксе вазифалар биләй. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан Республикаһының икенсе — дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе. 1999—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында конституция закондарын сығарыу комитеты ағзаһы. Европаның урындағы һәм төбәк властары конгресы Төбәктәр палатаһында Рәсәй Федерацияһы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерациһы Закондар сығарыусылар советының ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы була. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2003), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), «[[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]]» (2008), 1-се дәрәжә Бөйөк Петр, Андропов ордендары, ун дүрт миҙал, исемле ҡорал менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[2015 йыл]]дың 9 декабрендә [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Рөстәм Хәмитов]] Константин Толкачёвҡа [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның Рәхмәтен тапшырҙы<ref>{{Cite web|url=http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html|title=Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан|author=Пресс-служба Главы Республики Башкортостан|website=Официальный сайт Главы Республики Башкортостан|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081956/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html |date=2017-02-02 }}{{ref-ru}}</ref>. 2019 йылдың июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы [[Александр Невский ордены]] менән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1319836-putin-podpisal-ukaz-o-nagrazhdenii-konstantina-tolkacheva-ordenom-aleksandra-nevskogo/?sphrase_id=9444016 Путин подписал указ о награждении Константина Толкачева орденом Александра Невского. ИА «[[Башинформ]]», 14 июня 2019 года]{{ref-ru}}{{V|19|06|2019}}</ref>, 2022 йылдың сентябрендә «законлыҡты нығытыуға индергән өлөшө һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәреге өсөн» — Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-09-14/predsedatelya-gossobraniya-bashkirii-nagradili-pochetnoy-gramotoy-prezidenta-rossii-2948031 Председателя Госсобрания Башкирии наградили Почетной грамотой Президента России. ИА Башинформ, 14 сентября 2022 года]{{ref-ru}}{{V|14|09|2022}}</ref>. 2026 йылдың 4 майында [[Мәскәү]]ҙә оҙайлы ауырыуҙан һуң 73 йәшендә вафат булды<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2026-05-04/auyr-h-b-r-konstantin-tolkachev-vafat-buldy-4673893 Ауыр хәбәр: Константин Толкачев вафат булды]</ref>. Бынан бер көн элек уға Мәскәүҙең Бурназян исемендәге клиникаһында ҡатмарлы операция яһалған ине. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * «[[Берҙәм Рәсәй]]» бөтә Рәсәй сәйәси фирҡәһе ағзаһы. * Толкачёв Константин Борисович [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың]] 60-сы Беүә бер мандатлы һайлау округы буйынса депутаты. Ул һайланған округтар: * 5-се саҡырылыш — Берҙәм республика һайлау округы * 4-се саҡырылыш — 60-сы Беүә һайлау округы * 3-сө саҡырылыш — 93-сө Мәсәғүт һайлау округы * 2-се саҡырылыш — 3-сө Киров һайлау округы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|76203}}{{V|26|02|2021}} {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйестәре]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары (2000 йылдан)]] [[Категория:Рәсәй Федерация Советы ағзалары (1996—2000)]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] 0vyw453w9d26hl7mwyhsvxt7s4jey1u 1295505 1295504 2026-05-04T08:12:05Z MR973 26610 1295505 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя=Константин Борисович Толкачёв | оригинал имени = | изображение = | ширина = 250 | описание изображения = | должность =[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе | порядок = 2 | флаг = Flag of Bashkortostan.svg | флаг2=Coat of Arms of Bashkortostan.svg | периодначало = [[1999]] йылдан | периодконец = | предшественник = [[Зайцев Михаил Алексеевич|Михаил Алексеевич Зайцев]] | преемник = | дата рождения = 1.03.1953 | место рождения = [[СССР]], {{ТУ|Кемерово өлкәһе}}, [[Новокузнецк|Сталинск]] ҡалаһы | профессия =юрист | образование = СССР Эске эштәр министрлығы академияһы | ученая степень= Юридик фәндәр докторы | дата смерти = 4.05.2026 | место смерти = [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] | партия = «[[Берҙәм Рәсәй]]» | награды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Дружбы}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}}{{!!}}{{орден Салавата Юлаева}}{{!!}}[[Файл:MakarovPM.jpg|40px|Именной пистолет Макарова (ПМ) от руководства РФ|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]] {{!}}} | автограф = }} '''Толкачёв Константин Борисович''' (([[1 март]] [[1953 йыл]], [[Новокузнецк|Сталинск]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[4 май]] [[2026 йыл]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй]])) — [[дәүләт]] эшмәкәре, юрист-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2000). Эске хеҙмәт генерал‑майоры (1998). 1999 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты һәм рәйесе (2-се — 5-се саҡырылыш). == Биографияһы == Константин Борисович Толкачёв 1953 йылдың 1 мартында [[Кемерово өлкәһе]]нең бөгөнгө [[Новокузнецк]] ҡалаһында тыуа. Юғары белемле — СССР Эске эштәр министрлығының Рязань юғары мәктәбен, ошо уҡ министрлыҡтың Академияһын тамамлаған. Эске эштәр хеҙмәтенең отставкалағы генерал-майоры. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Юридик фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Хеҙмәт юлын 1970 йылда Кузнецк металлургия комбинатында торба йәбештереүсе ярҙамсыһы булып башлай. 1971 йылдан 1973 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1977—1996 йылда СССР һәм Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлыҡтары системаһында етәксе вазифалар биләй. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан Республикаһының икенсе — дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе. 1999—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында конституция закондарын сығарыу комитеты ағзаһы. Европаның урындағы һәм төбәк властары конгресы Төбәктәр палатаһында Рәсәй Федерацияһы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерациһы Закондар сығарыусылар советының ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы була. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2003), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), «[[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]]» (2008), 1-се дәрәжә Бөйөк Петр, Андропов ордендары, ун дүрт миҙал, исемле ҡорал менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[2015 йыл]]дың 9 декабрендә [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Рөстәм Хәмитов]] Константин Толкачёвҡа [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның Рәхмәтен тапшырҙы<ref>{{Cite web|url=http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html|title=Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан|author=Пресс-служба Главы Республики Башкортостан|website=Официальный сайт Главы Республики Башкортостан|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081956/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html |date=2017-02-02 }}{{ref-ru}}</ref>. 2019 йылдың июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы [[Александр Невский ордены]] менән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1319836-putin-podpisal-ukaz-o-nagrazhdenii-konstantina-tolkacheva-ordenom-aleksandra-nevskogo/?sphrase_id=9444016 Путин подписал указ о награждении Константина Толкачева орденом Александра Невского. ИА «[[Башинформ]]», 14 июня 2019 года]{{ref-ru}}{{V|19|06|2019}}</ref>, 2022 йылдың сентябрендә «законлыҡты нығытыуға индергән өлөшө һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәреге өсөн» — Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-09-14/predsedatelya-gossobraniya-bashkirii-nagradili-pochetnoy-gramotoy-prezidenta-rossii-2948031 Председателя Госсобрания Башкирии наградили Почетной грамотой Президента России. ИА Башинформ, 14 сентября 2022 года]{{ref-ru}}{{V|14|09|2022}}</ref>. 2026 йылдың 4 майында [[Мәскәү]]ҙә оҙайлы ауырыуҙан һуң 73 йәшендә вафат булды<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2026-05-04/auyr-h-b-r-konstantin-tolkachev-vafat-buldy-4673893 Ауыр хәбәр: Константин Толкачев вафат булды]</ref>. Бынан бер көн элек уға Мәскәүҙең Бурназян исемендәге клиникаһында ҡатмарлы операция яһалған ине. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * «[[Берҙәм Рәсәй]]» бөтә Рәсәй сәйәси фирҡәһе ағзаһы. * Толкачёв Константин Борисович [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың]] 60-сы Беүә бер мандатлы һайлау округы буйынса депутаты. Ул һайланған округтар: * 5-се саҡырылыш — Берҙәм республика һайлау округы * 4-се саҡырылыш — 60-сы Беүә һайлау округы * 3-сө саҡырылыш — 93-сө Мәсәғүт һайлау округы * 2-се саҡырылыш — 3-сө Киров һайлау округы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|76203}}{{V|26|02|2021}} {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйестәре]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары (2000 йылдан)]] [[Категория:Рәсәй Федерация Советы ағзалары (1996—2000)]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] a70hfz5mbndve9t6vwysxel65o66ch8 1295506 1295505 2026-05-04T08:17:07Z MR973 26610 1295506 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя=Константин Борисович Толкачёв | оригинал имени = | изображение = | ширина = 250 | описание изображения = | должность =[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе | порядок = 2 | флаг = Flag of Bashkortostan.svg | флаг2=Coat of Arms of Bashkortostan.svg | периодначало = [[1999]] йылдан | периодконец = | предшественник = [[Зайцев Михаил Алексеевич|Михаил Алексеевич Зайцев]] | преемник = | дата рождения = 1.03.1953 | место рождения = [[СССР]], {{ТУ|Кемерово өлкәһе}}, [[Новокузнецк|Сталинск]] ҡалаһы | профессия =юрист | образование = СССР Эске эштәр министрлығы академияһы | ученая степень= Юридик фәндәр докторы | дата смерти = 4.05.2026 | место смерти = [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] | партия = «[[Берҙәм Рәсәй]]» | награды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Дружбы}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}}{{!!}}{{орден Салавата Юлаева}}{{!!}}[[Файл:MakarovPM.jpg|40px|Именной пистолет Макарова (ПМ) от руководства РФ|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]] {{!}}} | автограф = }} '''Толкачёв Константин Борисович''' ([[1 март]] [[1953 йыл]], [[Новокузнецк|Сталинск]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[4 май]] [[2026 йыл]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй]]) — [[дәүләт]] эшмәкәре, юрист-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2000). Эске хеҙмәт генерал‑майоры (1998). 1999 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты һәм рәйесе (2-се — 5-се саҡырылыш). == Биографияһы == Константин Борисович Толкачёв 1953 йылдың 1 мартында [[Кемерово өлкәһе]]нең бөгөнгө [[Новокузнецк]] ҡалаһында тыуа. Юғары белемле — СССР Эске эштәр министрлығының Рязань юғары мәктәбен, ошо уҡ министрлыҡтың Академияһын тамамлаған. Эске эштәр хеҙмәтенең отставкалағы генерал-майоры. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Юридик фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Хеҙмәт юлын 1970 йылда Кузнецк металлургия комбинатында торба йәбештереүсе ярҙамсыһы булып башлай. 1971 йылдан 1973 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1977—1996 йылда СССР һәм Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлыҡтары системаһында етәксе вазифалар биләй. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан Республикаһының икенсе — дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе. 1999—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында конституция закондарын сығарыу комитеты ағзаһы. Европаның урындағы һәм төбәк властары конгресы Төбәктәр палатаһында Рәсәй Федерацияһы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерациһы Закондар сығарыусылар советының ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы була. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2003), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), «[[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]]» (2008), 1-се дәрәжә Бөйөк Петр, Андропов ордендары, ун дүрт миҙал, исемле ҡорал менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[2015 йыл]]дың 9 декабрендә [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Рөстәм Хәмитов]] Константин Толкачёвҡа [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның Рәхмәтен тапшырҙы<ref>{{Cite web|url=http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html|title=Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан|author=Пресс-служба Главы Республики Башкортостан|website=Официальный сайт Главы Республики Башкортостан|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081956/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html |date=2017-02-02 }}{{ref-ru}}</ref>. 2019 йылдың июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы [[Александр Невский ордены]] менән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1319836-putin-podpisal-ukaz-o-nagrazhdenii-konstantina-tolkacheva-ordenom-aleksandra-nevskogo/?sphrase_id=9444016 Путин подписал указ о награждении Константина Толкачева орденом Александра Невского. ИА «[[Башинформ]]», 14 июня 2019 года]{{ref-ru}}{{V|19|06|2019}}</ref>, 2022 йылдың сентябрендә «законлыҡты нығытыуға индергән өлөшө һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәреге өсөн» — Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-09-14/predsedatelya-gossobraniya-bashkirii-nagradili-pochetnoy-gramotoy-prezidenta-rossii-2948031 Председателя Госсобрания Башкирии наградили Почетной грамотой Президента России. ИА Башинформ, 14 сентября 2022 года]{{ref-ru}}{{V|14|09|2022}}</ref>. 2026 йылдың 4 майында [[Мәскәү]]ҙә оҙайлы ауырыуҙан һуң 73 йәшендә вафат булды<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2026-05-04/auyr-h-b-r-konstantin-tolkachev-vafat-buldy-4673893 Ауыр хәбәр: Константин Толкачев вафат булды]</ref>. Бынан бер көн элек уға Мәскәүҙең Бурназян исемендәге клиникаһында ҡатмарлы операция яһалған ине. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * «[[Берҙәм Рәсәй]]» бөтә Рәсәй сәйәси фирҡәһе ағзаһы. * Толкачёв Константин Борисович [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың]] 60-сы Беүә бер мандатлы һайлау округы буйынса депутаты. Ул һайланған округтар: * 5-се саҡырылыш — Берҙәм республика һайлау округы * 4-се саҡырылыш — 60-сы Беүә һайлау округы * 3-сө саҡырылыш — 93-сө Мәсәғүт һайлау округы * 2-се саҡырылыш — 3-сө Киров һайлау округы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|76203}}{{V|26|02|2021}} {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйестәре]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары (2000 йылдан)]] [[Категория:Рәсәй Федерация Советы ағзалары (1996—2000)]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] oxjkp8efy6q3dilm1rs6lq1u7v38wxd 1295515 1295506 2026-05-04T10:23:59Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1295515 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя=Константин Борисович Толкачёв | оригинал имени = | изображение = | ширина = 250 | описание изображения = | должность =[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе | порядок = 2 | флаг = Flag of Bashkortostan.svg | флаг2=Coat of Arms of Bashkortostan.svg | периодначало = [[1999]] йылдан | периодконец = | предшественник = [[Зайцев Михаил Алексеевич|Михаил Алексеевич Зайцев]] | преемник = | дата рождения = 1.03.1953 | место рождения = [[СССР]], {{ТУ|Кемерово өлкәһе}}, [[Новокузнецк|Сталинск]] ҡалаһы | профессия =юрист | образование = СССР Эске эштәр министрлығы академияһы | ученая степень= Юридик фәндәр докторы | дата смерти = 4.05.2026 | место смерти = [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] | партия = «[[Берҙәм Рәсәй]]» | награды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Дружбы}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}}{{!!}}{{орден Салавата Юлаева}}{{!!}}[[Файл:MakarovPM.jpg|40px|Именной пистолет Макарова (ПМ) от руководства РФ|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]] {{!}}} | автограф = }} '''Толкачёв Константин Борисович''' ([[1 март]] [[1953 йыл]], [[Новокузнецк|Сталинск]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[4 май]] [[2026 йыл]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй]]) — [[дәүләт]] эшмәкәре, юрист-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2000). Эске хеҙмәт генерал‑майоры (1998). 1999 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты һәм рәйесе (2-се — 5-се саҡырылыш). == Биографияһы == Константин Борисович Толкачёв 1953 йылдың 1 мартында [[Кемерово өлкәһе]]нең хәҙерге [[Новокузнецк]] ҡалаһында тыуа. Юғары белемле — СССР Эске эштәр министрлығының Рязань юғары мәктәбен, ошо уҡ министрлыҡтың Академияһын тамамлаған. Эске эштәр хеҙмәтенең отставкалағы генерал-майоры. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Юридик фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Хеҙмәт юлын 1970 йылда Кузнецк металлургия комбинатында торба йәбештереүсе ярҙамсыһы булып башлай. 1971 йылдан 1973 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1977—1996 йылда СССР һәм Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлыҡтары системаһында етәксе вазифалар биләй. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан Республикаһының икенсе — дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе. 1999—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында конституция закондарын сығарыу комитеты ағзаһы. Европаның урындағы һәм төбәк властары конгресы Төбәктәр палатаһында Рәсәй Федерацияһы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерациһы Закондар сығарыусылар советының ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы була. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2003), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), «[[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]]» (2008), 1-се дәрәжә Бөйөк Петр, Андропов ордендары, ун дүрт миҙал, исемле ҡорал менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[2015 йыл]]дың 9 декабрендә [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Рөстәм Хәмитов]] Константин Толкачёвҡа [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның Рәхмәтен тапшырҙы<ref>{{Cite web|url=http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html|title=Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан|author=Пресс-служба Главы Республики Башкортостан|website=Официальный сайт Главы Республики Башкортостан|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081956/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html |date=2017-02-02 }}{{ref-ru}}</ref>. 2019 йылдың июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы [[Александр Невский ордены]] менән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1319836-putin-podpisal-ukaz-o-nagrazhdenii-konstantina-tolkacheva-ordenom-aleksandra-nevskogo/?sphrase_id=9444016 Путин подписал указ о награждении Константина Толкачева орденом Александра Невского. ИА «[[Башинформ]]», 14 июня 2019 года]{{ref-ru}}{{V|19|06|2019}}</ref>, 2022 йылдың сентябрендә «законлыҡты нығытыуға индергән өлөшө һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәреге өсөн» — Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-09-14/predsedatelya-gossobraniya-bashkirii-nagradili-pochetnoy-gramotoy-prezidenta-rossii-2948031 Председателя Госсобрания Башкирии наградили Почетной грамотой Президента России. ИА Башинформ, 14 сентября 2022 года]{{ref-ru}}{{V|14|09|2022}}</ref>. 2026 йылдың 4 майында [[Мәскәү]]ҙә оҙайлы ауырыуҙан һуң 73 йәшендә вафат булды<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2026-05-04/auyr-h-b-r-konstantin-tolkachev-vafat-buldy-4673893 Ауыр хәбәр: Константин Толкачев вафат булды]</ref>. Бынан бер көн элек уға Мәскәүҙең Бурназян исемендәге клиникаһында ҡатмарлы операция яһалған була. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * «[[Берҙәм Рәсәй]]» бөтә Рәсәй сәйәси фирҡәһе ағзаһы. * Толкачёв Константин Борисович [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың]] 60-сы Беүә бер мандатлы һайлау округы буйынса депутаты. Ул һайланған округтар: * 5-се саҡырылыш — Берҙәм республика һайлау округы * 4-се саҡырылыш — 60-сы Беүә һайлау округы * 3-сө саҡырылыш — 93-сө Мәсәғүт һайлау округы * 2-се саҡырылыш — 3-сө Киров һайлау округы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|76203}}{{V|26|02|2021}} {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйестәре]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары (2000 йылдан)]] [[Категория:Рәсәй Федерация Советы ағзалары (1996—2000)]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] t87t70mz2z8skb7zoeqq2kbtlz93x2k 0 72390 1295451 1179137 2026-05-03T20:05:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295451 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы | название = Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора) | логотип = [[Файл:Omz logo.png|170px]] | тип = ПАЙ | листинг на бирже = {{LSE|OMZD}}, {{MOEX|OMZZ}} | девиз = | основана = 1996 | расположение = {{флагификация|Рәсәй}}: [[Мәскәү]] | ключевые фигуры = Игорь Тимофеев (генераль директор), Вадим Махов (президент) | отрасль = ауыр машиналар эшләү, энергетика | продукция = | оборот = {{Рост}} $746,0 млн (2010, [[МСФО]]) | операционная прибыль = | чистая прибыль = | число сотрудников = | сайт = [http://www.omz.ru www.omz.ru] }} '''Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)''' (''ОМЗ'', ''«Уралмаш-Ижора»'') — Рәсәй ауыр машиналар төҙөү сәнәғәтәнең эре холдингы. Атом энергетикаһы, нефтегазохимия тармаҡтары һәм тау сәнәғәте өсөн төрлө машина, ҡорамал һәм йыһаз сығара. АЭС-тар өсөн «ВВЭР-1000» һәм «ВВЭР-1200» реакторҙарын илдә берҙәм-бер етештереүсе<ref>[http://www.rosatom.ru/wps/wcm/connect/rosatom/rosatomsite/journalist/atomicsphere/03cbad00460043adaad9aa9a323a0a1d Росатом до 2014 года вложит в создание производства корпусов для реакторов на ПЗМ 80 млн евро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127142358/http://www.rosatom.ru/wps/wcm/connect/rosatom/rosatomsite/journalist/atomicsphere/03cbad00460043adaad9aa9a323a0a1d |date=2020-01-27 }} // РИА Новости, 4 марта 2011 г.</ref>. == Холдинг составы == [[Рәсәй]]ҙә: * [[Уралмаш]] * [[Ижора заводтары]] * «[[Красное Сормово]]» ([[Түбәнге Новгород]]) * [[Волгоградский судостроительный завод]] * «[[Зарубежэнергопроект]]» * «[[ОМЗ-Спецсталь]]» * «[[ОМЗ-Литейное производство]]» * «[[ИЗ-КАРТЭКС]]» [[Чехия]]ла: * [[Škoda Auto|ŠKODA JS]] * [[CHETENG Engineering]]. == Милек эйәһе == Ойошманы [[Газпромбанк]] ҡулында тота<ref>[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/02/13/181601 Вкратце. ОМЗ под контролем банка] // Ведомости, № 26 (2296), 13 февраля 2009</ref>. === Финанс күрһәткестәре === {| class="wikitable" |- ! width=230px | ! width=90px | 2004 ! width=90px | 2005 ! width=90px | 2006 ! width=90px | 2007 ! width=90px | 2008 ! width=90px | 2009 ! width=90px | 2010 |- | Килем, млн долл. | 523,8 | 666,1 (+27 %)<ref>[http://www.nsp.su/factories/126/ Объединенные машиностроительные заводы]</ref> | | | | 653,277 (-26,2 %)<ref>[http://spb.rbc.ru/freenews/20100430110136.shtml Чистый убыток ОМЗ по МСФО за 2009 г. вырос на 78,9 % — до 17,030 млн долл.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 746,004 (+14,2 %))<ref>[http://www.ifax.ru/Application/News.aspx Группа ОМЗ сократила убыток по МСФО в 2010 г. в 7,3 раза до $2,34 млн] // Интерфакс, 29 апреля 2011 г.</ref> |- | Таҙа килем, млн долл. | | 6,2 (9,8 тапҡырға үсеш) | −11,515 | 120,316<ref>[http://www.bfm.ru/news/2009/03/20/omz-smenili-pribyl-na-ubytok-v-120-3-mln-dollarov.html ОМЗ сменила прибыль на убыток в 120,3 млн долларов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322113903/http://www.bfm.ru/news/2009/03/20/omz-smenili-pribyl-na-ubytok-v-120-3-mln-dollarov.html |date=2009-03-22 }}</ref> | | −17,030 (+78,9 %) | −2,338 (7,3 тапҡырға кәмеү) |- | Операцион килем, млн долл. | 125,3 | 37,7 | 23,555 | 159,968 | | 45,738 (-43,1 %) | −16,492 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.omz.ru/rus Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081225/http://www.omz.ru/rus |date=2016-03-04 }} rsnv0xal5akipglz0c7k1peqxwz0gdq 0 72853 1295439 1051096 2026-05-03T18:08:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295439 wikitext text/x-wiki [[Файл: Coat of Arms of Orenburg.png|200px|right|Беловка — Ырымбурҙың районы]] '''Беловка''' — [[Ырымбур]] ҡалаһының тарихи районы. Атамаһы Белов тигән сауҙәгәрҙең фамилияһынан алынған. Ул XX быуат башында ошо урында «Вокзал»ға төкөтмә төҙөй, унда һәр кис музыка уйнанаған<ref>[http://www.orenobl.ru/arh_dostopr/belovka.php Беловка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826113814/http://www.orenobl.ru/arh_dostopr/belovka.php |date=2014-08-26 }}</ref>. Беловканың архитектура ансамбле XVIII-IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора<ref>http://www.rutraveller.ru/place/14623 Беловканың архитектура ансамбле XVIII-IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора</ref>. Административ яҡтан Көньяҡ округының Үҙәк районында урынлашҡан. == Иҫтәлекле урындар == * Советская урамы, 2 йорт. Эллекке [[Ырымбур губернаһы]]нын Хәрби губернаторҙарҙың штабы. Ошо йортта 1920—1923 йылдарҙа [[Ҡаҙағстан]]дын беренсе Хөкүмәте урынлашҡан, был осорҙа Ырымбур Ҡаҙағстандын беренсе баш ҡалаһы булып торған. Ошо йортта шулай уҡ [[Муса Йәлил]] эшләгән. Хәҙерге көндә [[Ырымбур дәүләт педагогия университеты]] корпусы. * Набережная урамы, 29 йорт. Хәҙерге көндә Ырымбурҙын тарихы музейы. Элекке [[Гауптвахта]]. Алдында Александр Пушкин һәйкәле. * XVIII быуатта ҡуйылған Елизавета ҡапҡалары <ref>[http://oldorenburg.ru/#23 Иске Ырымбур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517145654/http://oldorenburg.ru/#23 |date=2014-05-17 }}</ref>. * «Европанан Азияға» исемле [[Яйыҡ]] аша элмәк канат юлы. * 1953 йылдын 7 ноябрендә асылған [[Чкалов Валерий Павлович|Валерий Чкаловҡа]] һәйкәл * Генерал–майор Бикбулатов менән һалынған Зауральная рощаһы. * Набережная урамы, 14 йорт. Ошо йортта беренсе космонавт [[Гагарин Юрий Алексеевич|Юрий Гагарин]] уҡыған. Уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * Советская урамы, 5 йорт. Хәҙерге көндә [[Ырымбур дәүләт медицина академияһы]]ның баш корпусы. Алдында бөйөк урыҫ табибтары Н. И. Пирогов, И. П. Павлов, С. П. Боткин, Н. А. Семашко бюстары ҡуйылған. * Беренсе уҡытыусаға һәйкәл. 2012 йылда асыла. * Табын Божья Матерь иконаның Храмы. * Колокол скульптураһы. * Хәрби дан һәйкәле. * [[Неплюев кадет корпусы]] йорто. * А. С. Пушкин һәм [[Даль Владимир Иванович|В. И. Даль]] һәйкәле. * М. Горький исемендәге драма театры == Беловка урындары == <gallery> File:Музей истории Оренбурга (гауптвахта). Вид с площади (Беловка)..jpg|Эллекке [[Гауптвахта]]. Алдында Александр Пушкин һәйкәле. Файл:Orenburg bridge.jpg| [[Яйыҡ]] йылғаһы аша күпер Файл:Drama theatre. Orenburg.jpg|М. Горький исемендәге драма театры File:Пешеходный мост и набережная р. Урал в г. Оренбург.JPG|Яйыҡ яры File:Набережная реки Урал в г. Оренбург.JPG| Яйыҡ яры File:Набережная р. Урал, Оренбург.JPG| [[Яйыҡ]] яры File:Виктор Черномырдин и Морис Дрюон в Оренбурге. 2003 год..jpg|[[Черномырдин Виктор Степанович|Виктор Черномырдин]] һәм Морис Дрюон Беловкала </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Ырымбур}} [[Категория:Ырымбур]] [[Категория:Ырымбур губернаһы]] [[Категория:Ырымбур райондары]] 9wl9iwxbaaitgo7zs8il04omnaimii6 0 73716 1295488 1286643 2026-05-04T07:23:34Z Kwamikagami 7335 /* Планетаны асыу */ 1295488 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Уран (мәғәнәләр)}} {{Планета карточкаһы |название = Уран |тип=планета |изображение символа = Uranus symbol (bold).svg |изображение = [[Файл:Uranus2.jpg|frameless|«[[Вояджер-2]]» аппаратынан Уран фотоһы.]] |размер изображения = |подпись под изображением = |bg = #c0ffff |малая планета = |открытие = yes |открытие-ref = |дата открытия = [[13 марта]] [[1781]] |первооткрыватель = [[Гершель, Уильям|Уильям Гершель]] |место открытия = [[Бат (Англия)|Бат]], [[Бөйөк Британия]] |способ открытия = күҙәтеү |именование = |именование-ref = |обозначение ЦМП = |альтернативные имена = |категория МП = |орбита = yes |орбита-ref = |эпоха = [[J2000]] |афелий = 3 004 419 704&nbsp;[[Километр|км]]<br>20,083&nbsp;305&nbsp;26&nbsp;[[Астрономик берәмек|а. б.]] |перигелий = 2 748 938 461&nbsp;[[Километр|км]]<br>18,375&nbsp;518&nbsp;63 а. е. |периапсида = |апоапсида = |большая полуось = 2 876 679 082&nbsp;[[Километр|км]]<br>19,229&nbsp;411&nbsp;95 а. е. |средний радиус орбиты = |эксцентриситет = 0,044&nbsp;405&nbsp;586 |сидерический период = 30 685,4&nbsp;көн |синодический период = 369,66&nbsp;көн |орбитальная скорость = 6,81&nbsp;км/с |средняя аномалия = 142,955717° |наклонение = 0,772556°<br>6,48°<br / [[Ҡояш]] экваторына |угловое перемещение = |долгота восходящего узла = 73,989821° |долгота периастра = |время периастра = |аргумент перицентра = 96,541318° |половинная амплитуда = |чей спутник = |число спутников = [[Уран юлдаштары|27]] |физические характеристики = yes |физические характеристики-ref = |размеры = |сжатие = 0,02293 |экваториальный радиус = 25&nbsp;559&nbsp;км |полярный радиус = 24&nbsp;973&nbsp;км |средний радиус = |длина окружности = |площадь поверхности = 8,1156{{e|9}}&nbsp;км² |объём = 6,833{{e|13}}&nbsp;км³ |масса = 8,6832{{e|25}}&nbsp;[[килограмм|кг]] <br>14,6&nbsp;земных |плотность = 1,27&nbsp;г/см³ |ускорение свободного падения = 8,87&nbsp;м/с² (0,886&nbsp;''g'') |вторая космическая = 21,3&nbsp;км/c |период вращения = 0,71833&nbsp;көн<br>17&nbsp;[[сәғәт|сәғ]] 14&nbsp;[[минут|мин]] 24&nbsp;[[секунд|с]] |скорость вращения = 2,59&nbsp;км/с<br>9&nbsp;324&nbsp;км/ч |наклон оси = 97,77° |прямое восхождение = 17&nbsp;сәғ 9&nbsp;мин 15&nbsp;с<br>257,311° |склонение = −15,175° |полярная небесная широта = |полярная небесная долгота = |альбедо = 0,300 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br>0,51 ([[Геометрик альбедо|геом.]]) |температуры = yes |имя температуры 1 = уровень 1 бара |темп1мин = |темп1сред = 76&nbsp;[[Кельвин|K]] |темп1макс = |имя температуры 2 = 0,1 бара (тропопауза) |темп2мин = 49 [[Кельвин|К]] (−224 °C) |темп2сред = 53 [[Кельвин|К]] (−220 °C) |темп2макс = 57 [[Кельвин|К]] (−216 °C) |спектральный тип = |видимая звёздная величина = 5,9— 5,32 |абсолютная звёздная величина = |угловой размер = 3,3"—4,1" |атмосфера = yes |атмосфера-ref = |давление на поверхности = |шкала высоты = |состав атмосферы = <table> <tr><td> 83±3 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> 15±3 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> 2,3 %</td><td>[[Метан]]</td></tr><tr><td> Лёд:</td><td> [[аммиак]]<br>[[һыу]]<br>[[Аммоний гидросульфиды]]<br>[[метан]] </td></tr></table> }} '''Ура́н''' (символы: [[File:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]]) — [[Ҡояш системаһы]]ндағы [[планета]], алыҫлығы буйынса [[Ҡояш]]тан етенсе урында, диаметры буйынса өсөнсө, ауырлығы буйынса дүртенсе урында. Ерҙән күренмәй. Телескоп ярҙамында асылған беренсе планета<ref>{{cite web|title=Образовательная Интернет программа MIRA, раздел об Уране|work=Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=2007-08-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT4OSTF|archivedate=2011-08-11}}</ref>. 1781 йылдың 13 мартында инглиз ғалимы Уильям Гершель абайлап ала һәм Ҡояш системаһының сиген киңәйтә. Уға боронғо гректарҙың күк аллаһы Урандың исеме бирелә. Был асышҡа тиклем күҙетеүселәр уны нурһыҙ йондоҙ тип уйлаған була<ref>{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|work=Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=2007-08-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT4OSTF|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Башлыса [[водород]]тан һәм [[Гелий|гелийҙанҙан]] торған газ гиганттары [[Сатурн]] менән [[Юпитер|Юпитерҙан]] айырмалы рәүештә Урандың һәм уға оҡшаш [[Нептун|Нептундың]] эсендә металл водороды бөтөнләй юҡ, әммә юғары температуралы модификацияларында боҙ ифрат күп. Шул сәбәп буйынса белгестәр был ике планетаны айырым «боҙ гиганттары» категорияһына индерә. Уран атмосфераһының нигеҙен [[водород]] менән [[гелий]] тәшкил итә. Бынан тыш, унда метан һәм башҡа углеводород эҙҙәре табыла, шулай уҡ боҙ, ҡаты аммиак һәм [[водород]]тан болоттар ҙа бар. [[Ҡояш системаһы]]нда Уранда иң һалҡын планетар атмосфера, минималь температураһы — 49 К (-224 °C). Урандың болоттары ҡатмарлы ҡатламлы төҙөлөшкә эйә, унда һыу иң түбәнге ҡатламда, ә метан — юғарғы ҡатламда<ref name="Lunine1993">{{Мәҡәлә|заглавие=The Atmospheres of Uranus and Neptune|том=31|страницы=217—263|doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L|автор=Lunine, Jonathan. I.|год=1993|язык=en|издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|издательство=[[Annual Reviews]]}}</ref>. Урандың эсе, нигеҙҙә, боҙҙан һәм [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдарынан]] тора. Ҡояш системаһының газ гиганттарындағы кеүек үк, Уранда ҡулсалар системаһы һәм магнитосфера, бынан тыш уның 27 юлдашы бар. Урандың киңлектә билдәләнеше Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙан айырыла — уның әйләнеү күсәре был планетаның [[Ҡояш]] тирәләй әйләнеү яҫылығына ҡарата бер ни тиклем «ҡырын» ята. Шуға күрә лә Уран Ҡояш тирәләй йә төньяҡ полюсы, йә көньяҡ полюсы, йә экваторы, йә урта киңлектәре менән алмашлап боролоп әйләнә. [[1986 йыл]]да Американың «Вояжер-2» йыһан аппараты Ергә Уранды бик яҡындан фотоға төшөрөп ебәрә. Һүрәттәрҙә башҡа планета-гиганттарға хас болоттар һыҙаттары менән атмосфера штромдары булмаған «күрмәлекһеҙ» планета күҙ алдына баҫа<ref name="Smith1986">{{Мәҡәлә|заглавие=Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S|язык=en|тип=journal|автор=Smith, B.A.; Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al.|год=1986}}</ref>. Әммә әле, Урандың көн менән төн тигеҙләнеү нөктәһенә яҡынлашыуына бәйле, планетала килеп тыуған миҙгел үҙгәрештәре һәм һауа торошоноң әүҙемләшеүе һыҙаттарын ерҙән күҙәтеү мөмкинлеге тыуҙы. Уранда 250 м/с (900 км/сәғ) тиҙлектәге ел булыуы ихтимал. == Планетаны асыу == Кешеләр Уильям Гершелгә тиклем дә Уранды күҙәтә, әммә уны [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тип уйлайҙар. Инглиз физик-астрономы Джон Флемстидтың яҙмаларын документлаштырылған иң тәүге яҙма мәғлүмәт тип һанарға кәрәк, ул уны 1690 йылда кәмендә 6 тапҡыр күҙәтә һәм [[Буға (йондоҙлоҡ)|Үгеҙ йондоҙлоғондағы]] 34-се йондоҙ булараҡ теркәп ҡуя. [[1750 йыл]]дан [[1769 йыл|1769 йылға]] тиклем француз астрономы Пьер Шарль ле Моньер Уранды 12 тапҡыр күҙәтә. Уға тиклем барлығы [[1781 йыл|1781 йылға]] тиклем Уран бөтәһе 21-се тапҡыр күҙәтелә<ref name="elkins5">{{Китап|автор=Elkins-Tanton L. T.|заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|серия=The Solar System|isbn=0-8160-5197-6|pages=5}}</ref>. [[Файл:HerschelTelescope.jpg|слева|мини|upright|Телескоп моделе, Уильям Гершель уның ярҙамында Уранды аса. Модель Бат ҡалаһында (Англия) Уильям Гершель музейында һаҡлана]] Ошо хеҙмәте өсөн Гершель король Георг Өсөнсөнөң ғүмерлек стипендияһына (200 фунт стерлинг) лайыҡ була, әммә түбәндәге шарт менән: Гершель Виндзорға күсенергә тейеш, сөнки король ғаиләһе уның телескобынан күк йөҙөн күҙәтергә теләй<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref>. === Атамаһы === Жозеф Лаланд планетаны уны асыусы хөрмәтенә «Гершель» тип атарға тәҡдим итә. Башҡа атамалар ҙа тәҡдим ителә: мәҫәлән, антик мифологиялағы алла Сатурн ҡатынының исеме Кибел<ref name="elkins5"/>. Немец астрономы Иоганн Боде, ғалимдарҙан беренсе булып, грек пантеонының күк аллаһы хөрмәтенә планетаны Уран тип атарға тәҡдим итә, сөнки «Сатурн Юпитерҙың атаһы була, шуға ла яңы планетаны Сатурндың атаһы Уран хөрмәтенә атау дөрөҫ булыр»<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref><ref name="planetsbeyond">{{Китап|заглавие=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System|isbn=0-486-43602-0|автор=Mark Littmann|год=2004|pages=10–11}}</ref>, тип иҫәпләй ул. Гершелдең вафатынан һуң бер йыл үткәс тә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Opposition des Uranus 1821|издание=[[Astronomische Nachrichten]]|том=1|страницы=18—21|автор=Friedrich Magnus Schwerd|язык=en|издательство=[[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]]}}</ref>, [[1823 йыл]]да, ғилми эштә планетаның рәсми исеме Уран тип атала. Элекке «Georgium Sidus» исеме йәки «Георг» һирәкләп осрай, тик Бөйөк Британияла ғына 70 йыл дауамында планета элекке исеме менән йөрөтәлә. Ғәли йәнәптәренең «Nautical HM Almanac Office» Диңгеҙ альманахы нәшриәте [[1850 йыл]]да үҙенең исемлектәрендә Уран атамаһын нығытып ҡуйғандан һуң ғына планета аҙаҡ килеп Уран тип атала<ref name="planetsbeyond" />. [[Ҡытай теле|Ҡытай]], [[Япон теле|япон]], [[Вьетнам теле|вьетнам]] һәм [[Корей теле|корея]] телдәренән һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — планета «Йондоҙ/Күк батшаһы планетаһы»<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt|заглавие=Asian Astronomy 101|издание=Hamilton Amateur Astronomers|том=4|номер=11|язык=mis|год=1997|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BVZMMrHn?url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt|archivedate=2012-10-18}}</ref>. == Орбитаһы һәм әйләнеше == [[Файл:Uranusandrings.jpg|мини|200x200пкс|Уран — ҡулсалары һәм юлдашиары]] Планета Ҡояштан уртаса 19,1914 а. е. (2,8 млрд км) алыҫлыҡта ята. Уран Ҡояш тирәләй тулыһынса Ерҙәге 84 [[йыл]] эсендә әйләнеп сыға. Уран менән Ер араһындағы ара 2,6 млрд километрҙан 3,15 миллиард километрға<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Uranus/Earth Comparison] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |date=2011-08-04 }}</ref> тиклем үҙгәреп тора. Орбитаның оло күсәре 19,229 а. е.-ға йәки 3 миллиард километрға тигеҙ. Бындай арала Ҡояш нурланышы интенсивлығы Ер орбитаһы нурланышынан 1/400 нисбәтендә тәшкил итә<ref>{{Cite web|title=Next Stop Uranus|url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|year=1986|accessdate=2007-06-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT7WRW7|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Тәүге тапҡыр Уран орбитаһы элементтарын [[1783 йыл]]да француз астрономы [[Пьер-Симон Лаплас]] иҫәпләп сығара, әммә ваҡыт үтеү менән планетаның күҙәтелгән тороштарын иҫәпләүҙәрҙә тап килмәүҙәрҙең булыуы асыҡлана. [[1841 йыл]]да британ Джон Кауч Адамс беренсе булып, иҫәпләүҙәрҙәге хаталар әлегә асылмаған планетаның гравитацияһы тәьҫире аҫтында тыуыуы ихтимал, тип фаразлай. [[1845 йыл]]да француз математигы Урбен Леверье Уран орбитаһы элементтарын иҫәпләү буйынса бойондороҡһоҙ эш башлай, ә [[1846 йыл|1846 йылдың]] [[23 сентябрь|23 сентябрендә]] Иоганн Готфрид Галле яңы, аҙаҡ [[Нептун]] тип аталған планетаны Леверье атаған урында тип әйтерлек таба<ref>{{Cite web|title=Mathematical discovery of planets|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT7dQOo|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612235826/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html |date=2015-06-12 }}</ref>. Уран үҙ күсәре тирәләй 17 сәғәт 14 минутта әйләнеп сыға. Әммә, башҡа планета-гиганттарҙағы кеүек үк, Уран атмосфераһының иң юғары ҡатламдарында күсәр тирәләй әйләнеү йүнәлешендә тиҙлеге 240 м/c тәшкил иткән бик көслө елдәр иҫә. Шулай итеп, көньяҡ киңлектең 60 градусына яҡыныраҡ күренгән ҡайһы бер атмосфера деталдәре планета тирәләй ни бары 14 сәғәттә әйләнеп сыға<ref>{{Cite web|title=Uranus|url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|year=2004|accessdate=2007-06-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT840qC?url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227071712/http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html |date=2010-12-27 }}</ref>. === Әйләнеү күсәре ауышлығы === Уран экваторы яҫылығы уның орбитаһы яҫылығына ҡарата 97,86° мөйөш менән ауышҡан — йәғни планета ретроград(ҡәҙимгесә) «ҡырын ятып, башын бер аҙ аҫҡа эйеп» әйләнә. Тимәк Урандан йыл миҙгелдәре Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙағы кеүек алмашынмай. Башҡа планеталар өйөрсөк кеүек әйләнһә, Урандың әйләнеше тәгәрәп барған шарға оҡшаш. Ошондай аномаль әйләнеүҙе, ғәҙәттә, планета формалашҡан саҡта уның ҙур планетезималь менән бәрелешеү ихтималлығы менән аңлаталар<ref>{{Китап|автор=Elkins-Tanton L. T.|заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|серия=The Solar System|isbn=0-8160-5197-6|pages=9}}</ref>. Ҡояш торошо мәлендә планета полюстарының береһе Ҡояшҡа табан йүнәлтелгән була. Тик экватор эргәһендәге тар һыҙатта ғына көн менән төн тиҙ алмашына; шул уҡ ваҡытта унда Ҡояш, ерҙәге поляр киңлектәрендәге кеүек, горизонт өҫтөнән саҡ ҡына ҡалҡып тора. Ярты йыл үткәс, (Урандағы) хәл ҡапма-ҡаршы яҡҡа үҙгәрә: «поляр көн» ярымшарҙың икенсе ғына килә. Һәр плюс Ерҙәге 42 йыл буйы ҡараңғыла — артабан тағы 42 йыл Ҡояш яҡтыһы аҫтында була. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Көн менән төн тигеҙләнгәндә]] Ҡояш Урандың экваторы «янында» тора һәм башҡа планеталарҙағы кеүек көн менән төн алмашына. [[2007 йыл|2007 йылдың 7 декабрендә]] Уранда көн менән төн тигеҙләнеше күҙәтелде. {| class="wikitable" !Төньяҡ ярымшарҙың !Йыл !Көньяҡ ярымшарҙа |- | align="center" |Ҡышҡы ҡояш торошо | align="center" |1902, 1986 | align="center" |Йәйге ҡояш торошо |- | align="center" |Яҙғы төндөң | align="center" |1923, 2007 | align="center" |Көҙгө төндөң |- | align="center" |Йәйге ҡояш торошо | align="center" |1944, 2028 | align="center" |Ҡышҡы ҡояш торошо |- | align="center" |Көҙгө төндөң | align="center" |1965, 2049 | align="center" |Яҙғы төндөң |} Күсәренең шундай ауышлығы арҡаһында Урандың поляр өлкәләре экваториаль өлкәләргә ҡарағанда йыл дауамында Ҡояштан энергияны күберәк ала. Әммә Урандың экватораль өлкәләрендә поляр өлкәләргә ҡарағанда йылыраҡ. Энергияның шулай бүленешенең механизмдары әлегә билдәһеҙ. Күсәренең ғәҙәти булмаған торошта әйләнеүе лә әлегә фаразлана ғына. Әммә Ҡояш системаһы формалашҡан мәлдә Ер ҙурлығындағы протопланета, Уранға килеп барелеп, уның әйләнеү күсәрен үҙгәрткәндер, тигән фараз өҫтөнлөклө<ref>{{Китап|автор=Jay T. Bergstralh, Ellis Miner, Mildred Matthews|заглавие=Uranus|год=1991|pages=485–486}}</ref>. Күп кенә ғалимдар был фараз менән килешмәй, ул сағында, ти улар, ни эшләп Урандың бер генә айы ла ауыш орбита буйлап әйләнмәй? Тағы ла бер фараз: Урандың бик ҙур юлдашы миллион йылдар дауамында әйләнеү күсәрен урынынан ҡумшытҡан, ә һуңынан юғалған<ref>[http://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ Правда. Ru Наука и техника.]</ref>. === Күренеүе === [[1995 йыл]]дан [[2006 йыл|2006 йылға]] тиклем Урандың күренгән йондоҙ дәүмәле +5,6^m һәм +5,9^m араһында тирбәлә, йәғни планетаны ябай күҙ менән күреү (яҡынса +6,0^m)<ref name="ephemeris">{{Cite web|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006|author=Fred Espenak|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html|year=2005|accessdate=2007-06-14|archiveurl=https://archive.is/20121205061717/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html|archivedate=2012-12-05}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20121205061717/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html |date=2012-12-05 }}</ref> мөмкин була. Төнөн, күк йөҙө асыҡ булғанда уранды ябай күҙ менән дә күрергә мөмкин, ә бинокль ҡулланғанда ҡала шарттарында ла ул күренә<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=NASA's Uranus fact sheet|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT9FOFn|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Телескоп объективының диаметры 25 см булған осраҡта Урандағы болоттар һәм уның эре юлдаштары (Титания һәм Оберон) да күренә<ref>{{Cite web|title=Uranus: the Threshold Planet of 2006|author=Gary T. Nowak|url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html|year=2006|accessdate=2007-06-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT9LjM5?url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208105331/http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |date=2012-02-08 }}</ref>. == Физик характеристикалары == === Эске структураһы === [[Файл:Uranus,_Earth_size_comparison.jpg|мини|Ер һәм Урандың ҙурлығын сағыштырыу]] [[Файл:Uranus-intern-en.png|мини|Урандың эске төҙөлөшө]] Уран — Ҡояш системаһындағыи планета-гиганттар араһында еңелерәк, ләкин Ерҙән 14,5 тапҡырға ауырыраҡ. Тығыҙлығы 1,270 г/см3, шуға ла Ҡояш системаһы планеталары араһында тығыҙлығы буйынса Сатурндан һуң икенсе урынға ҡуйыла<ref name="Jacobson1992">{{Мәҡәлә|заглавие=The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data|том=103|номер=6|страницы=2068—2078|doi=10.1086/116211|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J|язык=en|тип=journal|автор=Jacobson, R.A.; Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P.|год=1992|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Урандың радиусы [[Нептун|Нептундыҡынан]] ҙурыраҡ булһа ла, массаһы бер аҙ кәмерәк<ref name="Seidelmann2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание=Celestial Mech. Dyn. Astr.|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}</ref>, был факт уның, нигеҙҙә, һыу, аммиак һәм метан боҙҙарынан тороуын раҫлай<ref name="Podolak1995">{{Мәҡәлә|заглавие=Comparative model of Uranus and Neptune|издание=Planet. Space Sci.|том=43|номер=12|страницы=1517—1522|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P|язык=mis|автор=Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M.|год=1995}}</ref>. Боҙҙарҙың массаһы, төрлө баһалар буйынса, 9,3-тән алып 13,5-кә тиклем ерҙәге массаныт әшкил итә<ref name="Podolak2000">{{Мәҡәлә|заглавие=Further investigations of random models of Uranus and Neptune|издание=Planet. Space Sci.|том=48|страницы=143—151|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P|язык=en|тип=journal|автор=Podolak, M.; Podolak, J.I.; Marley, M.S.|год=2000}}</ref>. [[Водород]] менән [[гелий]] дөйөм массаның бәләкәй генә өлөшөн тәшкил итә; ҡалған өлөшө тау тоҡомдарына тура килә (улар — планетаның йәҙрәһе, тигән фараз бар). Урандың стандарт моделе, өс өлөштән тора, тип фаразлана: үҙәгендә — таш йәҙрә, уртала — боҙ ҡатламы, тышта — водород-гелий атмосфераһы<ref name="Podolak1995"/>. Йәҙрәһе сағыштырмаса бәләкәй, боҙ мантияһы планетаның ҙур өлөшөн алып тора (дөйөм радиустың 60 процентын алып тора). Боҙ ҡабығы, ғәмәлдә боҙҙан түгел, ә эҫе, тығыҙ шыйыҡлыҡтан тора ([[һыу]], аммиак һәм метан ҡатнашмаһы). Юғары электр үткәреүсәнлегенә эйә булған ошо шыйыҡсаны «аммиак һыуы океаны» тип тә атайҙар<ref name="Atreya2006">{{Мәҡәлә|заглавие=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?|издание=Geophysical Research Abstracts|том=8|страницы=05179|ссылка=http://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf|язык=mis|автор=Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K.|год=2006}}</ref>. === Эске йылылыҡ === === Уран ҡулсалары === [[Файл:Uranian_rings_PIA01977.jpg|справа|мини|250x250пкс| Урандың эске ҡулсаһы . Сағыу тышҡы ҡулса — ε ҡулсаһы, шулай уҡ башҡа һигеҙ ҡулсаһы ла күренә]] [[Файл:Uranian_rings_scheme_ru.png|мини|Урандың ҡулсалары схемаһы<br>]] Урандың саҡ күренгән микрометрҙан метр өлөштәренә тиклемге диаметрҙағы ҡараңғы өлөшсәләрҙән торған ҡулсалар системаһы бар<ref name="Smith1986"/>. Был — Ҡояш системаһында табылған икенсе ҡулса системаһы (тәүгеһе Сатурндың ҡулсалар системаһы). Әлеге ваҡытта Уранда 13 ҡулса булыуы билдәле, иң сағыуы ε (эпсилон) . Урандың ҡулсалары, моғайын, ярайһы уҡ йәштер. Тимәк, ҡулсалар планета менән бергә барлыҡҡа килмәгән планеталарҙың ҡулсаһы менән бергә барлыҡҡа килгән. Бәлки, ҡулсалар элегерәк Урандың юлдаштарының береһе булғандыр, берәй күк есеме менән бәрелешкәндә йәки тулышыу көсөнән ыуалғандыр<ref name="Esposito2002">{{Мәҡәлә|заглавие=Planetary rings|издание=Reports On Progress In Physics|том=65|страницы=1741—1783|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|язык=mis|автор={{Нп3|Esposito, L. W.|Esposito, L. W.||Larry W. Esposito}}|год=2002}}</ref>. Уранды асҡан Уильям Гершелдең [[1789 йыл|1789 йылдың 22 февралендәге]] яҙмаһында ҡулсалар тураһында ла телгә алына. Күҙәтеүҙәренә яҙған иҫкәрмәләрендә ул Урандың ҡулсалары булыуы ихтимал тип фаразлай.. Шулай уҡ уларҙың ҡыҙыл төҫтә булыуы ихтималлығын да әйтеп үтә, уның был фаразы 2006 йылда Кека обсерваторияһында һуңғы ҡулсанан алдағыһын күҙәтеүҙәр мәлендә раҫлана. Уилям Гершелдең иҫкәрмәләре 1797 йылда Король йәмғиәте журналына барып эләгә. Әммә һуңынан, ике быуат дауамында тиерлек — 1797 йылдан алып 1979 йылға тиклем — әҙәбиәттә ҡулсалар бөтөнләй телгә алынмай, был, әлбиттә, ғалимдың хаталаныуын танырға хоҡуҡ бирә. Шуға ҡарамаҫтан, Гершелдең ярайһы уҡ теүәл итеп күргәндәрен тасуирлауы уның был күҙәтеүҙәрен һанға һуҡмай ҡалдырыу өсөн сәбәп була алмай<ref name="dePater2006">{{Мәҡәлә|заглавие=New Dust Belts of Uranus: Two Ring, red Ring, Blue Ring|издание=Science|том=312|страницы=92—94|doi=10.1126/science.1125110|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D|язык=en|тип=journal|автор=dePater, Imke; Hammel, Heidi B.; Gibbard, Seran G.; Showalter Mark R.|год=2006}}</ref>. Ер Урандың ҡулсалары яҫылығы аша үткәндә улар ҡабырға яҡтан күренә. [[2007 йыл|2007]]—[[2008 йыл|2008 йылдарҙа]] быны күҙәтеү мөмкин булды<ref>{{Мәҡәлә|автор=Imke de Pater, H. B. Hammel, Mark R. Showalter, Marcos A. Van Dam.|заглавие=The Dark Side of the Rings of Uranus|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2007|volume=317|pages=1888—1890|bibcode=2007Sci...317.1888D}}</ref>. === Магнитосфераһы === [[Файл:Uranian_Magnetic_field_ru.svg|слева|мини|300x300пкс|Урандың Магнитосфераһы, Вояжер-2 тикшеренеүҙәре,1986 йыл.]] «Вояжер-2» менән тикшереү башланғанға тиклем Урандың [[магнит ҡыры]]н үлсәү бер ҡасан да үткәрелмәй. [[1986 йыл]]да йыһан аппараты Уран орбитаһына инер алдынан, ул ҡояш еле йүнәлешенә тап килергә тейеш, тип фаразлана. Был осраҡта геомагнит полюстар эклиптика яҫылығында ятҡан географик полюстар менән тап килергә тейеш. «Вояжер-2» үлсәүҙәре Урандың бик үҙенсәлекле магнит ҡырына эйә булыуын раҫлай магнит ҡыры планетаның геометрик үҙәгенән түгел, ә әйләнеү күсәренә ҡарата 59 градусҡа ауышҡан яҫылыҡтан йүнәлтелә<ref name="1986Ness">{{Мәҡәлә|заглавие=Magnetic Fields at Uranus|издание=Science|том=233|страницы=85—89|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N|автор=Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al.|год=1986|язык=en}}</ref>. Ысынында магнит диполе планета үҙәгенән яҡынса 1/3-кә планета радиусынан көньяҡ полюсҡа табан шылған. Был ғәҙәти булмаған геометрия асимметрик магнит ҡырына булдыра, көньяҡ ярымшар өҫтөндәге көсөргәнешлек 0,1 гаусс тәшкил итә ала, ә төньяҡ ярымшарҙа ул 1,1 гауссҡа тиклем етергә мөмкин. Планета буйынса был күрһәткес уртаса 0,23 был гауссҡа тигеҙ (сағыштырыу өсөн, Ерҙең магнит ҡыры ике ярымшарҙа ла бер төрлө, магнит экваторы яҡынса «физик экваторға» тап килә). Урандың диполь моменты ерҙекенән 50 тапҡырға артығыраҡ<ref name="Russell993">{{Мәҡәлә|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|язык=mis|автор=Russell, C.T.|год=1993}}</ref>. Урандан тыш, ошондай ауыш магнит ҡыры Нептунда ла күҙәтелә — шуның менән бәйле, тип фаразлайҙар, бындай конфигурация боҙ гиганттарына хастыр. Теорияларҙың береһе был феноменды түбәндәгесә аңлата: ер төркөмөндәге планеталарҙа һәм башҡа планета-гиганттарҙа магнит ҡыры үҙәк йәҙрәлә барлыҡҡа килә, ә «боҙ гиганттарында» магнит ҡыры сағыштырмаса бәләкәй тәрәнлектә барлыҡҡа килә: мәҫәлән, шыйыҡ аммиак океанында, тотороҡло ҡатламлы структураһы булған, шыйыҡ эске өлөшөн уратып алған нәҙек конвектив ярыла барлыҡҡа килә магнит ҡыры<ref name="Atreya2006"/><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields|издание=Letters to Nature|том=428|страницы=151—153|ссылка=http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|doi=10.1038/nature02376|язык=en|тип=journal|автор=Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy|год=2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807213745/http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|archivedate=2007-08-07}}</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, дөйөм төҙөлөшө буйынса Уран Ҡояш системаһы планеталары төҙөлөшө менән оҡшаш. Үҫешкән магнит ҡойроғо һәм радиация бүлкәттәре бар<ref name="1986Ness"/><ref name="Russell993"/><ref name="Krimigis1986">{{Мәҡәлә|заглавие=The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K|язык=en|тип=journal|автор=Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al.|год=1986}}</ref>.Тотош алғанда Уран манитосфераһы буйынса Юпитерҙан айырылып тора һәм күберәк Сатурнды хәтерләтә. Планетаныэ магнит ҡойроғы миллиондарса саҡрымға һуҙыла һәм планетаның әйләненән кәкрәйгән. Магнит ҡырында ҙур яҫылыҡтар барлыҡҡа килтергән юлдаштары Урандың магнитосфераһында мөһим роль уйнай. Киҫәксәләр ағымы ярайһы уҡ юғары, улар 100 000 йыл дауамында айҙарының өҫтөн ҡараңғылап тороуы ихтимал. Бәлки, юлдаштарының һәм ҡулсалары киҫәксәләренең ҡараңғы төҫтө булыуы ла шунандыр. Уранда поляр балҡыш яҡшы үҫешкән<ref name="Herbert1999">{{Мәҡәлә|заглавие=Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune|издание=Planet. Space Sci.|том=47|страницы=1119—1139|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H|язык=mis|автор=Herbert, Floyd; Sandel, Bill R.|год=1999}}</ref>. Әммә Юпитерҙан айырмалы рәүештә Уранда поляр башҡыш термосфераны. энергетик балансы өсөн әллә ни мөһим түгел<ref name="Lam1997">{{Мәҡәлә|заглавие=Variation in the {{nowrap|H⁺₃}} emission from Uranus|том=474|страницы=L73—L76|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ…474L..73L|doi=10.1086/310424|язык=en|тип=journal|автор=Lam, Hoanh An; Miller, Steven; Joseph, Robert D.; et.al|год=1997|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. == Климаты == {{main|Атмосфера Урана}} === Атмосфераһы === Урандың өҫтө ҡаты булһа ла, өҫтөндәге газға оҡшаш болоттарҙы уның атмосфераһы тип атайҙар<ref name="Lunine1993" />. Урандың атмосфераһы планетаның тыҡшы ҡатламынан баҫымы 100 бар һәм температураһы 320 K булғанда 300 км бейеклектә башлана<ref name="dePater1991">{{статья|заглавие=Possible Microwave Absorption in by {{nowrap|H₂S}} gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres|том=91|страницы=220—233|doi=10.1016/0019-1035(91)90020-T|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf|язык=en|тип=journal|автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|год=1991|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. «Атмосфера коронаһы»ның" радиусы "өҫтөнән 2 тапҡырға артығыраҡ һәм баҫымы 1 барға етә. Атмосфераны шартлы рәүештә өс өлөшкә бүлергә мөмкин: [[тропосфера]] (-300 км — 50 км; баҫымы — 100 — 0,1 бар), [[стратосфера]] (50 — 4000 км; баҫымы — 0,1 — 10⁻¹⁰ бар) һәм [[термосфера]]/атмосфера коронаһы (планета йөҙөнән 4000 — 50000 км). Уранда [[мезосфера]] юҡ. === Составы === Уран атмосферыһының составы, гелий һәм молекуляр водород миҡдары бик күп булыу сәбәпле, планетаның ҡалған өлөштәре составынан ярайһы уҡ ныҡ ҡына айырыла. Гелийҙың [[мольная доля|мольная доляһы]] (бөтә атомдар һәм молекулалар һанына ҡарата гелий атомдары һанының нисбәте) юғары тропосферала а 0,15 ± 0,03 тигеҙ һәм 0,26 ± 0,05 масса доляһына тап килә. Был һан гелийҙың йондоҙға ҡаршы масса доляһына бик яҡын (0,275 ± 0,01)<ref name="Lodders2003">{{статья|заглавие=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|том=591|страницы=1220—1247|doi=10.1086/375492|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L|язык=en|тип=journal|автор=Lodders, Katharin|год=2003|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Башҡа газ гиганттарындағы кеүек Уранда [[гелий]] планета үҙәгендә генә тупланмаған. Уран атмосфераһының өсөнсө өлөшө — [[метан]] (CH₄). Спектрҙың ҡыҙыл өлөшөндә яҡтылыҡты йотоусы метандың булыуы планетаға йәшелле-зәңгәрле төҫ бирә<ref>{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 13}}</ref>. Аммиак, һыу һәм көкөрлө водород кеүек әллә ни оса алмаған берләшмәләрҙең атмосфера эсендә барлығы йәки юҡлығы бик аҙ өйрәгелгән<ref name="Lunine1993" /><ref name="dePater1989">{{статья|заглавие=Uranius Deep Atmosphere Revealed|том=82|номер=12|страницы=288—313|doi=10.1016/0019-1035(89)90040-7|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf|автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|год=1989|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. Бынан тыш, Урандың юғары ҡатламдарында [[этан]] (C₂H₆), [[метилацетилен]] (CH₃C₂H) һәм [[диацетилен]] (C₂HC₂H) эҙҙәре табыла<ref name="Burdorf2006">{{статья|заглавие=Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy|том=184|страницы=634—637|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.006|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B|язык=en|тип=journal|автор=Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al.|год=2006|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref><ref name="Encrenaz2003" />. Был углеводородтар, тип фаразлайҙар, метандың ҡояштың ультрафиолет радиацияһында [[фотолиз]]ы продукты булып тора. [[Спектроскопия]] шулай уҡ [[Һыу|һыу пары]], [[Һөрөм газы|һөрөм]] һәм [[Углекислый газ|углекислый]] газдарҙың эҙҙәрен таба. Күрәһең, Уранға улар тышҡы сығанаҡтарҙан киләлер (мәҫәлән, эргәһенән осоп үткән [[Комета|кометаларҙан]])<ref name="Burdorf2006" /><ref name="Encrenaz2003">{{статья|заглавие=ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt?|издание=Planet. Space Sci.|том=51|страницы=89—103|doi=10.1016/S0032-0633(02)00145-9|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E|язык=en|тип=journal|автор=Encrenaz, Therese|год=2003}}</ref><ref name="Encrenaz2004">{{статья|заглавие=First detection of CO in Uranus|издание=Astronomy&Astrophysics|том=413|страницы=L5—L9|doi=10.1051/0004-6361:20034637|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf|accessdate=2007-08-05|язык=mis|автор=Encrenaz, Th.; Lellouch, E.; Drossart, P.|год=2004}}</ref>. == Урандың барлыҡҡа килеүе == == Юлдаштары == [[Файл:Uranian_moon_montage.jpg|слева|мини|800x800пкс|Уның иң ҙур юлдаштары. Һулдан уңға: Миранда, Ариэль, Умбриэль, Титания, оберондың иөғжизәле.]] == Уранды тикшеренеүҙәр == === Асыштар хронологияһы === {| class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="2" width="835px" !Дата !Асыу !Беренсе булып асыусы (асыусылар) |- |[[13 март]] [[1781 йыл|1781]] |Уран |Уильям Гершель |- |[[11 ғинуар|11 ғинуар]] [[1787 йыл|1787]] |Титания һәм Оберон |Уильям Гершель |- |[[22 февраль|22 февраль]] [[1789 йыл|1789]] |Гершель Уран ҡулсалары тураһында телгә ала |Уильям Гершель |- |[[24 октябрь]] [[1851 йыл|1851]] |Ариэль һәм Умбриэль |Уильям Лассел |- |[[16 февраль]] [[1948 йыл|1948]] |Миранда |Койпер |- |[[10 март]] [[1979 йыл|1979]] |Урандың ҡулсалар системаһы |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[30 декабрь]] [[1985 йыл|1985]] |Пак |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[3 ғинуар]] [[1986 йыл|1986]] |Джульетта һәм Порция |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[9 ғинуар]] 1986 |Кресс |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[13 ғинуар]] 1986 |Дездемона, Розалинд һәм Белинда |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[20 ғинуар]] 1986 |Корделия һәм Офелия |Террил һәм Вояжер-2 |- |[[23 ғинуар]] 1986 |Бианка |Смит һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[6 сентябрь]] [[1997 йыл|1997]] |Калибан һәм Сикоракс |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[18 май|18 май]] 1999 |Пердита |Каркошка һәм «Вояжер-2» станцияһы (1986 йылдың 18 ғинуарындәғы һүрәттәр буйынса ) |- |[[18 июль]] [[1999 йыл|1999]] |Сетебос, Стефано һәм Просперо |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[13 август]] [[2001 йыл|2001]] |Тринкуло, Фердинанд һәм Франциско |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[25 август]] [[2003 йыл|2003]] |Маб һәм Купидон |Шоуолтер һәм Лизёр |- |[[29 август]] 2003 |Маргарита |Шеппард һәм Джуитт |- |[[23 август]] [[2006 йыл|2006]] |[[Уран (планета)|Урандағы ҡара тап]] |Хаббл ис. йыһан телескобы һәм тикшеренеүселәр төркөмө |} === Автоматик планета-ара станциялар менән тикшереү === [[Файл:Uranus_Final_Image.jpg|справа|мини|242x242пкс|Уран һүрәте, «Вояжер-2» Нептунға «йүнәлгәндә» ]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡояш системаһы‎}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Miner E. D.|заглавие=Uranus: the planet, rings and satellites|ссылка=https://books.google.com/books?id=G6HvAAAAMAAJ|издательство=Wiley|год=1998|allpages=360|isbn=978-0-471-97398-0}} == Һылтанмалар == === Рус телле һылтанмалар === ** [http://galaxy.gcmsite.ru/pg.php?pg=pln&p=010 Уран на galaxy.gcmsite.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060310154223/http://galaxy.gcmsite.ru/pg.php?pg=pln&p=010 |date=2006-03-10 }} ** [http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=7 Уран на astrolab.ru] ** [http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm edu.nstu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704172647/http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |date=2011-07-04 }} ** [http://galspace.spb.ru/index51-ura.html galspace.spb.ru] ** [http://www.allplanets.ru/solar_sistem/uranus/uranus.htm Уран на allplanets.ru] ** [http://www.astronet.ru/db/msg/1170734/uranus.html www.astronet.ru] ** [http://www.astronomy.ru/forum/index.php/topic,5889.0.html Астрофорум — тема о наблюдениях Урана] ** ''[[:ru:Бурба, Георгий Александрович|Г. Бурба.]]'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/?article_id=313 Открытый дважды] // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света» ==== яңылыҡтарҙа ==== * [http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/10216568.html Уильям Гершель XVIII быуат аҙағында Урандың ҡулсаларын күҙәтә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903180217/http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/10216568.html |date=2007-09-03 }} === Инглиз теле һылтанмалары === ==== Тәҡдим ителгән мәҡәләләр arXiv.org ==== ** [http://arxiv.org/PS_cache/arxiv/pdf/0712/0712.1492v1.pdf Причины изменения геометрического альбедо Урана] ** [http://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0609/0609723v1.pdf Океаны жидкой воды на ледяных гигантах] ** [http://arxiv.org/abs/0808.2823 Planet-bound dark matter and the internal heat of Uranus, Neptune, and hot-Jupiter exoplanets] ** [http://arxiv.org/abs/0801.4452 Long-term observations of Uranus and Neptune at 90 GHz with the IRAM 30m telescope — (1985—2005)] ** [http://arxiv.org/abs/0712.0553 Origin of the Structure of the Kuiper Belt during a Dynamical Instability in the Orbits of Uranus and Neptune] ** [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0607182 Optical parameters of the nonisothermal Uranus’s and Neptune’s atmospheres] ** [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0602546 Mid-Infrared Ethane Emission on Neptune and Uranus] ** [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0408341 Uranus’s anomalously low excess heat constrains strongly interacting dark matter] ==== Сайты ==== * [http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html Пресс-релиз ESO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222061335/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html |date=2008-02-22 }} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Наса ның сайтында факт тураһында Уран Страничка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |date=2011-08-04 }} * Об Уране (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 24 июнь 2007 йыл. был [http://solarsystem.nasa.gov Сайтта ҡояш системаһын үҙләштереү НАСУНОВ] * Изображения Урана, полученные обсерваторией Кек (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 16 ноябрь, 2007 йыл. — Пресс-релиз фотоһүрәттәр менән кольцо, болоттар һәм юлдаш * Новости от [[22 декабрь]] [[2005 йыл|2005]] тураһында яңы асыштар һәм ай дүңгәләге: ** ''[http://space.com/scienceastronomy/051222_uranus.html Ул Уран табыу һәм яңы ай дүңгәләк]'', Space.com ** ''[http://www.msnbc.msn.com/id/10574903/ Ул ике ҡулсаһы табыу яңы булһа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116162625/http://www.msnbc.msn.com/id/10574903/ |date=2007-11-16 }}'', MSNBC * [http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html Планета — Уран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011210547/http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html |date=2007-10-11 }} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Uranus Ул] был фотожурнал реактив хәрәкәт лабораторияһы * [http://skytonight.com/news/4435217.html ул 2006 йылдың авгусында таптарҙы күреп атмосфера н] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106220803/http://skytonight.com/news/4435217.html |date=2009-01-06 }} ==== Яңылыҡтарҙа ==== * [http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm Уранда «ҙур ҡара тапты» асыу]{{ref-en}} [[Категория:Уран]] [[Категория:Ҡояш системаһының планеталары]] [[Категория:1781 йылда асылған астрономик объекттар|*]] a0rcr6lwqrawvfqpjo982af4g84zbcp 1295489 1295488 2026-05-04T07:24:29Z Kwamikagami 7335 1295489 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Уран (мәғәнәләр)}} {{Планета карточкаһы |название = Уран |тип=планета |изображение символа = Uranus symbol (bold).svg |изображение = [[Файл:Uranus2.jpg|frameless|«[[Вояджер-2]]» аппаратынан Уран фотоһы.]] |размер изображения = |подпись под изображением = |bg = #c0ffff |малая планета = |открытие = yes |открытие-ref = |дата открытия = [[13 марта]] [[1781]] |первооткрыватель = [[Гершель, Уильям|Уильям Гершель]] |место открытия = [[Бат (Англия)|Бат]], [[Бөйөк Британия]] |способ открытия = күҙәтеү |именование = |именование-ref = |обозначение ЦМП = |альтернативные имена = |категория МП = |орбита = yes |орбита-ref = |эпоха = [[J2000]] |афелий = 3 004 419 704&nbsp;[[Километр|км]]<br>20,083&nbsp;305&nbsp;26&nbsp;[[Астрономик берәмек|а. б.]] |перигелий = 2 748 938 461&nbsp;[[Километр|км]]<br>18,375&nbsp;518&nbsp;63 а. е. |периапсида = |апоапсида = |большая полуось = 2 876 679 082&nbsp;[[Километр|км]]<br>19,229&nbsp;411&nbsp;95 а. е. |средний радиус орбиты = |эксцентриситет = 0,044&nbsp;405&nbsp;586 |сидерический период = 30 685,4&nbsp;көн |синодический период = 369,66&nbsp;көн |орбитальная скорость = 6,81&nbsp;км/с |средняя аномалия = 142,955717° |наклонение = 0,772556°<br>6,48°<br / [[Ҡояш]] экваторына |угловое перемещение = |долгота восходящего узла = 73,989821° |долгота периастра = |время периастра = |аргумент перицентра = 96,541318° |половинная амплитуда = |чей спутник = |число спутников = [[Уран юлдаштары|27]] |физические характеристики = yes |физические характеристики-ref = |размеры = |сжатие = 0,02293 |экваториальный радиус = 25&nbsp;559&nbsp;км |полярный радиус = 24&nbsp;973&nbsp;км |средний радиус = |длина окружности = |площадь поверхности = 8,1156{{e|9}}&nbsp;км² |объём = 6,833{{e|13}}&nbsp;км³ |масса = 8,6832{{e|25}}&nbsp;[[килограмм|кг]] <br>14,6&nbsp;земных |плотность = 1,27&nbsp;г/см³ |ускорение свободного падения = 8,87&nbsp;м/с² (0,886&nbsp;''g'') |вторая космическая = 21,3&nbsp;км/c |период вращения = 0,71833&nbsp;көн<br>17&nbsp;[[сәғәт|сәғ]] 14&nbsp;[[минут|мин]] 24&nbsp;[[секунд|с]] |скорость вращения = 2,59&nbsp;км/с<br>9&nbsp;324&nbsp;км/ч |наклон оси = 97,77° |прямое восхождение = 17&nbsp;сәғ 9&nbsp;мин 15&nbsp;с<br>257,311° |склонение = −15,175° |полярная небесная широта = |полярная небесная долгота = |альбедо = 0,300 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br>0,51 ([[Геометрик альбедо|геом.]]) |температуры = yes |имя температуры 1 = уровень 1 бара |темп1мин = |темп1сред = 76&nbsp;[[Кельвин|K]] |темп1макс = |имя температуры 2 = 0,1 бара (тропопауза) |темп2мин = 49 [[Кельвин|К]] (−224 °C) |темп2сред = 53 [[Кельвин|К]] (−220 °C) |темп2макс = 57 [[Кельвин|К]] (−216 °C) |спектральный тип = |видимая звёздная величина = 5,9— 5,32 |абсолютная звёздная величина = |угловой размер = 3,3"—4,1" |атмосфера = yes |атмосфера-ref = |давление на поверхности = |шкала высоты = |состав атмосферы = <table> <tr><td> 83±3 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> 15±3 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> 2,3 %</td><td>[[Метан]]</td></tr><tr><td> Лёд:</td><td> [[аммиак]]<br>[[һыу]]<br>[[Аммоний гидросульфиды]]<br>[[метан]] </td></tr></table> }} '''Ура́н''' (символы: [[File:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]]) — [[Ҡояш системаһы]]ндағы [[планета]], алыҫлығы буйынса [[Ҡояш]]тан етенсе урында, диаметры буйынса өсөнсө, ауырлығы буйынса дүртенсе урында. Ерҙән күренмәй. Телескоп ярҙамында асылған беренсе планета<ref>{{cite web|title=Образовательная Интернет программа MIRA, раздел об Уране|work=Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=2007-08-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT4OSTF|archivedate=2011-08-11}}</ref>. 1781 йылдың 13 мартында инглиз ғалимы Уильям Гершель абайлап ала һәм Ҡояш системаһының сиген киңәйтә. Уға боронғо гректарҙың күк аллаһы Урандың исеме бирелә. Был асышҡа тиклем күҙетеүселәр уны нурһыҙ йондоҙ тип уйлаған була<ref>{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|work=Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=2007-08-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT4OSTF|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Башлыса [[водород]]тан һәм [[Гелий|гелийҙанҙан]] торған газ гиганттары [[Сатурн]] менән [[Юпитер|Юпитерҙан]] айырмалы рәүештә Урандың һәм уға оҡшаш [[Нептун|Нептундың]] эсендә металл водороды бөтөнләй юҡ, әммә юғары температуралы модификацияларында боҙ ифрат күп. Шул сәбәп буйынса белгестәр был ике планетаны айырым «боҙ гиганттары» категорияһына индерә. Уран атмосфераһының нигеҙен [[водород]] менән [[гелий]] тәшкил итә. Бынан тыш, унда метан һәм башҡа углеводород эҙҙәре табыла, шулай уҡ боҙ, ҡаты аммиак һәм [[водород]]тан болоттар ҙа бар. [[Ҡояш системаһы]]нда Уранда иң һалҡын планетар атмосфера, минималь температураһы — 49 К (-224 °C). Урандың болоттары ҡатмарлы ҡатламлы төҙөлөшкә эйә, унда һыу иң түбәнге ҡатламда, ә метан — юғарғы ҡатламда<ref name="Lunine1993">{{Мәҡәлә|заглавие=The Atmospheres of Uranus and Neptune|том=31|страницы=217—263|doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L|автор=Lunine, Jonathan. I.|год=1993|язык=en|издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|издательство=[[Annual Reviews]]}}</ref>. Урандың эсе, нигеҙҙә, боҙҙан һәм [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдарынан]] тора. Ҡояш системаһының газ гиганттарындағы кеүек үк, Уранда ҡулсалар системаһы һәм магнитосфера, бынан тыш уның 27 юлдашы бар. Урандың киңлектә билдәләнеше Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙан айырыла — уның әйләнеү күсәре был планетаның [[Ҡояш]] тирәләй әйләнеү яҫылығына ҡарата бер ни тиклем «ҡырын» ята. Шуға күрә лә Уран Ҡояш тирәләй йә төньяҡ полюсы, йә көньяҡ полюсы, йә экваторы, йә урта киңлектәре менән алмашлап боролоп әйләнә. [[1986 йыл]]да Американың «Вояжер-2» йыһан аппараты Ергә Уранды бик яҡындан фотоға төшөрөп ебәрә. Һүрәттәрҙә башҡа планета-гиганттарға хас болоттар һыҙаттары менән атмосфера штромдары булмаған «күрмәлекһеҙ» планета күҙ алдына баҫа<ref name="Smith1986">{{Мәҡәлә|заглавие=Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S|язык=en|тип=journal|автор=Smith, B.A.; Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al.|год=1986}}</ref>. Әммә әле, Урандың көн менән төн тигеҙләнеү нөктәһенә яҡынлашыуына бәйле, планетала килеп тыуған миҙгел үҙгәрештәре һәм һауа торошоноң әүҙемләшеүе һыҙаттарын ерҙән күҙәтеү мөмкинлеге тыуҙы. Уранда 250 м/с (900 км/сәғ) тиҙлектәге ел булыуы ихтимал. == Планетаны асыу == Кешеләр Уильям Гершелгә тиклем дә Уранды күҙәтә, әммә уны [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тип уйлайҙар. Инглиз физик-астрономы Джон Флемстидтың яҙмаларын документлаштырылған иң тәүге яҙма мәғлүмәт тип һанарға кәрәк, ул уны 1690 йылда кәмендә 6 тапҡыр күҙәтә һәм [[Буға (йондоҙлоҡ)|Үгеҙ йондоҙлоғондағы]] 34-се йондоҙ булараҡ теркәп ҡуя. [[1750 йыл]]дан [[1769 йыл|1769 йылға]] тиклем француз астрономы Пьер Шарль ле Моньер Уранды 12 тапҡыр күҙәтә. Уға тиклем барлығы [[1781 йыл|1781 йылға]] тиклем Уран бөтәһе 21-се тапҡыр күҙәтелә<ref name="elkins5">{{Китап|автор=Elkins-Tanton L. T.|заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|серия=The Solar System|isbn=0-8160-5197-6|pages=5}}</ref>. [[Файл:HerschelTelescope.jpg|слева|мини|upright|Телескоп моделе, Уильям Гершель уның ярҙамында Уранды аса. Модель Бат ҡалаһында (Англия) Уильям Гершель музейында һаҡлана]] Ошо хеҙмәте өсөн Гершель король Георг Өсөнсөнөң ғүмерлек стипендияһына (200 фунт стерлинг) лайыҡ була, әммә түбәндәге шарт менән: Гершель Виндзорға күсенергә тейеш, сөнки король ғаиләһе уның телескобынан күк йөҙөн күҙәтергә теләй<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref>. === Атамаһы === Жозеф Лаланд планетаны уны асыусы хөрмәтенә «Гершель» тип атарға тәҡдим итә. Башҡа атамалар ҙа тәҡдим ителә: мәҫәлән, антик мифологиялағы алла Сатурн ҡатынының исеме Кибел<ref name="elkins5"/>. Немец астрономы Иоганн Боде, ғалимдарҙан беренсе булып, грек пантеонының күк аллаһы хөрмәтенә планетаны Уран тип атарға тәҡдим итә, сөнки «Сатурн Юпитерҙың атаһы була, шуға ла яңы планетаны Сатурндың атаһы Уран хөрмәтенә атау дөрөҫ булыр»<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref><ref name="planetsbeyond">{{Китап|заглавие=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System|isbn=0-486-43602-0|автор=Mark Littmann|год=2004|pages=10–11}}</ref>, тип иҫәпләй ул. Гершелдең вафатынан һуң бер йыл үткәс тә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Opposition des Uranus 1821|издание=[[Astronomische Nachrichten]]|том=1|страницы=18—21|автор=Friedrich Magnus Schwerd|язык=en|издательство=[[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]]}}</ref>, [[1823 йыл]]да, ғилми эштә планетаның рәсми исеме Уран тип атала. Элекке «Georgium Sidus» исеме йәки «Георг» һирәкләп осрай, тик Бөйөк Британияла ғына 70 йыл дауамында планета элекке исеме менән йөрөтәлә. Ғәли йәнәптәренең «Nautical HM Almanac Office» Диңгеҙ альманахы нәшриәте [[1850 йыл]]да үҙенең исемлектәрендә Уран атамаһын нығытып ҡуйғандан һуң ғына планета аҙаҡ килеп Уран тип атала<ref name="planetsbeyond" />. [[Ҡытай теле|Ҡытай]], [[Япон теле|япон]], [[Вьетнам теле|вьетнам]] һәм [[Корей теле|корея]] телдәренән һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — планета «Йондоҙ/Күк батшаһы планетаһы»<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt|заглавие=Asian Astronomy 101|издание=Hamilton Amateur Astronomers|том=4|номер=11|язык=mis|год=1997|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BVZMMrHn?url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt|archivedate=2012-10-18}}</ref>. == Орбитаһы һәм әйләнеше == [[Файл:Uranusandrings.jpg|мини|Уран — ҡулсалары һәм юлдашиары]] Планета Ҡояштан уртаса 19,1914 а. е. (2,8 млрд км) алыҫлыҡта ята. Уран Ҡояш тирәләй тулыһынса Ерҙәге 84 [[йыл]] эсендә әйләнеп сыға. Уран менән Ер араһындағы ара 2,6 млрд километрҙан 3,15 миллиард километрға<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Uranus/Earth Comparison] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |date=2011-08-04 }}</ref> тиклем үҙгәреп тора. Орбитаның оло күсәре 19,229 а. е.-ға йәки 3 миллиард километрға тигеҙ. Бындай арала Ҡояш нурланышы интенсивлығы Ер орбитаһы нурланышынан 1/400 нисбәтендә тәшкил итә<ref>{{Cite web|title=Next Stop Uranus|url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|year=1986|accessdate=2007-06-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT7WRW7|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Тәүге тапҡыр Уран орбитаһы элементтарын [[1783 йыл]]да француз астрономы [[Пьер-Симон Лаплас]] иҫәпләп сығара, әммә ваҡыт үтеү менән планетаның күҙәтелгән тороштарын иҫәпләүҙәрҙә тап килмәүҙәрҙең булыуы асыҡлана. [[1841 йыл]]да британ Джон Кауч Адамс беренсе булып, иҫәпләүҙәрҙәге хаталар әлегә асылмаған планетаның гравитацияһы тәьҫире аҫтында тыуыуы ихтимал, тип фаразлай. [[1845 йыл]]да француз математигы Урбен Леверье Уран орбитаһы элементтарын иҫәпләү буйынса бойондороҡһоҙ эш башлай, ә [[1846 йыл|1846 йылдың]] [[23 сентябрь|23 сентябрендә]] Иоганн Готфрид Галле яңы, аҙаҡ [[Нептун]] тип аталған планетаны Леверье атаған урында тип әйтерлек таба<ref>{{Cite web|title=Mathematical discovery of planets|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT7dQOo|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612235826/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html |date=2015-06-12 }}</ref>. Уран үҙ күсәре тирәләй 17 сәғәт 14 минутта әйләнеп сыға. Әммә, башҡа планета-гиганттарҙағы кеүек үк, Уран атмосфераһының иң юғары ҡатламдарында күсәр тирәләй әйләнеү йүнәлешендә тиҙлеге 240 м/c тәшкил иткән бик көслө елдәр иҫә. Шулай итеп, көньяҡ киңлектең 60 градусына яҡыныраҡ күренгән ҡайһы бер атмосфера деталдәре планета тирәләй ни бары 14 сәғәттә әйләнеп сыға<ref>{{Cite web|title=Uranus|url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|year=2004|accessdate=2007-06-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT840qC?url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227071712/http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html |date=2010-12-27 }}</ref>. === Әйләнеү күсәре ауышлығы === Уран экваторы яҫылығы уның орбитаһы яҫылығына ҡарата 97,86° мөйөш менән ауышҡан — йәғни планета ретроград(ҡәҙимгесә) «ҡырын ятып, башын бер аҙ аҫҡа эйеп» әйләнә. Тимәк Урандан йыл миҙгелдәре Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙағы кеүек алмашынмай. Башҡа планеталар өйөрсөк кеүек әйләнһә, Урандың әйләнеше тәгәрәп барған шарға оҡшаш. Ошондай аномаль әйләнеүҙе, ғәҙәттә, планета формалашҡан саҡта уның ҙур планетезималь менән бәрелешеү ихтималлығы менән аңлаталар<ref>{{Китап|автор=Elkins-Tanton L. T.|заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|серия=The Solar System|isbn=0-8160-5197-6|pages=9}}</ref>. Ҡояш торошо мәлендә планета полюстарының береһе Ҡояшҡа табан йүнәлтелгән була. Тик экватор эргәһендәге тар һыҙатта ғына көн менән төн тиҙ алмашына; шул уҡ ваҡытта унда Ҡояш, ерҙәге поляр киңлектәрендәге кеүек, горизонт өҫтөнән саҡ ҡына ҡалҡып тора. Ярты йыл үткәс, (Урандағы) хәл ҡапма-ҡаршы яҡҡа үҙгәрә: «поляр көн» ярымшарҙың икенсе ғына килә. Һәр плюс Ерҙәге 42 йыл буйы ҡараңғыла — артабан тағы 42 йыл Ҡояш яҡтыһы аҫтында була. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Көн менән төн тигеҙләнгәндә]] Ҡояш Урандың экваторы «янында» тора һәм башҡа планеталарҙағы кеүек көн менән төн алмашына. [[2007 йыл|2007 йылдың 7 декабрендә]] Уранда көн менән төн тигеҙләнеше күҙәтелде. {| class="wikitable" !Төньяҡ ярымшарҙың !Йыл !Көньяҡ ярымшарҙа |- | align="center" |Ҡышҡы ҡояш торошо | align="center" |1902, 1986 | align="center" |Йәйге ҡояш торошо |- | align="center" |Яҙғы төндөң | align="center" |1923, 2007 | align="center" |Көҙгө төндөң |- | align="center" |Йәйге ҡояш торошо | align="center" |1944, 2028 | align="center" |Ҡышҡы ҡояш торошо |- | align="center" |Көҙгө төндөң | align="center" |1965, 2049 | align="center" |Яҙғы төндөң |} Күсәренең шундай ауышлығы арҡаһында Урандың поляр өлкәләре экваториаль өлкәләргә ҡарағанда йыл дауамында Ҡояштан энергияны күберәк ала. Әммә Урандың экватораль өлкәләрендә поляр өлкәләргә ҡарағанда йылыраҡ. Энергияның шулай бүленешенең механизмдары әлегә билдәһеҙ. Күсәренең ғәҙәти булмаған торошта әйләнеүе лә әлегә фаразлана ғына. Әммә Ҡояш системаһы формалашҡан мәлдә Ер ҙурлығындағы протопланета, Уранға килеп барелеп, уның әйләнеү күсәрен үҙгәрткәндер, тигән фараз өҫтөнлөклө<ref>{{Китап|автор=Jay T. Bergstralh, Ellis Miner, Mildred Matthews|заглавие=Uranus|год=1991|pages=485–486}}</ref>. Күп кенә ғалимдар был фараз менән килешмәй, ул сағында, ти улар, ни эшләп Урандың бер генә айы ла ауыш орбита буйлап әйләнмәй? Тағы ла бер фараз: Урандың бик ҙур юлдашы миллион йылдар дауамында әйләнеү күсәрен урынынан ҡумшытҡан, ә һуңынан юғалған<ref>[http://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ Правда. Ru Наука и техника.]</ref>. === Күренеүе === [[1995 йыл]]дан [[2006 йыл|2006 йылға]] тиклем Урандың күренгән йондоҙ дәүмәле +5,6^m һәм +5,9^m араһында тирбәлә, йәғни планетаны ябай күҙ менән күреү (яҡынса +6,0^m)<ref name="ephemeris">{{Cite web|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006|author=Fred Espenak|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html|year=2005|accessdate=2007-06-14|archiveurl=https://archive.is/20121205061717/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html|archivedate=2012-12-05}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20121205061717/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html |date=2012-12-05 }}</ref> мөмкин була. Төнөн, күк йөҙө асыҡ булғанда уранды ябай күҙ менән дә күрергә мөмкин, ә бинокль ҡулланғанда ҡала шарттарында ла ул күренә<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=NASA's Uranus fact sheet|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT9FOFn|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Телескоп объективының диаметры 25 см булған осраҡта Урандағы болоттар һәм уның эре юлдаштары (Титания һәм Оберон) да күренә<ref>{{Cite web|title=Uranus: the Threshold Planet of 2006|author=Gary T. Nowak|url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html|year=2006|accessdate=2007-06-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT9LjM5?url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208105331/http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |date=2012-02-08 }}</ref>. == Физик характеристикалары == === Эске структураһы === [[Файл:Uranus,_Earth_size_comparison.jpg|мини|Ер һәм Урандың ҙурлығын сағыштырыу]] [[Файл:Uranus-intern-en.png|мини|Урандың эске төҙөлөшө]] Уран — Ҡояш системаһындағыи планета-гиганттар араһында еңелерәк, ләкин Ерҙән 14,5 тапҡырға ауырыраҡ. Тығыҙлығы 1,270 г/см3, шуға ла Ҡояш системаһы планеталары араһында тығыҙлығы буйынса Сатурндан һуң икенсе урынға ҡуйыла<ref name="Jacobson1992">{{Мәҡәлә|заглавие=The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data|том=103|номер=6|страницы=2068—2078|doi=10.1086/116211|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J|язык=en|тип=journal|автор=Jacobson, R.A.; Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P.|год=1992|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Урандың радиусы [[Нептун|Нептундыҡынан]] ҙурыраҡ булһа ла, массаһы бер аҙ кәмерәк<ref name="Seidelmann2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание=Celestial Mech. Dyn. Astr.|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}</ref>, был факт уның, нигеҙҙә, һыу, аммиак һәм метан боҙҙарынан тороуын раҫлай<ref name="Podolak1995">{{Мәҡәлә|заглавие=Comparative model of Uranus and Neptune|издание=Planet. Space Sci.|том=43|номер=12|страницы=1517—1522|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P|язык=mis|автор=Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M.|год=1995}}</ref>. Боҙҙарҙың массаһы, төрлө баһалар буйынса, 9,3-тән алып 13,5-кә тиклем ерҙәге массаныт әшкил итә<ref name="Podolak2000">{{Мәҡәлә|заглавие=Further investigations of random models of Uranus and Neptune|издание=Planet. Space Sci.|том=48|страницы=143—151|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P|язык=en|тип=journal|автор=Podolak, M.; Podolak, J.I.; Marley, M.S.|год=2000}}</ref>. [[Водород]] менән [[гелий]] дөйөм массаның бәләкәй генә өлөшөн тәшкил итә; ҡалған өлөшө тау тоҡомдарына тура килә (улар — планетаның йәҙрәһе, тигән фараз бар). Урандың стандарт моделе, өс өлөштән тора, тип фаразлана: үҙәгендә — таш йәҙрә, уртала — боҙ ҡатламы, тышта — водород-гелий атмосфераһы<ref name="Podolak1995"/>. Йәҙрәһе сағыштырмаса бәләкәй, боҙ мантияһы планетаның ҙур өлөшөн алып тора (дөйөм радиустың 60 процентын алып тора). Боҙ ҡабығы, ғәмәлдә боҙҙан түгел, ә эҫе, тығыҙ шыйыҡлыҡтан тора ([[һыу]], аммиак һәм метан ҡатнашмаһы). Юғары электр үткәреүсәнлегенә эйә булған ошо шыйыҡсаны «аммиак һыуы океаны» тип тә атайҙар<ref name="Atreya2006">{{Мәҡәлә|заглавие=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?|издание=Geophysical Research Abstracts|том=8|страницы=05179|ссылка=http://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf|язык=mis|автор=Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K.|год=2006}}</ref>. === Эске йылылыҡ === === Уран ҡулсалары === [[Файл:Uranian_rings_PIA01977.jpg|справа|мини| Урандың эске ҡулсаһы . Сағыу тышҡы ҡулса — ε ҡулсаһы, шулай уҡ башҡа һигеҙ ҡулсаһы ла күренә]] [[Файл:Uranian_rings_scheme_ru.png|мини|Урандың ҡулсалары схемаһы<br>]] Урандың саҡ күренгән микрометрҙан метр өлөштәренә тиклемге диаметрҙағы ҡараңғы өлөшсәләрҙән торған ҡулсалар системаһы бар<ref name="Smith1986"/>. Был — Ҡояш системаһында табылған икенсе ҡулса системаһы (тәүгеһе Сатурндың ҡулсалар системаһы). Әлеге ваҡытта Уранда 13 ҡулса булыуы билдәле, иң сағыуы ε (эпсилон) . Урандың ҡулсалары, моғайын, ярайһы уҡ йәштер. Тимәк, ҡулсалар планета менән бергә барлыҡҡа килмәгән планеталарҙың ҡулсаһы менән бергә барлыҡҡа килгән. Бәлки, ҡулсалар элегерәк Урандың юлдаштарының береһе булғандыр, берәй күк есеме менән бәрелешкәндә йәки тулышыу көсөнән ыуалғандыр<ref name="Esposito2002">{{Мәҡәлә|заглавие=Planetary rings|издание=Reports On Progress In Physics|том=65|страницы=1741—1783|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|язык=mis|автор={{Нп3|Esposito, L. W.|Esposito, L. W.||Larry W. Esposito}}|год=2002}}</ref>. Уранды асҡан Уильям Гершелдең [[1789 йыл|1789 йылдың 22 февралендәге]] яҙмаһында ҡулсалар тураһында ла телгә алына. Күҙәтеүҙәренә яҙған иҫкәрмәләрендә ул Урандың ҡулсалары булыуы ихтимал тип фаразлай.. Шулай уҡ уларҙың ҡыҙыл төҫтә булыуы ихтималлығын да әйтеп үтә, уның был фаразы 2006 йылда Кека обсерваторияһында һуңғы ҡулсанан алдағыһын күҙәтеүҙәр мәлендә раҫлана. Уилям Гершелдең иҫкәрмәләре 1797 йылда Король йәмғиәте журналына барып эләгә. Әммә һуңынан, ике быуат дауамында тиерлек — 1797 йылдан алып 1979 йылға тиклем — әҙәбиәттә ҡулсалар бөтөнләй телгә алынмай, был, әлбиттә, ғалимдың хаталаныуын танырға хоҡуҡ бирә. Шуға ҡарамаҫтан, Гершелдең ярайһы уҡ теүәл итеп күргәндәрен тасуирлауы уның был күҙәтеүҙәрен һанға һуҡмай ҡалдырыу өсөн сәбәп була алмай<ref name="dePater2006">{{Мәҡәлә|заглавие=New Dust Belts of Uranus: Two Ring, red Ring, Blue Ring|издание=Science|том=312|страницы=92—94|doi=10.1126/science.1125110|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D|язык=en|тип=journal|автор=dePater, Imke; Hammel, Heidi B.; Gibbard, Seran G.; Showalter Mark R.|год=2006}}</ref>. Ер Урандың ҡулсалары яҫылығы аша үткәндә улар ҡабырға яҡтан күренә. [[2007 йыл|2007]]—[[2008 йыл|2008 йылдарҙа]] быны күҙәтеү мөмкин булды<ref>{{Мәҡәлә|автор=Imke de Pater, H. B. Hammel, Mark R. Showalter, Marcos A. Van Dam.|заглавие=The Dark Side of the Rings of Uranus|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2007|volume=317|pages=1888—1890|bibcode=2007Sci...317.1888D}}</ref>. === Магнитосфераһы === [[Файл:Uranian_Magnetic_field_ru.svg|слева|мини|Урандың Магнитосфераһы, Вояжер-2 тикшеренеүҙәре,1986 йыл.]] «Вояжер-2» менән тикшереү башланғанға тиклем Урандың [[магнит ҡыры]]н үлсәү бер ҡасан да үткәрелмәй. [[1986 йыл]]да йыһан аппараты Уран орбитаһына инер алдынан, ул ҡояш еле йүнәлешенә тап килергә тейеш, тип фаразлана. Был осраҡта геомагнит полюстар эклиптика яҫылығында ятҡан географик полюстар менән тап килергә тейеш. «Вояжер-2» үлсәүҙәре Урандың бик үҙенсәлекле магнит ҡырына эйә булыуын раҫлай магнит ҡыры планетаның геометрик үҙәгенән түгел, ә әйләнеү күсәренә ҡарата 59 градусҡа ауышҡан яҫылыҡтан йүнәлтелә<ref name="1986Ness">{{Мәҡәлә|заглавие=Magnetic Fields at Uranus|издание=Science|том=233|страницы=85—89|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N|автор=Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al.|год=1986|язык=en}}</ref>. Ысынында магнит диполе планета үҙәгенән яҡынса 1/3-кә планета радиусынан көньяҡ полюсҡа табан шылған. Был ғәҙәти булмаған геометрия асимметрик магнит ҡырына булдыра, көньяҡ ярымшар өҫтөндәге көсөргәнешлек 0,1 гаусс тәшкил итә ала, ә төньяҡ ярымшарҙа ул 1,1 гауссҡа тиклем етергә мөмкин. Планета буйынса был күрһәткес уртаса 0,23 был гауссҡа тигеҙ (сағыштырыу өсөн, Ерҙең магнит ҡыры ике ярымшарҙа ла бер төрлө, магнит экваторы яҡынса «физик экваторға» тап килә). Урандың диполь моменты ерҙекенән 50 тапҡырға артығыраҡ<ref name="Russell993">{{Мәҡәлә|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|язык=mis|автор=Russell, C.T.|год=1993}}</ref>. Урандан тыш, ошондай ауыш магнит ҡыры Нептунда ла күҙәтелә — шуның менән бәйле, тип фаразлайҙар, бындай конфигурация боҙ гиганттарына хастыр. Теорияларҙың береһе был феноменды түбәндәгесә аңлата: ер төркөмөндәге планеталарҙа һәм башҡа планета-гиганттарҙа магнит ҡыры үҙәк йәҙрәлә барлыҡҡа килә, ә «боҙ гиганттарында» магнит ҡыры сағыштырмаса бәләкәй тәрәнлектә барлыҡҡа килә: мәҫәлән, шыйыҡ аммиак океанында, тотороҡло ҡатламлы структураһы булған, шыйыҡ эске өлөшөн уратып алған нәҙек конвектив ярыла барлыҡҡа килә магнит ҡыры<ref name="Atreya2006"/><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields|издание=Letters to Nature|том=428|страницы=151—153|ссылка=http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|doi=10.1038/nature02376|язык=en|тип=journal|автор=Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy|год=2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807213745/http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|archivedate=2007-08-07}}</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, дөйөм төҙөлөшө буйынса Уран Ҡояш системаһы планеталары төҙөлөшө менән оҡшаш. Үҫешкән магнит ҡойроғо һәм радиация бүлкәттәре бар<ref name="1986Ness"/><ref name="Russell993"/><ref name="Krimigis1986">{{Мәҡәлә|заглавие=The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K|язык=en|тип=journal|автор=Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al.|год=1986}}</ref>.Тотош алғанда Уран манитосфераһы буйынса Юпитерҙан айырылып тора һәм күберәк Сатурнды хәтерләтә. Планетаныэ магнит ҡойроғы миллиондарса саҡрымға һуҙыла һәм планетаның әйләненән кәкрәйгән. Магнит ҡырында ҙур яҫылыҡтар барлыҡҡа килтергән юлдаштары Урандың магнитосфераһында мөһим роль уйнай. Киҫәксәләр ағымы ярайһы уҡ юғары, улар 100 000 йыл дауамында айҙарының өҫтөн ҡараңғылап тороуы ихтимал. Бәлки, юлдаштарының һәм ҡулсалары киҫәксәләренең ҡараңғы төҫтө булыуы ла шунандыр. Уранда поляр балҡыш яҡшы үҫешкән<ref name="Herbert1999">{{Мәҡәлә|заглавие=Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune|издание=Planet. Space Sci.|том=47|страницы=1119—1139|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H|язык=mis|автор=Herbert, Floyd; Sandel, Bill R.|год=1999}}</ref>. Әммә Юпитерҙан айырмалы рәүештә Уранда поляр башҡыш термосфераны. энергетик балансы өсөн әллә ни мөһим түгел<ref name="Lam1997">{{Мәҡәлә|заглавие=Variation in the {{nowrap|H⁺₃}} emission from Uranus|том=474|страницы=L73—L76|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ…474L..73L|doi=10.1086/310424|язык=en|тип=journal|автор=Lam, Hoanh An; Miller, Steven; Joseph, Robert D.; et.al|год=1997|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. == Климаты == {{main|Атмосфера Урана}} === Атмосфераһы === Урандың өҫтө ҡаты булһа ла, өҫтөндәге газға оҡшаш болоттарҙы уның атмосфераһы тип атайҙар<ref name="Lunine1993" />. Урандың атмосфераһы планетаның тыҡшы ҡатламынан баҫымы 100 бар һәм температураһы 320 K булғанда 300 км бейеклектә башлана<ref name="dePater1991">{{статья|заглавие=Possible Microwave Absorption in by {{nowrap|H₂S}} gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres|том=91|страницы=220—233|doi=10.1016/0019-1035(91)90020-T|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf|язык=en|тип=journal|автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|год=1991|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. «Атмосфера коронаһы»ның" радиусы "өҫтөнән 2 тапҡырға артығыраҡ һәм баҫымы 1 барға етә. Атмосфераны шартлы рәүештә өс өлөшкә бүлергә мөмкин: [[тропосфера]] (-300 км — 50 км; баҫымы — 100 — 0,1 бар), [[стратосфера]] (50 — 4000 км; баҫымы — 0,1 — 10⁻¹⁰ бар) һәм [[термосфера]]/атмосфера коронаһы (планета йөҙөнән 4000 — 50000 км). Уранда [[мезосфера]] юҡ. === Составы === Уран атмосферыһының составы, гелий һәм молекуляр водород миҡдары бик күп булыу сәбәпле, планетаның ҡалған өлөштәре составынан ярайһы уҡ ныҡ ҡына айырыла. Гелийҙың [[мольная доля|мольная доляһы]] (бөтә атомдар һәм молекулалар һанына ҡарата гелий атомдары һанының нисбәте) юғары тропосферала а 0,15 ± 0,03 тигеҙ һәм 0,26 ± 0,05 масса доляһына тап килә. Был һан гелийҙың йондоҙға ҡаршы масса доляһына бик яҡын (0,275 ± 0,01)<ref name="Lodders2003">{{статья|заглавие=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|том=591|страницы=1220—1247|doi=10.1086/375492|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L|язык=en|тип=journal|автор=Lodders, Katharin|год=2003|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Башҡа газ гиганттарындағы кеүек Уранда [[гелий]] планета үҙәгендә генә тупланмаған. Уран атмосфераһының өсөнсө өлөшө — [[метан]] (CH₄). Спектрҙың ҡыҙыл өлөшөндә яҡтылыҡты йотоусы метандың булыуы планетаға йәшелле-зәңгәрле төҫ бирә<ref>{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 13}}</ref>. Аммиак, һыу һәм көкөрлө водород кеүек әллә ни оса алмаған берләшмәләрҙең атмосфера эсендә барлығы йәки юҡлығы бик аҙ өйрәгелгән<ref name="Lunine1993" /><ref name="dePater1989">{{статья|заглавие=Uranius Deep Atmosphere Revealed|том=82|номер=12|страницы=288—313|doi=10.1016/0019-1035(89)90040-7|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf|автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|год=1989|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. Бынан тыш, Урандың юғары ҡатламдарында [[этан]] (C₂H₆), [[метилацетилен]] (CH₃C₂H) һәм [[диацетилен]] (C₂HC₂H) эҙҙәре табыла<ref name="Burdorf2006">{{статья|заглавие=Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy|том=184|страницы=634—637|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.006|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B|язык=en|тип=journal|автор=Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al.|год=2006|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref><ref name="Encrenaz2003" />. Был углеводородтар, тип фаразлайҙар, метандың ҡояштың ультрафиолет радиацияһында [[фотолиз]]ы продукты булып тора. [[Спектроскопия]] шулай уҡ [[Һыу|һыу пары]], [[Һөрөм газы|һөрөм]] һәм [[Углекислый газ|углекислый]] газдарҙың эҙҙәрен таба. Күрәһең, Уранға улар тышҡы сығанаҡтарҙан киләлер (мәҫәлән, эргәһенән осоп үткән [[Комета|кометаларҙан]])<ref name="Burdorf2006" /><ref name="Encrenaz2003">{{статья|заглавие=ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt?|издание=Planet. Space Sci.|том=51|страницы=89—103|doi=10.1016/S0032-0633(02)00145-9|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E|язык=en|тип=journal|автор=Encrenaz, Therese|год=2003}}</ref><ref name="Encrenaz2004">{{статья|заглавие=First detection of CO in Uranus|издание=Astronomy&Astrophysics|том=413|страницы=L5—L9|doi=10.1051/0004-6361:20034637|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf|accessdate=2007-08-05|язык=mis|автор=Encrenaz, Th.; Lellouch, E.; Drossart, P.|год=2004}}</ref>. == Урандың барлыҡҡа килеүе == == Юлдаштары == [[Файл:Uranian_moon_montage.jpg|слева|мини|upright=3|Уның иң ҙур юлдаштары. Һулдан уңға: Миранда, Ариэль, Умбриэль, Титания, оберондың иөғжизәле.]] == Уранды тикшеренеүҙәр == === Асыштар хронологияһы === {| class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="2" width="835px" !Дата !Асыу !Беренсе булып асыусы (асыусылар) |- |[[13 март]] [[1781 йыл|1781]] |Уран |Уильям Гершель |- |[[11 ғинуар|11 ғинуар]] [[1787 йыл|1787]] |Титания һәм Оберон |Уильям Гершель |- |[[22 февраль|22 февраль]] [[1789 йыл|1789]] |Гершель Уран ҡулсалары тураһында телгә ала |Уильям Гершель |- |[[24 октябрь]] [[1851 йыл|1851]] |Ариэль һәм Умбриэль |Уильям Лассел |- |[[16 февраль]] [[1948 йыл|1948]] |Миранда |Койпер |- |[[10 март]] [[1979 йыл|1979]] |Урандың ҡулсалар системаһы |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[30 декабрь]] [[1985 йыл|1985]] |Пак |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[3 ғинуар]] [[1986 йыл|1986]] |Джульетта һәм Порция |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[9 ғинуар]] 1986 |Кресс |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[13 ғинуар]] 1986 |Дездемона, Розалинд һәм Белинда |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[20 ғинуар]] 1986 |Корделия һәм Офелия |Террил һәм Вояжер-2 |- |[[23 ғинуар]] 1986 |Бианка |Смит һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[6 сентябрь]] [[1997 йыл|1997]] |Калибан һәм Сикоракс |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[18 май|18 май]] 1999 |Пердита |Каркошка һәм «Вояжер-2» станцияһы (1986 йылдың 18 ғинуарындәғы һүрәттәр буйынса ) |- |[[18 июль]] [[1999 йыл|1999]] |Сетебос, Стефано һәм Просперо |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[13 август]] [[2001 йыл|2001]] |Тринкуло, Фердинанд һәм Франциско |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[25 август]] [[2003 йыл|2003]] |Маб һәм Купидон |Шоуолтер һәм Лизёр |- |[[29 август]] 2003 |Маргарита |Шеппард һәм Джуитт |- |[[23 август]] [[2006 йыл|2006]] |[[Уран (планета)|Урандағы ҡара тап]] |Хаббл ис. йыһан телескобы һәм тикшеренеүселәр төркөмө |} === Автоматик планета-ара станциялар менән тикшереү === [[Файл:Uranus_Final_Image.jpg|справа|мини|Уран һүрәте, «Вояжер-2» Нептунға «йүнәлгәндә» ]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡояш системаһы‎}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Miner E. D.|заглавие=Uranus: the planet, rings and satellites|ссылка=https://books.google.com/books?id=G6HvAAAAMAAJ|издательство=Wiley|год=1998|allpages=360|isbn=978-0-471-97398-0}} == Һылтанмалар == === Рус телле һылтанмалар === ** [http://galaxy.gcmsite.ru/pg.php?pg=pln&p=010 Уран на galaxy.gcmsite.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060310154223/http://galaxy.gcmsite.ru/pg.php?pg=pln&p=010 |date=2006-03-10 }} ** [http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=7 Уран на astrolab.ru] ** [http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm edu.nstu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704172647/http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |date=2011-07-04 }} ** [http://galspace.spb.ru/index51-ura.html galspace.spb.ru] ** [http://www.allplanets.ru/solar_sistem/uranus/uranus.htm Уран на allplanets.ru] ** [http://www.astronet.ru/db/msg/1170734/uranus.html www.astronet.ru] ** [http://www.astronomy.ru/forum/index.php/topic,5889.0.html Астрофорум — тема о наблюдениях Урана] ** ''[[:ru:Бурба, Георгий Александрович|Г. Бурба.]]'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/?article_id=313 Открытый дважды] // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света» ==== яңылыҡтарҙа ==== * [http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/10216568.html Уильям Гершель XVIII быуат аҙағында Урандың ҡулсаларын күҙәтә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903180217/http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/10216568.html |date=2007-09-03 }} === Инглиз теле һылтанмалары === ==== Тәҡдим ителгән мәҡәләләр arXiv.org ==== ** [http://arxiv.org/PS_cache/arxiv/pdf/0712/0712.1492v1.pdf Причины изменения геометрического альбедо Урана] ** [http://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0609/0609723v1.pdf Океаны жидкой воды на ледяных гигантах] ** [http://arxiv.org/abs/0808.2823 Planet-bound dark matter and the internal heat of Uranus, Neptune, and hot-Jupiter exoplanets] ** [http://arxiv.org/abs/0801.4452 Long-term observations of Uranus and Neptune at 90 GHz with the IRAM 30m telescope — (1985—2005)] ** [http://arxiv.org/abs/0712.0553 Origin of the Structure of the Kuiper Belt during a Dynamical Instability in the Orbits of Uranus and Neptune] ** [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0607182 Optical parameters of the nonisothermal Uranus’s and Neptune’s atmospheres] ** [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0602546 Mid-Infrared Ethane Emission on Neptune and Uranus] ** [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0408341 Uranus’s anomalously low excess heat constrains strongly interacting dark matter] ==== Сайты ==== * [http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html Пресс-релиз ESO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222061335/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html |date=2008-02-22 }} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Наса ның сайтында факт тураһында Уран Страничка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |date=2011-08-04 }} * Об Уране (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 24 июнь 2007 йыл. был [http://solarsystem.nasa.gov Сайтта ҡояш системаһын үҙләштереү НАСУНОВ] * Изображения Урана, полученные обсерваторией Кек (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 16 ноябрь, 2007 йыл. — Пресс-релиз фотоһүрәттәр менән кольцо, болоттар һәм юлдаш * Новости от [[22 декабрь]] [[2005 йыл|2005]] тураһында яңы асыштар һәм ай дүңгәләге: ** ''[http://space.com/scienceastronomy/051222_uranus.html Ул Уран табыу һәм яңы ай дүңгәләк]'', Space.com ** ''[http://www.msnbc.msn.com/id/10574903/ Ул ике ҡулсаһы табыу яңы булһа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116162625/http://www.msnbc.msn.com/id/10574903/ |date=2007-11-16 }}'', MSNBC * [http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html Планета — Уран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011210547/http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html |date=2007-10-11 }} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Uranus Ул] был фотожурнал реактив хәрәкәт лабораторияһы * [http://skytonight.com/news/4435217.html ул 2006 йылдың авгусында таптарҙы күреп атмосфера н] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106220803/http://skytonight.com/news/4435217.html |date=2009-01-06 }} ==== Яңылыҡтарҙа ==== * [http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm Уранда «ҙур ҡара тапты» асыу]{{ref-en}} [[Категория:Уран]] [[Категория:Ҡояш системаһының планеталары]] [[Категория:1781 йылда асылған астрономик объекттар|*]] act8olqnjrp0qv2m68ykmt525xi6fdq 1295490 1295489 2026-05-04T07:25:02Z Kwamikagami 7335 /* Юлдаштары */ 1295490 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Уран (мәғәнәләр)}} {{Планета карточкаһы |название = Уран |тип=планета |изображение символа = Uranus symbol (bold).svg |изображение = [[Файл:Uranus2.jpg|frameless|«[[Вояджер-2]]» аппаратынан Уран фотоһы.]] |размер изображения = |подпись под изображением = |bg = #c0ffff |малая планета = |открытие = yes |открытие-ref = |дата открытия = [[13 марта]] [[1781]] |первооткрыватель = [[Гершель, Уильям|Уильям Гершель]] |место открытия = [[Бат (Англия)|Бат]], [[Бөйөк Британия]] |способ открытия = күҙәтеү |именование = |именование-ref = |обозначение ЦМП = |альтернативные имена = |категория МП = |орбита = yes |орбита-ref = |эпоха = [[J2000]] |афелий = 3 004 419 704&nbsp;[[Километр|км]]<br>20,083&nbsp;305&nbsp;26&nbsp;[[Астрономик берәмек|а. б.]] |перигелий = 2 748 938 461&nbsp;[[Километр|км]]<br>18,375&nbsp;518&nbsp;63 а. е. |периапсида = |апоапсида = |большая полуось = 2 876 679 082&nbsp;[[Километр|км]]<br>19,229&nbsp;411&nbsp;95 а. е. |средний радиус орбиты = |эксцентриситет = 0,044&nbsp;405&nbsp;586 |сидерический период = 30 685,4&nbsp;көн |синодический период = 369,66&nbsp;көн |орбитальная скорость = 6,81&nbsp;км/с |средняя аномалия = 142,955717° |наклонение = 0,772556°<br>6,48°<br / [[Ҡояш]] экваторына |угловое перемещение = |долгота восходящего узла = 73,989821° |долгота периастра = |время периастра = |аргумент перицентра = 96,541318° |половинная амплитуда = |чей спутник = |число спутников = [[Уран юлдаштары|27]] |физические характеристики = yes |физические характеристики-ref = |размеры = |сжатие = 0,02293 |экваториальный радиус = 25&nbsp;559&nbsp;км |полярный радиус = 24&nbsp;973&nbsp;км |средний радиус = |длина окружности = |площадь поверхности = 8,1156{{e|9}}&nbsp;км² |объём = 6,833{{e|13}}&nbsp;км³ |масса = 8,6832{{e|25}}&nbsp;[[килограмм|кг]] <br>14,6&nbsp;земных |плотность = 1,27&nbsp;г/см³ |ускорение свободного падения = 8,87&nbsp;м/с² (0,886&nbsp;''g'') |вторая космическая = 21,3&nbsp;км/c |период вращения = 0,71833&nbsp;көн<br>17&nbsp;[[сәғәт|сәғ]] 14&nbsp;[[минут|мин]] 24&nbsp;[[секунд|с]] |скорость вращения = 2,59&nbsp;км/с<br>9&nbsp;324&nbsp;км/ч |наклон оси = 97,77° |прямое восхождение = 17&nbsp;сәғ 9&nbsp;мин 15&nbsp;с<br>257,311° |склонение = −15,175° |полярная небесная широта = |полярная небесная долгота = |альбедо = 0,300 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br>0,51 ([[Геометрик альбедо|геом.]]) |температуры = yes |имя температуры 1 = уровень 1 бара |темп1мин = |темп1сред = 76&nbsp;[[Кельвин|K]] |темп1макс = |имя температуры 2 = 0,1 бара (тропопауза) |темп2мин = 49 [[Кельвин|К]] (−224 °C) |темп2сред = 53 [[Кельвин|К]] (−220 °C) |темп2макс = 57 [[Кельвин|К]] (−216 °C) |спектральный тип = |видимая звёздная величина = 5,9— 5,32 |абсолютная звёздная величина = |угловой размер = 3,3"—4,1" |атмосфера = yes |атмосфера-ref = |давление на поверхности = |шкала высоты = |состав атмосферы = <table> <tr><td> 83±3 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> 15±3 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> 2,3 %</td><td>[[Метан]]</td></tr><tr><td> Лёд:</td><td> [[аммиак]]<br>[[һыу]]<br>[[Аммоний гидросульфиды]]<br>[[метан]] </td></tr></table> }} '''Ура́н''' (символы: [[File:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]]) — [[Ҡояш системаһы]]ндағы [[планета]], алыҫлығы буйынса [[Ҡояш]]тан етенсе урында, диаметры буйынса өсөнсө, ауырлығы буйынса дүртенсе урында. Ерҙән күренмәй. Телескоп ярҙамында асылған беренсе планета<ref>{{cite web|title=Образовательная Интернет программа MIRA, раздел об Уране|work=Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=2007-08-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT4OSTF|archivedate=2011-08-11}}</ref>. 1781 йылдың 13 мартында инглиз ғалимы Уильям Гершель абайлап ала һәм Ҡояш системаһының сиген киңәйтә. Уға боронғо гректарҙың күк аллаһы Урандың исеме бирелә. Был асышҡа тиклем күҙетеүселәр уны нурһыҙ йондоҙ тип уйлаған була<ref>{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|work=Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=2007-08-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qT4OSTF|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Башлыса [[водород]]тан һәм [[Гелий|гелийҙанҙан]] торған газ гиганттары [[Сатурн]] менән [[Юпитер|Юпитерҙан]] айырмалы рәүештә Урандың һәм уға оҡшаш [[Нептун|Нептундың]] эсендә металл водороды бөтөнләй юҡ, әммә юғары температуралы модификацияларында боҙ ифрат күп. Шул сәбәп буйынса белгестәр был ике планетаны айырым «боҙ гиганттары» категорияһына индерә. Уран атмосфераһының нигеҙен [[водород]] менән [[гелий]] тәшкил итә. Бынан тыш, унда метан һәм башҡа углеводород эҙҙәре табыла, шулай уҡ боҙ, ҡаты аммиак һәм [[водород]]тан болоттар ҙа бар. [[Ҡояш системаһы]]нда Уранда иң һалҡын планетар атмосфера, минималь температураһы — 49 К (-224 °C). Урандың болоттары ҡатмарлы ҡатламлы төҙөлөшкә эйә, унда һыу иң түбәнге ҡатламда, ә метан — юғарғы ҡатламда<ref name="Lunine1993">{{Мәҡәлә|заглавие=The Atmospheres of Uranus and Neptune|том=31|страницы=217—263|doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L|автор=Lunine, Jonathan. I.|год=1993|язык=en|издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|издательство=[[Annual Reviews]]}}</ref>. Урандың эсе, нигеҙҙә, боҙҙан һәм [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдарынан]] тора. Ҡояш системаһының газ гиганттарындағы кеүек үк, Уранда ҡулсалар системаһы һәм магнитосфера, бынан тыш уның 27 юлдашы бар. Урандың киңлектә билдәләнеше Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙан айырыла — уның әйләнеү күсәре был планетаның [[Ҡояш]] тирәләй әйләнеү яҫылығына ҡарата бер ни тиклем «ҡырын» ята. Шуға күрә лә Уран Ҡояш тирәләй йә төньяҡ полюсы, йә көньяҡ полюсы, йә экваторы, йә урта киңлектәре менән алмашлап боролоп әйләнә. [[1986 йыл]]да Американың «Вояжер-2» йыһан аппараты Ергә Уранды бик яҡындан фотоға төшөрөп ебәрә. Һүрәттәрҙә башҡа планета-гиганттарға хас болоттар һыҙаттары менән атмосфера штромдары булмаған «күрмәлекһеҙ» планета күҙ алдына баҫа<ref name="Smith1986">{{Мәҡәлә|заглавие=Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S|язык=en|тип=journal|автор=Smith, B.A.; Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al.|год=1986}}</ref>. Әммә әле, Урандың көн менән төн тигеҙләнеү нөктәһенә яҡынлашыуына бәйле, планетала килеп тыуған миҙгел үҙгәрештәре һәм һауа торошоноң әүҙемләшеүе һыҙаттарын ерҙән күҙәтеү мөмкинлеге тыуҙы. Уранда 250 м/с (900 км/сәғ) тиҙлектәге ел булыуы ихтимал. == Планетаны асыу == Кешеләр Уильям Гершелгә тиклем дә Уранды күҙәтә, әммә уны [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тип уйлайҙар. Инглиз физик-астрономы Джон Флемстидтың яҙмаларын документлаштырылған иң тәүге яҙма мәғлүмәт тип һанарға кәрәк, ул уны 1690 йылда кәмендә 6 тапҡыр күҙәтә һәм [[Буға (йондоҙлоҡ)|Үгеҙ йондоҙлоғондағы]] 34-се йондоҙ булараҡ теркәп ҡуя. [[1750 йыл]]дан [[1769 йыл|1769 йылға]] тиклем француз астрономы Пьер Шарль ле Моньер Уранды 12 тапҡыр күҙәтә. Уға тиклем барлығы [[1781 йыл|1781 йылға]] тиклем Уран бөтәһе 21-се тапҡыр күҙәтелә<ref name="elkins5">{{Китап|автор=Elkins-Tanton L. T.|заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|серия=The Solar System|isbn=0-8160-5197-6|pages=5}}</ref>. [[Файл:HerschelTelescope.jpg|слева|мини|upright|Телескоп моделе, Уильям Гершель уның ярҙамында Уранды аса. Модель Бат ҡалаһында (Англия) Уильям Гершель музейында һаҡлана]] Ошо хеҙмәте өсөн Гершель король Георг Өсөнсөнөң ғүмерлек стипендияһына (200 фунт стерлинг) лайыҡ була, әммә түбәндәге шарт менән: Гершель Виндзорға күсенергә тейеш, сөнки король ғаиләһе уның телескобынан күк йөҙөн күҙәтергә теләй<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref>. === Атамаһы === Жозеф Лаланд планетаны уны асыусы хөрмәтенә «Гершель» тип атарға тәҡдим итә. Башҡа атамалар ҙа тәҡдим ителә: мәҫәлән, антик мифологиялағы алла Сатурн ҡатынының исеме Кибел<ref name="elkins5"/>. Немец астрономы Иоганн Боде, ғалимдарҙан беренсе булып, грек пантеонының күк аллаһы хөрмәтенә планетаны Уран тип атарға тәҡдим итә, сөнки «Сатурн Юпитерҙың атаһы була, шуға ла яңы планетаны Сатурндың атаһы Уран хөрмәтенә атау дөрөҫ булыр»<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref><ref name="planetsbeyond">{{Китап|заглавие=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System|isbn=0-486-43602-0|автор=Mark Littmann|год=2004|pages=10–11}}</ref>, тип иҫәпләй ул. Гершелдең вафатынан һуң бер йыл үткәс тә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Opposition des Uranus 1821|издание=[[Astronomische Nachrichten]]|том=1|страницы=18—21|автор=Friedrich Magnus Schwerd|язык=en|издательство=[[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]]}}</ref>, [[1823 йыл]]да, ғилми эштә планетаның рәсми исеме Уран тип атала. Элекке «Georgium Sidus» исеме йәки «Георг» һирәкләп осрай, тик Бөйөк Британияла ғына 70 йыл дауамында планета элекке исеме менән йөрөтәлә. Ғәли йәнәптәренең «Nautical HM Almanac Office» Диңгеҙ альманахы нәшриәте [[1850 йыл]]да үҙенең исемлектәрендә Уран атамаһын нығытып ҡуйғандан һуң ғына планета аҙаҡ килеп Уран тип атала<ref name="planetsbeyond" />. [[Ҡытай теле|Ҡытай]], [[Япон теле|япон]], [[Вьетнам теле|вьетнам]] һәм [[Корей теле|корея]] телдәренән һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — планета «Йондоҙ/Күк батшаһы планетаһы»<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt|заглавие=Asian Astronomy 101|издание=Hamilton Amateur Astronomers|том=4|номер=11|язык=mis|год=1997|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BVZMMrHn?url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt|archivedate=2012-10-18}}</ref>. == Орбитаһы һәм әйләнеше == [[Файл:Uranusandrings.jpg|мини|Уран — ҡулсалары һәм юлдашиары]] Планета Ҡояштан уртаса 19,1914 а. е. (2,8 млрд км) алыҫлыҡта ята. Уран Ҡояш тирәләй тулыһынса Ерҙәге 84 [[йыл]] эсендә әйләнеп сыға. Уран менән Ер араһындағы ара 2,6 млрд километрҙан 3,15 миллиард километрға<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Uranus/Earth Comparison] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |date=2011-08-04 }}</ref> тиклем үҙгәреп тора. Орбитаның оло күсәре 19,229 а. е.-ға йәки 3 миллиард километрға тигеҙ. Бындай арала Ҡояш нурланышы интенсивлығы Ер орбитаһы нурланышынан 1/400 нисбәтендә тәшкил итә<ref>{{Cite web|title=Next Stop Uranus|url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|year=1986|accessdate=2007-06-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT7WRW7|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Тәүге тапҡыр Уран орбитаһы элементтарын [[1783 йыл]]да француз астрономы [[Пьер-Симон Лаплас]] иҫәпләп сығара, әммә ваҡыт үтеү менән планетаның күҙәтелгән тороштарын иҫәпләүҙәрҙә тап килмәүҙәрҙең булыуы асыҡлана. [[1841 йыл]]да британ Джон Кауч Адамс беренсе булып, иҫәпләүҙәрҙәге хаталар әлегә асылмаған планетаның гравитацияһы тәьҫире аҫтында тыуыуы ихтимал, тип фаразлай. [[1845 йыл]]да француз математигы Урбен Леверье Уран орбитаһы элементтарын иҫәпләү буйынса бойондороҡһоҙ эш башлай, ә [[1846 йыл|1846 йылдың]] [[23 сентябрь|23 сентябрендә]] Иоганн Готфрид Галле яңы, аҙаҡ [[Нептун]] тип аталған планетаны Леверье атаған урында тип әйтерлек таба<ref>{{Cite web|title=Mathematical discovery of planets|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT7dQOo|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612235826/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html |date=2015-06-12 }}</ref>. Уран үҙ күсәре тирәләй 17 сәғәт 14 минутта әйләнеп сыға. Әммә, башҡа планета-гиганттарҙағы кеүек үк, Уран атмосфераһының иң юғары ҡатламдарында күсәр тирәләй әйләнеү йүнәлешендә тиҙлеге 240 м/c тәшкил иткән бик көслө елдәр иҫә. Шулай итеп, көньяҡ киңлектең 60 градусына яҡыныраҡ күренгән ҡайһы бер атмосфера деталдәре планета тирәләй ни бары 14 сәғәттә әйләнеп сыға<ref>{{Cite web|title=Uranus|url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|year=2004|accessdate=2007-06-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT840qC?url=http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227071712/http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html |date=2010-12-27 }}</ref>. === Әйләнеү күсәре ауышлығы === Уран экваторы яҫылығы уның орбитаһы яҫылығына ҡарата 97,86° мөйөш менән ауышҡан — йәғни планета ретроград(ҡәҙимгесә) «ҡырын ятып, башын бер аҙ аҫҡа эйеп» әйләнә. Тимәк Урандан йыл миҙгелдәре Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙағы кеүек алмашынмай. Башҡа планеталар өйөрсөк кеүек әйләнһә, Урандың әйләнеше тәгәрәп барған шарға оҡшаш. Ошондай аномаль әйләнеүҙе, ғәҙәттә, планета формалашҡан саҡта уның ҙур планетезималь менән бәрелешеү ихтималлығы менән аңлаталар<ref>{{Китап|автор=Elkins-Tanton L. T.|заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|серия=The Solar System|isbn=0-8160-5197-6|pages=9}}</ref>. Ҡояш торошо мәлендә планета полюстарының береһе Ҡояшҡа табан йүнәлтелгән була. Тик экватор эргәһендәге тар һыҙатта ғына көн менән төн тиҙ алмашына; шул уҡ ваҡытта унда Ҡояш, ерҙәге поляр киңлектәрендәге кеүек, горизонт өҫтөнән саҡ ҡына ҡалҡып тора. Ярты йыл үткәс, (Урандағы) хәл ҡапма-ҡаршы яҡҡа үҙгәрә: «поляр көн» ярымшарҙың икенсе ғына килә. Һәр плюс Ерҙәге 42 йыл буйы ҡараңғыла — артабан тағы 42 йыл Ҡояш яҡтыһы аҫтында була. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Көн менән төн тигеҙләнгәндә]] Ҡояш Урандың экваторы «янында» тора һәм башҡа планеталарҙағы кеүек көн менән төн алмашына. [[2007 йыл|2007 йылдың 7 декабрендә]] Уранда көн менән төн тигеҙләнеше күҙәтелде. {| class="wikitable" !Төньяҡ ярымшарҙың !Йыл !Көньяҡ ярымшарҙа |- | align="center" |Ҡышҡы ҡояш торошо | align="center" |1902, 1986 | align="center" |Йәйге ҡояш торошо |- | align="center" |Яҙғы төндөң | align="center" |1923, 2007 | align="center" |Көҙгө төндөң |- | align="center" |Йәйге ҡояш торошо | align="center" |1944, 2028 | align="center" |Ҡышҡы ҡояш торошо |- | align="center" |Көҙгө төндөң | align="center" |1965, 2049 | align="center" |Яҙғы төндөң |} Күсәренең шундай ауышлығы арҡаһында Урандың поляр өлкәләре экваториаль өлкәләргә ҡарағанда йыл дауамында Ҡояштан энергияны күберәк ала. Әммә Урандың экватораль өлкәләрендә поляр өлкәләргә ҡарағанда йылыраҡ. Энергияның шулай бүленешенең механизмдары әлегә билдәһеҙ. Күсәренең ғәҙәти булмаған торошта әйләнеүе лә әлегә фаразлана ғына. Әммә Ҡояш системаһы формалашҡан мәлдә Ер ҙурлығындағы протопланета, Уранға килеп барелеп, уның әйләнеү күсәрен үҙгәрткәндер, тигән фараз өҫтөнлөклө<ref>{{Китап|автор=Jay T. Bergstralh, Ellis Miner, Mildred Matthews|заглавие=Uranus|год=1991|pages=485–486}}</ref>. Күп кенә ғалимдар был фараз менән килешмәй, ул сағында, ти улар, ни эшләп Урандың бер генә айы ла ауыш орбита буйлап әйләнмәй? Тағы ла бер фараз: Урандың бик ҙур юлдашы миллион йылдар дауамында әйләнеү күсәрен урынынан ҡумшытҡан, ә һуңынан юғалған<ref>[http://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ Правда. Ru Наука и техника.]</ref>. === Күренеүе === [[1995 йыл]]дан [[2006 йыл|2006 йылға]] тиклем Урандың күренгән йондоҙ дәүмәле +5,6^m һәм +5,9^m араһында тирбәлә, йәғни планетаны ябай күҙ менән күреү (яҡынса +6,0^m)<ref name="ephemeris">{{Cite web|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006|author=Fred Espenak|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html|year=2005|accessdate=2007-06-14|archiveurl=https://archive.is/20121205061717/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html|archivedate=2012-12-05}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20121205061717/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html |date=2012-12-05 }}</ref> мөмкин була. Төнөн, күк йөҙө асыҡ булғанда уранды ябай күҙ менән дә күрергә мөмкин, ә бинокль ҡулланғанда ҡала шарттарында ла ул күренә<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=NASA's Uranus fact sheet|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT9FOFn|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Телескоп объективының диаметры 25 см булған осраҡта Урандағы болоттар һәм уның эре юлдаштары (Титания һәм Оберон) да күренә<ref>{{Cite web|title=Uranus: the Threshold Planet of 2006|author=Gary T. Nowak|url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html|year=2006|accessdate=2007-06-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qT9LjM5?url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208105331/http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |date=2012-02-08 }}</ref>. == Физик характеристикалары == === Эске структураһы === [[Файл:Uranus,_Earth_size_comparison.jpg|мини|Ер һәм Урандың ҙурлығын сағыштырыу]] [[Файл:Uranus-intern-en.png|мини|Урандың эске төҙөлөшө]] Уран — Ҡояш системаһындағыи планета-гиганттар араһында еңелерәк, ләкин Ерҙән 14,5 тапҡырға ауырыраҡ. Тығыҙлығы 1,270 г/см3, шуға ла Ҡояш системаһы планеталары араһында тығыҙлығы буйынса Сатурндан һуң икенсе урынға ҡуйыла<ref name="Jacobson1992">{{Мәҡәлә|заглавие=The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data|том=103|номер=6|страницы=2068—2078|doi=10.1086/116211|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J|язык=en|тип=journal|автор=Jacobson, R.A.; Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P.|год=1992|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Урандың радиусы [[Нептун|Нептундыҡынан]] ҙурыраҡ булһа ла, массаһы бер аҙ кәмерәк<ref name="Seidelmann2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание=Celestial Mech. Dyn. Astr.|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}</ref>, был факт уның, нигеҙҙә, һыу, аммиак һәм метан боҙҙарынан тороуын раҫлай<ref name="Podolak1995">{{Мәҡәлә|заглавие=Comparative model of Uranus and Neptune|издание=Planet. Space Sci.|том=43|номер=12|страницы=1517—1522|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P|язык=mis|автор=Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M.|год=1995}}</ref>. Боҙҙарҙың массаһы, төрлө баһалар буйынса, 9,3-тән алып 13,5-кә тиклем ерҙәге массаныт әшкил итә<ref name="Podolak2000">{{Мәҡәлә|заглавие=Further investigations of random models of Uranus and Neptune|издание=Planet. Space Sci.|том=48|страницы=143—151|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P|язык=en|тип=journal|автор=Podolak, M.; Podolak, J.I.; Marley, M.S.|год=2000}}</ref>. [[Водород]] менән [[гелий]] дөйөм массаның бәләкәй генә өлөшөн тәшкил итә; ҡалған өлөшө тау тоҡомдарына тура килә (улар — планетаның йәҙрәһе, тигән фараз бар). Урандың стандарт моделе, өс өлөштән тора, тип фаразлана: үҙәгендә — таш йәҙрә, уртала — боҙ ҡатламы, тышта — водород-гелий атмосфераһы<ref name="Podolak1995"/>. Йәҙрәһе сағыштырмаса бәләкәй, боҙ мантияһы планетаның ҙур өлөшөн алып тора (дөйөм радиустың 60 процентын алып тора). Боҙ ҡабығы, ғәмәлдә боҙҙан түгел, ә эҫе, тығыҙ шыйыҡлыҡтан тора ([[һыу]], аммиак һәм метан ҡатнашмаһы). Юғары электр үткәреүсәнлегенә эйә булған ошо шыйыҡсаны «аммиак һыуы океаны» тип тә атайҙар<ref name="Atreya2006">{{Мәҡәлә|заглавие=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?|издание=Geophysical Research Abstracts|том=8|страницы=05179|ссылка=http://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf|язык=mis|автор=Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K.|год=2006}}</ref>. === Эске йылылыҡ === === Уран ҡулсалары === [[Файл:Uranian_rings_PIA01977.jpg|справа|мини| Урандың эске ҡулсаһы . Сағыу тышҡы ҡулса — ε ҡулсаһы, шулай уҡ башҡа һигеҙ ҡулсаһы ла күренә]] [[Файл:Uranian_rings_scheme_ru.png|мини|Урандың ҡулсалары схемаһы<br>]] Урандың саҡ күренгән микрометрҙан метр өлөштәренә тиклемге диаметрҙағы ҡараңғы өлөшсәләрҙән торған ҡулсалар системаһы бар<ref name="Smith1986"/>. Был — Ҡояш системаһында табылған икенсе ҡулса системаһы (тәүгеһе Сатурндың ҡулсалар системаһы). Әлеге ваҡытта Уранда 13 ҡулса булыуы билдәле, иң сағыуы ε (эпсилон) . Урандың ҡулсалары, моғайын, ярайһы уҡ йәштер. Тимәк, ҡулсалар планета менән бергә барлыҡҡа килмәгән планеталарҙың ҡулсаһы менән бергә барлыҡҡа килгән. Бәлки, ҡулсалар элегерәк Урандың юлдаштарының береһе булғандыр, берәй күк есеме менән бәрелешкәндә йәки тулышыу көсөнән ыуалғандыр<ref name="Esposito2002">{{Мәҡәлә|заглавие=Planetary rings|издание=Reports On Progress In Physics|том=65|страницы=1741—1783|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|язык=mis|автор={{Нп3|Esposito, L. W.|Esposito, L. W.||Larry W. Esposito}}|год=2002}}</ref>. Уранды асҡан Уильям Гершелдең [[1789 йыл|1789 йылдың 22 февралендәге]] яҙмаһында ҡулсалар тураһында ла телгә алына. Күҙәтеүҙәренә яҙған иҫкәрмәләрендә ул Урандың ҡулсалары булыуы ихтимал тип фаразлай.. Шулай уҡ уларҙың ҡыҙыл төҫтә булыуы ихтималлығын да әйтеп үтә, уның был фаразы 2006 йылда Кека обсерваторияһында һуңғы ҡулсанан алдағыһын күҙәтеүҙәр мәлендә раҫлана. Уилям Гершелдең иҫкәрмәләре 1797 йылда Король йәмғиәте журналына барып эләгә. Әммә һуңынан, ике быуат дауамында тиерлек — 1797 йылдан алып 1979 йылға тиклем — әҙәбиәттә ҡулсалар бөтөнләй телгә алынмай, был, әлбиттә, ғалимдың хаталаныуын танырға хоҡуҡ бирә. Шуға ҡарамаҫтан, Гершелдең ярайһы уҡ теүәл итеп күргәндәрен тасуирлауы уның был күҙәтеүҙәрен һанға һуҡмай ҡалдырыу өсөн сәбәп була алмай<ref name="dePater2006">{{Мәҡәлә|заглавие=New Dust Belts of Uranus: Two Ring, red Ring, Blue Ring|издание=Science|том=312|страницы=92—94|doi=10.1126/science.1125110|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D|язык=en|тип=journal|автор=dePater, Imke; Hammel, Heidi B.; Gibbard, Seran G.; Showalter Mark R.|год=2006}}</ref>. Ер Урандың ҡулсалары яҫылығы аша үткәндә улар ҡабырға яҡтан күренә. [[2007 йыл|2007]]—[[2008 йыл|2008 йылдарҙа]] быны күҙәтеү мөмкин булды<ref>{{Мәҡәлә|автор=Imke de Pater, H. B. Hammel, Mark R. Showalter, Marcos A. Van Dam.|заглавие=The Dark Side of the Rings of Uranus|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2007|volume=317|pages=1888—1890|bibcode=2007Sci...317.1888D}}</ref>. === Магнитосфераһы === [[Файл:Uranian_Magnetic_field_ru.svg|слева|мини|Урандың Магнитосфераһы, Вояжер-2 тикшеренеүҙәре,1986 йыл.]] «Вояжер-2» менән тикшереү башланғанға тиклем Урандың [[магнит ҡыры]]н үлсәү бер ҡасан да үткәрелмәй. [[1986 йыл]]да йыһан аппараты Уран орбитаһына инер алдынан, ул ҡояш еле йүнәлешенә тап килергә тейеш, тип фаразлана. Был осраҡта геомагнит полюстар эклиптика яҫылығында ятҡан географик полюстар менән тап килергә тейеш. «Вояжер-2» үлсәүҙәре Урандың бик үҙенсәлекле магнит ҡырына эйә булыуын раҫлай магнит ҡыры планетаның геометрик үҙәгенән түгел, ә әйләнеү күсәренә ҡарата 59 градусҡа ауышҡан яҫылыҡтан йүнәлтелә<ref name="1986Ness">{{Мәҡәлә|заглавие=Magnetic Fields at Uranus|издание=Science|том=233|страницы=85—89|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N|автор=Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al.|год=1986|язык=en}}</ref>. Ысынында магнит диполе планета үҙәгенән яҡынса 1/3-кә планета радиусынан көньяҡ полюсҡа табан шылған. Был ғәҙәти булмаған геометрия асимметрик магнит ҡырына булдыра, көньяҡ ярымшар өҫтөндәге көсөргәнешлек 0,1 гаусс тәшкил итә ала, ә төньяҡ ярымшарҙа ул 1,1 гауссҡа тиклем етергә мөмкин. Планета буйынса был күрһәткес уртаса 0,23 был гауссҡа тигеҙ (сағыштырыу өсөн, Ерҙең магнит ҡыры ике ярымшарҙа ла бер төрлө, магнит экваторы яҡынса «физик экваторға» тап килә). Урандың диполь моменты ерҙекенән 50 тапҡырға артығыраҡ<ref name="Russell993">{{Мәҡәлә|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|язык=mis|автор=Russell, C.T.|год=1993}}</ref>. Урандан тыш, ошондай ауыш магнит ҡыры Нептунда ла күҙәтелә — шуның менән бәйле, тип фаразлайҙар, бындай конфигурация боҙ гиганттарына хастыр. Теорияларҙың береһе был феноменды түбәндәгесә аңлата: ер төркөмөндәге планеталарҙа һәм башҡа планета-гиганттарҙа магнит ҡыры үҙәк йәҙрәлә барлыҡҡа килә, ә «боҙ гиганттарында» магнит ҡыры сағыштырмаса бәләкәй тәрәнлектә барлыҡҡа килә: мәҫәлән, шыйыҡ аммиак океанында, тотороҡло ҡатламлы структураһы булған, шыйыҡ эске өлөшөн уратып алған нәҙек конвектив ярыла барлыҡҡа килә магнит ҡыры<ref name="Atreya2006"/><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields|издание=Letters to Nature|том=428|страницы=151—153|ссылка=http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|doi=10.1038/nature02376|язык=en|тип=journal|автор=Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy|год=2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807213745/http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|archivedate=2007-08-07}}</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, дөйөм төҙөлөшө буйынса Уран Ҡояш системаһы планеталары төҙөлөшө менән оҡшаш. Үҫешкән магнит ҡойроғо һәм радиация бүлкәттәре бар<ref name="1986Ness"/><ref name="Russell993"/><ref name="Krimigis1986">{{Мәҡәлә|заглавие=The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K|язык=en|тип=journal|автор=Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al.|год=1986}}</ref>.Тотош алғанда Уран манитосфераһы буйынса Юпитерҙан айырылып тора һәм күберәк Сатурнды хәтерләтә. Планетаныэ магнит ҡойроғы миллиондарса саҡрымға һуҙыла һәм планетаның әйләненән кәкрәйгән. Магнит ҡырында ҙур яҫылыҡтар барлыҡҡа килтергән юлдаштары Урандың магнитосфераһында мөһим роль уйнай. Киҫәксәләр ағымы ярайһы уҡ юғары, улар 100 000 йыл дауамында айҙарының өҫтөн ҡараңғылап тороуы ихтимал. Бәлки, юлдаштарының һәм ҡулсалары киҫәксәләренең ҡараңғы төҫтө булыуы ла шунандыр. Уранда поляр балҡыш яҡшы үҫешкән<ref name="Herbert1999">{{Мәҡәлә|заглавие=Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune|издание=Planet. Space Sci.|том=47|страницы=1119—1139|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H|язык=mis|автор=Herbert, Floyd; Sandel, Bill R.|год=1999}}</ref>. Әммә Юпитерҙан айырмалы рәүештә Уранда поляр башҡыш термосфераны. энергетик балансы өсөн әллә ни мөһим түгел<ref name="Lam1997">{{Мәҡәлә|заглавие=Variation in the {{nowrap|H⁺₃}} emission from Uranus|том=474|страницы=L73—L76|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ…474L..73L|doi=10.1086/310424|язык=en|тип=journal|автор=Lam, Hoanh An; Miller, Steven; Joseph, Robert D.; et.al|год=1997|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. == Климаты == {{main|Атмосфера Урана}} === Атмосфераһы === Урандың өҫтө ҡаты булһа ла, өҫтөндәге газға оҡшаш болоттарҙы уның атмосфераһы тип атайҙар<ref name="Lunine1993" />. Урандың атмосфераһы планетаның тыҡшы ҡатламынан баҫымы 100 бар һәм температураһы 320 K булғанда 300 км бейеклектә башлана<ref name="dePater1991">{{статья|заглавие=Possible Microwave Absorption in by {{nowrap|H₂S}} gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres|том=91|страницы=220—233|doi=10.1016/0019-1035(91)90020-T|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf|язык=en|тип=journal|автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|год=1991|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. «Атмосфера коронаһы»ның" радиусы "өҫтөнән 2 тапҡырға артығыраҡ һәм баҫымы 1 барға етә. Атмосфераны шартлы рәүештә өс өлөшкә бүлергә мөмкин: [[тропосфера]] (-300 км — 50 км; баҫымы — 100 — 0,1 бар), [[стратосфера]] (50 — 4000 км; баҫымы — 0,1 — 10⁻¹⁰ бар) һәм [[термосфера]]/атмосфера коронаһы (планета йөҙөнән 4000 — 50000 км). Уранда [[мезосфера]] юҡ. === Составы === Уран атмосферыһының составы, гелий һәм молекуляр водород миҡдары бик күп булыу сәбәпле, планетаның ҡалған өлөштәре составынан ярайһы уҡ ныҡ ҡына айырыла. Гелийҙың [[мольная доля|мольная доляһы]] (бөтә атомдар һәм молекулалар һанына ҡарата гелий атомдары һанының нисбәте) юғары тропосферала а 0,15 ± 0,03 тигеҙ һәм 0,26 ± 0,05 масса доляһына тап килә. Был һан гелийҙың йондоҙға ҡаршы масса доляһына бик яҡын (0,275 ± 0,01)<ref name="Lodders2003">{{статья|заглавие=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|том=591|страницы=1220—1247|doi=10.1086/375492|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L|язык=en|тип=journal|автор=Lodders, Katharin|год=2003|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Башҡа газ гиганттарындағы кеүек Уранда [[гелий]] планета үҙәгендә генә тупланмаған. Уран атмосфераһының өсөнсө өлөшө — [[метан]] (CH₄). Спектрҙың ҡыҙыл өлөшөндә яҡтылыҡты йотоусы метандың булыуы планетаға йәшелле-зәңгәрле төҫ бирә<ref>{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 13}}</ref>. Аммиак, һыу һәм көкөрлө водород кеүек әллә ни оса алмаған берләшмәләрҙең атмосфера эсендә барлығы йәки юҡлығы бик аҙ өйрәгелгән<ref name="Lunine1993" /><ref name="dePater1989">{{статья|заглавие=Uranius Deep Atmosphere Revealed|том=82|номер=12|страницы=288—313|doi=10.1016/0019-1035(89)90040-7|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf|автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|год=1989|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. Бынан тыш, Урандың юғары ҡатламдарында [[этан]] (C₂H₆), [[метилацетилен]] (CH₃C₂H) һәм [[диацетилен]] (C₂HC₂H) эҙҙәре табыла<ref name="Burdorf2006">{{статья|заглавие=Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy|том=184|страницы=634—637|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.006|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B|язык=en|тип=journal|автор=Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al.|год=2006|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref><ref name="Encrenaz2003" />. Был углеводородтар, тип фаразлайҙар, метандың ҡояштың ультрафиолет радиацияһында [[фотолиз]]ы продукты булып тора. [[Спектроскопия]] шулай уҡ [[Һыу|һыу пары]], [[Һөрөм газы|һөрөм]] һәм [[Углекислый газ|углекислый]] газдарҙың эҙҙәрен таба. Күрәһең, Уранға улар тышҡы сығанаҡтарҙан киләлер (мәҫәлән, эргәһенән осоп үткән [[Комета|кометаларҙан]])<ref name="Burdorf2006" /><ref name="Encrenaz2003">{{статья|заглавие=ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt?|издание=Planet. Space Sci.|том=51|страницы=89—103|doi=10.1016/S0032-0633(02)00145-9|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E|язык=en|тип=journal|автор=Encrenaz, Therese|год=2003}}</ref><ref name="Encrenaz2004">{{статья|заглавие=First detection of CO in Uranus|издание=Astronomy&Astrophysics|том=413|страницы=L5—L9|doi=10.1051/0004-6361:20034637|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf|accessdate=2007-08-05|язык=mis|автор=Encrenaz, Th.; Lellouch, E.; Drossart, P.|год=2004}}</ref>. == Урандың барлыҡҡа килеүе == == Юлдаштары == [[Файл:Uranian_moon_montage.jpg|center|мини|upright=3|Уның иң ҙур юлдаштары. Һулдан уңға: Миранда, Ариэль, Умбриэль, Титания, оберондың иөғжизәле.]] == Уранды тикшеренеүҙәр == === Асыштар хронологияһы === {| class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="2" width="835px" !Дата !Асыу !Беренсе булып асыусы (асыусылар) |- |[[13 март]] [[1781 йыл|1781]] |Уран |Уильям Гершель |- |[[11 ғинуар|11 ғинуар]] [[1787 йыл|1787]] |Титания һәм Оберон |Уильям Гершель |- |[[22 февраль|22 февраль]] [[1789 йыл|1789]] |Гершель Уран ҡулсалары тураһында телгә ала |Уильям Гершель |- |[[24 октябрь]] [[1851 йыл|1851]] |Ариэль һәм Умбриэль |Уильям Лассел |- |[[16 февраль]] [[1948 йыл|1948]] |Миранда |Койпер |- |[[10 март]] [[1979 йыл|1979]] |Урандың ҡулсалар системаһы |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[30 декабрь]] [[1985 йыл|1985]] |Пак |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[3 ғинуар]] [[1986 йыл|1986]] |Джульетта һәм Порция |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[9 ғинуар]] 1986 |Кресс |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[13 ғинуар]] 1986 |Дездемона, Розалинд һәм Белинда |Синнот һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[20 ғинуар]] 1986 |Корделия һәм Офелия |Террил һәм Вояжер-2 |- |[[23 ғинуар]] 1986 |Бианка |Смит һәм «Вояжер-2» станцияһы |- |[[6 сентябрь]] [[1997 йыл|1997]] |Калибан һәм Сикоракс |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[18 май|18 май]] 1999 |Пердита |Каркошка һәм «Вояжер-2» станцияһы (1986 йылдың 18 ғинуарындәғы һүрәттәр буйынса ) |- |[[18 июль]] [[1999 йыл|1999]] |Сетебос, Стефано һәм Просперо |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[13 август]] [[2001 йыл|2001]] |Тринкуло, Фердинанд һәм Франциско |тикшеренеүселәр төркөмө аса |- |[[25 август]] [[2003 йыл|2003]] |Маб һәм Купидон |Шоуолтер һәм Лизёр |- |[[29 август]] 2003 |Маргарита |Шеппард һәм Джуитт |- |[[23 август]] [[2006 йыл|2006]] |[[Уран (планета)|Урандағы ҡара тап]] |Хаббл ис. йыһан телескобы һәм тикшеренеүселәр төркөмө |} === Автоматик планета-ара станциялар менән тикшереү === [[Файл:Uranus_Final_Image.jpg|справа|мини|Уран һүрәте, «Вояжер-2» Нептунға «йүнәлгәндә» ]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡояш системаһы‎}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Miner E. D.|заглавие=Uranus: the planet, rings and satellites|ссылка=https://books.google.com/books?id=G6HvAAAAMAAJ|издательство=Wiley|год=1998|allpages=360|isbn=978-0-471-97398-0}} == Һылтанмалар == === Рус телле һылтанмалар === ** [http://galaxy.gcmsite.ru/pg.php?pg=pln&p=010 Уран на galaxy.gcmsite.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060310154223/http://galaxy.gcmsite.ru/pg.php?pg=pln&p=010 |date=2006-03-10 }} ** [http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=7 Уран на astrolab.ru] ** [http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm edu.nstu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704172647/http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |date=2011-07-04 }} ** [http://galspace.spb.ru/index51-ura.html galspace.spb.ru] ** [http://www.allplanets.ru/solar_sistem/uranus/uranus.htm Уран на allplanets.ru] ** [http://www.astronet.ru/db/msg/1170734/uranus.html www.astronet.ru] ** [http://www.astronomy.ru/forum/index.php/topic,5889.0.html Астрофорум — тема о наблюдениях Урана] ** ''[[:ru:Бурба, Георгий Александрович|Г. Бурба.]]'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/?article_id=313 Открытый дважды] // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света» ==== яңылыҡтарҙа ==== * [http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/10216568.html Уильям Гершель XVIII быуат аҙағында Урандың ҡулсаларын күҙәтә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903180217/http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/10216568.html |date=2007-09-03 }} === Инглиз теле һылтанмалары === ==== Тәҡдим ителгән мәҡәләләр arXiv.org ==== ** [http://arxiv.org/PS_cache/arxiv/pdf/0712/0712.1492v1.pdf Причины изменения геометрического альбедо Урана] ** [http://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0609/0609723v1.pdf Океаны жидкой воды на ледяных гигантах] ** [http://arxiv.org/abs/0808.2823 Planet-bound dark matter and the internal heat of Uranus, Neptune, and hot-Jupiter exoplanets] ** [http://arxiv.org/abs/0801.4452 Long-term observations of Uranus and Neptune at 90 GHz with the IRAM 30m telescope — (1985—2005)] ** [http://arxiv.org/abs/0712.0553 Origin of the Structure of the Kuiper Belt during a Dynamical Instability in the Orbits of Uranus and Neptune] ** [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0607182 Optical parameters of the nonisothermal Uranus’s and Neptune’s atmospheres] ** [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0602546 Mid-Infrared Ethane Emission on Neptune and Uranus] ** [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0408341 Uranus’s anomalously low excess heat constrains strongly interacting dark matter] ==== Сайты ==== * [http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html Пресс-релиз ESO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222061335/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html |date=2008-02-22 }} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Наса ның сайтында факт тураһында Уран Страничка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |date=2011-08-04 }} * Об Уране (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 24 июнь 2007 йыл. был [http://solarsystem.nasa.gov Сайтта ҡояш системаһын үҙләштереү НАСУНОВ] * Изображения Урана, полученные обсерваторией Кек (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 16 ноябрь, 2007 йыл. — Пресс-релиз фотоһүрәттәр менән кольцо, болоттар һәм юлдаш * Новости от [[22 декабрь]] [[2005 йыл|2005]] тураһында яңы асыштар һәм ай дүңгәләге: ** ''[http://space.com/scienceastronomy/051222_uranus.html Ул Уран табыу һәм яңы ай дүңгәләк]'', Space.com ** ''[http://www.msnbc.msn.com/id/10574903/ Ул ике ҡулсаһы табыу яңы булһа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116162625/http://www.msnbc.msn.com/id/10574903/ |date=2007-11-16 }}'', MSNBC * [http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html Планета — Уран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011210547/http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html |date=2007-10-11 }} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Uranus Ул] был фотожурнал реактив хәрәкәт лабораторияһы * [http://skytonight.com/news/4435217.html ул 2006 йылдың авгусында таптарҙы күреп атмосфера н] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106220803/http://skytonight.com/news/4435217.html |date=2009-01-06 }} ==== Яңылыҡтарҙа ==== * [http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm Уранда «ҙур ҡара тапты» асыу]{{ref-en}} [[Категория:Уран]] [[Категория:Ҡояш системаһының планеталары]] [[Категория:1781 йылда асылған астрономик объекттар|*]] ldeuzwdquk53q2atpb77rbo8445abdg 0 74850 1295457 447428 2026-05-03T23:10:50Z Xqbot 996 [[Мажарҙар]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1295457 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мажарҙар]] i2f3f8vyuoewc95c6101x39o33ws625 0 74851 1295458 447429 2026-05-03T23:10:55Z Xqbot 996 [[Мажарҙар]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1295458 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мажарҙар]] i2f3f8vyuoewc95c6101x39o33ws625 0 74852 1295459 447430 2026-05-03T23:11:00Z Xqbot 996 [[Мажарҙар]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1295459 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мажарҙар]] i2f3f8vyuoewc95c6101x39o33ws625 0 90505 1295467 1182451 2026-05-04T05:00:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295467 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Бәшәр Хәсән |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Хәсәнов Бәшәр Хәсән улы |Тыуыу датаһы = 1901 |Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}}, Николаевск өйәҙе, [[Үтәкәй]] ауылы (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) |Вафат булыу датаһы = 1938 |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = проза |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]] | Наградалары = |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{Фамилиялаш|Хәсәнов}} '''Бәшәр Хәсән''' (''Хәсәнов Бәшәр Хәсән улы''; 1901—1938) — [[башҡорт]] яҙыусыһы. == Биографияһы == Хәсәнов Бәшәр Хәсән улы 1901 йылда [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] [[Оло Чернигов районы]]ның) [[Үтәкәй|Үтәкәй (Бөрйән)]] ауылында тыуған. Милләте буйынса [[Башҡорттар|башҡорт]]<ref name="Книга памяти">[http://lists.memo.ru/d34/f464.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 5: Т — Я. / Редкол.: Ишмуратов Х. Х. (гл. ред.) и др.; Рабочая группа по подгот. рукоп.: Валеев Р. А. и др. — Уфа : Китап, 2005. — 632 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414052104/http://lists.memo.ru/d34/f464.htm |date=2016-04-14 }}</ref>. Башланғыс белемде тыуған ауылы [[мәҙрәсә]]һендә ала. Граждандар һуғышы йылдарында В. И. Чапаевтың дивизияһы составында һуғыша, Кронштадт, Ҡырым өсөн алыштарҙа ҡатнаша. Һуғыш тамамланғандан һуң [[Һамар|Куйбышев]] ҡалаһының милиция органдарында эшләй, бер үк ваҡытта төрлө курстарҙа уҡый. 1928 йылда [[Өфө]]гә күсә һәм бер аҙ ваҡыт [[Башҡорт АССР-ы]]ның Финанс халыҡ комиссариатында агент булып хеҙмәт итә<ref>{{cite web| url = http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-261#Resource-1314| title = Хасан Башар| publisher = [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана|Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы]]| datepublished = | accessdate = 2015-06-15| description = }}</ref>. Һуңынан Башҡортостан китап нәшриәтенә эшкә күсә, бында тәржемәсе һәм мөхәррир булып эшләй. [[Файл:Сурхан буйында.jpg|thumb|«Сурхан буйында» китабы]] 1938 йылдың 30 апрелендә ҡулға алына һәм биш йылға иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм ителгән. 1956 йылдың 15 октябрендә аҡланған<ref name="Книга памяти"/>. == Ижады == 1928 йылда ижад итә башлай. Уның әҫәрҙәре башлыса [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] темаһына арналған. 1931 йылда «Перекоп» һәм «Дала ялҡыны» әҙәрҙәре баҫылып сыға. «Сурхан буйында» хикәйәһе 1929 йылда яҙылған һәм 1935 йылда баҫылып сыҡҡан, был әҫәрҙә баҫмасылар хәрәкәтенә ҡаршы көрәш һүрәтләнә. 1959 йылда, яҙыусы аҡланғандан һуң, уның һайланма әҫәрҙәренән торған йыйынтыҡ донъя күрә. == Китаптары == * Перекоп. — Өфө: Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1931. * Дала ялҡыны. — Өфө: Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1933. * Сурхан буйында. — Өфө: Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1935. — 37 бит. ([http://ebook.bashnl.ru/dsweb/Get/Resource-1314/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B5.pdf онлайн версияһы]) <!-- * Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1959. --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web| url = http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=5448| title = Хасан Башар| publisher = «Культурный мир Башкортостана»| datepublished = | accessdate = 2015-06-15| description = }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]] ha9cqhsqwjkgadvjwwfcx22s64btput 0 107059 1295430 1050231 2026-05-03T17:24:59Z Вәхит 24644 /* Тарих */ 1295430 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Арабат уғы (мәғәнәләр)}} {{Коса |Название = Арабат уғы |Национальное название = uk/Арабатська стрілка/crh/Арабат бели, Arabat beli |Карта = |Координаты = 45.706419/N/35.011024/E |CoordScale = |Акватория = Азов диңгеҙе/Сиваш |Площадь = |Страна = Россия-Украина |Регион = |Район = |Изображение = Sivash i Strelka.jpg |Подпись = Арабат уғының һәм Сиваш ҡултығының көньяғына самолеттан күренеш |Категория на Викискладе = |Позиционная карта = 0 |Вставка = {{ПозКартаР |Крым |caption= |label= |lat_deg=45.706419 |lon_deg=35.051024 |width=278 |float=center |alt=physical |rama=1 |ramacolor=#ff0000 |ramawidth=17 |ramaheight=100 |rotate=-30 |centr=4 }} }} '''Арабат уғы''' йәки '''Арабат мороно'''({{lang-uk|Арабатська стрілка}}, {{lang-crh|Арабат бели, Arabat beli}}) — Башлыса ҡабырсаҡлы материалдан торған Ҡырым ярымутрауының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге тар һәм оҙон морон, Сиваш ҡултығын Азов диңгеҙенән айырып тора. Оҙонлоғо 100 километрҙан артығыраҡ, киңлеге 270 метрҙан алып 8 километрға тиклем. == География == [[Файл:Arabatskaya strelka.JPG|thumb|290px|Южная оконечность Арабатской стрелки. Вид с Арабатской крепости]] Төньяҡтан Арабат уғын Арабат уғының дауамы булып торған ҙур булмаған Крячино утрауынан Йырын боғаҙы айырып тора һәм үҙ сиратында материктан тар Геник боғаҙы менән айырыла.Геник боғаҙ һәм Йырын боғаҙы аша Сиваш Азов диңгеҙенең һыуҙары менән тоташа. Көньяҡта морон Аҡ-Монай муйынынан башлана. Административ бүленеш яғынан Ҡырым Республикаһы һәм Херсон өлкәһенә бүленә. Элек тулыһынса Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составына ингән. Морон территорияһында түбәндәге халыҡ йәшәгән пункттар - Херсон өлкәһенә ингән Геник Тау, Бәхетле, Уҡсы ауылдары, Күл буйы ҡасабаһы; Ҡырым Республикаһына ингән Тоҙло ауылы инә. Бөгөн Арабат уғы ял урыны булып тора, йәй көндәре Азов диңгеҙенең һай урындарында һыу +29 градусҡа тиклем йылына, бром һәм йод иондарына туйынған һауа морондо ылыҡтырғыс итә. Арабат уғының ҡалҡыуыраҡ һәм киңерәк төньяҡ өлөшөндә Туңған күл һәм Геник күл урынлашҡан. Һуңғыһынан тоҙ сығаралар. Арабат уғы бөткән ерҙә Арабат ҡултығы урынлашҡан ==Тарих == XVI-XVII быуаттар аҙағында бер нисә тапҡыр тәүҙә Запорожье казактары, унан Дон казактары тарафынан Ҡырымға поход өсөн файҙаланылған. 1667, 1675, 1737, 1771,1855-се йылдарҙа морон хәрби хәрәкәттәр урыны булған. Морон бөткән ерҙә элекке [[Арабат ҡәлғәһе]] урынлашҡан. 1920 йылда Перекоп-Чонгар операцияһы сиктәрендә Арабат уғы Ҡыҙыл армия тарафынан яуланған була. == Транспорт == Арабат уғындағы юлдың (дөрөҫөрәген әйткәндә Азов һәм Сиваштың ярҙары буйлап бер-береһенә параллель һуҙылған юлдар селтәренең) төп өлөшө - "кер йыуыу таҡтаһы" йәки "тараҡ" тип аталыусы, яҡынса 5-8 см бейеклектәге арҡыры һырттары булған һәм һырттар араһындағы алыҫлығы 30 см-ға тиклем булған ҡомло юл. Көньяҡта Ҡырым ярымутрауы яғынан Тоҙло ауылынан һуң Ташлы ауылына тиклем - таш менән ҡапланған бик үк тигеҙ булмаған ҡомло юл. Юл торошо бик насар булғанлыҡтан, уны урындағы халыҡ һәм Арабат уғында ял итеүсе автотуристар ғына файҙалана. Транзит автотранспортҡа урау маршрут - Автоюл М-18 һәм Автоюл М-17 трассалары менән файҙаланырға тәҡдим ителә. Уҡта йәмәғәт транспорты Уҡсынан Геническка һәм Херсонға бер нисә маршрут рейсынан ғына тора, тимәк, уны бөтөнләй юҡ тип иҫәпләргә була. Ял итеүселәрҙең һәм тиристарҙың күпселеге шәхси транспорты менән файҙалана. Элек Геническтан Арабат уғына 44 км оҙонлоҡтағы тимер юл тармағы илткән. Революцияға тиклемге карталарҙа ул аҙаҡҡы "Һыу менән тәьмин итеү" станцияһына тиклем күрһәтелгән <ref>[http://www.retromap.ru/mapster.php#right=1419094&zoom=10&lat=46.099631&lng=34.827984&lang=ru Европа Рәсәйенең Картаһы(1909 йыл)]</ref>, хәҙер Геническ Тауы ауылы эргәһе; 1950-се йылдарҙағы картала был тимер юл элекке халыҡ йәшәгән Яҫма хуторынан көньяҡтараҡ тамамлана (хәҙерге Херсон өлкәһе сигенән 1,8 км төньяҡ-көнбайышта), әлеге ваҡытта тимер юлдар Арабат уғына Геническ яғынан ингән ерҙә һаҡланған. Был тимер юл XX быуаттың 60-сы йылдарынан һуң һүтеп алынған. Арабат уғы буйлап Рәсәй-Украина сиге үткәндән һуң был ерҙә үткәреү пункыты ойошторолмаған. Рәсәй ФСБ-ның 2014 йылдың 26 ноябрындағы 659-сы һанлы бойороғо менән Тоҙло ауылының төньяҡ сигенән алып Херсон өлкәһе сигенә тиклем Рәсәй сик буйы булдырылған. == Иҡтисад == [[Файл:Strilkove Azov Sea Beach.jpg|thumb|290px|Пляж Азовского моря в селе [[Стрелковое]]]] [[Файл:Strilkove Syvash Beach.jpg|thumb|290px|Пляж залива Сиваш в селе [[Стрелковое]]]] Морондоң көньяҡ өлөшөндә тоҙ табыла. == Административ бүленеше == Административ бүленеш яғынан морон тәүҙә тулыһынса РСФСР-ҙың Ҡырым АССР-ы һәм УССР-ҙың Ҡырым өлкәһе составына инде. 1955 йылдың 3 мартынан морондоң төньяҡ өлөшө Херсон өлкәһенә бирелде <ref>3.03.1955 й. Украина ССР-ы Юғары советы Президиумының Ҡырым өлкәһенең Уҡсы һәм Бәхетлелек ауыл советтарын Херсон өлкәһенә күсереү тураһында Указы»</ref>. Ҡырым Рәсәй Федерацияһына ҡушылғандан һуң Ҡырым Республикаһы менән Херсон өлкәһенең сиге Рәсәй-Украина сигенә әйләнде, ә Арабат уғының төньяҡ өлөшө Украина составында тороп ҡалды. 15 марттан<ref>[http://nbnews.com.ua/ru/news/115689/ Арабат уғына вертолеттарҙан Рәсәй десантсылары төшөрөлдө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812204839/http://nbnews.com.ua/ru/news/115689/ |date=2014-08-12 }}</ref> <ref>[http://interfax.com.ua/news/general/239239.html 2014 йылдың декабрына тиклем Рәсәй хәрбиҙәре тулыһынса Херсон өлкәһе территорияһын ташлап киттеләр – Госпогранслужба]</ref> Ҡырым Республикаһына инмәгән территорияның бер өлөшөн Рәсәй контролләне; Рәсәй менән Украина араһындағы контролләү сиге ул осорҙа Херсон өлкәһенең Уҡсы ауылының көньяҡ сиге буйлап үтә. == Әһәмиәте == Арабат уғы геологик үлсәм буйынса сабый бала йәшендә. Географик картала ул башлап 1650 йылда күренә. Ғалимдар асыҡлауынса 1100-1200 йылдарҙа Сиваштың һәм Азов диңгеҙенең түбәнәйеүе менән бер рәттән улар араһында тар, оҙон кәртәнең барлыҡҡа килеүе күҙәтелә. Тап шул осорҙа һыуҙы парға әйләндереү ысулы менән тоҙ етештереүсе гигант "фабрика" эшләй башлай. Морон, 112 км-ға һуҙылып, төньяҡтан тик ҙур булмаған Йоҡа боғаҙын ғына ҡалдырып, Азов диңгеҙенең һыуын быуа. Бының һөҙөмтәһендә Сивашта, һыу морон буйлап төньяҡтан көньяҡҡа аҡҡанда тәбиғи парға әйләнеүе арҡаһында,тоҙҙоң концентрацияһы 16 тапҡыр арта. Йыл һайын Сивашҡа Азов диңгеҙе һыуы менән 12 млн тонна тоҙ - бром, натрий, магний, башҡа әһәмиәтле минералдар берләшмәһе инә. Донъяла медицинала һәм косметика сәнәғәтендә киң ҡулланылыусы тәбиғи каротин алыу өсөн өс минераль сырье сығанағы бар - был Төрөкмәнстандағы Ҡара-Боғаҙ-Гол, АҠШ-тағы Ҙур Тоҙло күл һәм Сиваш. Арабат уғының бөтә көнсығыш өлөшө Азов диңгеҙенә ҡарай һәм ҡомло һыу инеү урыны булып тора. Һөҙәк яр тулыһынса ваҡ ҡомдан тора. Һыу аҫты өлөшө тәрән түгел, 28 °C-30 °С-ҡа тиклем йылына, бөтөнләй йөҙә белмәгән һәм, айырыуса мөһим, балаларға оҙайлы диңгеҙ ванналары алырға мөмкинлек бирә. 2м һәм артығыраҡ тәрәнлек ҡоро ер ситенән 100 м алыҫлыҡта башлана. Пляж асыҡ диңгеҙгә ҡарай һәм хәүефһеҙ тулҡындарҙа йөҙөү уғата ҡәнәғәтләнеү кисерергә мөмкинлек бирә. Киреһенсә диңгеҙҙә штиль булғанда һыу аквариумдағы кеүек үтә күренә, тик башын эйеп кенә һыу аҫты донъяһын күҙәтергә теләүселәр бик күп табыла, Ә трубкалы битлек һәм аяҡҡа йөҙгөс кейеп һай һыу аҫтында йөҙөргә теләүселәр тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Уларҙың күҙ алдында ғәжәйеп һыу аҫты донъяһы асыла: ваҡ диңгеҙ балығы көтөүе, пеленгас, глосса, үгеҙбалыҡ һәм башҡа диңгеҙ стихияһы тереклектәре. Арабат уғында минераль һыуҙар табылған. Украина курортология һәм физиотерапия НИИ-һы тикшереүе буйынса, был һыуҙар, үҙҙәренең минераллашыуы, химик составы һәм йод, бром, кремний кислотаһы кеүек биологик актив мәтдәләре булыуы арҡаһында бальнеологик әһәмиәткә эйәләр. Был һыуҙарҙың ҡойоп алған ергә скважинанан 55 °C-65 °С температурала бирелеүе лә мөһим факт булып тора. Улар быуын, нервы системаһы һ.б. ауырыуҙарҙы дауалау өсөн ҡулланыла. Шифалы эҫе һыуҙарҙан тыш Арабат уғы шифалы ҡойо запастарына бай. Улар күп миҡдарҙа Сальково, Геническ күлдәрендә, "Геническ" турбазаһы менән йәнәш урынлашҡан Крученое гирло боғаҙында табылған. Тағы ла бер көслө дауалау факторы булып бөтә уҡ буйлап урынлашҡан күлдәрҙең һәм ҡултыҡтың тоҙға бай шифалы һыуҙары тора. == Факттар == Арабат уғы территорияһында "Шундай матур кешеләр" нәфис фильмының геройҙары урынлаша (2013, реж. Дмитрий Моисеев). Бының өсөн кино төшөргән мәлгә диңгеҙ ярында ике өй төҙөлә. <ref name="5 канал">[https://www.youtube.com/watch?v=hTWcTPTnEsM Дмитро Мойсеєв - Кіно з Яніною Соколовою - 28.09.2014]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} - == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Шутов Ю.|заглавие=Арабатская стрелка. Путеводитель|ссылка=http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/index.htm|место=Симферополь|издательство=Таврия|год=1983}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса}} [[Категория:Алфавит буйынса морондар]] i4rbxpar5irg8ahl7sr6ul6tpt9ige0 0 109667 1295410 1287669 2026-05-03T15:16:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295410 wikitext text/x-wiki '''Башҡортостан иҡтисады ''' — [[Рәсәй]]<nowiki/>ҙең алдынғы төбәктәренең береһе булған [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] халыҡ хужалығы тармаҡтары һәм иҡтисади эшмәкәрлек төрҙәре берлеге Башҡортостан иҡтисады — күп тармаҡлы структура. Сәнәғәт тармаҡтары булып яғыулыҡ-энергетика комплексы, нефть эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы сәнәғәте, машиналар эшләү, урман сәнәғәте һ.б. тора. Нефть сығарыу күләме буйынса Башҡортостан Рәсәй Федерацияһында 9-сы урында, уны эшкәртеү һәм нефть эшкәртеү продукттары производствоһы буйынса — 1‑се (7-16 процент нефть эшкәртеү, автомобиль бензины, дизель яғыулығы һәм яғыулыҡ өсөн мазут эшләү), троллейбустар эшләү буйынса — 4‑се, автобустар эшләү буйынса 5-се урында; Рәсәйҙә сығарылған каустик соданың — 19, изобутил һәм бутил спиртының — 53, кальцийланған соданың 58 процентын етештерә һәм илдә берҙәнүбер аҡ ҡором һәм аҙыҡ-түлек содаһы сығарыусы булып тора. Республикала инфраструктура, төҙөлөш комплексы үҫешкән. [[Файл:ВРП_Башкортостана.png|справа|мини|300x300пкс|Башҡортостандың 2013 йыл өсөн тулайым төбәк продукты структураһы]] == Иҡтисадтың үҫеше == Башҡортостандың иҡтисадын үҫтереү түбәндәге факторҙарға бәйле: # Төбәк [[Башҡортостандың файҙалы ҡаҙылмалары|файҙалы ҡаҙылма]]<nowiki/>ларға бай. Минераль ресурстар ятҡылығының дөйөм һаны өс меңдән артып китә. Улар нефть, газ, күмер, ҡара металдар мәғдәне (тимер мәғдәндәре, марганец, хромиттар); төҫлө металдар мәғдәне (баҡыр, ҡурғаш, алюминий, цинк, алтын, бокситтар); һирәк металдар мәғдәне (вольфрам, аҡ ҡурғаш); иеталл булмаған ҡаҙылмалар (тау гәлсәре, флюорит, исланд шпаты, көкөртлө колчедан, барит, силикаттар, кремнезем, асбест, тальк); ҡиммәтле, биҙәү һәм тәбиғи таштар (малахит, йәшмә, гранит). # Төбәк байтаҡ урман ресурстары запасына эйә. Башҡортостандың урман фондының дөйөм майҙаны 6,2 миллион гектар., шул иҫәптән 5 млн гектары — урман. Республика урмандарында дөйөм ағас запасы 717,9 млн куб метр тип баһалана. # Төбәктең ер фонды 14,3 миллион гектар тәшкил итә. Уларҙың ҙур өлөшөн ауыл хужалығы ерҙәре алып тора. Республиканың төп ауыл хужалығы райондары уртаса йылы агроклиматлы зонала урынлашҡан. Ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 7 млн гектар. # Төбәк ер аҫты һәм ер өҫтө һыу ресурстары запасына эйә. Дөйөм оҙонлоғо 57 мең километрға еткән 13000 самаһы [[Башҡортостан йылғалары|йылға]] , 2700 [[Башҡортостан күлдәре|күл]], дөйөм майҙаны 427 кв. км. булған быуалар һәм һыуһаҡлағыстар бар. Республика территорияһында 90 һыуһаҡлағыс иҫәпләнә, уларҙың иң ҙурҙары [[Павловка һыуһаҡлағысы|Павловка]], Нөгөш, Ҡорман, [[Йомағужа һыуһаҡлағысы|Й]]<nowiki/>омағужа һыуһаҡлағыстары. # Урал тауҙары, шифалы минераль һыуҙар, шифалы батҡаҡтар булыуы төбәктә курорттар һәм шифаханалар төҙөүгә этәргес бирә: [[Янғантау шифаханаһы|«Янған-Тау»]], «Йәшел ҡурсаулыҡ», «Красноусольск», «Йоматау» (илдә берҙән-бер ҡымыҙ менән дауалаусы шифахана), «Яҡтыкүл», [[Асы (Белорет районы)|«Ассы»]], шулай уҡ туристик базаларҙың киң селтәре атта һыбай йөрөү, тау саңғыһы, йылғалар буйлап ағыу мөмкинлеге аса. == Тарих == ХХ быуат башында хәҙерге Башҡортостан сәнәғәтендә 100-ҙән артыҡ предприятие, шул иҫәптән 40 тирмән, 30 һыра ҡайнатыу һәм спирт-араҡы ([[Стәрлетамаҡ]]), 28 суйын ҡойоу һәм тимерселек заводы, туҡыу һәм бер нисә тегеү-галантерея фабрикаһы, күн заводтары булған. [[Файл:VRP_RBaskortostan.jpg|справа|мини|300x300пкс|2012 йылда тулайым төбәк продуктының күләме 1,065 триллион һумға етә]] Граждандар һуғышы йылдарында республика иҡтисадына етди зыян килтерелә: [[1923 йыл|1923]]—[[1924 йыл]]дарҙа сәнәғәт һуғышҡа тиклемге күләмдең 30 процентын ғына сығара. [[1926 йыл|1926]] йылда республика тулайым продукция етештереү буйынса һуғыш алды йылдары кимәлен үтеп китә, артабан Башҡортостан сәнәғәте сағыштырмаса йылдам темптар менән үҫешә (1913 йылда— 1,0; 1940 — 10; 1950 — 41; 1960—186; 1970—478; 1980—983; 1990 йылда 1221 процент). [[1929 йыл]]да академик И. М. Губкин инициативаһы буйынса ГИНИ [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ға өс геологик партия ебәрә, уларҙың береһе геолог А. А. Блохин етәкселегендә хәҙерге [[Ишембай]] ҡалаһы территорияһында эшләй<ref><span class="citation">''Мангушев К. И., Поляков В. Н., Уткин Ю. В.''&#x20;Чудесный клад. — М.: Советская Россия, 1985. — С. 10. — 144 с. — 20 000 экз.</span><span class="citation"></span></ref>. [[1932 йыл|1932 йылдың 16 майында]] 702-се нефть скважинаһында нефть фонтаны бәреп сыға. Был төбәктең нефть табыу сәнәғәте ойошторолоуға һәм «[[Башнефть]]» компанияһы барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә. . 1-се биш йыллыҡтың һуңғы йылдарында, [[1934 йыл|1934]] йылға төп сәнәғәт-производство фондтары — 2,5 , продукция сығарыу 2,3 тапҡырға арта. [[1936 йыл]]да хәҙерге [[Ишембай|Ишимбай]] ҡалаһы сиктәрендә беренсе нефть эшкәртеү предприятиеһы — Ишембай нефть ҡыуыу заводы төҙөлә. Ул төбәктең нефть эшкәртеү сәнәғәтен үҙләштерә башлауға нигеҙ һала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында төбәк ил сәнәғәте урынлашҡан мөһим райондарҙың береһе була. 1941—1942 йылдарҙа БАССР-ға 100-гә яҡын завод һәм фабрика, госпиталдәр, нефть сәнәғәте, бәйләнеш наркоматтары эвакуациялана. 1941—1943 йылдарҙа Өфөлә СССР Фәндәр академияһы, Украина ССР-ының яҙыусылар, композиторҙар, рәссамдар берлеге, юғары уҡыу йорттары эшләй. Сәнәғәттең тармаҡ структураһында машина эшләү һәм металл эшкәртеү алдынғы урынды биләй. Сәнәғәт оборона продукцияһы сығарыуға көйләнә. Белорет металлургия комбинаты — танктар өсөн ҡорос, Өфө паровоз ремонтлау заводы — бомба, мина һәм снарядтар корпусы, Түбәнге Троицк буҫтау фабрикаһы хәрби кейем өсөн туҡыма сығара. Бай тәбиғи байлыҡтар ресурсын индустриаль -ҙләштереү осоронда (40 — 80-се йылдар) Башҡортостанда сәнәғәт продукцияһы 81 тапҡырға арта. Шул уҡ ваҡытта БАССР-ҙағы милектең 97 проценты (заводтар, шахталар, фабрикалар) союз, республика (РСФСР) министрлыҡтарына һәм ведомстволарына ҡарай. Был предприятиеларҙың төбәк бюджетына килтергән килеме бик аҙ була. БАССР Конституцияһының 137-се статьяһына ярашлы, уның бюджеты дөйөм Рәсәй бюджетына бәйле була. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, БАССР-ҙа бер кеше иҫәбенә торлаҡҡа капиталь һалымдар РСФСР-ҙың уртаса күрһәткесенән 20-25 процентҡа әҙерәк бүленә, һөҙөмтәлә был күрһәткес буйынса республика Рәсәйҙә 52-се урын биләй. [[1992 йыл]]да<nowiki/>н иҡтисадтың капиталистик ҡоролошона күсеү менән төбәктә предприятиеларҙы акциялаштырыу башлана. Уларҙың бер өлөшө Ҡытай етештереүселәренең (халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, биноклдәр эшләү, кейем-һалым һ. б.)дәғүәселегенә сыҙамайынса, ябыла, ҡайһы берҙәре сығарған продукцияһы ассортиментын үҙгәртә.. 1990 йылдарҙа Башҡортостан илдең башҡа төбәктәре менән бергә, төбәк булараҡ, иҡтисади мөстәҡиллегкте хупланы. Һөҙөмтәлә республика айырым ю.джет статусын алды. Ул уға 1991 йылдан 1993 йылдарға тиклем федераль бюджетҡа һалымдар күсермәү мөмкинлеген бирҙе<ref>[http://www.minfin.ru/ru/official/index.php?pg4=355&id4=4850 Минфин России :: Официальная информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425145046/http://minfin.ru/ru/official/index.php?pg4=355&id4=4850 |date=2016-04-25 }}</ref>. Был статус ғәмәлдән сығарылғандан һуң федераль бюджетҡа Башҡортостан [[2011 йыл]]да ғына 90 млрд.һум самаһы аҡса күсерә. 1990 йылдың 27 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ойошторола. [[1994 йыл]]да [[ Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] һәм [[Башҡортостан Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] араһында «1994-1995 йылдарҙа бюджет мөнәсәбәттәре тураһында» килешеү төҙөлә. Уға ярашлы, экологик программалар һәм элек ҡабул ителгән тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса ҡараҙарҙы тормошҡа ашырыу өсөн спирт, араҡы һәм ликер-араҡы изделиелары, нефть һәм газ, ер өсөн түләүҙәр һәм махсус һалым акциздары республика бюджетына инергә тейеш була. 1994 йылдан төбәк территорияһынан федераль бюджетҡа ҡалымдар күсерелә башлай. Уларҙың өлөшө республикала йыйылған һалымдар күләмендә уртаса Рәсәй күрһәткесенән түбәнерәк була. Башҡортостанда ҙур инвестицион хеҙмәтте «[[Газпром]]» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте алып бара. 2006—2011 йылдарҙа компания төбәкте газификациялауға 1,75 млрд һум аҡсаға йүнәлтә. Был средствоға 13 ауыл араһында дөйөм оҙонлоғо 250 км самаһы булған газ торбалары һалына. Газификация күләме 84,3 процент тәшкил итә, Рәсәй буйынса уртаса — 63,1 процент. Ошо осорҙа компанияның төбәк территорияһына һалған сумма 21 млрд һум самаһы тәшкил итә<ref>[http://www.ria-bashkiria.com/news/1033.html РИА Башкирия — Газпром вложится в индустриальный парк «Салават» в Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414140907/http://www.ria-bashkiria.com/news/1033.html |date=2016-04-14 }}</ref>. 2008 йылда «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте «[[Газпром Нефтехим Салауат|Салаватнефтеоргсинтез]]» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Башҡортостан Хөкүмәте ҡулында булған контроль акция пакеттарын ала (53,93 процент йәки 1,04 млрд доллар), был предприятиены оҙаә йылдар сеймал менән тәьмин итеүҙе гарантиялай. 2009 йылда Башҡортостан Республикаһында Рәсәй Федерацияһын 2020 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫтереүҙең оҙайлы ваҡытҡа иҫәпләнгән концепцияһына ярашлы, 2020 йылға тиклем Башҡортостандың социаль-иҡтисади үҫеш стратегияһы ҡабул ителә<ref>[http://salavat.jimdo.com/ Город Салават информационный сайт salavat — salavat jimdo page!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912215703/http://salavat.jimdo.com/ |date=2012-09-12 }}</ref> 2012 йылға сит ил инвестициялары ике тапҡырға тигәндәй арта — 313 миллион долларҙан 596 миллион долларға етә<ref>[http://www.tpp-inform.ru/news/9328.html Приток иностранных инвестиций в экономику Башкортостана вырос в 2 раза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331161921/http://www.tpp-inform.ru/news/9328.html |date=2016-03-31 }}</ref><ref>[http://www.bashkortostan.ru/investment_and_finance/ Инвестиционная деятельность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303140703/https://www.bashkortostan.ru/investment_and_finance/ |date=2021-03-03 }}</ref>. Ике йыл рәттән (2011, 2012) Башҡортостан Республикаһы"Эксперт РА" рейтинг агентлығы тарафынан минималь иҡтисади хәүеф төбәге тип табыла<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=987418 Башкортостан признан регионом с минимальными экономическими рисками]</ref><ref>[http://minecon.bashkortostan.ru/presscentre/news/2012/12/17/news_483.html Республика Башкортостан — регион с минимальными экономическими рисками] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140306071752/http://minecon.bashkortostan.ru/presscentre/news/2012/12/17/news_483.html |date=2014-03-06 }}</ref>. 2012 йыл йомғаҡтары буйынса, тулайым төбәк продукты күләме 1 триллион 65 миллиард һумға<ref>[http://investrb.ru/news/321/ Итоги 2012 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140306082938/http://investrb.ru/news/321/ |date=2014-03-06 }}</ref> етә. 2016 йылға фараздар буйынса, был күрһәткес 1,6 триллион һумды үтеп китергә тейеш<ref>[http://www.bashinform.ru/news/572087/ ВРП Башкирии вырастет до 1,6 трлн рублей в 2016 году — Правительство РБ]</ref>. Тулайым төбәк продуктының һумдарҙа үҫеше бер ни кимәлдә һумдың даими түбәнәйеүе менән аңлатыла (1997 йыл менән сағыштырғанда 2011 йылда 8 тапҡырға). 2015 йылда Өфөлә [[БРИКС-тың VII осрашыуы|ШОС һәм БРИКС илдәре саммиты]] үтте. Уға әҙерләү өсөн республика бюджеты 2 млрд һум самаһы аҡса бүлә, 2,5 млрд һум — федераль бюджеттан бүленә<ref>[http://www.interfax.ru/interview/442479 Глава Башкирии рассказал о том, какова готовность Уфы к проведению там саммитов ШОС и БРИКС]</ref>. Был аҡсаларға урамдар, Өфө — Ырымбур автомобиль юлының Өфө — аэропорт трассаһы ремонтлана, ҡунаҡханалар төҙөлә, иҫке йорттар һүтеп алына, ирекмәндәр әҙерләнә һәм башҡа саралар ойошторола. == Сәнәғәт == Башҡортостандың сәнәғәт производствоһы үҙәге булып [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Салауат (ҡала)|С]]<nowiki/>алауат, [[Ишембай]] һәм [[Нефтекама|Нефтекамск]] ҡалалары тора. Был ҡалаларҙың предприятиеларында Башҡортостандың барлыҡ сәнәғәт продукцияһы күләменең яртыһынан күберәге етештерелә. Сәнәғәт производствоһы структураһында әһәмиәтле өлөш яғыулыҡ-энергетика комплексына (ТЭК) тура килә. Уның өҙатылған дөйөм төбәк продукцияһы күләмендәге өлөшө 50 процентҡа тиклем етә, алынған килемдә — 70 % тирәһе; республикаһының консолидацияланған бюджетына керемдәрҙә — яҡынса 40 процент; төп капиталға инвестициялар буйынса — 30 проценттан артыҡ; валюта керемдәрендә 80 проценттан артыҡ. Башҡортостан яғыулыҡ-энергетика комплексы Рәсәйҙең милли иҡтисадыныңайырым бер өлөшө булып тора. Былтыр Рәсәй күләмендә нефть сығарыуҙа республиканың өлөшө — 2,2, нефтьте беренсел эшкәртеүҙә — 11,4, автомобиль бензины эшләүҙә — 16,2, дизель яғыулығында — 14,2 %, электр энергияһы эшләүҙә — 2,6, йылылыҡта 3,6 процент тәшкил итә. === Нефть табыу === Республикала 191 нефть һәм газ ятҡылығында разведка эштәре башҡарылған, уларҙың 161-ендә эш алып барыла. [[1955 йыл]]да Башҡорт АССР-ы нефть сығарыу буйынса илдә беренсе урынға сыға. Иң ҙур күләмгә — 47,8 млн тонна [[1967 йыл]]да етелә. Ун йыл дауамында нефть сығарыу күләме йылына 40 млн тонна билдәһендә тотола. Хәҙерге ваҡытта нефть сығарыу күләме һиҙелерлек кәмей (2007 йылда 11,8 милл. т.), ләкин ер аҫты байлыҡтары ҙур ҡеүәткә эйә. Нефть ошо күләмдә табылған осрағта ла уның запастары тағы яҡынса 25 йылға етәсәк. Башҡортостандың алдынғы нефть- газ табыу предприятиелары —[[Башнефть|«Башнефть» акционер нефть компанияһы]]" асыҡ акционерҙар йәмғиәте, [[Мәскәү]]ҙә урынлашҡан. Ул «Башнефть-Добыча» («Ишембайнефть», «Краснохолмскнефть», «Өфөнефть», «Аксаковнефть», «Саҡмағошнефть», «Арланнефть», «Туймазанефть» нефть-газ табыу идаралыҡтары) предприятиеһы аша алып бара. «Башнефть» өлөшөнә республикала табылған нефттең 98 проценты һәм тулыһынса газ табыу тура килә. === Нефть химияһы сәнәғәте === [[Файл:GNHS1.jpg|справа|мини|280x280пкс|[[Газпром Нефтехим Салауат|Газпром нефтехим Салауат]]]] Башҡортостанда автомобиль бензиндарының, кәрәсиндең, дизель яғыулығының юғары сифатлы сорттары, минераль ашламалар етештерелә. Төбәк предприятиелары Рәсәйҙе сығарылған кальцийлаштырылған сода ([[Стәрлетамаҡ|Стәрлетамаҡ ҡалаһының]] «[[Башҡортостан сода компанияһы]]» асыҡ акционерҙар йәмғиәте), бутил һәм изобутил спирттары күләменең яртыһын, каустик соданың — биштән бер, автомобиль бензинының, дизель яғыулығының һәм синтетик каучуктың — алтынан бер, синтетик ыҫмала һәм пластмассаның — етенән бер, полиэтилендың — һигеҙҙән бер, яғыулыҡ мазутының ундан бер өлөшөн сығара. Төбәктә катализаторҙар эшләү буйынса Рәсәйҙең иң ҙур предприятиеһы ([[Ишембай|Ишембай ҡалаһының]] « Катализаторҙарҙың Ишембай махсус химия заводы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәте) урынлашҡан. Алдынғы предприятиелар: * «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]», «[[Өфө нефть эшкәртеү заводы|Башнефть-УНПЗ]]» һәм «Башнефть-Новойл» , [[Өфө ҡалаһы|Өфө]] * «Өфөоргсинтез» (юғары баҫымлы полиэтилен (ПВД), түбән баҫымлы полиэтилен (ПНД), полипропилен (70-тән ашыу марка), синтетик һәм гидролиз этил спирты һәм башҡа химия продукттары), [[Өфө]] * «[[Газпром Нефтехим Салауат|Газпром нефтехим Салауат]]» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (бензин, минераль ашламалар, ракета яғыулығы), [[Салауат (ҡала)|Салауат]] * «Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, [[Стәрлетамаҡ]] * «[[Башҡортостан сода компанияһы]]», [[Стәрлетамаҡ]] === Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү === [[Файл:БТЗ-52763А_2039.jpg|справа|мини|280x280пкс|Башҡортостан троллейбус заводының БТЗ-52763 троллейбусы Өфө урамдарында]] Төбәктең машиналар эшләү комплексында 300 эре һәм урта предприятие бар. Уларҙа нефть табыу, нефть һәм газ эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы («Ишембай машиналар эшләү заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Иҙел Нефтемаш» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт [[Ишембай (ҡала)|(Ишембай ҡалаһы)]] «Салауатнефтемаш» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ([[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]]), металлургия производствоһы, ауыл хужалығы ҡорамалдары, вертолеттар («Күмертау авиация производство предприятиеһы» ([[Күмертау (ҡала)|Күмертау ҡалаһы]]), вездеходтар («Витязь» машиналар эшләү компанияһы" акционерҙар йәмғиәте (Ишембай ҡалаһы), автобустар («Нефтекама автобустар заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ([[Нефтекама (ҡала)|Нефтекама ҡалаһы]]) Һәм троллейбустар («Башҡортостан троллейбустар заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ([[Өфө ҡалаһы]]) эшләнә. Оборона-сәнәғәт комплексының фәнни һәм сәнәғәт предприятиелары ҡеүәтле производство базаһына, үҙенсәлекле ҡорамалдарға һәм технологияларға эйә. Авиация һәм автомобиль двигателдәре, вертолеттар, автобустар, троллейбустар производствоһы эшләнелгән һәм даими рәүештә камиллаштырыла. Электр техникаһы, приборҙар һәм станоктар эшләү сәнәғәте үҫешкән. === Аҙыҡ-түлек сәнәғәте === Башҡортостандың аҙыҡ-түлек сәнәғәте төбәк халҡына кәрәкле барлыҡаҙыҡ-түлек етештерә. Ул ит, һөт, кондитер, ликер-араҡы продукцияһы, һыра, сәй һәм [[башҡорт балы]]. Эре предприятиелар — «Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинаты, Өфө шарап-араҡы заводы), Ҡарламан һөт-консерва комбинаты, Өфө ит-консерва комбинаты, Мүләүез ит-консерва комбинаты, Белорет балыҡ заводы һ.б. === Энергетика === [[Файл:Yumaguzino_Dam.jpg|справа|мини|280x280пкс|Йомағужа һыу-электр станцияһы дамбаһы]] {{main|Башҡортостан иҡтисады}} Башҡортостан үҫешкән энергетика базаһына эйә һәм төбәк кимәлендәге электр һәм йыйылыҡ энергияһына ихтыяжды ҡәнәғәтләндерә. Тармаҡтың система булдырыусы предприятиеһы — «Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте<ref>[http://www.bashkirenergo.ru/ ОАО Башкирэнерго: энергетика, электрификация, газ нефть, Башкирия, энергия, ТЭК, ЕЭС, Bashkirenergo, energy, power industry, gas, Bashkiria, Bashkortostan, oil<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> — 25 млрд кВт⋅ч электр энергияһы һәм 30 млн. Гкал самаһы йылылыҡ энергияһы эшләп сығара. «Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте өлөшөнә төбәктең электр энергияһының — 90, йылылыҡ энергияһы буйынса 50 процент тура килә. Башҡортостан энергосистемаларының генерацияланған ҡеүәте составына бер район электр станцияһы (ГРЭС), 11 йылылыҡ электр станцияһы (ТЭЦ), шул иҫәптән Урал аръяғы газ-поршенлы ТЭЦ станцияһы, ҡеүәте 40 МВт булған Йомағужа ГЭС-ын да индереп, ике гидроэлектростанция (ГЭС), ете газ-поршенлы агрегат, бер ел электрстанцияһы (Туймазы районының ҡеүәте 2,2 МВт булған Төпкөлдө ВЭС-ы) һәм һигеҙ бәләкәй ГЭС инә. Республиканың барлыҡ энергосистемаларының берлектәге ҡеүәте 4 295 МВт тәшкил итә, йылылыҡ ҡеүәте — 13 141 Гкал/с (2011й).<ref>[http://bashtime.ru/novosti/novosti-ekonomiki/1987-energetiki-bashkortostana-otmechayut-80-letnij-yubilej Энергетики Башкортостана отмечают 80-летний юбилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420091339/http://bashtime.ru/novosti/novosti-ekonomiki/1987-energetiki-bashkortostana-otmechayut-80-letnij-yubilej |date=2016-04-20 }}</ref>. 2000 йылдарҙа Башҡортостан АЭС-ын төҙөү тураһында һүҙҙәр йөрөй. Әммә «Росатом» башлығы әйтеүенсә, 2020 йылға тиклем Башҡортостан АЭС-ын сафҡа индереү маҡсатҡа ярашлы түгел. Республиканың көньяә райондары территорияларында ҡеүәте 5 МВт-тан 25 МВт-ҡа тиклем булған дүрт ҡояш электр станцияһы төҙөү планлаштырыла<ref>[http://www.dombler.ru/article/v-bashkirii-postroyat-chetyre-solnechnih-elektrostancii.html В Башкортостане построят четыре солнечные электростанции]</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/548726/ В Башкирии построят солнечную электростанцию]</ref>. == Ауыл хужалығы == {{main|Башҡортостан ауыл хужалығы}} Ауыл хужалығының дөйөм продукцияһы буйынса Башҡортостан Рәсәй төбәктәре араһында 3-сө урын биләй. 2011 йылда ауыл хужалығының тулайым продукцияһы күләме 103,9 млрд һум тәшкил итә (3008 йылда 103,5 млрд һум була). Аграр производствоһының эре тауар иҡтисады секторы менән бер рәттән шәхси сектор ҙа үҫешә. Бөгөн халыҡтың шәхси хужалығы һәм крәҫтиән-фермер хужалыҡтары тулайым продукцияның 2/3 өлөшөн тәшкил итә. ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәренең уртаса айлыҡ эш хаҡы 9976,9 һум<ref>[http://www.bashkortostan.ru/agriculture/ Сельское хозяйство<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813203717/http://www.bashkortostan.ru/agriculture/ |date=2012-08-13 }}</ref>. (2011 г.). Республикала малсылыҡтың традицион тармаҡтары: эре мал, сусҡа, һарыҡ, кәзә үҫтереү, ҡошсолоҡ киң таралған. Йылҡысылыҡ, ҡымыҙ эшләү, йәнлектәр үрсетеү, балыҡсылыҡ, умартасылыҡ үҫешә. Республикала «Бөрйән» ҡырағай бал ҡорто бар. Ул башҡа бал ҡорттарынан һыуыҡҡа (хатта 56 градус һалҡындарға ла сыҙам), төрлө ауырыуҙарға бирешмәүсәнлеге, эшсәнлеге менән айырылып тора<ref>[http://www.rg.ru/2008/08/21/reg-bashkortostan/pchela.html Уникальная башкирская пчела находится на грани исчезновения — Гульназ Рафикова — «Спасти „бурзянку“» — Российская газета — Государственный природный за …<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Үҙенсәлекле молоҡ ҡортоноң генофондына юғалыу хәүефе янағас, Бөрйән районы территорияһында «Алтын солоҡ» ҡурсаулығы ойошторолоп, "Бөрйән"кәйҙең йәшәү урыны һаҡланып ҡала һәм киңәйтелә. Төбәктең ауылхужалығы бойҙай, арыш, һоло, арпа, тары, ҡарабойҙай үҫтереүгә махсуслашҡан. Шулай уҡ техник культуралар: шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш уңышлы эшкәртелә. Картуф һәм йәшелсә нигеҙҙә шәхси хужалыҡтарҙа үҫтерелә. Баҡсасылыҡ, теплица хужалыҡтары үҫешкән. Республиканың ауыл хужалығына 2010 йылдағы ҡоролоҡ ҙур зыян килтерә. 2012 йылда ла Башҡортостанда эҫе һәм ҡоро була. Төбәктә балыҡсылыҡты үҫтереү өсөн һыу ятҡылыҡтары бар. Әбйәлил районының Яҡтыкүл күлендә алабалыҡтың ҡиммәтле төрҙәрен үрсетеү буйынса хужалыҡ асыу планлаштырыла. Шулай уҡ ҡарағыҙ:[[Башҡортостанда ер мәсьәләләре]]. == Транспорт == {{main|Башҡортостан транспорты}} === Тимер юлы === Куйбышев тимер юлының Башҡортостан төбәге — «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең филиалы һәм уның иң ҙур бүлексәһе. Көн һайын ул 20 миллион самаһы йөк һәм 14 миллион самаһы пассажир ташый. Башҡортостандың дөйөм ҡулланылыштағы тимер юлдарының оҙонлоғо 1475 км (2000 й.) тәшкил итә<ref>http://bashturist.ru/maps/sity/data/media/62/bashturist.ru_zhdbash.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018230159/http://bashturist.ru/maps/sity/data/media/62/bashturist.ru_zhdbash.jpg |date=2014-10-18 }}</ref>. Төбәктең төп тимер юлы артерияһы булып [[Һамар]]-[[Өфө]]-[[Силәбе]] электрлаштырылған магистрале тора. Унан Шишмә-Ульяновск-Инза магистрале тармаҡлана. Өфө районында төп юлға Ҡарламан-[[Белорет]]-[[Магнитогорск]] магистрале ҡушыла. Төньяҡ-көнбайышта төбәк Урта Урал менән Үҙәкте тоташтырып тороусы иң ҡыҙҡа юлға — ике юллы [[Мәскәү]]-[[Ҡаҙан]]-[[Екатеринбург]] магистраленә сыға Тимер юлының көньяҡ [[Дим]]-[[Мораптал]]-[[Ырымбур]] йүнәлеше лә мөһим әһәмиәткә эйә. Ул хәҙерге [[Ишембай (ҡала)|Ишембай ҡалаһы]] эргәһендә нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү өсөн төҙөлә. 1934 йылда Дим-Ишембай станцияһы тармағы һалына<ref>{{книга|автор=Агафонов М. А., Кутимов Б. П., Фёдоров И. Г.|заглавие=Ишимбай|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Башкирское книжное издательство]]|год=1968|страницы=8|страниц=76|тираж=10 000}}</ref>, артабан юл Ырымбур менән тоташа. Әлеге ваҡытта бер линилы тимер юлы Дим-Ҡарламан участкаһында ике юлға әйләнә һәм ул электрлаштырылған, ә башҡа участкаларҙа тепловоз ярҙамында хеҙмәтләндерелә. Был — Башҡортостанды Ырымбур, Көнбайыш Ҡаҙағстан, Урта Азия, Түбәнге Волга буйы, Төньяҡ Кавказ менән тоташтырыусы иң ҡыҫҡа юл. Төбәк тимер юлының 26 проценты ике юллы булһа, 2,5 проценты — күп юллы, ҡалған 71,5 проценты бер юллы ғына. Уларҙа поездар бары тик узел станцияларында ғына икенсе юлға күсә ала. Тимер юл транспорты менән төбәктең яғыулыҡ-нефть комплексы продукцияһы ташыла. === Һыу === [[Ағиҙел йылғаһы]]нда судносылыҡ үҫешкән. Был тармаҡҡа 150 йылдан ашыу һәм уны «Башҡортостан йылға пароходлығы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт тормошҡа ашыра. Пароходлыҡта 150-нән ашыу судно иҫәпләнә, улар пассажирҙар һәм йөк ташый. [[Мәскәү]]-[[Өфө]] маршруты буйынса круиздар популярлыҡ менән файҙаланыла. 1950—1960 йылдарҙа Ағиҙел буйлап төҙөлөш өсөн кәрәкле ағас ағыҙғандар. === Һауа === [[Файл:Orenair_Kamov_Ka-226_Ates-1.jpg|справа|мини|280x280пкс|Кумертауҙа эшләнгән Ка-226]] [[Башҡортостан]]да [[1938 йыл]]дан эшләгән [[Өфө (халыҡ-ара аэропорты)|Өфө халыҡ-ара пассажир аэропорты]] бар<ref>[http://www.airportufa.ru/ Международный Аэропорт Уфа. Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428141111/http://www.airportufa.ru/ru/online_table/in/ |date=2009-04-28 }}</ref>. Унан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 27 ҡалаһына — эске, шулай уҡ донъяның 16 иленә даими халыҡ-ара чартер рейстары яһала. Башҡортостан авиакомпанияларынан [[Башҡортостан (авиакомпания)|«Башҡортостан» авиакомпанияһы" яуаплылығы сикләнгән ширҡәте]] осоштар башҡара. Һауа суднолары паркында<ref>[http://airbashkortostan.ru/about О компании | airbashkortostan.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506035516/http://airbashkortostan.ru/about |date=2016-05-06 }}</ref> «Боинг» 757—200 тибындағы өс самолет һәм бер Diamond DA42 бар. === Торба үткәргестәр === Торба үткәргес транспорты яҡшы үҫешкән, бик күп газ һәм нефть магистраль торбалары үтә ([[Туймазы]]-[[Өфө]], [[Ишембай]]-[[Өфө]], [[Ишембай]]-[[Орск]] һ.б.) Торбалар буйлап Көнбайыш Себерҙән [[Башҡортостан]]дың эре нефть эшкәртеү предприятиеларына [[нефть]] килә. === Автомобиль === Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларынан республиканың теләһә ҡайһы ҡалаһына автобус менән барырға мөмкин. Автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 25 мең километр тәшкил итә, шуларҙың 500 километры — федераль юлдар<ref>[http://www.turinfo.ru/country/bashkortostan/transport/ Транспорт — Транспорт Башкортостана : Автомобильный транспорт республики Башкортостан. Виды транспорта Башкортостана. — www.turinfo.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017113947/http://www.turinfo.ru/country/bashkortostan/transport/ |date=2014-10-17 }}</ref>. Республика автопаркында 1,2 миллион транспорт берәмеге иҫәпләнә (2008 й.). Уларҙың күпселеге — еңел автомобилдәр (900 мең самаһы), йөк машиналары 130 мең, автобустар 23 мең. === Төп юлдар === * Рязань шоссеһы {{табличка-ru|M|5}} «Урал» [[Мәскәү]] — [[Силәбе]] {{табличка-eu|30}}, {{табличка-asia|6}}, {{табличка-asia|7}} * Федераль әһәмиәттәге Мәскәү — Владимир — Түбәнге Новгород — Чебоксар — Ҡаҙан — Өфө автомобиль юлы. {{табличка-ru|М|7}} «Волга». * {{табличка-ru|Р|314}} [[Өфө]] — [[Ырымбур]] автоюлы * {{табличка-ru|Р|316}} [[Стәрлетамаҡ]] — [[Магнитогорск]] автоюлы * {{табличка-ru|Р|361}} [[Мәләүез]] — [[Магнитогорск]] автоюлы == Төҙөлөш == 2011 йылда республикала дөйөм майҙаны 2607, 9 мең квадрат метр булған 14,5 мең бина сафҡа ингән, шуларҙың 14,2 меңе — торлаҡ<ref>[http://www.bashkortostan.ru/transportation/ Транспорт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813203813/http://www.bashkortostan.ru/transportation/ |date=2012-08-13 }}</ref>. Шул йылда ҡулланыуға 2,1 млн кв.метр торлаҡ тапшырылған һәм республика торлаҡ төҙөлөшө буйынса [[Волга буйы федераль округы]]нда [[Татарстан Республикаһы]]нан ҡала икенсе урында тора. Торлаҡ төҙөлөшө темптары юғары булыуға ҡарамаҫтан, Башҡортостанда бер кешегә уртаса торлаҡ күләме түбән кимәлдә ҡала — 22 кв. метр (2011 й.). Торлаҡҡа хаҡтар 1 кв. метрға уртаса Өфөлә — 45, Стәрлетамаҡта — 35, Салауатта — 25 — 30, башҡа ҡалаларҙа 15-20 мең һум. Башҡортостанда авария хәлендәге йорттарҙан граждандарҙы күсереү буйынса программа тормошҡа ашырыла. 2008—2011 йылдарҙа алты программа үтәлеп, быға 6,5 миллиард һум аҡса, шул иҫәптән Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалауға булышлыҡ итеү фондынан 3,9 миллиард һум йүнәлтелә. Һөҙөмтәлә дөйөм майҙаны 196,6 мең квадрат метр тәшкил иткән 546 күп фатирлы авария хәлендәге йорттан 14640 граждан күсерелә. Был маҡсатта яңы 122 йорттан 5072 торлаҡ бина алына<ref>[http://www.bashkortostan.ru/news/40210/ Карта сайта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150301172609/https://www.bashkortostan.ru/news/40210/ |date=2015-03-01 }}</ref>. Республикала авария хәлендәге йорттарҙы тулыһынса бөтөрөү быйыл — 2016 йылда таммаланырға тейеш. == Финанстар һәм сауҙа == [[Файл:Небоскрёб Уралсиб в Уфе.jpg|280px|thumb|right| «Уралсиб» банкы бинаһы (элекке «БашКредитБанк»)]] Төбәктә 90 банк эшләй (2012 й.), шул иҫәптән 11-е ү руспубликаныҡы<ref>[http://nbrb.akorb.ru/pr/show/12 Национальный банк Республики Башкортостан ПРЕСС-РЕЛИЗ от 01/08/2012 :: Пресс-релизы :: НАЦИОНАЛЬНЫЙ БАНК РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ЦЕНТРАЛЬНОГО БАНКА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Иң эре банктар «Уралсиб», «Социнвестбанк», «Рәсәй Сбербанкы». Банк бүлексәләренең дөйөм һаны буйынса Башҡортостан Волга буйы федераль округында - 2-се, Рәсәй Федерацияһында 5-се урын биләй. 2012 йылдың тәге яртыһында төбәк иҡтисадына бирелгән кредиттар суммаһы 298,8 млрд һум тәшкил итә. Бәләкәй һәм урта эшәыуарлыҡ субъекттарына 44,1 млрд һумлыҡ кредит бирелә. Рәсәй Федерацияһы банктарының Башҡортостан халҡына биргән кредиттарҙың ҡалдығы 2012 йылдың 1 июленә 150,4 млрд һум була. Төбәктә банктар эшмәкәрлеген Башҡортостан Республикаһының Милли банкы контролләй. == Туризм == {{main|Башҡортостан Республикаһында туризм}} == Халыҡтың килеме == [[Файл:RB salary.jpg|280px|thumb|right|Башҡортостан Республикаһында эш хаҡы үҫеше]] 2012 йылдың беренсе кварталында уртаса эш хаҡы 18300 һум (2014 йылдың авгусында - 23780 һум) тәшкил итә. Эш хаҡы күләме буйынса республика уртаса Рәсәй күрһәткесенән 26 процентҡа, йәғни 6500 һумға арттараҡ ҡала һәм Волга буйы федераль округында 5-се урында тора. Шул уҡ ваҡытта республикала инженер-техник хеҙмәткәрҙәр менән эре акционерҙар йәмғиәттәре етәкселәренең эш хаҡы араһындағы айырма уҙған быуаттың 90-сы йылдары урталарынан алып 100 тапҡыр һәм унан да күберәк тәшкил итә. == Һалымдар һәм йыйымдар, федераль бюджетҡа күсереү == Башкортостан донор төбәктәр иҫәбенә инә.Республика территорияһында йыйылған средстволар түбәндәгесә бүленә: {| class="wikitable" ! Йыл || Һалым йыйылған,<br /> млрд һум|| Территориаль бюджетҡа <br /> күсерелгән || % || Федераль бюджетҡа <br />күсерелгән || % |- align="center" | 2014<ref>[https://www.nalog.ru/rn02/news/activities_fts/5084215/ В консолидированный бюджет Республики Башкортостан зачислено более 96 млрд. рублей], Сайт [[Федеральная налоговая служба|ФНС России]], 17 декабря 2014 года</ref> || 221,5 || 125,3 || 56,6 || 96,2 || 43,4 |- align="center" | 2015<ref>[https://www.nalog.ru/rn02/news/activities_fts/5901069/ В 2015 году налоговые органы обеспечили положительную динамику по поступлениям налогов] // Сайт [[Федеральная налоговая служба|ФНС России]], 5 февраля 2016 года</ref> || 266,3 || 146,7 || 55,1 || 119,6 || 44,9 |} == Перспективалар == Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов 2012 йылда яҡын арала төбәк иҡтисады алдында торған тәү сираттағы бурыстаҙы билдәләне<ref>[http://expert.ru/2011/05/20/premer-iz-moskvyi/ Премьер из Москвы<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529024754/http://expert.ru/2011/05/20/premer-iz-moskvyi/ |date=2011-05-29 }}</ref>: * Көньяҡ Башҡортостан агломерацияһы ([[Ишембай]], [[Салауат]], [[Стәрлетамаҡ]] ҡалалары) базаһында нефть сәнәғәте кластеры булдырыу * машина эшләүселәр өсөн [[РусГидро|«РусГидро»]] һәм Alstom француз компанияһы менән берлектә сәнәғәт технопаркын булдырыу * [[Ҡариҙел йылғаһы]]нда ГЭС төҙөү * [[Белорет районы]]нда тулы цикллы металлургия заводы төҙөү * бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү, эш хаҡтарын арттырыу, төҙөлөш комплексын активлаштырыу * Өфөлә ағас-юнысҡы плиталары эшләү буйынса «Кроношпан» предприятиеһын төҙөү. Уның ҡеүәте йылына 2 млн куб. м. Сеймал сифатында Башҡортостан урманы файҙаланыла (Иҫәп буйынса Башҡортостанда ҡырҡыу өсөн бүленгән урман — йылына 8 млн куб. м.) {{Шулай уҡ|Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаттары исемлеге (Башҡортостан)}}. == Сит ил әйберҙәренән баш тартыу == 2014—2016 йылдарҙа, сит ил тауарҙарынан баш тартыу һәм урындағы тауар етештереүселәрҙе яҡлау маҡсатынан, республикала Башҡортостан тауар етештереүселәренең ҡулланыусыға кәрәкле тауарҙар сығарыуы буйынса эш алып барыла. Ауыл хужалығы, сәнәғәт, фармацевтика, IT-индустрияла сит ил тауарҙары урындағы етештереүсеһенеке менән алмаштырыла. == Иҫкәрмәләр == {{Reflist|2}} == Әҙәбиәт == * Декларация о государственном суверенитете Башкирской Советской Социалистической Республики // Башкортостан: выбор пути. Интервью, выступления, стенограммы, документы. — Уфа: Китап, 1995 * Гибадуллин Б. Г. Советская Башкирия в годы Великой Отечественной войны. Уфа, 1971. * Экономика Башкортостана. Под редакцией Бармирбаева Уфа 1998 г. БГУ. * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа. == Һылтанмалар == * <span class="citation" id="CITEREF.D0.91.D0.AD2013">''Йосопов Т. Н.'' [http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/2-statya/1633-ekonomika Иҡтисад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208175209/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/1633-ekonomika |date=2017-12-08 }} // [http://www.башкирская-энциклопедия.рф/ Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122002035/https://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/ |date=2020-01-22 }}. — Өфө: НИГЫ «Башҡорт энциклопедияһы», 2013. </span><span class="citation" id="CITEREF.D0.91.D0.AD2013">— ISBN 978-5-88185-143-9.</span> * <span class="citation">[http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-spisok/18201-otrasli-ekonomiki Тармаҡ иҡтисад]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [http://www.башкирская-энциклопедия.рф/ Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122002035/https://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/ |date=2020-01-22 }}. — Өфө: НИГЫ «Башҡорт энциклопедияһы», 2013. </span><span class="citation">— ISBN 978-5-88185-143-9.</span> * [http://www.minecon.bashkortostan.ru/activity/development/results/2014/07/03/results_396.html Иҫәп-Хисап иҡтисади үҫеш министрлығының, Башҡортостан Республикаһының] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224165735/http://minecon.bashkortostan.ru/activity/development/results/2014/07/03/results_396.html |date=2015-02-24 }} {| class="navbox" style="border-spacing:0" | id="731" style="padding:2px" | {| class="nowraplinks collapsible collapsed navbox-inner" id="732" style="border-spacing:0;background:transparent;color:inherit" ! class="navbox-title" colspan="2" id="735" scope="col" | <div id="736" style="font-size:114%">Экономика по субъектам Российской Федерации</div> |- id="739" style="height:2px" |- id="741" ! class="navbox-group" id="742" scope="row" style="text-align:left;" |Республики | class="navbox-list navbox-odd" id="745" style="text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px" |<div id="746" style="padding:0em 0.25em"> Адыгея • Алтай • Башкортостан • Бурятия • Дагестан • Ингушетия • Кабардино-Балкария • Калмыкия • Карачаево-Черкесия • Карелия • Коми • Крым<ref name="Крым">Республика Крым и Севастополь расположены на территории, присоединение которой к России не получило международного признания.</ref> • Марий Эл • Мордовия • Саха (Якутия) • Северная Осетия — Алания • Татарстан • Тыва • Удмуртия • Хакасия • Чечня • Чувашия</div> |- id="770" style="height:2px" |- id="772" ! class="navbox-group" id="773" scope="row" style="text-align:left;" |Края | class="navbox-list navbox-even" id="776" style="text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px;background:#f0f0f0;" |<div id="777" style="padding:0em 0.25em"> Алтайский • Забайкальский • Камчатский • Краснодарский • Красноярский • Пермский • Приморский • Ставропольский • Хабаровский</div> |- id="788" style="height:2px" |- id="790" ! class="navbox-group" id="791" scope="row" style="text-align:left;" |Области | class="navbox-list navbox-odd" id="794" style="text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px" |<div id="795" style="padding:0em 0.25em"> Амурская • Архангельская • Астраханская • Белгородская • Брянская • Владимирская • Волгоградская • Вологодская • Воронежская • Ивановская • Иркутская • Калининградская • Калужская • Кемеровская • Кировская • Костромская • Курганская • Курская • Ленинградская • Липецкая • Магаданская • Московская • Мурманская • Нижегородская • Новгородская • Новосибирская • Омская • Оренбургская • Орловская • Пензенская • Псковская • Ростовская • Рязанская • Самарская • Саратовская • Сахалинская • Свердловская • Смоленская • Тамбовская • Тверская • Томская • Тульская • Тюменская • Ульяновская • Челябинская • Ярославская</div> |- id="843" style="height:2px" |- id="845" ! class="navbox-group" id="846" scope="row" style="text-align:left;" |Города федерального значения | class="navbox-list navbox-even" id="849" style="text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px;background:#f0f0f0;" |<div id="850" style="padding:0em 0.25em"> Москва • Санкт-Петербург • Севастополь<ref name="Крым">Республика Крым и Севастополь расположены на территории, присоединение которой к России не получило международного признания.</ref></div> |- id="855" style="height:2px" |- id="857" ! class="navbox-group" id="858" scope="row" style="text-align:left;" |Автономная область | class="navbox-list navbox-odd" id="861" style="text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px" |<div id="862" style="padding:0em 0.25em"> Еврейская</div> |- id="865" style="height:2px" |- id="867" ! class="navbox-group" id="868" scope="row" style="text-align:left;" |Автономные округа | class="navbox-list navbox-even" id="871" style="text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px;background:#f0f0f0;" |<div id="872" style="padding:0em 0.25em"> Ненецкий • Ханты-Мансийский • Чукотский • Ямало-Ненецкий</div> |- id="878" style="height:2px" |- id="880" | class="navbox-abovebelow" colspan="2" id="881" style="background:#ccf; text-align: left; font-size: 88%" |<div id="882"> <references> <ref name="Крым">Республика Крым и Севастополь расположены на территории, присоединение которой к России не получило международного признания.</ref> </references></div> |} |} {{Башҡортостан темаларҙа}} [[Категория:Башҡортостан иҡтисады]] dbc09maig7swj1l6m2hsgo41uwhjavs 0 119055 1295411 1257188 2026-05-03T15:57:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295411 wikitext text/x-wiki Башҡортостан Республикаһы спорты Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы <ref>[http://www.mmpsrb.ru/about/ О министерстве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217134627/http://www.mmpsrb.ru/about/ |date=2014-12-17 }}</ref> ҡарамағында  һәм төбәк спорты федерацияһы тарафынан идара ителә. == Тарихы == Башҡортостанда профессиональ спорт XIX быуатта үҫешә башлай. Билдәле булыуынса, [[1899 йыл]]да Миланда Өфө спортсыһы Сергей Елисеев ауыр атлетика буйынса донъя чемпионы исемен яулай. Октябрь революцияһына тиклем үк Өфөлә теннис, фигуралы шыуыу, футбол, гимнастика һәм башҡа спорт төрҙәре була. [[1915 йыл]]да<nowiki/>н алып «Сокол» спорт гимнастикаһы йәмғиәте филиалы эшләй. Башҡортостанда системалы спорт үҫеше совет осоронда башлана. Башҡортостан спорт клубтары, йәмәғәт ойошмалары хәрби-спорт ғөмүми мәжбүри уҡытыу клубтары булараҡ [[1920 йыл]]д<nowiki/>а барлыҡҡа киләләр. Башҡорт АССР-ында [[1922 йыл]]д<nowiki/>ың май айында еңел атлетика ярыштары үтә. [[1923 йыл]]<nowiki/>да [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты|Башҡорт үҙәк башҡарма комитет]]<nowiki/>ы янында Физкультура юғары советы булдырыла, шул уҡ йылда Беренсе бөтә башҡорт олимпиадаһы үткәрелә. Олимпиада программаһына еңел атлетика, футбол, баскетбол, теннис, гимнастика, йөҙөү, велосипедта уҙышыу һәм татар-башҡорт милли уйындары индерелә. [[1924 йыл]]да Өфөлә Беренсе бөтә башҡорт Спартакиадаһы үтә. 20-се йылдарҙа «Һабантуйҙан спартакиадаға, спортакиаданан ауыл хеҙмәтсәндәрен тулыһынса физик культураға йәлеп итеүгә» лозунгыһы аҫтында үткән Спартакиада республикала күмәк спорт үҫешенә ҙур йоғонто яһай. [[1925 йыл]]да Башҡортостан Республикаһында беренсе спорт йәмғиәте булдырылған. 30-сы йылдарҙа Башҡортостанда профсоюз Ирекле спорт берләшмәләре күпләп төҙөлә башлай : «Спартак», «Хеҙмәт», «Локомотив», «Уңыш», «Водник», «Буревестник» һәм башҡалар. Уларҙың төп бурыстары физкультура хәрәкәтенең төп өлөшө һаналған физкультура коллективтарын нығытыуға, йәштәр араһында тәрбиә эшен яҡшыртыуға йүнәлтелгән. Һуғыштан һуң Ирекле спорт берләшмәләре һаны тағы арта, улар үҙгәртеп ҡорола, берләшәләр, шулай ҙа үҙенең төп бурысын — йәштәрҙе сәләмәт йәшәү рәүешенә ылыҡтырыу бурысын теүәл үтәйҙәр. [[1928 йыл]]да ғинуарында Өфөлә тәүге тапҡыр волейбол һәм өҫтәл теннисы уйындары күрһәтелә.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtNTU5Nw/0JrRgNCw0YHQvdCw0Y8g0JHQsNGI0LrQuNGA0LjRjy4gLSAxOTI4LiAtIDIyINGP0L3Qsi4gKOKEliAxOSk|title=Газета "Красная Башкирия" № 19 (2540) от 22 января 1928 г.|author=|work=|date=|publisher=}}</ref> [[1928 йыл]]да БАССР йыйылма командаһы РСФСР-ҘЫҢ милли республикалар спартакиадаһында ([[Ҡазан]]) тәүге тапҡыр ҡатнашҡан. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа республикала юғары уҡыу йорттары, техникум, уҡыу, профсоюздарының ирекле спорт йәмғиәте, физик культура коллективы, спортклуб һ . б. спартакиадалары үткәрелгән. 60-80 йылдарҙа «Башҡортостан олимпия өмөтө» популяр була. [[1956 йыл|1956]]—[[1991 йыл]]да<nowiki/>рҙа СССР халыҡтары спартакиадаһында республика спортсылары даими ҡатнашалар һәм юғары наградалар яулайҙар . [[1925 йыл]]да Өфө ҡалаһында «Динамо» спорт — уҡсы йәмғиәте ойошторолған. 30-сы йылдарҙа БАССР-ҙа етештереү принциптары буйынса күпләп Профсоюз ирекле спорт берләшмәләре ойошторола: «Спартак», «Хеҙмәт», «Уңыш», «Локомотив», «Мукомол», «Ялҡын», «Нефтсе» һ. б. Уларға коллективта физкультураны нығытыу, йәштәр араһында уҡыу-тренировка һәм тәрбиә эшен яҡшыртыу бурысы ҡуйыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ([[1943 йыл|1943]]) «Смена» һәм «Хеҙмәт резервтары» (хәҙерге «Башҡортостан йәшлеге») Ирекле спорт берләшмәләре булдырыла. Һуғыштан һуң Ирекле спорт берләшмәләре һаны арта: «Фән», «Ҡыҙыл байраҡ», «Энергия» һәм башҡалар барлыҡҡа килгән. [[1987 йыл]]да Ирекле спорт берләшмәләре һуңғы үҙгәртеп ҡороуҙары үтә: «Спартак», «Буревестник», «Хеҙмәт», «Зенит», «Уңыш» Ирекле спорт берекмәләре Бөтә союз профсоюзы Ирекле спорт берләшмәләре Башҡортостан Республика советына берләштерелә, улар [[1992 йыл]]дан Башҡортостан Республикаһы профсоюзының спорт йәмғиәте итеп үҙгәртелә. Спортсыларҙы һәм физкультурниктарҙы берләштергән, йәмәғәт ойошмалары Башҡортостанда 20-се йылдарҙа хәрби-спорт клубтары булараҡ барлыҡҡа килә. Бөтә Союз Ирекле спорт берләшмәһенең президентлыҡ советы Өфөнөң алдынғы физкультура коллективтарына ''спортклуб'' атамаһы бирә: Салауат Юлаев исемендәге, «Батырға», «Ағиҙелгә» (барыһыла 1961 йылдан алып), Гастелло исемендәге (1962), «Өфөлөгә» (1963), Салауаттың «Нефтехимигына» (1967); Өфө техникумдарына: физкультура (1964), индустриаль (1965), иҫәпте механизациялау (1965), автотранспорт (1969); ауыл физкультура коллективтарына: «Баҡалы» [[Баҡалы районы]] (1967) һәм «Байрамғол» [[Учалы районы]](1969). [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Президенты]] указына ярашлы, республикала [[2003 йыл]] «Спорт һәм сәләмәт йәшәү рәүеше йылы» тип иғлан ителгән. [[2011 йыл]]да республикала Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы Ведомстволы бүләктәр булдыра: «Башҡортостан Республикаһы күренекле спортсмены», «Иң яҡшы тренер», «Иң яҡшы судья» һәм башҡалар. [[2014 йыл]]да республикала 2014—2018 йылдарға «Башҡортостан Республикаһында физкультура һәм спортты үҫтереү»<ref>[http://docs.cntd.ru/document/463507026 Об утверждении долгосрочной целевой программы «Развитие физической культуры и спорта в Республике Башкортостан» на 2013—2018 годы (с изменениями на 19 августа 2014 года), По.]</ref> дәүләт программаһы ҡабул ителгән. Программаның маҡсаты булып Башҡортостан Республикаһы халҡының физкультура, спорт һәм спорт туризмы менән ҡыҙыҡһыныуын арттырыу; белгестәр әҙерләү; физкультура, спорт һәм спорт туризмы өлкәһенең инфраструктураһын һәм материал-техник базаһын нығытыу. Программа сығымдарының сығанағы һәм күләмдәре йылдарға бүленгән. == Башҡортостан Республикаһында спортты үҫтергән өсөн бүләктәр == <center class=""><gallery perrow="6"> Файл: RabFizkult.jpg |<small> Лучший работник физической культуры и спорта</small> Файл: LushSudia.jpg|<small>Лучший судья </small> Файл: LutSHTrener.jpg|<small>Лучший тренер</small> Файл: NolodPolitika.jpg |<small> Почетный работник сферы молодёжной политики РБ</small> Файл: VidSpotrsRB.jpg |<small> Выдающийся спортсмен РБ</small> Файл: ZaRazvSporta RB.jpg |<small>За развитие спорта РБ</small> </gallery></center> == Спорт төрҙәре == Башҡортостанда 100-ҙән ашыу спорт төрө үҫешә, 50-нән ашыу  төбәк спорт федерацияһы аккредитацияланған<ref>{{Cite web|url=http://minsport.gov.ru/sport/high-sport/gosudarstvennaya-akk/|title=Реестр общероссийских и аккредитованных региональных спортивных федераций|author=|work=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410232510/http://minsport.gov.ru/sport/high-sport/gosudarstvennaya-akk/ |date=2020-04-10 }}</ref> 2010 йылда республиканың 170-тән ашыу спорт ҡоролмаһы иҫәпләнә һәм 10 — 833,9 меңдән ашыу кеше спорт менән шөғөлләнә. === Өҫтәл теннисы === 1928 йылдың 22 ғинуарында Өфө ҡалаһында сауҙа хеҙмәткәре союзы клубында өҫтәл теннисы буйынса беренсе рәсми матчты үткәрелә (Ленин урамы,14, элекке Дворяндар йыйылышы). Тәүге рәсми Башҡортостан чемпионаты 1958 йылда үткән. Олимпия спорт төрө булараҡ, өҫтәл теннисы менән Башҡортостан Республикаһы өҫтәл теннисы федерацияһы (ӨТФ) идара итә<ref>{{Cite web|url=http://www.fntb.ru|title=Официальный сайт ФНТ РБ|author=|work=|date=|publisher=}}</ref> (Башҡортостан Республикаһының ӨТФ) — дәүләт аккредитацияһына эйә булған йәмәғәт ойошмаһы.<ref>{{Cite web|url=http://www.fntb.ru/stab/img/akkr15b.png|title=Свидетельство об аккредитации ФНТ РБ|author=|work=|date=|publisher=}}</ref> Уның маҡсаты — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]<nowiki/>нда өҫтәл теннисын үҫтереү, пропагандалау, спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү, шулай уҡ спортсыларҙы — Башҡортостан Республикаһы өҫтәл теннисы буйынса спорт йыйылма команда ағзаларын әҙерләү (N329-ФЗ «Рәсәй Федерацияһында физик культура һәм спорт тураһында»ғы федераль законға ярашлы). Үҙаллы ойошма булараҡ БАССР өҫтәл теннисы федерацияһы, һуңынан БССР өҫтәл теннисы федерацияһы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының өҫтәл теннисы федерацияһы. Башҡортостан Республикаһының өҫтәл теннисы федерацияһы 1989 йылдың 12 октябрендә ойошторола. Бөгөн республикала 25000-дән ашыу бала өҫтәл теннисы менән шөғөлләнә, йөҙҙән ашыу үткәрелгән республика ярыштары 8000-дән ашыу ҡатнашыусыларҙы солғап ала<ref>{{Cite web|url=http://www.fntb.ru/tabfntb.htm|title=Статистика ФНТ РБ|author=|work=|date=|publisher=}}</ref>, Башҡортостан Рәсәй чемпионатында 7-се урынды биләй. «Элемтәсе» клубы Республиканы Рәсәй чемпионаты премьер-лигаһында (юғары дивизионда) күрһәтә, ә Европа аренаһында Башҡортостан һәм Рәсәй исеменән сығыш яһай. 2014 йылда Рәсәй өҫтәл теннисы федерацияһы инициативаһы буйынса, Башҡортостан Республикаһы етәкселеге Өфө ҡалаһында Башҡортостан Республикаһы өҫтәл теннисы үҙәген төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. === Хоккей === Республикала беренсе хоккей командаһы 1953 йылда Өфөнөң БЭТО һәм «Электроаппарат» заводтарында бардыҡҡа килә. Өфөлә 1996 йылда шайбалы хоккей буйынса юниорҙар араһында Европа чемпионаты, ә 2007 йылда Рәсәй һәм Канада йәштәр йыйылма командалары араһында суперсерия матчты, шулай уҡ 2013 йылда шайба менән хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты һ. б. үткәрелә. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының ''шайбалы хоккей буйынса федерацияһы эшләй башлай''<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/1010-khokkej-s-shajboj Статья «Хоккей с шайбой» в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. '''Хоккей клубтары:''' * «Салават Юлаев» хоккей клубы — [[Өфө ҡалаһы]]нда нигеҙләнгән, [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда ҡатнаша, Рәсәй чемпионатының өс тапҡыр бронза призёры (1994/1995, 1995/1996, 1996/1997), Рәсәйҙең ике тапҡыр чемпионы (2007/2008, 2010/2011)һәм Гагарин (2010/2011), 2008/2009, 2011/2012 миҙгелдәрҙе Асыу, Континент(2009/2010)Кубыктарын яулай , 2013/2014 миҙгеленең Рәсәй чемпионаты көмөш призеры. * «Торос» хоккей клубы— [[Нефтекама]]ла урынлашҡан. Юғары хоккей лигаһында сығыш яһай. «Салават Юлаевтың» фарм-клубы булып тора. Юғары лига финалы еңеүсеһе — 2009/2010, ЮХЛ 2010/2011 миҙгелен Асыу Кубыгына эйә, «LADA Кубогы» 2011, Юғары лиганың бронза призеры — 2010/2011. 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015 миҙгелдәрендә Братина Кубогына өс тапҡыр эйә була, 2013/2014 сезоны чемпионаты еңеүсеһе. * «Толпар» хоккей клубы — [[Йәштәр  хоккей лигаһы]] ҡатнашыусыһы. 2009/2010 Йәштәр хоккей лигаһының бронза призеры, 2010/2011 [[Йәштәр Хоккей Лигаһы]]ның бронза призеры. 2014 Йәштәр командалары араһындағы Донъя Кубогының вице-чемпионы. * «Ағиҙел» хоккей клубы — [[Өфө ҡалаһы]]нда нигеҙләнгән, ҡатын-ҡыҙҙар арһында Рәсәй чемпионаты ҡатнашыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының өс тапҡыр бронза призеры 2012, 2013, 2014). * «Батыр» хоккей клубы — [[Нефтекама]] хоккей клубы. [[2011 йыл]]да асылған. Нефтекама «Торосының» фарм-клубы. Башҡортостан йәштәр хоккей лигаһы дивизионында сығыш яһай. Башҡортостан Йәштәр хоккей лигаһының беренсе сезоны беренселегендә бронза яулай. * «Юрматы», [[Салауат ҡалаһы ҡала округы|Салават ҡала]]ларының балалар һәм үҫмерҙәр хоккей клубтары төрлө балалар һәм үҫмерҙәр араһындағы хоккей ярыштарында ҡатнашалар. * Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Орлан» үҫмер балалр клубы төрлө үҫмер балалар араһындағы хоккей ярыштарында ҡатнашалар. * «Горняк» хоккей клубы — Учалы ҡалаһының хоккей клубы. [[2009]], [[2010]] йй. Башҡортостан Республикаһы чемпионы. 2010 й. Башҡортостан Республикаһының супер кубок эйәһе. 2012/2013 миҙгеленең (дивизион «Урал») Үҫмерҙәр хоккей лигаһы чемпионаты еңеүсеһе. 2013/2014 й. сезондан башлап Башҡортостан [[Йәштәр хоккей лигаһы]] дивизионында сығыш яһай. === Көрәш === Элекке ваҡыттан уҡ милли [[көрәш]] башҡорттарҙа [[йыйын]]дар<nowiki/>ҙа һәм [[һабантуй]]<nowiki/>ҙарҙа традицион ярыш һанала. Көрәш башҡорт фольклорында киң һүрәтләнә («Зөһрә менән Алдар» һәм башҡалар). Тәүге тапҡыр көрәш 1932 йылда Урал —Кузбасс спартакиадаһы программаһына индерелә. [[1948 йыл]]дан башлап Республика чемпионаты үткәрелә. Башҡортостанда спорт мәктәбтәрендә көрәш буйынса 70-кә яҡын бүлексә эшләй, унда [[2012 йыл]]ға 12 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә. Республика спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре күп тапҡыр РСФСР, донъя һәм Рәсәй чемпионы, донъя кубогы һәм башҡа халыҡ-ара ярыштар еңеүселәре булып китәләр. [[1966 йыл]]дан ''милли көрәш буйынса Федерация — Башкортостан Республикаһы көрәше''<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/6809-k-r-sh Статья «Курэш» в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}}</ref> эшләй. === Волейбол === Өфөлә волейбол буйынса беренсе секциялар [[1920 йыл]]дар башында −1930 -йылдар аҙағында барлыҡҡа килә. Башҡортостан баш ҡалаһында Донъя волейбол лигаһы матчты [[2011 йыл]]да үткәрелә. Республикала волейбол буйынса 60-тан ашыу бүлек эшләй. Башҡортостан спорт мәктәбтәрендә волейбол менән 12 меңгә яҡын кеше шөғөлләнә. 2001 йылдан бирле ''Башҡортостан Республикаһының Волейбол буйынса Федерацияһы''<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/11197-volejbol Статья «Волейбол».]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> эшләй. Волейбол клубтары: * «[[Урал (волейбол клубы)|Урал]]» Ирҙәр волейбол клубы (клубының элекке атамаһы — «Башҡортостан нефтсеһе») — волейбол буйынса Рәсәй чемпионатында (Суперлига) ҡатнаша. Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2013). * Ҡатын-ҡыҙҙар волейбол клубы «Уфимочка-УГНТУ» (элекке исеме «Прометей-УГНТУ») — ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатының суперлигаһында ҡатнаша (2013/2014 миҙгел). Юғары лига («А») командалары араһында Рәсәй чемпионы (2012). * Ирҙәр волейбол клубы «ВРЗ» — [[Стәрлетамаҡ]]<nowiki/>та волейбол буйынса 2-се дивизионда ҡатнаша. === Боҙҙа мотоуҙыш === * Баш ҡалабыҙ Өфө Рәсәй трек мотоспортының формаль булмаған баш ҡалаһы булып танылды. [[1966 йыл]]дан башлап Боҙҙа мотоуҙыш федерацияһы донъя шәхси чемпионатын үткәрә башлай, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] спортсылар 94 миҙал яуланы — 34 алтын, 29 көмөш, 31 бронза. Боҙҙа уҙыш буйынса Донъя шәхси чемпионатында алтын миҙалдар һәм миҙалдарҙың дөйөм һаны буйынса Өфө лидер була — яуланған 15 миҙалдың 10-ы алтын<ref>[http://www.bashkortostan.ru/news/detail.php?ELEMENT_ID=14723 Башкортостан — Мировой лидер по мотогонкам на льду] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410232519/https://www.bashkortostan.ru/news/detail.php?ELEMENT_ID=14723 |date=2020-04-10 }}</ref>. Йыл һайын Өфөлә боҙҙа мотоуҙыш буйынса донъя чемпионаты этабы үткәрелә. Атап әйткәндә, «Төҙөүсе» стадионы 1966 йылдан башлап ун биш Донъя чемпионатын ҡабул итә (Рәсәйҙә теркәлгән рекорд). Төрлө тарихи дәүерҙә «Хеҙмәт», «Динамо», «Төҙөүсе» һәм «Гастелло» стадиондарында ярыштар үткәрелгән. Әлеге ваҡытта [[Өфө-Арена|«Өфө-Арена»]] боҙ һарайы төҙөлгән. Башҡорт мотогонщигы [[Ғабдрахман Ҡадиров]] боҙҙа мотоуҙыш буйынса (1966, 1968, 1969, 1971—1973) алты тапҡыр донъя чемпионы, Европа чемпионы (1964) булды. Уңышлы сығыш яһаусы спортсылар: Н. Чернов, Б. Самородов, И. Плеханов, Ф. Шайнуров, Г. Куриленко, Ю. Дудорин, М. Старостин, Р. Сәитгарәев. === Спидвей === [[Файл:Sport_komplex_salavat.jpg|справа|мини|260x260пкс|Салауат спорт комплексы.]] Республикала спидвей буйынса беренсе ярыштар Өфөлә 1959 йылда үтә. Ошо ваҡыттан алып Өфө, Салауат, Октябрьский һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларында спидвей буйынса Донъя,  Рәсәй һәм СССР чемпионаты үткәрелә. Башҡортостанда  спидвей мастерҙарының ике мәктәбе бар, улар Рәсәйҙә иң көслөләр иҫәбенә инә. Спидвей - [[2011 йыл|2011]] буйынса Рәсәйҙең команда чемпионатында биш команданан  — икәүһе [[Салауат (ҡала)|Салауат]] һәм [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаларынан Башҡортостан өсөн сығыш яһай. Тректар шулай уҡ Мәләүез, Учалы һәм Белорет ҡалаларында эшләйҙәр. === Футбол === Башҡортостанда футбол [[2009 йыл]]да үҫешә башлай. [[1912 йыл]]да [[Стәрлетамаҡ|Стәрлетамаҡ ҡалаһы]]нда футбол командаһы ойошторола, [[1920 йыл]]дың аҙағында  — [[Бәләбәй]]ҙә,  [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]]лә һәм республиканың башҡа ҡалаларында. [[Өфө]] йыйылма командаһы 1913 йылда Урал чемпионатының беренсе еңеүсеһе булһа, ә 1923 й. — Волга буйы олимпиадаһының бронза призёры була. 1939 йылда башлап футбол буйынса республика беренселеге үткәрелә башлай. [[1997 йыл]]да Башҡортостан Республикаһы футбол федерацияһы эшләй башлай, ә [[2000 йыл]] — Башҡортостан Республикаһы ҡатын-ҡыҙҙар футболы ассоциацияһы. '''Республика футбол клубтары''' * [[Өфө (футбол клубы)|"Өфө" ФК-ы]] — футбол клубы, 2010 йылда нигеҙ һалынған. Стадион — "[[Динамо (стадион, Өфө)|Динамо]]", һыйҙырышлығы — 4500. Төп стадион "[[Нефтяник (стадион, Өфө)|Нефтсе]]", реконструкцияланған,  [[2015 йыл]]<nowiki/>да асылған.  Реконструкциянан һуң һыйҙырышлылығы 16000 тәшкил итә. 2011/2012 миҙгелдә "Урал-Волга" икенсе дивизион зона ярышында 2-се урынға сыға. 2012 йылдан 2014 йылға тиклем команда Милли лигала ҡатнаша. Милли лигаһының 2013/2014 миҙгелендә 4-се урынды яулап, "Томь" командаһы менән уйынға сыға. Ике уйын һөҙөмтәһе буйынса "Өфө" (5:1, 1:3) дөйөм  6:4  иҫәбе менән, үҙ тарихында беренсе тапҡыр,  премьер-лигаға сыға. * Таусылар (Учалы) — [[Учалы]] ҡалалаһының футбол клубы. Команда хужаһы - [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты|Учалы (ТБК) тау байыҡтырыу комбинаты]]. 2008 йылдан 2013 йылға тиклем  футбол буйынса Милли лиганың икенсе дивизионында сығыш яһай. 2011/2012 миҙгелдә 7 урынды биләй. Клуб  2010/11 Рәсәй кубыгының 1/8 финалына сыға; 14 июлдә 1/16 финалда Мәскәүҙең "Локомотив" клубы тарафынан 1:0 иҫәбе менән еңелә. * "Нефтсе" —  [[Ишембай]] ҡалаһының футбол клубы, 1948 йылда нигеҙ һалынған, ул электән үк Башҡортостан чемпионаты ҡатнашыусыһы һәм буның еренсе чемпионы (1948 йыл). 1968 һәм 1976 йылдарҙа Республика кубыгы финалдарында  ҡатнаша. Башҡортостан чемпионаттарында бер нисә тапҡыр призер була. Шулай уҡ  "Нефтемаш" һәм "Өйөрмә" исемдәре аҫтында сығыш яһай. * "Содовик" —  [[Стәрлетамаҡ]]<nowiki/>тың футбол клубы. [[1961 йыл]]да нигеҙ һалынған. "Содовик" клубы "Сода" акционерҙар йәмғиәте компанияһы ҡарамағында. Команда  [[Башҡортостан]] Чемпионатында сығыш яһап, [[1967 йыл|1967]], [[1971 йыл|1971]] һәм [[1991 йыл]]<nowiki/>дарҙа еңеүгә өлгәшә. [[1994 йыл|1]][[1996 йыл|994 йыл]]<nowiki/>да "Содовик" Өсөнсө лигала сығыш яһаған, ә [[1996 йыл]]да унда беренсе урын биләп, Икенсе лигага сығыуға ирешә. [[2001 йыл|2001]] һәм [[2002 йыл]]да<nowiki/>рҙа  "Содовик" үҙ зонаһында һәйбәт һәм уңышлы сығыш яһап, Беренсе Дивизионға сығыу мөмкинселегенә эйә була. Ләкин 2006—[[2007 йыл|2007]] миҙгелдә клубты финанслау булмай һәм клуб профессиональ статусын юғалтыу сигенә етә. Әммә шулай ҙа һуңғы ваҡытта бюджет аҡсаһы бүленә һәм клуб миҙгел алдынан үткәрелгән аттестацияны һәйбәт үтә. [[2007 йыл]]да<nowiki/>ғы миҙгелдә команда 21-се урынды биләп, икенсе дивизионға төшә. 2007 йылда тарҡатыла. [[2012 йыл]]<nowiki/>дың июнендә  [[Өфө (футбол клубы)|"Өфө" футбол клубы]]-ның  генераль директоры Шамил Газизов белдереүенсә "Содовик" футбол клубы  [[Өфө (футбол клубы)|"Өфө" футбол клубы]] өсөн йәш һәм арендаланған футболсыларҙы әҙерләү урыны  буласаҡ (етәкселектең Премьер-Лигага сығыу пландарында). === Биатлон === Республикала биатлон ХХ быуаттың 1950 йылдарында үҫешә башлай. Өфөлә биатлон буйынса Олимпия резервы спорт мәктәбе 1987 йылда асыла. 2000 йылдан алып ''Башҡортостан Республикаһы биатлонсылар федерацияһы ''эшләй. Өфөләге «Биатлон» спорт комплексы биатлон буйынса Рәсәйҙә иң эре ҡоролмаларҙың береһе булып тора. 1986 йылда төҙөлгән, ә 2001 йылда тулыһынса реконструкцияланды. 2009 йылда бында биатлон буйынса Европа Чемпионаты 2009 уҙғарылған ә 2006 һәм 2012 йылдарҙа — йәйге биатлон буйынса Донъя чемпионаты һәм шулай уҡ Рәсәй чемпионаты, Рәсәй кубогы этабы үткәрелә. 2007 йылда спорт комплексына донъя халыҡ-ара ярыштар үткәреүгә Биатлонсылар союзы «А» категорияһы бирә. Шулай уҡ биатлон буйынса ҙур спорт ҡоролмалары Белорет, Ишембай һәм Межгорье ҡалаларында бар. === Велосипед спорты === Велосипед спорты республикала 1920 йылдарҙан үҫешә. 1923 йылда I Бөтә башҡорт олимпиадаһы программаһына индерелә, ә 1925 йылда Өфөлә велосипед спорты буйынса беренсе секция асыла. 1926 йылда беренсе велосипедта уҙышы Өфө—Ырымбур—Өфө (800 км)үткәрелгән, 1935 йылда — Өфө—[[Новосибирск]]—Өфө (2550 км), 1936 йылда Өфө—Стәрлетамаҡ—Белорет—[[Мейәс]](600 км). Хәҙер республикала велосипед спорты буйынса олимпия резервындағы мәктәп эшләй. 2011 йылда Олимпия әҙерлеге үҙәге «Ағиҙел» һәм спорт мәктәптәрендә 16 бүлек бар, унда 2,5 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә. 1995 йылдан алып ''Башҡортостан Республикаһының велосипед спорты буйынса Федерацияһы '' эшләй . * «Ағиҙел» (Өфө) — РСФСР чемпионы (1991) һәм өс тапҡыр Р чемпионы (1992—1994), Гвианала (1991) үткән халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе, Рәсәй кубогын яулаусы (1993), Донъя кубогының көмөш призеры (1995). === Бобслей === Республикала бобслей 1980-се йылдарҙа үҫешә башлай.  [[1982 йыл]]да [[Мәләүез районы|Мәләүез районы Туманчино]] [[Мәләүез районы|ауылы]]<nowiki/>нда СССР-ҙың беренсе  сана-бобслей трассаһы төҙөлә. 1989 йылда [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] йыйылма командаһы бобслей буйынса  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] халыҡтары спартакиадаһы чемпионы була. === Гандбол === Федерация1960 йылда республикала гандбол буйынса беренсе секциялар асыла. Башҡортостан № 13 олимпия резервы спорт мәктәбе эшләй, 2012 йылда унда 1 меңдән ашыу кеше шөғөлләнгән ике спорт бүлеге, 6 секция була. 1967 йылдан'' Башҡортостан Республикаһының гандбол буйынса Федерацияһы''эшләй. * «Алиса» ҡатын-ҡыҙҙар командаһы гандбол буйынса чемпионатта ҡатнашыусы (Юғары лига). Рәсәй чемпионы (2004), Рәсәй чемпионатының ике тапҡыр бронза призеры (2003, 2011). * «УГНТУ-ВНЗМ» ир-ат командаһы гандбол буйынса чемпионатта ҡатнашыусы (Юғары лига). * «Химик» ирҙәр командаһы (Стәрлетамаҡ) — РСФСР чемпионатының бронза призеры (1989). === Мини-футбол === * "Динамо-Тималь"  мини-футбол клубы 2007-2008 һәм 2008-2009 миҙгел  Суперлигала  сығыш яһай, шунан һуң таратыла. * Башҡорт дәүләт педагогия университеты мини-футбол клубы 2007-2010 йылдарҙа Юғары лигала,  Рәсәй мини-футбол структураһының икенсе дивизионында сығыш яһай. === Фехтование === Өфөлә Рәсәй Федерацияһында иң алдынғы фехтование клубы урынлашҡан, унда бик күп Бөтә Рәсәй ярыштары уҙғарыла. Башҡортостанда фехтование ХХ быуаттың [[1950 йыл]]дарында үҫешә башлай. [[2010 йыл]]дар башына республиканың үҫмер балалар спорт мәктәптәрендә һәм юғары спорт оҫталығы әҙерләү үҙәгендә 1200 самаһы кеше фехтование менән шөғөлләнә. [[1961 йыл]]дан '' Башҡортостан Республикаһының фехтование буйынса Федерацияһы'' эшләй. === Теннис === Башҡортостанда теннис үҫеше [[1910 йыл]]да [[Өфө]] паркында беренсе корттың асылыуы менән бәйле. [[1923 йыл]]да теннис I Бөтә башҡорт олимпиадаһы программаһына индерелә. Өфөлә [[1977 йыл]]да Теннис һарайы төҙөлгән. [[1968 йыл]]дан алып ''Башҡортостан Республикаһының теннис буйынса Федерацияһы'' эшләй. Башҡортостанда [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Нефтекама]], [[Туймазы]], Октябрьский һәм башҡа ҡалаларҙа спорт клубтарында теннис буйынса олимпия резервы спорт мәктәбе һәм теннис буйынса секциялар эшләй. Бында [[2009 йыл]]ға уларҙа 2000-ләп кеше шөғөлләнә. === Самбо === Самбо республикала [[1960 йыл]]да үҫеш ала.  Шул ваҡыттан алып Башҡортостанда Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара турнирҙар үткәрелә. [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Күмертау]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]] һәм башҡа ҡалаларҙа спорт секциялары асыла. олимпия резервы спорт мәктәбе самбо буйынса Хәҙер самбо буйынса бүлексә ике олимпия резервы спорт мәктәбендә һәм 25-тән ашыу ДЮСШ, республиканың спорт клубтарында эшләй. [[2008 йыл]]да унда 6,5 мең самаһы кеше шөғөлләнә. [[2002 йыл]]дан алып '' Башҡортостан Республикаһының самбо буйынса Федерацияһы'' эшләй. === Дзюдо === Республиканың [[дзюдо]] 1960-сы йыл аҙағында [[Салауат (ҡала)|Салауат]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Күмертау]], [[Өфө]], һуңыраҡ [[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]], [[Мәләүез]], [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]], Туймазы һ. б. ҡалаларҙа үҫеш ала. [[1973 йыл]]да [[Салауат ҡалаһы ҡала округы|Салауат ҡалаһы]]нда дзюдо буйынса РСФСР чемпионаты үтте. Шул ваҡыттан алып республикала Европа чемпионаты, Рәсәй кубогы, [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Президенты]] призына халыҡ-ара турнир үткәрелә. Республикакала  спортмәктәптәрендә һәм клубтарында яҡынса 40 бүлексә эшләй.  Унда [[2011 йыл]]да 3 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә. [[1997 йыл]]дан алып ''Башҡортостан Республикаһының дзюдо буйынса Федерацияһы'' эшләй. === Тэквондо ===  Республикала тэквондо буйынса беренсе секциялар Өфөлә [[1990 йыл]]да асыла. Шул ваҡыттан алып [[Башҡортостан]]да был спорт төрө буйынса Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ярыштар үтә.  Өфө, Нефтекама, [[Сибай]], [[Межгорье (ҡала)|Межгорье]] ҡаларында тэквондо буйынса секциялар эшләй, [[2009 йыл]]да уларҙың 500-ҙән ашыу кеше шөғөлләнә. [[1990 йыл]]дан алып  ''Башҡортостан Республикаһының  тэквондо буйынса союзы'' эшләй. === Глобаль тэквондо федерацияһы === Башҡортостан Республикаһында бөтә стилле тэквондо федерацияһы (Тхэквон-До федерацияһы, Глобаль тэквондо федерацияһы, АТФ) [[1992 йыл]]дың 8 июлендә нигеҙләнә. Уның нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре Фәһит Йәүҙәт улы Латыпов. Унда 2000-дән артыҡ Бөтә Рәсәй ярыштары чемпиондары һәм еңеүселәре әҙерләнгән, 170 — Халыҡ-ара турнир чемпиондары һәм еңеүселәре. Бөгөнгө көндә ''Башҡортостан Республикаһының бөтә стилле тэквондо федерацияһы'' Башҡортостан Республикаһы территорияһында «тэквондо (ГТФ)» спорт төрөн пропагандалай һәм үҫтереүгә булышлыҡ итә (номер-код спорт төрө:0470001611Я). === Ушу === Ушу буйынса беренсе секциялар [[1991 йыл]]да [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|ӨДНТУ]]-да барлыҡҡа килә. 1993 йылдан алып бергә-бер алышҡа сығыу буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты һәм Көнсығыш фестивале йыл һайын үткәрелә. Республикала Баймаҡ, Белорет, Октябрьский, Сибай, Учал, Ҡариҙел ҡалаларында һәм [[Әлкә (Салауат районы)|Әлкә]] ауылында 20-ләп спорт секциялары эшләй, 2009 йылда унда 2 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә. Республика спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы, донъя кубогы еңеүсеһе булған. ''Башҡортостан Республикаһының ушу буйынса Федерацияһы'' [[1994 йыл]]дан алып эшләй. === Йөҙөү === [[1923 йыл]]да йөҙөү спорты I Бөтә башҡорт олимпиадаһы программаһына индерелә. [[1967 йыл]]да Өфөлә һәм Октябрьскийҙа йөҙөү буйынса беренсе ябыҡ бассейндар эшләй башланы. Республикала йөҙөү буйынса № 18 һәм № 30 спорт (Өфө), «Алмаз» (Салауат) олимпия резервындағы мәктәптәр эшләй һәм Республика спорт мәктәптәрендә 15 бүлексә бар. Уларҙа [[2012 йыл]]да яҡынса 6 мең кеше шөғөлләнә. 1992 йылдан алып ''Башҡортостан Республикаһының йөҙөү буйынса федерацияһы'' эшләй. === Янғын һүндереү-ҡулланма спорты ===  [[Башҡортостан]]дың янғын һүндереү-ҡулланма спорты буйынса спортсылары  [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<nowiki/>ҙә иң көслөләр һанала. Янғын һүндереү-ҡулланма спорты буйынса донъя чемпионаты  [[2009 йыл]]да [[Өфө]]<nowiki/>лә үткәрелә. == Спорт ҡоролмалары == [[Файл:SportPalasSalavat.jpg|мини|300x300пкс|Салауат ҡалаһының спорт һарайы, 2012]] Стадион һәм башҡа спорт ҡоролмалары республиканың бөтә ҡалаларында ла урынлашҡан. [[2008 йыл]]да Башҡортостанда 10,3 меңдән ашыу спорт ҡоролмаһы иҫәпләнә, шул иҫәптән 132 бассейн, 5 спорт һарайы, 42 стадион, 3285 спорт залы, 170 саңғы базаһы, 627 атыу тиры һәм башҡалар. 2007 йылдан Башҡортостан сафҡа индерелгән спорт объекттары: [[Ишембай]]<nowiki/>ҙа «Юрмата» физкультура-һауыҡтырыу комплексы; Ҡырмыҫсҡалы ҡасабаһында физкультура-һауыҡтырыу комплексы; [[Баймаҡ]] ҡалаһында физкультура-һауыҡтырыу комплексы; Башҡортостан мәғариф министрлығының грек-рим көрәше һәм милли көрәш буйынса Үҫмер балаларҙың олимпия резервындағы махсус спорт мәктәбе ; [[Сибай]] ҡалаһында «Бөркөт» ФҺК; [[Нефтекама|Нефтекам]]<nowiki/>а ҡалаһында 2500 тамашасы һыйҙырышлы яһалма боҙ менән ябыҡ һырғалаҡ; хәҙерге, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара стандарттарға яуап биргән һалма боҙ менән «[[Өфө-Арена]]» универсаль спорт аренаһы, «Аҡбуҙат» ипподромы, Өфө ҡалаһының яһалма футбол яланы, ябыҡ йөҙөү бассейны һәм еңел атлетика манежы, спорт-демонстрация (уйын) комплексы, спорт залы менән «Динамо» стадионы; Күгәрсен районының Мораҡ ауылында һәм Әбйәлил районының Асҡар ауылында уҡыу-спорт комплексы; йөҙөү бассейны менән Бәләбәй районында ҺК; [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһында «СНОС» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ябыҡ һырғалаҡ менән концерт-спорт комплексы. 2012 йылдың декабрендә хоккей буйынса «Стәрлетамаҡ-Арена» стадионы, Өфөлә [[Нефтяник (стадион, Өфө)|Нефтсе стадион]]<nowiki/>ы асылған. == Киң мәғлүмәт саралары == 2002 йылдан алып республикала "Спорт-Эксперт" һәм 2003 йылдан алып  "Башҡортостан спорт тормошо" гәзиттәре баҫыла. Шулай уҡ "URALSPORT" (2007 йылдан алып) һәм "Салауат Юлаев" (2008 йыл) журналдары сығарыла . == Атаҡлы спортсылар == Башҡортостан Республикаһында «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» исеме булдырылған. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсылары, халыҡ-ара класслы Рәсәй спорт мастерҙары: Помыкалов, Анатолий Сергеевич, Маннанов Ирек Нәғим улы, Пегов, Валентин Алексеевич, Дудорин, Юрий Дмитриевич, Зинковский, Евгений Валерьевич, Дурнев, Виктор Васильевич, Дюпина, Любовь Ивановна, Дворник, Александр Александрович, Кәбиров Марат Миҙәхәт улы, Макурин, Алексей Васильевич, Носкова, Светлана Александровна, Москвин, Кирилл Леонидович, Миниғолова Нурсилә Харис ҡыҙы, Матвеева, Людмила Михайловна, Мәүлитова Регина Салават ҡыҙы, Макурин, Алексей Васильевич, Сабанов, Юрий Викторович, Помыкалов, Анатолий Сергеевич, Пегов, Валентин Алексеевич, Лукьянов, Валериян Михайлович, Ғәлиев Донат. == Сығанаҡтар == Котова, Татьяна Павловна. История физической культуры и спорта Башкортостана, 60-е - начало 90-х годов : диссертация... кандидата исторических наук : 07.00.02. - Уфа, 1997. - 304 с. Аминев, Фаниль Габдрафикович. История развития физкультуры и спорта в башкирском Зауралье в 60-е XX и начало XXI в. : диссертация... кандидата исторических наук : 07.00.02. - Уфа, 2005. - 208 с. : ил. == Иҫкәрмә == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://fntb.ru Башҡортостан Республикаһы өҫтәл теннисы буйынса федерацияһының рәсми сайты]; * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/2601-sport Спорт.// Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Башҡортостан темаларҙа}} {{Рәсәй төбәктәрендә спорт}} [[Категория:Башҡортостан спорты]] o3lokhelcyn2jq9nccdtyn8ujvpsegy 0 129530 1295460 768466 2026-05-03T23:11:05Z Xqbot 996 [[Мажарҙар]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1295460 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мажарҙар]] i2f3f8vyuoewc95c6101x39o33ws625 0 130017 1295399 1182091 2026-05-03T12:13:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295399 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Башкиров}} {{Ук}} '''Шаһивәли Башкиров''', Шаһвәли (''варианты'': Шаһивәли<ref>[http://lists.memo.ru/d3/f448.htm Сәяси золым корбаннары исемлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006072558/http://lists.memo.ru/d3/f448.htm |date=2017-10-06 }}</ref> Ғәли улы Башкиров, {{Lang-ru|Башкиров Шагивали (Шахвали) Галеевич}} (''[[1894 йыл|1894]]-[[1938 йыл|1938]]'') — дәүләт эшмәкәре, Татарстан республикаһының юстиция халыҡ комиссары, мәғариф халыҡ комиссары ([[1934 йыл|1934]]-[[1937 йыл|1937]]), Татарстан республикаһы прокуроры. РКП (б) ағзаһы (''[[1918 йыл|1918]]-[[1936 йыл|1936]]''). == Биографияһы == [[1894 йыл]]да [[Ҡазан губернаһы]] Мамадыш өйәҙе (''хәҙерге'' Ҡуҡмара районы) Камышлы [[Ауыл|ауылында]] тыуған. Иҫке Ҡая [[Ауыл|ауылы]] мәктәбен, [[Мамадыш]] мәктәбен тамамлаған. == Хеҙмәт юлы == [[1913 йыл|1913]]-[[1915 йыл|1915 йылдарҙа]] — [[Ҡазан|Ҡаҙанда]] магазинда приказчик. [[1915 йыл]]да [[Вятка губернаһы]] Малмыж өйәҙе Ноҡрат Аланы ауылында магазинда эшләй. [[1915]]-[[1918 йыл]]дарҙа — хәрби хеҙмәттә, 95-се [[ҡоро ер ғәскәрҙәре|пехота]] полкы ефрейторы. == Октябрь революцияһы == [[1918 йыл|1918 йылдың]] [[Яҙ|яҙынан]] Мамадыш өйәҙе Камышлы [[Ауыл|ауылында]] ярлы-ябағай комитеты сәркәтибе. Мамадыш өйәҙе Люга [[Ауыл|ауылында]] волость ҡулланыусылар кооперацияһы бухгалтеры. == Граждандар һуғышы == [[1918 йыл|1918 йылдың]] [[Декабрь|декабренән]] [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армияла]]. [[Ҡазан|Ҡаҙанда]] [[Ислам|мосолман]] командалыҡ курстары сәркәтибе, РКП (б)-ның батальон һәм полк бүлексәләре рәйесе, полк командиры ярҙамсыһы вазифаларында. == ТАССР-ҙың ойошторолоуы == [[1921 йыл|1921 йылдың]] [[Йәй|йәйенән]] Татарстан АССР-ның игенселек буйынса халыҡ комиссариатында нәшриәт бүлеген етәкләй. «''Игенсе''» журналын сығарыуҙа туранан-тура ҡатнаша. [[1922 йыл|1922 йылдың]] [[Яҙ|яҙынан]] Быуа кантоны башҡарма комитеты рәйесе. Кантонда астарға ярҙам итеү комитеты рәйесе. Һуңыраҡ РКП (б) Быуа кантон комитеты рәйесе. == Ҡаҙанда == * Татар АССР-ның сауҙа эштәре буйынса халыҡ комиссары урынбаҫары. * Татар АССР-ның эшсе-крестьян инспекцияһы халыҡ комиссары урынбаҫары. * Татар АССР-ның ауыл хужалығын кредитлау шураһы (Татселькредсоюз) рәйесе. * Татар АССР-ның юстиция халыҡ комиссары. * Татар АССР-ның прокуроры. * Татар АССР-ның ауыл хужалығы кооперацияһы идаралығы рәйесе. * Татар АССР-ның дәүләт нәшриәте (Татгосиздат)рәйесе. * РКП (б)-ның өлкә комитетында ауыл хужалығы бүлеге мөдире. * [[1930 йыл|1930]] — [[1933 йыл]]дарҙаТатар АССР-ның промысел кооперацияһы шураһы рәйесе. * [[1934 йыл|1934]] — [[1937 йыл]]дарҙа Татар АССР-ның халыҡ халыҡ мәғәрифе комиссары, бер үк ваҡытта «''[[Мәғариф|Белем]]''» журналы, «''Уҡыу Ударнигы''» [[Гәзит|гәзите]] мөхәрририәттәрен етәкләй. * [[1937 йыл]]да "Союзкинопрокат"тың [[Ҡазан|Ҡаҙан]] студияһы директоры. == Хеҙмәттәре == Ш. Г. Башкиров. 1929—1930 йылдарҙа Татарстан Совет Социалистик Республикаһында промкооперацияның эш һөҙөмтәләре һәм уның алдында торган бурыстар. [[Ҡазан|Каҙан]]: ТДН, [[1932 йыл|1932]]. == Репрессия == [[1936 йыл|1936 йылдың]] [[Йәй|йәйендә]] ВКП (б)-ның Үҙәк комитетының «''троцкий-зиновьевсы ихтилалға ҡаршы блоктың террорсы эшсәнлеге тураһында''» ябыҡ хатын тикшергәндә, мәғариф халыҡ комиссары Ш. Башкиров оппозиционерҙар Мөхөтдинов һәм [[Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы|Ғәлә Хоҙаяровты]] яҡлауҙа ғәйепләнә, [[1937 йыл|1937 йылдың]] [[Апрель|апрелендә]] эшенән азат ителә. [[1937 йыл|1937 йылдың]] [[Август|авгусында]] НКВД тарафынан ҡулға алына. [[1938 йыл|1938 йылдың]] [[9 май]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] юғары суды хәрби коллегияһы, «''уң троцкист, милләтселек менән һуғарылған террор ойошмаһының етәкселәренән береһе''» булыуҙа ғәйепләп, иң юғары язаға хөкөм итә<ref>[http://www.vse-adresa.org/book-of-memory/bukva-1/name-39/surname-143/repression-46 Все адреса.орг сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305102942/http://www.vse-adresa.org/book-of-memory/bukva-1/name-39/surname-143/repression-46 |date=2016-03-05 }}</ref>. [[1957 йыл]]да аҡлана. == Ғаиләһе == Ҡатыны Разия Ғосман ҡыҙы, математика уҡытыусыһы һәм «''ватанын һатҡан кешенең ғаилә ағзаһы''» булараҡ, [[1938 йыл]]да репрессиялана, 8 йыл тотҡонлоҡҡа хөкөм ителә. [[1956 йыл]]да аҡлана. Улы Шамил Шаһивәли улы (''[[1927]]-[[2010]]''), ғалим-физик, физика-математика фәндәре докторы (''[[1970 йыл|1970]]''), профессор (''[[1971]]''), ТР ФА мөхбир-ағзаһы (''[[1994]]''), РСФСР атҡаҙанған фән эшмәкәре (''[[1980]]''). Ейәндәре Ҡаҙан мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. == Хәтер == [[Ҡуҡмара|Ҡуҡмара ҡала тибындағы биҫтәһендә]] урамға исеме бирелгән. == Сығанаҡтар == # Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. # Национальный архив Республики Татарстан. Фонд Р-3622, опись 1, дело 198. # Возвращенные имена. Документальные очерки. — Казань, 1990 # Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3 # Г. Р. Кәримова. К вопросу о реализации суверенных прав ТАССР (20-е годы ХХ века). Казан, «''Ученые записки КФУ''», том 153, кн.3, 2011. == Һылтанмалар == * [http://www.uznal.org/book_of_memory.php?bukva=1&name=39&surname=143&repression=46 Татарстан республикаһының хәтер китабы] [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 * Ш. Г. Башкиров «''Милләттәштәр''» сайтында] * [http://netess.ru/3knigi/1149053-1-nauchniy-tatarstan-22013-udk-34091-smelo-bralsya-lyubuyu-novuyu-rabotu-bagautdinov-doktor-yuridicheskih-nauk-chlen-korrespo.php Ф. Н. Баһауетдинов. Һәр яңы эшкә ҡыйыу тотондо. «''Научный Татарстан республикаһы, удмурт республикаһы''», 2013, 2-се һан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227234640/http://netess.ru/3knigi/1149053-1-nauchniy-tatarstan-22013-udk-34091-smelo-bralsya-lyubuyu-novuyu-rabotu-bagautdinov-doktor-yuridicheskih-nauk-chlen-korrespo.php |date=2021-02-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:9 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Мөхәррирҙәр]] [[Категория:Репрессияланғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 8nhhy1a7lghkdpm080dsnodqejluthv 0 133592 1295448 1280749 2026-05-03T18:42:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295448 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Беларусь Республикаһы Конституцияһы ''' ({{Lang-be|Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь}}) — [[Беларусь|Беларусь Республикаһының]] Төп Законы. == Элгәрге Конституциялар == Беларустың иң яңы тарихы осоронда 6 Конституция була: 1918 (ваҡытлы), 1919, 1927, 1937, 1978, 1994 йылғылар. === Белорус Халыҡ Республикаһының 1918 йылғы ваҡытлы Конституцияһы === БХР-ҙың ваҡытлы Конституцияһы БХР Радаһы тарафынан [[1918 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] ҡабул ителә<ref>[http://inbelhist.org/12-fakta%D1%9E-pra-bnr/ 12 фактаў пра БНР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526163959/http://inbelhist.org/12-fakta%D1%9E-pra-bnr/ |date=2018-05-26 }}</ref>. Белоруссияның дәүләт ҡоролошо нигеҙҙәре Ойоштороу йыйылышында (Учредительный сойм)<ref>[http://www.radabnr.org/be/archive/2hramata.htm Другая Ўстаўная Грамата да народаў Беларусі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605093235/http://www.radabnr.org/be/archive/2hramata.htm |date=2009-06-05 }}</ref> раҫланырға тейеш була, әммә йыйылыш үткәрелмәй ҡала. === Белоруссия Социалистик Совет Республикаһының 1919 йылғы Конституцияһы === Белоруссия Социалистик Совет Республикаһының (БССР) беренсе [[Конституция]]һы Советтарҙың I Бөтә белорус съезында 1919 йылдың [[3 февраль|3 февралендә]] ҡабул ителә. Конституция БССР-ҙың ойошторолоуын, властың совет формаһын һәм социалистик ҡоролоштоң төп принциптарын юридик йәһәттән нығыта. Уның беренсе өлөшө эшсе һәм иҙелеүсе халыҡ хоҡуҡтарының ленинсы декларацияһынан тора. Икенсе өлөшөнөң өс киҫәгендә ҡала һәм ауыл пролетариаты диктатураһын урынлаштырыу, Республика граждандарының хоҡуҡтары, иректәре һәм бурыстары тураһында һөйләнелә. Унда шулай уҡ дәүләт власы һәм идаралығының юғары органдары системаһы, флаг һәм герб тураһында ла әйтелә. Властың юғары органы тип Советтарҙың Бөтә белорус съезы таныла. Съездар араһында власть БССР Үҙәк Башҡарма Комитетына күсә. Ул Оло һәм Кесе Президиумдар ойоштора. Оло Президиум илдәге эштәргә етәкселек итә, йәғни ул Хөкүмәт вазифаларын башҡара. БССР Конституцияһында, РСФСР Конституцияһынан айырмалы, урындағы идаралыҡ органдары һәм һайлау хоҡуғы тураһында бер ни ҙә әйтелмәй. Һуңыраҡ БССР Конституцияһы бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Конституция ғәмәлдә [[РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы|1918 йылғы Рәсәй Конституцияһына]] тулыһынса тап килә. === Белорус Социалистик Совет Республикаһының 1927 йыл 11 апрель Конституцияһы (Төп Законы) === [[Файл:Constitution_of_Belarus1927.jpg|справа|мини|БССР Конституцияһының тышлығы, 1927 йыл]] 1927 йылдың 11 апрелендә эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советтарының VIII Бөтә белорус съезында ҡабул ителә. Советтарҙың VIII Бөтә белорус съезының рәйесе — Александр Червяков, секретары Дмитрий Чернушевич була<ref>{{Cite web|title=Конституция 1927 года|url=http://www.pravo.by/main.aspx?guid=2051|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Daaa0E8B?url=http://www.pravo.by/main.aspx?guid=2051|archivedate=2013-01-11|work=Канстытуцыі Беларусі|publisher=Национальный центр правовой информации Республики Беларусь|accessdate=2013-01-08}}</ref>. Тиң хоҡуҡлы тип иғлан ителгән дүрт телдә ([[Белорус теле|белорус]], [[идиш]], [[Поляк теле|поляк]], урыҫ) баҫыла<ref>[http://labadzenka.by/?p=3281 Канстытуцыя БССР 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008181357/http://labadzenka.by/?p=3281 |date=2017-10-08 }}. labadzenka.by</ref>. === Белорус Совет Социалистик Республикаһының 1937 йыл 19 февраль Конституцияһы (Төп Законы) === [[1936 йыл]]дың [[5 декабрь|5 декабрендә]] СССР-ҙа яңы [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы|дөйөм Союз Конституцияһы]] ҡабул ителә. 1937 йылдың 19 февралендә Советтарҙың Ғәҙәттән тыш XII съезы БССР Конституцияһын ҡабул итә. Ул 11 киҫәктән һәм 122 статьянан тора<ref name="a1">[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=2061 Конституция БССР 1927 г.]</ref>. Яңы Конституция тулыһынса СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһына ярашлы була. СССР закондары [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|республика]] территорияһында мәжбүри тип иғлан ителә. Конституцияла БССР-ҙың башҡа республикалар менән бергә тиң хоҡуҡтар менән ССР Союзына ирекле берләшеүе тураһында әйтелә, әммә республикаларҙың суверенитеты һиҙелерлек ҡыҫыла. Дәүләт тормошоноң мөһим мәсьәләләре [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡарамағында ҡалдырыла. Республиканың юғары органы тип БССР Юғары Советы иғлан ителә, ул Президиумды һайлай һәм Хөкүмәтте — БССР Халыҡ комиссарҙары советын ойоштора. === Белорус Совет Социалистик Республикаһының 1978 йылғы Конституцияһы (Төп Законы) === СССР-ҙың 1977 йылғы яңы Конституцияһы ҡабул ителгәс, [[1978 йыл]]дың [[14 апрель|14 апрелендә]] БССР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә. == Беларусь Республикаһының 1994 йылғы Конституцияһы == [[Файл:Constitution_of_Belarus_1994_1.jpg|мини|Беларусь Конституцияһының тышлығы, 1994 йыл]] [[Беларусь|Беларусь Республикаһының]] яңы Конституцияһы 1994 йылдың [[15 март]]ында ҡабул ителә. 1994 йылғы Конституцияның беренсе редакцияһына [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Российской%20Федерации%20(проект%20Конституционной%20комиссии%20Съезда%20народных%20депутатов%20РФ) 1993 йылғы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының рәсми проекты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ҙур йоғонто яһай<ref>[https://web.archive.org/web/20071022085655/http://constitution.garant.ru/DOC_3864871.htm Конституция Беларуси (Республики Беларуси) от 24 ноября 1996 г. (текст Конституции приводится по сборнику «Конституции государств Европы». Издательство НОРМА, 2001 г.)]</ref>. Мәҫәлән, Беларусь Республикаһының Юғары Советына ҙур вәкәләттәр һалына. Хөкүмәт (Министрҙар Кабинеты) тураһында Конституцияның айырым бүлеге булмай, уның эшмәкәрлеге Президент тураһындағы бүлектең 106—108-се статьялары менән көйләнә. Айырым бүлек Беларустың Конституция Судына бағышлана (125—132-се статьялар). 1994 йыл 15 март Конституцияһының структураһы<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Республики%20Беларусь/Первоначальная%20редакция Конституция Беларуси от 15 марта 1994 г. (ред. от 15.03.1994, утратила силу)]</ref>: * '''I киҫәк.''' Конституцион ҡоролош нигеҙҙәре * '''II киҫәк.''' Шәхес, йәмғиәт, дәүләт * '''III киҫәк.''' Һайлау системаһы. Референдум ** '''1-се бүлек.''' Һайлау системаһы ** '''2-се бүлек.''' Референдум (халыҡтың тауыш биреүе) * '''IV киҫәк'''. Закондар сығарыу, башҡарма һәм суд власы ** '''3-сө бүлек.''' Беларусь Республикаһының Юғары Советы ** '''4-се бүлек.''' Беларусь Республикаһының Президенты ** '''5-се бүлек.''' Суд * '''V киҫәк.''' Урындағы идаралыҡ һәм үҙидаралыҡ * '''VI киҫәк.''' Дәүләт контроле һәм күҙәтеүе ** '''6-сы бүлек.''' Беларусь Республикаһының Конституция Суды ** '''7-се бүлек.''' Прокуратура ** '''8-се бүлек.''' Беларусь Республикаһының Контроль палатаһы * '''VII киҫәк.''' Беларусь Республикаһының финанс-кредит системаһы * '''VIII киҫәк.''' Беларусь Республикаһының Конституцияһының эш итеүе һәм уны үҙгәртеү тәртибе [[1996 йыл]]дың [[24 ноябрь|24 ноябрендә]] Конституция яңыртыла һәм референдум йомғаҡтарына ярашлы тулыландырыла. Үҙгәрештәрҙең ҙур өлөшө вәкәләттәрҙе башҡарма власть һәм президент файҙаһына бүлеүҙән тора. Бынан тыш, Конституцияла урыҫ һәм белорус телдәренең тиң хоҡуҡлылығы тураһындағы положение нығытыла (урыҫ теле белорус теле менән бергә дәүләт теле ителә). [[2004 йыл]]дың [[17 октябрь|17 октябрендәге]] референдум бер кешенең президент булып һайланыу хоҡуғын икенән күберәк мөҙҙәт менән сикләү тураһындағы положениены Конституциянан алып ташлай. Әммә Беларусь политологтарының һәм юристарының байтағы, был референдумдар һөҙөмтәләре дөрөҫ түгел, сөнки уларҙы үткәргәндә күп һанлы хоҡуҡ боҙоу осраҡтарына юл ҡуйылды, тип иҫәпләй<ref>''Волчек, Ольга.'' [https://charter97.org/ru/news/2010/11/24/34060/ Лукашенко — узурпатор и не имеет права участвовать в выборах]</ref>. [[Беларусь|Беларусь Республикаһы]] [[Конституция|Конституцияһының]] хәҙерге редакцияһы преамбуланан, 9 киҫәктән тора, уларҙа 8 бүлек һәм 146 статья бар. === Ғәмәлдәге Конституцияның структураһы === 9 киҫәктән тора. * '''I киҫәк.''' Конституцион ҡоролош нигеҙҙәре * '''II киҫәк.''' Шәхес, йәмғиәт, дәүләт * '''III киҫәк.''' Һайлау системаһы. Референдум ** '''1-се бүлек''' Һайлау системаһы ** '''2-се бүлек''' Референдум (халыҡтың тауыш биреүе) * '''IV киҫәк.''' Президент, парламент, хөкүмәт, суд ** '''3-сө бүлек''' Беларусь Республикаһының Президенты ** '''4-се бүлек''' Парламент — Милли йыйылыш ** '''5-се бүлек''' Беларусь Республикаһы Хөкүмәте — Министрҙар Советы ** '''6-сы бүлек''' Суд * '''V киҫәк.''' Урындағы идаралыҡ һәм үҙидаралыҡ * '''VI киҫәк.''' Прокуратура. Дәүләт контроле комитеты ** '''7-се бүлек''' Прокуратура ** '''8-се бүлек''' Дәүләт контроле комитеты * '''VII киҫәк.''' Беларусь Республикаһының финанс-кредит системаһы * '''VIII киҫәк.''' Беларусь Республикаһы Конституцияһының эш итеүе һәм уны үҙгәртеү тәртибе * '''IX киҫәк.''' Йомғаҡлау һәм күсеү положениелары == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Пляхимович И. И.'' Комментарий к Конституции Республики Беларусь: в 2 т. — Минск: Амалфея, 2015. — Т. 1. — 1224 с.; Т. 2. — 984 с. == Һылтанмалар == * [http://pravo.by/webnpa/text.asp?RN=v19402875 Конституция Республики Беларусь] 1994 года (с изменениями и дополнениями, принятыми на республиканских референдумах 24 ноября 1996 г. и 17 октября 2004 г.) * [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Республики%20Беларусь/Первоначальная%20редакция Конституция Республики Беларусь 1994 г.] * [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Белорусской%20ССР%20(1978)/редакция%2025%20августа%201991%20года Конституция БССР 1978 г. (редакция 1991 г.)] * [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Белорусской%20ССР%20(1978) Конституция БССР 1978 г.] [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Белорусской%20ССР%20(1978) (изначальная редакция)] * [http://www.pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1937-goda/ Конституция БССР 1937 г.]{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1927-goda/ Конституция БССР 1927 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222120336/http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1927-goda/ |date=2019-12-22 }} * [http://icpo-vad.tripod.com/const-ssrb.html Конституция ССРБ 1919 г.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Белоруссияның дәүләт ҡоролошо]] [[Категория:Конституциялар]] adpwvhumgm1zx82pm6b3wa4er2fer7h 0 139253 1295495 1181301 2026-05-04T07:30:07Z Kwamikagami 7335 /* Килеп сығышы */ 1295495 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Ук}} '''Фо́бос''' ({{Lang-grc|φόβος}} «ҡурҡыу») — [[Марс]] планетаһының ике юлдашының береһе (икенсеһе — Деймос). Уны [[1877 йыл]]да Америка астрономы Асаф Холл аса, атамаһы боронғо грек аллаһы Фобос, һуғыш аллаһы Арестың юлдашы, хөрмәтенә бирелә (тәржемәлә «Ҡурҡыу»). == Тасуирламаһы == [[Файл:Orbits_of_Phobos_and_Deimos.gif|слева|обрамить| Марс юлдаштарының орбиталары]] Фобос [[Марс]]тың үҙәгенән уртаса Марстың 2,77 радиусы тиклем алыҫлыҡта (9400 км) әйләнә, был Ер менән Ай үҙәктәре араһындағы алыҫлыҡтан (384 400 км) 41 тапҡырға аҙыраҡ; перицентры — 9235,6 км, апоцентры — 9518,8 км. Фобос Марсты 7 сәғәт 39 минут 14 секундта әйләнеп сыға, был Марстың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүенән яҡынса өс тапҡырға тиҙерәк. Һөҙөмтәлә Фобос Марс күгендә көнбайыштан сыға һәм көнсығышта байый. Фобостың формаһы яҡынса өс күсәрле эллипсоидҡа оҡшаш, ҙур күсәре Марсҡа<ref>[http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php Космические аппараты серии «1Ф» («Фобос»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150726155910/http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php |date=2015-07-26 }}</ref> йүнәлгән. Фобостың үлсәмдәре 26,8×22,4×18,4 километр тәшкил итә. Массаһы бик бәләкәй булғанға күрә, Фобоста атмосфера юҡ. Фобостың уртаса тығыҙлығы уғата түбән (яҡынса 1,86 г/см³), был юлдаш структураһының күҙәнәкле булыуына күрһәтә, бушлыҡтар уның күләменең 25-45 процентын тәшкил итә.<ref name="Andert">{{Cite journal|last=Andert|first=T. P.|coauthors=Rosenblatt, P.; Pätzold, M.; Häusler, B.; Dehant, V.; Tyler, G. L.; Marty, J. C.|title=Precise mass determination and the nature of Phobos|journal=[[Geophysical Research Letters]]|volume=37|issue=L09202|publisher=[[American Geophysical Union]]|date=2010-05-07|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2010/2009GL041829.shtml|doi=10.1029/2009GL041829|accessdate=2010-10-01|bibcode=2010GeoRL..3709202A}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626020003/http://www.agu.org/pubs/crossref/2010/2009GL041829.shtml |date=2010-06-26 }}</ref> Фобостың үҙ күсәре тирәләй әйләнеү периоды уның Марс тирәләй әйләнеү периодына тура килә, шуға ла Фобос һәр саҡ планетаға бер яғы менән генә боролған була. Уның орбитаһы «шыйыҡ» юлдаш өсөн Рош сиге эсендә, әммә, структураһы күҙәнәкле булғанға күрә, һыу ҡалҡыу көсө уны өҙгөсләй алмай, шуға ла әлеге ваҡытта уның орбитаһы «ҡаты» юлдаш өсөн Рош сигенән ситтә ята. Орбитаһы ошондай хәлдә булғанлыҡтан, Фобостың яһалма юлдашы булыуы мөмкин түгел<ref>{{статья|автор=Козенко А., [[Левитан, Ефрем Павлович|Левитан Е.]]|заглавие=О Фобосе до «Фобоса»|год=1988|номер=3|издание=[[Наука и жизнь]]|страницы=152—155}}</ref>. Фобос әкренләп Марсҡа яҡынлай. 1945 йылда {{Тәржемәһеҙ 5|Шарплесс, Беван Персиваль|Б. П. Шарплесс|en|Bevan Sharpless}}, Г. О. Струвеның һәм унан һуңғы осор күҙәтеүҙәрен эшкәртеү нигеҙендә, шундай һығымтаға килә: Фобостың орбиталь хәрәкәте быуат тиҙләнешен кисерә. 1959 йылда И. С. Шкловский, үҙенең иҫәпләүҙәренән сығып, «ҡыйыу һәм ғәҙәти булмаған» фаразын әйтә: Фобостың эсе ҡыуыш һәм ул яһалма рәүештә булдырылған юлдаш, сөнки ул саҡта ҡабул ителгән быуат тиҙләнеше мәғәнәһен тап шуның менән генә аңлатырға мөмкин. Дж. Уилкинс (1967), С. Н. Вашковьяк һәм Э. Синклерҙарҙың (1972) күҙәтеү мәғлүмәттәрен ентекле анализлауы, ғөмүмән, быуат тиҙләнешенең булмауын күрһәтә. Ләкин В. А. Шорҙың (1973) анализы шулай ҙа быуат тиҙләнешенең булыуын раҫлай, әммә ул Шарплесс иҫәпләгәндән байтаҡҡа кәмерәк, ти ул. Шорҙың теоретик һығымталарын «Маринер-9» автоматик планета-ара станцияһының үлсәү һөҙөмтәләре лә раҫлай. Шуға күрә Шкловскийҙың фаразы кире ҡағыла, һәм шул уҡ 1959 йылда<ref>{{статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]|заглавие=Приёмный сын Марса|год=2011|номер=10|издание=[[Вокруг света]]|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7517/}}</ref> Н. Н. Парийскийҙың, быуат тиҙләнешенең сәбәбе булып Марстың һыу ҡалҡыу көсө йоғонтоһо тора, тигән гипотезаһы ҡабул ителә{{Sfn|Силкин|1982|страницы=34—36|с=34—36}}. Тап ул Фобостың хәрәкәтен әкренләп кәметеүен һәм киләсәктә уның Марсҡа ҡолап төшөүе йәки, планета ҡулсаһын<ref>[http://lenta.ru/news/2015/11/24/mars/ У Марса появится сатурнианское кольцо: Космос: Наука и техника: Lenta.ru]</ref> барлыҡҡа килтереп, тарҡалыуы тураһындағы гипотезаһын белдерә. Хәҙерге ваҡытта Фобос һәр [[быуат]] һайын Марсҡа 1,8 метрға яҡыная. Түбәнәйеү тиҙлеге планетаға тиклем ҡалған араға бәйле. Иҫәпләүҙәргә ярашлы, Фобостың Марсҡа 43 миллион йылдан һуң ҡолауы ихтимал<ref name="Efroimsky">{{Cite journal|last=Efroimsky, M., and Lainey, V.|title=Physics of bodily tides in terrestrial planets and the appropriate scales of dynamical evolution.|year=2007|journal=Journal of Geophysical Research|volume=112|number=E12|page=E12003|doi=10.1029/2007JE002908|url=http://arxiv.org/abs/0709.1995}}</ref>. Өҫтәүенә, ҡолап төшкәнгә тиклем үк, Рош сиген үткәс, 10-11 миллион йылдан һуң, Фобос бик күп киҫәктәргә тарҡаласаҡ<ref name="Sharma">{{Cite web|last=Sharma|first=B. K.|title=Theoretical Formulation of the Phobos, moon of Mars, rate of altitudinal loss|date=May 10, 2008|url=http://arxiv.org/abs/0805.1454|Format=|Doi=|Accessdate=August 28, 2009}}</ref><ref>[http://www.universetoday.com/2008/05/13/phobos-might-only-have-10-million-years-to-live/ Phobos Might Only Have 10 Million Years to Live]</ref>. [[Файл:Stickney_crater_on_Phobos.jpg|справа|мини|Стикни — Фобостың иң ҙур кратеры]] Фобоста диаметры 9 километр булған Стикни кратеры бар. Был кратер Фобостың, бәлки, миллион йыл элек ҙур булмаған [[астероид]] менән бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәндер, һәм ошо бәрелешеү юлдашты бөтөнләй юҡҡа сығара яҙған. Шулай уҡ Фобоста кратер тирәләй серле параллель бураҙналар системаһының барлығы асыҡлана. Уларҙың оҙонлоғо 30 километрға тиклем һуҙыла, ә киңлеге 100—200 метр, тәрәнлеге 10-20 метр. Марс яҡын булғас, юлдаштың төрлө яғында [[Гравитация|тартылыу көсө]] лә төрлөсә. Марсҡа ҡарап торған яғында, Фобостың Рош сигенә бик яҡын булғанына күрә, тартылыу көсө бөтөнләй юҡ. == Килеп сығышы == [[Файл:USGS-Phobos-MarsMoon-Map.png|слева|мини|upright=2|<center>Фобостың картаһы</center>]] Марс юлдаштарының килеп сығышы тураһындағы гипотезалар, элеккесә, ҡапма-ҡаршылыҡлы. Фобос менән Деймостың C-тибындағы астероидтар менән уртаҡлыҡтары байтаҡ: уларҙың спектры, альбедо һәм тығыҙлығы тотош алғанда C йәки D-тибындағы астероидтарға хас. Элекке гипотеза буйынса, Фобос һәм Деймос  — астероидтарҙың төп билбауында 4,5 миллиард йыл барлыҡҡа килгән астероидтар, улар астероидтар билбауының тышҡы өлөшөнән әкренләп кенә Ҡояш яғына күсә-күсә, Марстың юлдаштарына әүерелә<ref>[http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031 Close Inspection for Phobos], ESA.</ref>. Ләкин Марстың бер юлы ике астероидты үҙ тирәһендә ҡалдыра алыуы икеле, шуға күрә икенсе бер гипотеза барлыҡҡа килә{{Sfn|Силкин|1982|страницы=27|с=27}}: Фобос менән Деймос планета тирәләй әйләнгән берҙән-бер һәм ҙур астероидтың икегә ярылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Әммә Фобос менән Деймос Марс тирәләй планетаның экваторы киңлегендә тип әйтерлек әйләнә{{Sfn|Силкин|1982|страницы=28|с=28}}, ә уларҙың тығыҙлығы астероидтар өсөн хас түгел, һәм улар шул тиклем бәләкәй, Марс уларҙы үҙенә тартып алған осраҡта астероидтар бөтөнләй тарҡалыр ине. Был дәлилдәр планетаның астероидтарҙы үҙенә тартып алыу гипотезаһын кире ҡаға. Европаның «Марс-экспресс» аппаратынан алынған мәғлүмәттәрҙең аныҡ анализы Фобос спектрының төп билбау астероидтарының спектрынан һиҙелерлек айырылып тороуын да күрһәтә. Яңы гипотеза буйынса, Фобос — Ҡояш системаһының икенсе быуыны объекты, йәғни объект Марс менән бер ваҡытта барлыҡҡа килмәгән, ә Марс тирәһендәге орбитала бер бөтөнгә тупланған<ref name="test">[http://www.membrana.ru/particle/894 Европейский разведчик поведал о рождении Фобоса в катастрофе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102234104/http://www.membrana.ru/particle/894 |date=2014-01-02 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_(%D0%B2%D0%B5%D0%B1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82) membrana.ru]</ref>. Бәлки, элек Марс эре планетезималь менән бәрелешкәндер, һәм Марстан орбитаға ҙур ғына ярсыҡтар бүленеп сыҡҡандыр, сөнки Ҡояш системаһы яңы барлыҡҡа килгән ваҡытта бындай хәлдәр йыш булып торған. Аҙаҡ шул бүлендектәрҙән орбитала юлдаштар барлыҡҡа килгәндер. == Марстан күренеше == [[Файл:PIA05553.gif|справа|мини|190x190пкс|Фобостың [[Ҡояш]] дискыһы буйынса үтеүе. Анимация марсоходтан алынған фотоһүрәттәр нигеҙендә ҡоролған. ''Opportunity'']] Фобосты [[Марс]] өҫтөндә тороп күҙәткәндә уның күренеп торған диаметры яҡынса Ерҙең күгендәге [[Ай (юлдаш)|Ай]] дискыһының 1/3 өлөшө һәм −9 ҙурлығындағы йондоҙ дәүмәлендә булыр (яҡынса Айҙың беренсе сирек фазаһындағы кеүек)<ref name="astrfen">{{cite web|author=Agnieszka Drewniak.|url=http://www.arm.ac.uk/~aac/mars/Information.html|title=Astronomical Phenomena From Mars|publisher=???|accessdate=2011-03-16|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616X59J0V|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Фобос Марстың көнбайышынан сыға һәм көнсығышында байый, 11 сәғәттән планета тирәләй әйләнеп сыға, шулай итеп, Фобос тәүлегенә ике тапҡыр Марс тирәләй әйләнә. Был етеҙ айҙың хәрәкәтен төнөн бик яҡшы күҙәтеп булыр ине. Ниндәйҙер ҡулайламаһыҙ ҙа Фобос рельефындаһы иң эре деталь — Стикни кратерын күрергә мөмкин буласаҡ. Хатта төнөн ике юлдашты бер юлы күрергә мөмкин, сөнки Фобос Деймосҡа ҡаршы хәрәкәт итә. Фобос та, Деймос та ярайһы уҡ яҡты, шуға төнөн Марс өҫтөндәге предметтарҙың шәүләләре асыҡ күренә. Марстан Фобос менән Деймостың тотолоуын, шулай уҡ Ҡояш тотолоуын да күҙәтеп була. == Асыу == [[Файл:Globe_of_Phobos.JPG|слева|мини|[[Мәскәү]]ҙә Космонавтиканың мемориаль музейында Фобос глобусы]] Марстың юлдаштарын инглиз короленең астрономы Уильям Гершель 1783 йылда уҡ эҙләп табырға тырыша, ләкин һөҙөмтәгә өлгәшмәй. 1862 һәм 1864 йылдарҙа [[Копенгаген университеты]] обсерваторияһы директоры Генрих (Анри) Луи Д’Арре 10-[[дюйм]]лы (25 сантиметрлы) телескоп-рефрактор ярҙамында эҙләй, ләкин таба алмай{{Sfn|Силкин|1982|страницы=15|с=15}}. Фобос юлдашы Америка астроны Асаф Холл тарафынан 1877 йылдың 17 авгусында асыла. Күҙәтеүҙәр Вашингтондағы хәрби диңгеҙ обсерваторияһында алып барылғанға күрә, урындағы ҡояш ваҡытын Гринвич ваҡытына күсергәндә, асыуҙың рәсми датаһы 1877 йылдың 18 авгусы булып сыға. Марс юлдаштарына атамаларҙы 1877 йылда {{Тәржемәһеҙ 5|Мадан, Генри Джордж|Генри Джордж Мадан|en|Henry George Madan}} тәҡдим итә, был атамаларҙы ул [[Гомер]]ҙың «[[Илиада]]»һынан ала<ref>В песни 15, строках 119 и 120 «Илиады» написано на [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA древнегреческом языке]: Ὣς φάτο, καί ῥ' ἵππους κέλετο Δεῖμόν τε Φόβον τε ζευγνύμεν, αὐτὸς δ' ἔντε' ἐδύσετο παμφανόωντα. («Рек [Арей], и тогда ж повелел он и Страху и Ужасу коней впрячь, а сам покрывался оружием пламеннозарным.», перевод Н. Гнедича)</ref><ref>В песни 15, строках 119 и 120 «Илиады» написано на [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA древнегреческом языке]: Ὣς φάτο, καί ῥ' ἵππους κέλετο Δεῖμόν τε Φόβον τε ζευγνύμεν, αὐτὸς δ' ἔντε' ἐδύσετο παμφανόωντα. («Рек [Арей], и тогда ж повелел он и Страху и Ужасу коней впрячь, а сам покрывался оружием пламеннозарным.», перевод Н. Гнедича)</ref>. 1878 йылдың 7 февралендә Холл<ref>{{Cite journal|author=Hall A|year=1878|title=Names of the Satellites of Mars|journal=Astronomische Nachrichten|volume=92|issue=2187|pages=47-48|bibcode=1878AN.....92...47K}}</ref> Мадандың тәҡдимен ҡабул итә. == Фобосты тикшереү == [[Файл:PIA17352-MarsMoons-PhobosPassesDeimos-RealTime.gif|справа|мини|243x243пкс|''Curiosity'' аппараты менән Марс юлдаштарын фотоға төшөрөү: Фобос Деймос янынан үтә — реаль ваҡытта (2013 йылдың 1 авгусы).]] «Маринер-7» аппаратының яҡындан төшөргән фотоһүрәтендә Марс дискыһында Фобостың күләгәһе теркәлгән. Фотоһүрәтте анализлау киҫелештә Фобостың эллипсҡа оҡшауын, уның үлсәмдәре Дж. Койпер иҫәпләгәнгә ҡарағанда икеләтә ҙурыраҡ булыуын күрһәтә, ә өҫтөнөң альбедоһы — 5-6 процент. Марсты фотоға төшөрөү маҡсаты менән осоролған бер нисә космик аппарат Фобосты эре план менән фотоға төшөрә. Тәүҙә уны [[1971 йыл]]да — «Маринер-9», унан һуң [[1977 йыл]]да — «Викинг-1» һәм «Викинг-2», 1998 һәм 2003 йылдарҙа — «Mars Global Surveyor», 2004 йылда — «Марс-экспресс» һәм 2007 һәм 2008 йылдарҙа «Mars Reconnaissance Orbiter» төшөрә. [[1988 йыл]]да Марсты һәм уның юлдаштарын тикшереү өсөн ике «Фобос» автоматик планета-ара станцияһы осорола. Аппараттарҙың береһе ебәргәндән һуң ике ай үткәс юғала, ә икенсеһе Марсҡа уңышлы барып етә һәм уның менән бәйләнеш өҙөлгәнгә тиклем тикшеренеү программаһының бер өлөшөн үтәп өлгөрә. 1989 йылдың 21, 27 һәм 28 февралендә «Фобос-2» автоматик планета-ара станцияһы Фобосты 300 километрҙан 1100 километрға тиклемге яҡынлыҡтан фотоға төшөрә — Фобостың юғары сифатлы 38 һүрәте алына<ref name="ZiV">{{Мәҡәлә|автор=Тамкович Г.М.|заглавие=Завершена ли программа «Фобос»?|издание=[[Земля и Вселенная]]|год=1989|номер=5|страницы=3—9}}</ref>. 2011 йылдың [[9 ғинуар]]ында «Марс-экспресс» Фобосҡа 100 километрға яҡыная һәм бик яҡындан фотоға төшөрә. Беренсе тапҡыр юлдаштың стереоһүрәттәре алына<ref>[http://www.total3d.ru/trends/2010/marsianskiy-sputnik-fobos-sfotografirovali-v-3d.html Марсианский спутник Фобос сфотографировали в 3D / Total3D: В полном объёме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111209213633/http://total3d.ru/trends/2010/marsianskiy-sputnik-fobos-sfotografirovali-v-3d.html |date=2011-12-09 }}</ref><ref>[http://www.esa.int/esaSC/SEMIPY6SXIG_index_0.html ESA — Space Science — Mars Express close flybys of martian moon Phobos]</ref>. 2011 йылдың [[9 ноябрь|9 ноябрендә]], Рәсәй космос агентлығының «Фобос-грунт» программаһы сиктәрендә, Фобосҡа автоматик планета-ара станция ебәрелә, ул 2014 йылда [[Ер]]гә Марс юлдашының тупрағын алып ҡайтырға тейеш була<ref>{{Cite news|title=Обломки "Фобос-Грунта" упали в Тихий океан|url=http://www.itar-tass.com/c19/316684.html|publisher=ИТАР-ТАСС|date=15.01.2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117195544/http://www.itar-tass.com/c19/316684.html |date=2012-01-17 }}</ref><ref>{{Cite news|title="Фобос-Грунт" упал в океан|url=http://lenta.ru/news/2012/01/15/foboscrash/|publisher=Lenta.ru|date=15.01.2012}}{{Тикшерелгән|2012|01|16}}(Тикшерелгән 16 ғинуар 2012)</ref>; ләкин көтөлмәгән хәл килеп тыуыу (программаһының боҙолоуы) сәбәпле, станция иҫәпләнгән траекторияға сығарылмай, һәм ул [[2012 йыл ]]дың [[15 ғинуар]]ында [[Тымыҡ океан]]ға ҡолай<ref>{{Cite news|title=Обломки "Фобос-Грунта" упали в Тихий океан|url=http://www.itar-tass.com/c19/316684.html|publisher=ИТАР-ТАСС|date=15.01.2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117195544/http://www.itar-tass.com/c19/316684.html |date=2012-01-17 }}</ref><ref>{{Cite news|title="Фобос-Грунт" упал в океан|url=http://lenta.ru/news/2012/01/15/foboscrash/|publisher=Lenta.ru|date=15.01.2012}}{{Тикшерелгән|2012|01|16}}(Тикшерелгән 16 ғинуар 2012)</ref>. 2024 йылда «Фобос-Грунт 2» Рәсәй космик аппаратын осороу планлаштырыла. == Ике юлдаш тураһында фараз == Марстың ике юлдашының булыуы тураһындағы фаразды [[Йоһанн Кеплер]] 1611 йылда әйтә. Ул [[Галилео Галилей]]ҙың ''smaismrmilmepoetaleumibunenugttauiras'' тигән анаграммаһын {{lang-la|Salue, umbistineum geminatum Martia proles}}Salue, umbistineum geminatum Martia proles<ref>{{Cite book|year=1611|author=Ioannis Kepleris|title=Narratio de observatis a se quatuor Iouis satellitibus erronibus|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5327255757;view=1up;seq=6|location=Francofurti|pages=4}}</ref> («Сәләм һеҙгә, игеҙәктәр, Марс тыуҙырған нәмәләр»<ref name="doc">{{Китап|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Перельман Я. И.]]|часть=Астрономические анаграммы|заглавие=Занимательная астрономия|издание=7-е изд|место=М.|издательство=Государственное издательство технико-теоретической литературы|год=1954|страницы=120—122}}</ref>) тип тәржемәләй һәм Галилей Марстың ике юлдашы булыуын асҡан, тип иҫәпләй. Был йомаҡтың сиселеше — {{lang-la|Altissimum planetam tergeminum obseruaui}} («Мөһәбәт планетаны өсләтә итеп күрҙем», ул һүҙҙәр Галилейҙың Джулиано де Медичиға 1610 йылдың 13 ноябрендәге хатында яҙыла) — Галилейҙың [[Сатурн]]ды өсләтә итеп, ҡулсалар менән күреүе була<ref>{{Cite book|year=1900|chapter=427. Galileo a Giuliano De' Medici in Praga. Firenze, 13 Novembre 1610|title=Le Opere di Galileo Galilei|url=https://archive.org/stream/agh6462.0010.001.umich.edu#page/474/mode/2up|location=Firenze|volume=X. Carteggio. 1574-1610|pages=474}}</ref>. Күрәһең, Кеплер фаразын шундай логика менән нигеҙләгәндер: Ерҙең бер юлдашы, ә Юпитерҙың дүрт юлдашы (ул ваҡытта Галилей юлдаштары тип иҫәпләнелә) булғас, Ҡояштан алыҫая барған һайын планеталарҙың юлдаштарының һаны ла геометрик прогрессия буйынса арта. Был логика буйынса Марстың ике юлдашы булырға тейеш була. Джонатан Свифттың "Гулливер сәйәхәттәре"нең ([[1726]]) осоп йөрөгән Лапута утрауын тасуирлаған 3-сө бүлегенең өсөнсө өлөшөндә, Лапутаның астрономдары Марстың ике юлдашы булыуын аса, тип яҙыла<ref>[http://www.mathpages.com/home/kmath151/kmath151.htm Предсказание Джонатана Свифта]{{Ref-en}}(инг.)</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Деймос — Марстың икенсе юлдашы * Фобос — Марс юлдаштарын тикшергән совет автоматик станциялары серияһы. * Фобос-Грунт — Рәсәй автоматик планета-ара станция * Фобос-Грунт 2 — Рәсәй автоматик планета-ара станция == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Силкин Б.И.|заглавие=В мире множества лун|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страниц=208|тираж=150000|ref=Силкин}} == Һылтанмалар == * ''Бурба Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7517/ Приёмный сын Марса.] Научно-популярная статья о Фобосе // Вокруг света, № 10, 2011 * [http://www.lassy.ru/news/fobos/2011-07-10-143 Спутник Марса — Фобос] * Автореферат диссертации Т. В. Шингарёвой [http://www.geokhi.ru/conference/Shingareva.doc «Геологическое строение и вещественный состав Фобоса»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521081955/http://www.geokhi.ru/conference/Shingareva.doc |date=2009-05-21 }} [[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] 33s47dj55dpxpm05rf6v0572qoblthc 1295496 1295495 2026-05-04T07:30:31Z Kwamikagami 7335 1295496 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Ук}} '''Фо́бос''' ({{Lang-grc|φόβος}} «ҡурҡыу») — [[Марс]] планетаһының ике юлдашының береһе (икенсеһе — Деймос). Уны [[1877 йыл]]да Америка астрономы Асаф Холл аса, атамаһы боронғо грек аллаһы Фобос, һуғыш аллаһы Арестың юлдашы, хөрмәтенә бирелә (тәржемәлә «Ҡурҡыу»). == Тасуирламаһы == [[Файл:Orbits_of_Phobos_and_Deimos.gif|слева|обрамить| Марс юлдаштарының орбиталары]] Фобос [[Марс]]тың үҙәгенән уртаса Марстың 2,77 радиусы тиклем алыҫлыҡта (9400 км) әйләнә, был Ер менән Ай үҙәктәре араһындағы алыҫлыҡтан (384 400 км) 41 тапҡырға аҙыраҡ; перицентры — 9235,6 км, апоцентры — 9518,8 км. Фобос Марсты 7 сәғәт 39 минут 14 секундта әйләнеп сыға, был Марстың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүенән яҡынса өс тапҡырға тиҙерәк. Һөҙөмтәлә Фобос Марс күгендә көнбайыштан сыға һәм көнсығышта байый. Фобостың формаһы яҡынса өс күсәрле эллипсоидҡа оҡшаш, ҙур күсәре Марсҡа<ref>[http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php Космические аппараты серии «1Ф» («Фобос»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150726155910/http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php |date=2015-07-26 }}</ref> йүнәлгән. Фобостың үлсәмдәре 26,8×22,4×18,4 километр тәшкил итә. Массаһы бик бәләкәй булғанға күрә, Фобоста атмосфера юҡ. Фобостың уртаса тығыҙлығы уғата түбән (яҡынса 1,86 г/см³), был юлдаш структураһының күҙәнәкле булыуына күрһәтә, бушлыҡтар уның күләменең 25-45 процентын тәшкил итә.<ref name="Andert">{{Cite journal|last=Andert|first=T. P.|coauthors=Rosenblatt, P.; Pätzold, M.; Häusler, B.; Dehant, V.; Tyler, G. L.; Marty, J. C.|title=Precise mass determination and the nature of Phobos|journal=[[Geophysical Research Letters]]|volume=37|issue=L09202|publisher=[[American Geophysical Union]]|date=2010-05-07|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2010/2009GL041829.shtml|doi=10.1029/2009GL041829|accessdate=2010-10-01|bibcode=2010GeoRL..3709202A}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626020003/http://www.agu.org/pubs/crossref/2010/2009GL041829.shtml |date=2010-06-26 }}</ref> Фобостың үҙ күсәре тирәләй әйләнеү периоды уның Марс тирәләй әйләнеү периодына тура килә, шуға ла Фобос һәр саҡ планетаға бер яғы менән генә боролған була. Уның орбитаһы «шыйыҡ» юлдаш өсөн Рош сиге эсендә, әммә, структураһы күҙәнәкле булғанға күрә, һыу ҡалҡыу көсө уны өҙгөсләй алмай, шуға ла әлеге ваҡытта уның орбитаһы «ҡаты» юлдаш өсөн Рош сигенән ситтә ята. Орбитаһы ошондай хәлдә булғанлыҡтан, Фобостың яһалма юлдашы булыуы мөмкин түгел<ref>{{статья|автор=Козенко А., [[Левитан, Ефрем Павлович|Левитан Е.]]|заглавие=О Фобосе до «Фобоса»|год=1988|номер=3|издание=[[Наука и жизнь]]|страницы=152—155}}</ref>. Фобос әкренләп Марсҡа яҡынлай. 1945 йылда {{Тәржемәһеҙ 5|Шарплесс, Беван Персиваль|Б. П. Шарплесс|en|Bevan Sharpless}}, Г. О. Струвеның һәм унан һуңғы осор күҙәтеүҙәрен эшкәртеү нигеҙендә, шундай һығымтаға килә: Фобостың орбиталь хәрәкәте быуат тиҙләнешен кисерә. 1959 йылда И. С. Шкловский, үҙенең иҫәпләүҙәренән сығып, «ҡыйыу һәм ғәҙәти булмаған» фаразын әйтә: Фобостың эсе ҡыуыш һәм ул яһалма рәүештә булдырылған юлдаш, сөнки ул саҡта ҡабул ителгән быуат тиҙләнеше мәғәнәһен тап шуның менән генә аңлатырға мөмкин. Дж. Уилкинс (1967), С. Н. Вашковьяк һәм Э. Синклерҙарҙың (1972) күҙәтеү мәғлүмәттәрен ентекле анализлауы, ғөмүмән, быуат тиҙләнешенең булмауын күрһәтә. Ләкин В. А. Шорҙың (1973) анализы шулай ҙа быуат тиҙләнешенең булыуын раҫлай, әммә ул Шарплесс иҫәпләгәндән байтаҡҡа кәмерәк, ти ул. Шорҙың теоретик һығымталарын «Маринер-9» автоматик планета-ара станцияһының үлсәү һөҙөмтәләре лә раҫлай. Шуға күрә Шкловскийҙың фаразы кире ҡағыла, һәм шул уҡ 1959 йылда<ref>{{статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]|заглавие=Приёмный сын Марса|год=2011|номер=10|издание=[[Вокруг света]]|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7517/}}</ref> Н. Н. Парийскийҙың, быуат тиҙләнешенең сәбәбе булып Марстың һыу ҡалҡыу көсө йоғонтоһо тора, тигән гипотезаһы ҡабул ителә{{Sfn|Силкин|1982|страницы=34—36|с=34—36}}. Тап ул Фобостың хәрәкәтен әкренләп кәметеүен һәм киләсәктә уның Марсҡа ҡолап төшөүе йәки, планета ҡулсаһын<ref>[http://lenta.ru/news/2015/11/24/mars/ У Марса появится сатурнианское кольцо: Космос: Наука и техника: Lenta.ru]</ref> барлыҡҡа килтереп, тарҡалыуы тураһындағы гипотезаһын белдерә. Хәҙерге ваҡытта Фобос һәр [[быуат]] һайын Марсҡа 1,8 метрға яҡыная. Түбәнәйеү тиҙлеге планетаға тиклем ҡалған араға бәйле. Иҫәпләүҙәргә ярашлы, Фобостың Марсҡа 43 миллион йылдан һуң ҡолауы ихтимал<ref name="Efroimsky">{{Cite journal|last=Efroimsky, M., and Lainey, V.|title=Physics of bodily tides in terrestrial planets and the appropriate scales of dynamical evolution.|year=2007|journal=Journal of Geophysical Research|volume=112|number=E12|page=E12003|doi=10.1029/2007JE002908|url=http://arxiv.org/abs/0709.1995}}</ref>. Өҫтәүенә, ҡолап төшкәнгә тиклем үк, Рош сиген үткәс, 10-11 миллион йылдан һуң, Фобос бик күп киҫәктәргә тарҡаласаҡ<ref name="Sharma">{{Cite web|last=Sharma|first=B. K.|title=Theoretical Formulation of the Phobos, moon of Mars, rate of altitudinal loss|date=May 10, 2008|url=http://arxiv.org/abs/0805.1454|Format=|Doi=|Accessdate=August 28, 2009}}</ref><ref>[http://www.universetoday.com/2008/05/13/phobos-might-only-have-10-million-years-to-live/ Phobos Might Only Have 10 Million Years to Live]</ref>. [[Файл:Stickney_crater_on_Phobos.jpg|справа|мини|Стикни — Фобостың иң ҙур кратеры]] Фобоста диаметры 9 километр булған Стикни кратеры бар. Был кратер Фобостың, бәлки, миллион йыл элек ҙур булмаған [[астероид]] менән бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәндер, һәм ошо бәрелешеү юлдашты бөтөнләй юҡҡа сығара яҙған. Шулай уҡ Фобоста кратер тирәләй серле параллель бураҙналар системаһының барлығы асыҡлана. Уларҙың оҙонлоғо 30 километрға тиклем һуҙыла, ә киңлеге 100—200 метр, тәрәнлеге 10-20 метр. Марс яҡын булғас, юлдаштың төрлө яғында [[Гравитация|тартылыу көсө]] лә төрлөсә. Марсҡа ҡарап торған яғында, Фобостың Рош сигенә бик яҡын булғанына күрә, тартылыу көсө бөтөнләй юҡ. == Килеп сығышы == [[Файл:USGS-Phobos-MarsMoon-Map.png|слева|мини|upright=2|<center>Фобостың картаһы</center>]] Марс юлдаштарының килеп сығышы тураһындағы гипотезалар, элеккесә, ҡапма-ҡаршылыҡлы. Фобос менән Деймостың C-тибындағы астероидтар менән уртаҡлыҡтары байтаҡ: уларҙың спектры, альбедо һәм тығыҙлығы тотош алғанда C йәки D-тибындағы астероидтарға хас. Элекке гипотеза буйынса, Фобос һәм Деймос  — астероидтарҙың төп билбауында 4,5 миллиард йыл барлыҡҡа килгән астероидтар, улар астероидтар билбауының тышҡы өлөшөнән әкренләп кенә Ҡояш яғына күсә-күсә, Марстың юлдаштарына әүерелә<ref>[http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031 Close Inspection for Phobos], ESA.</ref>. Ләкин Марстың бер юлы ике астероидты үҙ тирәһендә ҡалдыра алыуы икеле, шуға күрә икенсе бер гипотеза барлыҡҡа килә{{Sfn|Силкин|1982|страницы=27|с=27}}: Фобос менән Деймос планета тирәләй әйләнгән берҙән-бер һәм ҙур астероидтың икегә ярылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Әммә Фобос менән Деймос Марс тирәләй планетаның экваторы киңлегендә тип әйтерлек әйләнә{{Sfn|Силкин|1982|страницы=28|с=28}}, ә уларҙың тығыҙлығы астероидтар өсөн хас түгел, һәм улар шул тиклем бәләкәй, Марс уларҙы үҙенә тартып алған осраҡта астероидтар бөтөнләй тарҡалыр ине. Был дәлилдәр планетаның астероидтарҙы үҙенә тартып алыу гипотезаһын кире ҡаға. Европаның «Марс-экспресс» аппаратынан алынған мәғлүмәттәрҙең аныҡ анализы Фобос спектрының төп билбау астероидтарының спектрынан һиҙелерлек айырылып тороуын да күрһәтә. Яңы гипотеза буйынса, Фобос — Ҡояш системаһының икенсе быуыны объекты, йәғни объект Марс менән бер ваҡытта барлыҡҡа килмәгән, ә Марс тирәһендәге орбитала бер бөтөнгә тупланған<ref name="test">[http://www.membrana.ru/particle/894 Европейский разведчик поведал о рождении Фобоса в катастрофе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102234104/http://www.membrana.ru/particle/894 |date=2014-01-02 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_(%D0%B2%D0%B5%D0%B1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82) membrana.ru]</ref>. Бәлки, элек Марс эре планетезималь менән бәрелешкәндер, һәм Марстан орбитаға ҙур ғына ярсыҡтар бүленеп сыҡҡандыр, сөнки Ҡояш системаһы яңы барлыҡҡа килгән ваҡытта бындай хәлдәр йыш булып торған. Аҙаҡ шул бүлендектәрҙән орбитала юлдаштар барлыҡҡа килгәндер. == Марстан күренеше == [[Файл:PIA05553.gif|справа|мини|Фобостың [[Ҡояш]] дискыһы буйынса үтеүе. Анимация марсоходтан алынған фотоһүрәттәр нигеҙендә ҡоролған. ''Opportunity'']] Фобосты [[Марс]] өҫтөндә тороп күҙәткәндә уның күренеп торған диаметры яҡынса Ерҙең күгендәге [[Ай (юлдаш)|Ай]] дискыһының 1/3 өлөшө һәм −9 ҙурлығындағы йондоҙ дәүмәлендә булыр (яҡынса Айҙың беренсе сирек фазаһындағы кеүек)<ref name="astrfen">{{cite web|author=Agnieszka Drewniak.|url=http://www.arm.ac.uk/~aac/mars/Information.html|title=Astronomical Phenomena From Mars|publisher=???|accessdate=2011-03-16|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616X59J0V|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Фобос Марстың көнбайышынан сыға һәм көнсығышында байый, 11 сәғәттән планета тирәләй әйләнеп сыға, шулай итеп, Фобос тәүлегенә ике тапҡыр Марс тирәләй әйләнә. Был етеҙ айҙың хәрәкәтен төнөн бик яҡшы күҙәтеп булыр ине. Ниндәйҙер ҡулайламаһыҙ ҙа Фобос рельефындаһы иң эре деталь — Стикни кратерын күрергә мөмкин буласаҡ. Хатта төнөн ике юлдашты бер юлы күрергә мөмкин, сөнки Фобос Деймосҡа ҡаршы хәрәкәт итә. Фобос та, Деймос та ярайһы уҡ яҡты, шуға төнөн Марс өҫтөндәге предметтарҙың шәүләләре асыҡ күренә. Марстан Фобос менән Деймостың тотолоуын, шулай уҡ Ҡояш тотолоуын да күҙәтеп була. == Асыу == [[Файл:Globe_of_Phobos.JPG|слева|мини|[[Мәскәү]]ҙә Космонавтиканың мемориаль музейында Фобос глобусы]] Марстың юлдаштарын инглиз короленең астрономы Уильям Гершель 1783 йылда уҡ эҙләп табырға тырыша, ләкин һөҙөмтәгә өлгәшмәй. 1862 һәм 1864 йылдарҙа [[Копенгаген университеты]] обсерваторияһы директоры Генрих (Анри) Луи Д’Арре 10-[[дюйм]]лы (25 сантиметрлы) телескоп-рефрактор ярҙамында эҙләй, ләкин таба алмай{{Sfn|Силкин|1982|страницы=15|с=15}}. Фобос юлдашы Америка астроны Асаф Холл тарафынан 1877 йылдың 17 авгусында асыла. Күҙәтеүҙәр Вашингтондағы хәрби диңгеҙ обсерваторияһында алып барылғанға күрә, урындағы ҡояш ваҡытын Гринвич ваҡытына күсергәндә, асыуҙың рәсми датаһы 1877 йылдың 18 авгусы булып сыға. Марс юлдаштарына атамаларҙы 1877 йылда {{Тәржемәһеҙ 5|Мадан, Генри Джордж|Генри Джордж Мадан|en|Henry George Madan}} тәҡдим итә, был атамаларҙы ул [[Гомер]]ҙың «[[Илиада]]»һынан ала<ref>В песни 15, строках 119 и 120 «Илиады» написано на [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA древнегреческом языке]: Ὣς φάτο, καί ῥ' ἵππους κέλετο Δεῖμόν τε Φόβον τε ζευγνύμεν, αὐτὸς δ' ἔντε' ἐδύσετο παμφανόωντα. («Рек [Арей], и тогда ж повелел он и Страху и Ужасу коней впрячь, а сам покрывался оружием пламеннозарным.», перевод Н. Гнедича)</ref><ref>В песни 15, строках 119 и 120 «Илиады» написано на [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA древнегреческом языке]: Ὣς φάτο, καί ῥ' ἵππους κέλετο Δεῖμόν τε Φόβον τε ζευγνύμεν, αὐτὸς δ' ἔντε' ἐδύσετο παμφανόωντα. («Рек [Арей], и тогда ж повелел он и Страху и Ужасу коней впрячь, а сам покрывался оружием пламеннозарным.», перевод Н. Гнедича)</ref>. 1878 йылдың 7 февралендә Холл<ref>{{Cite journal|author=Hall A|year=1878|title=Names of the Satellites of Mars|journal=Astronomische Nachrichten|volume=92|issue=2187|pages=47-48|bibcode=1878AN.....92...47K}}</ref> Мадандың тәҡдимен ҡабул итә. == Фобосты тикшереү == [[Файл:PIA17352-MarsMoons-PhobosPassesDeimos-RealTime.gif|справа|мини|''Curiosity'' аппараты менән Марс юлдаштарын фотоға төшөрөү: Фобос Деймос янынан үтә — реаль ваҡытта (2013 йылдың 1 авгусы).]] «Маринер-7» аппаратының яҡындан төшөргән фотоһүрәтендә Марс дискыһында Фобостың күләгәһе теркәлгән. Фотоһүрәтте анализлау киҫелештә Фобостың эллипсҡа оҡшауын, уның үлсәмдәре Дж. Койпер иҫәпләгәнгә ҡарағанда икеләтә ҙурыраҡ булыуын күрһәтә, ә өҫтөнөң альбедоһы — 5-6 процент. Марсты фотоға төшөрөү маҡсаты менән осоролған бер нисә космик аппарат Фобосты эре план менән фотоға төшөрә. Тәүҙә уны [[1971 йыл]]да — «Маринер-9», унан һуң [[1977 йыл]]да — «Викинг-1» һәм «Викинг-2», 1998 һәм 2003 йылдарҙа — «Mars Global Surveyor», 2004 йылда — «Марс-экспресс» һәм 2007 һәм 2008 йылдарҙа «Mars Reconnaissance Orbiter» төшөрә. [[1988 йыл]]да Марсты һәм уның юлдаштарын тикшереү өсөн ике «Фобос» автоматик планета-ара станцияһы осорола. Аппараттарҙың береһе ебәргәндән һуң ике ай үткәс юғала, ә икенсеһе Марсҡа уңышлы барып етә һәм уның менән бәйләнеш өҙөлгәнгә тиклем тикшеренеү программаһының бер өлөшөн үтәп өлгөрә. 1989 йылдың 21, 27 һәм 28 февралендә «Фобос-2» автоматик планета-ара станцияһы Фобосты 300 километрҙан 1100 километрға тиклемге яҡынлыҡтан фотоға төшөрә — Фобостың юғары сифатлы 38 һүрәте алына<ref name="ZiV">{{Мәҡәлә|автор=Тамкович Г.М.|заглавие=Завершена ли программа «Фобос»?|издание=[[Земля и Вселенная]]|год=1989|номер=5|страницы=3—9}}</ref>. 2011 йылдың [[9 ғинуар]]ында «Марс-экспресс» Фобосҡа 100 километрға яҡыная һәм бик яҡындан фотоға төшөрә. Беренсе тапҡыр юлдаштың стереоһүрәттәре алына<ref>[http://www.total3d.ru/trends/2010/marsianskiy-sputnik-fobos-sfotografirovali-v-3d.html Марсианский спутник Фобос сфотографировали в 3D / Total3D: В полном объёме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111209213633/http://total3d.ru/trends/2010/marsianskiy-sputnik-fobos-sfotografirovali-v-3d.html |date=2011-12-09 }}</ref><ref>[http://www.esa.int/esaSC/SEMIPY6SXIG_index_0.html ESA — Space Science — Mars Express close flybys of martian moon Phobos]</ref>. 2011 йылдың [[9 ноябрь|9 ноябрендә]], Рәсәй космос агентлығының «Фобос-грунт» программаһы сиктәрендә, Фобосҡа автоматик планета-ара станция ебәрелә, ул 2014 йылда [[Ер]]гә Марс юлдашының тупрағын алып ҡайтырға тейеш була<ref>{{Cite news|title=Обломки "Фобос-Грунта" упали в Тихий океан|url=http://www.itar-tass.com/c19/316684.html|publisher=ИТАР-ТАСС|date=15.01.2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117195544/http://www.itar-tass.com/c19/316684.html |date=2012-01-17 }}</ref><ref>{{Cite news|title="Фобос-Грунт" упал в океан|url=http://lenta.ru/news/2012/01/15/foboscrash/|publisher=Lenta.ru|date=15.01.2012}}{{Тикшерелгән|2012|01|16}}(Тикшерелгән 16 ғинуар 2012)</ref>; ләкин көтөлмәгән хәл килеп тыуыу (программаһының боҙолоуы) сәбәпле, станция иҫәпләнгән траекторияға сығарылмай, һәм ул [[2012 йыл ]]дың [[15 ғинуар]]ында [[Тымыҡ океан]]ға ҡолай<ref>{{Cite news|title=Обломки "Фобос-Грунта" упали в Тихий океан|url=http://www.itar-tass.com/c19/316684.html|publisher=ИТАР-ТАСС|date=15.01.2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117195544/http://www.itar-tass.com/c19/316684.html |date=2012-01-17 }}</ref><ref>{{Cite news|title="Фобос-Грунт" упал в океан|url=http://lenta.ru/news/2012/01/15/foboscrash/|publisher=Lenta.ru|date=15.01.2012}}{{Тикшерелгән|2012|01|16}}(Тикшерелгән 16 ғинуар 2012)</ref>. 2024 йылда «Фобос-Грунт 2» Рәсәй космик аппаратын осороу планлаштырыла. == Ике юлдаш тураһында фараз == Марстың ике юлдашының булыуы тураһындағы фаразды [[Йоһанн Кеплер]] 1611 йылда әйтә. Ул [[Галилео Галилей]]ҙың ''smaismrmilmepoetaleumibunenugttauiras'' тигән анаграммаһын {{lang-la|Salue, umbistineum geminatum Martia proles}}Salue, umbistineum geminatum Martia proles<ref>{{Cite book|year=1611|author=Ioannis Kepleris|title=Narratio de observatis a se quatuor Iouis satellitibus erronibus|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5327255757;view=1up;seq=6|location=Francofurti|pages=4}}</ref> («Сәләм һеҙгә, игеҙәктәр, Марс тыуҙырған нәмәләр»<ref name="doc">{{Китап|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Перельман Я. И.]]|часть=Астрономические анаграммы|заглавие=Занимательная астрономия|издание=7-е изд|место=М.|издательство=Государственное издательство технико-теоретической литературы|год=1954|страницы=120—122}}</ref>) тип тәржемәләй һәм Галилей Марстың ике юлдашы булыуын асҡан, тип иҫәпләй. Был йомаҡтың сиселеше — {{lang-la|Altissimum planetam tergeminum obseruaui}} («Мөһәбәт планетаны өсләтә итеп күрҙем», ул һүҙҙәр Галилейҙың Джулиано де Медичиға 1610 йылдың 13 ноябрендәге хатында яҙыла) — Галилейҙың [[Сатурн]]ды өсләтә итеп, ҡулсалар менән күреүе була<ref>{{Cite book|year=1900|chapter=427. Galileo a Giuliano De' Medici in Praga. Firenze, 13 Novembre 1610|title=Le Opere di Galileo Galilei|url=https://archive.org/stream/agh6462.0010.001.umich.edu#page/474/mode/2up|location=Firenze|volume=X. Carteggio. 1574-1610|pages=474}}</ref>. Күрәһең, Кеплер фаразын шундай логика менән нигеҙләгәндер: Ерҙең бер юлдашы, ә Юпитерҙың дүрт юлдашы (ул ваҡытта Галилей юлдаштары тип иҫәпләнелә) булғас, Ҡояштан алыҫая барған һайын планеталарҙың юлдаштарының һаны ла геометрик прогрессия буйынса арта. Был логика буйынса Марстың ике юлдашы булырға тейеш була. Джонатан Свифттың "Гулливер сәйәхәттәре"нең ([[1726]]) осоп йөрөгән Лапута утрауын тасуирлаған 3-сө бүлегенең өсөнсө өлөшөндә, Лапутаның астрономдары Марстың ике юлдашы булыуын аса, тип яҙыла<ref>[http://www.mathpages.com/home/kmath151/kmath151.htm Предсказание Джонатана Свифта]{{Ref-en}}(инг.)</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Деймос — Марстың икенсе юлдашы * Фобос — Марс юлдаштарын тикшергән совет автоматик станциялары серияһы. * Фобос-Грунт — Рәсәй автоматик планета-ара станция * Фобос-Грунт 2 — Рәсәй автоматик планета-ара станция == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Силкин Б.И.|заглавие=В мире множества лун|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страниц=208|тираж=150000|ref=Силкин}} == Һылтанмалар == * ''Бурба Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7517/ Приёмный сын Марса.] Научно-популярная статья о Фобосе // Вокруг света, № 10, 2011 * [http://www.lassy.ru/news/fobos/2011-07-10-143 Спутник Марса — Фобос] * Автореферат диссертации Т. В. Шингарёвой [http://www.geokhi.ru/conference/Shingareva.doc «Геологическое строение и вещественный состав Фобоса»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521081955/http://www.geokhi.ru/conference/Shingareva.doc |date=2009-05-21 }} [[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] 4ybt56jhkmrrmtp7m22l1mzpouza2kv 0 140941 1295474 834640 2026-05-04T07:14:47Z Kwamikagami 7335 1295474 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''(2657) Башҡортостан''' ({{lang-lat|Bashkiria}}) — астероидтар билбауындағы типик [[астероид]] <ref>{{Книга:Словарь имён малых планет|217}}</ref>. == Асылыу тарихы һәм йыһандағы урыны == [[1979 йыл|1979 йылдың]] 23 сентябрендә Ҡырым обсерваторияһында совет астрономы Николай Черных асҡан астероидтар билбауындағы типик [[астероид]]. [[РСФСР]] составындағы [[Башҡорт АССР-ы]] хөрмәтенә «Башҡортостан» тип атала. Ҡояштан — уртаса 476 миллион километр алыҫлыҡта, Ерҙəн кəмендə 257 миллион километр алыҫлыҡта. Астероидтың яҡынса диаметры — яҡынса 17 километр. Оппозициялағы яҡтылығы — 16,3 йондоҙ дəүмəле. Башҡортостан территорияһында объекттв диаметры 30 см-ҙан да кәм булмаған [[телескоп]] ярҙамында күҙәтеп була. Бынан тыш күк йәҙәндә «Салауат», «Өфө» исемдәрен йөрөткән күк есемдәре бар. [[Файл:Орбита астероида 2657.png|thumb|450px|center|Башҡортостан астроиды орбитаһы һәм уның Ҡояш системаһында торошо]] == Шулай уҡ карағыҙ == * Астероидтар исемлегенә (2601-2700) * Кесе планета классификацияһы == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1922-bash-ortostan-b-l-k-j-planeta|автор=Баязитов У. Ш., тәржемәсе Р.Й. Мәхийәнова}} * [http://ufa-gid.com/ocherki/glubiny-vselennoy-borozdyat-quotbashkiriyaquot-quotufaquot-i-quotsalavatquot.html ГЛУБИНЫ ВСЕЛЕННОЙ БОРОЗДЯТ "БАШКИРИЯ", "УФА" И "САЛАВАТ"] УфаГид {{ref-ru}} == Иҫкәрмә == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{Sbdb|2657}}(инг.) * {{IAU|2657}}(инг.) [[Категория:Башҡортостан хөрмәтенә аталған объекттар]][[Категория:1979 йылда асылған астероидтар]][[Категория:Диаметры 10 км-ҙан 40 км-ға тиклем булған астероидтар]][[Категория:Алфавит буйынса астероидтар]] a0vfu23qmxjmdraws9vxqbh186dkczl 1295475 1295474 2026-05-04T07:15:05Z Kwamikagami 7335 /* Асылыу тарихы һәм йыһандағы урыны */ 1295475 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''(2657) Башҡортостан''' ({{lang-lat|Bashkiria}}) — астероидтар билбауындағы типик [[астероид]] <ref>{{Книга:Словарь имён малых планет|217}}</ref>. == Асылыу тарихы һәм йыһандағы урыны == [[1979 йыл|1979 йылдың]] 23 сентябрендә Ҡырым обсерваторияһында совет астрономы Николай Черных асҡан астероидтар билбауындағы типик [[астероид]]. [[РСФСР]] составындағы [[Башҡорт АССР-ы]] хөрмәтенә «Башҡортостан» тип атала. Ҡояштан — уртаса 476 миллион километр алыҫлыҡта, Ерҙəн кəмендə 257 миллион километр алыҫлыҡта. Астероидтың яҡынса диаметры — яҡынса 17 километр. Оппозициялағы яҡтылығы — 16,3 йондоҙ дəүмəле. Башҡортостан территорияһында объекттв диаметры 30 см-ҙан да кәм булмаған [[телескоп]] ярҙамында күҙәтеп була. Бынан тыш күк йәҙәндә «Салауат», «Өфө» исемдәрен йөрөткән күк есемдәре бар. [[Файл:Орбита астероида 2657.png|thumb|upright=1.5|center|Башҡортостан астроиды орбитаһы һәм уның Ҡояш системаһында торошо]] == Шулай уҡ карағыҙ == * Астероидтар исемлегенә (2601-2700) * Кесе планета классификацияһы == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1922-bash-ortostan-b-l-k-j-planeta|автор=Баязитов У. Ш., тәржемәсе Р.Й. Мәхийәнова}} * [http://ufa-gid.com/ocherki/glubiny-vselennoy-borozdyat-quotbashkiriyaquot-quotufaquot-i-quotsalavatquot.html ГЛУБИНЫ ВСЕЛЕННОЙ БОРОЗДЯТ "БАШКИРИЯ", "УФА" И "САЛАВАТ"] УфаГид {{ref-ru}} == Иҫкәрмә == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{Sbdb|2657}}(инг.) * {{IAU|2657}}(инг.) [[Категория:Башҡортостан хөрмәтенә аталған объекттар]][[Категория:1979 йылда асылған астероидтар]][[Категория:Диаметры 10 км-ҙан 40 км-ға тиклем булған астероидтар]][[Категория:Алфавит буйынса астероидтар]] eol8wnvor8pi4qnzryk92ndfui3nur0 0 144202 1295453 1294738 2026-05-03T20:51:31Z Eurohunter 3799 /* Синглдары */ update 1295453 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Basshunter''' псевдонимы менән киң танылыу алған [[Швеция|швед]] [[йыр]]сыһы, музыка продюсеры һәм диджей. Үҙенең исеме '''Юнас Эрик Олтберг''' ({{lang-sv|Jonas Erik Altberg}}; [[22 декабрь]] [[1984 йыл]]). == Биографияһы == Ю́нас Э́рик О́лтберг 1984 йылдың 22 декабрендә [[Швеция]]ның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ''Хальмстад'' ҡалаһында тыуған. ''Basshunter'' (''Бэйсхантер'') псевдонимы менән танылыу алған. == Дискографияһы == === Студия альбомдары === * ''[[The Bassmachine]]'' (2004) * ''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' (2006) * ''[[Now You're Gone – The Album]]'' (2008) * ''[[Bass Generation]]'' (2009) * ''[[Calling Time]]'' (2013) === Синглдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Хит-парадтағы урындары һәм сертификациялары ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Название ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Йыл ! scope="col" colspan="10"| Хит-парадта юғары урындар ! scope="col" rowspan="2" style="width:13.5em;"| Сертификациялар ! scope="col" rowspan="2" style="width:9em;"| Альбом |- ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br /><ref name="Sweden">{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Swedish charts |website=swedishcharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref name="Austria">{{cite web |url=https://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in der Österreichischen Hitparade |website=austriancharts.at | accessdate=18 October 2018 | language=de}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Hitlisten|DEN]]<br /><ref name="Denmark">{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Danish charts |website=danishcharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[The Official Finnish Charts|FIN]]<br /><ref name="Finland">{{cite web |url=https://finnishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Finnish charts |website=finnishcharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[GfK Entertainment|GER]]<br /><ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Basshunter |title=Discographie von – Basshunter |website=Offizielle Deutsche Charts |accessdate=18 October 2018 | language= de}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="Ireland">{{cite web |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Discography Basshunter |website=irish-charts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Dutch charts |website=dutchcharts.nl | accessdate=18 October 2018|language=nl}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="Norway">{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Norwegian charts |website=norwegiancharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Official New Zealand Music Chart|NZL]]<br /><ref name="New Zealand">{{cite web |url=https://charts.nz/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in New Zealand charts|website=charts.nz | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK">{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/artist/3667/basshunter/ |title=Basshunter | website = [[Official Charts Company|Official Charts]] | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «The Big Show»<ref>«The Big Show». Basshunter. 2004.</ref> | 2004 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |''[[The Bassmachine]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Welcome to Rainbow]]»<ref>«Welcome to Rainbow». Basshunter. 2006.</ref> | rowspan="5"| 2006 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{N/A|Non-album single}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Boten Anna]]» | 1 || 2 || 1 || 4 || 9 || — || 2 || 3 || — || — |align="left"| * [[IFPI Danmark|IFPI DEN]]: 3× Platinum<ref name="Basshunter DEN">{{cite web |url=https://www.ifpi.dk/?q=content/guld-og-platin-novemberdecemberjanuar |title=Guld og platin november / december / januar |website=[[IFPI Danmark]] |accessdate=29 August 2014 |date=19 February 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150130131616/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fguld-og-platin-novemberdecemberjanuar |archivedate=30 January 2015 |language=da }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150130131616/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fguld-og-platin-novemberdecemberjanuar |date=30 January 2015 }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI SWE]]: Platinum<ref name="BA SWE">{{cite web | url = https://www.ifpi.se/wp-content/uploads/ar-20061.pdf | title = CertNr Datum Artist | website = [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI Sverige]] | accessdate = 29 August 2014 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924033253/http://www.ifpi.se/wp-content/uploads/ar-20061.pdf | archivedate = 24 September 2015 | language = sv }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI AUT]]: Алтын<ref>{{cite web | url = https://ifpi.at/auszeichnungen/?fwp_interpret=Basshunter | title = Gold & platin | website = [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI Austria]] | accessdate = 26 March 2019 | language = de}}</ref> |align="center" rowspan="4"|''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]» | 6 || 18 || 7 || 2 || 33 || 49 || 9 || 7 || — || — |align="left"| * IFPI DEN: Алтын<ref name="Basshunter DEN" /> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Jingle Bells]]» | 13 || — || — || — || — || — || 31 || 9 || — || 35 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vifta med händerna]]»<br /><small>(vs. Patrik & Lillen)</small> | 25 || — || — || 7 || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA|DotA]]» |rowspan="2"|2007 | — || — || — || — || 30 || — || — || — || — || — | | {{N/A|Non-album single}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Now You're Gone]]»<br /><small>(feat. [[Mental Theo|DJ Mental Theo's Bazzheadz]])</small> | 2 || 14 || 14 || 8 || 18 || 1 || — || 10 || 3 || 1 |align="left"| * [[British Phonographic Industry|BPI]]: Platinum<ref name="Basshunter bpi">{{cite web |url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |title=Brit certified|website=[[British Phonographic Industry]] | format= "Basshunter" – "Search BPI Awards" | accessdate=26 December 2018|language=en}}</ref> * [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: Platinum<ref name="Basshunter NZL">{{cite web | url = http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=61 | title = Latest gold / Platinum singles | website = RadioScope | accessdate = 29 August 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110831040527/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=61 | archivedate = 31 August 2011 | language = en }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20110824195845/www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=61 |date=24 August 2011 }}</ref> |align="center" rowspan="7"| ''[[Now You're Gone – The Album]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Please Don't Go]]» |rowspan="5"|2008 | 6 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[All I Ever Wanted]]» | 58 || 15 || — || — || 35 || 1 || — || 3 || 17 || 2 |align="left"| * RMNZ: Алтын<ref name="Basshunter NZL" /> * BPI: Алтын<ref name="Basshunter bpi" /> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Angel in the Night]]» | 50 || — || — || — || — || 10 || — || — || — || 14 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Russia Privjet (Hardlanger Remix)»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/russia-privjet-hardlanger/id292491548|title=Basshunter – Russia Privjet (Hardlanger Remix) – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=4 April 2020|language=sv}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Miss You]]» | 45 || — || — || — || 70 || — || — || — || — || 32 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Walk on Water]]» |rowspan="4"|2009 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 76 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Al final»<br /><small>(feat. Dani Mata)</small><ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/es/album/al-final-spanish-version-feat-dani-mata-single/314824673|title=Basshunter – Al Final (Spanish Version) <nowiki>[feat. Dani Mata]</nowiki> – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=es}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |{{N/A|Non-album single}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Every Morning]]» | 24 || — || — || — || 76 || 17 || — || — || 14 || 17 | |align="center" rowspan="2"|''[[Bass Generation]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Promised Myself]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 94 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Saturday]]» |2010 | — || — || — || — || — || 37 || — || — || 14 || 21 |align="left"| * RMNZ: Алтын<ref name="Basshunter NZL" /> | rowspan="6"| ''[[Calling Time]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Fest i hela huset]]»<br /><small>(vs. ''[[Big Brother]]'')</small> |2011 | 5 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Northern Light]]»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/northern-light-remixes/540906905|title=Basshunter – Northern Light (Remixes)|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=sv}}</ref> |rowspan="2"|2012 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Dream on the Dancefloor]]»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/gb/album/dream-on-the-dancefloor-remixes-ep/578991924|title=Basshunter – Dream on the Dancefloor (Remixes) – EP|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922144025/https://music.apple.com/gb/album/dream-on-the-dancefloor-remixes-ep/578991924 |date=22 September 2019 }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Crash & Burn]]»<ref name="Crash & Burn">{{cite web|url=https://music.apple.com/ru/album/crash-burn-remixes-ep/663917542|title=Basshunter – Crash & Burn (Remixes) – EP|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=ru}}</ref> |rowspan="3"|2013 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Calling Time»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/at/album/calling-time-ep/952455453|title=Calling Time – EP|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=de}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Elinor»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/elinor-single/736146270|title=Basshunter – Elinor – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=sv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922144102/https://music.apple.com/se/album/elinor-single/736146270 |date=22 September 2019 }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | rowspan="8" {{N/A|Non-album singles}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Masterpiece»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/masterpiece-single/1438645764|title=Masterpiece – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=sv}}</ref> | 2018 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Home»<ref>{{cite web|url=https://www.junodownload.com/products/basshunter-home/4287983-02|title=Basshunter – Home|website=[[Juno Records|Juno Download]]|accessdate=21 September 2019|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921174051/https://www.junodownload.com/products/basshunter-home/4287983-02/ |date=21 September 2019 }}</ref> | 2019 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Angels Ain't Listening»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/gb/album/angles-aint-listening-single/1512971087|title=Angles Ain't Listening – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=29 May 2020}}</ref> | 2020 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Life Speaks to Me»<ref>{{cite web | url = https://music.apple.com/se/album/life-speaks-to-me-single/1596452343 | title = Life Speaks to Me - Single | website = [[Apple Music]] | access-date = 19 November 2021 | language = sv}}</ref> | 2021 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «End the Lies»<br />{{Small|(& Alien Cut)}}<ref>{{cite web | url = https://music.apple.com/se/album/end-the-lies-single/1641155909 | title = End the Lies - Single | access-date = 2 September 2022 | website = [[Apple Music]] | language = sv}}</ref> | 2022 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Boten Anna|Ingen kan slå (Boten Anna)]]»<br />{{Small|([[Victor Leksell]])}} | 2023 | 4 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Ja eller nej»<br />{{Small|(x [[Käärijä]])}} | 2026 | — || — || — || 12 || — || — || — || — || — || — | |- |colspan="14" style="font-size:9pt"| «—» означает, что релиз не попал в чарты или не был выпущен на определённой территории. |} === Музыкаль клиптары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- !width="230"|Название !Йыл !Режиссёр !{{abbr|Иҫк.|Иҫкәрмәләр}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Boten Anna]]» |rowspan="3"|2006 |[[Carl-Johan Westregård]]<br />Kim Parrot |<ref>{{cite web | url = https://vimeo.com/2069270 | title = Basshunter – Boten Anna | publisher = [[Vimeo]] | date = 26 October 2008 | accessdate = 28 August 2014 | author = [[Carl-Johan Westregård]] | id = Official Carl-Johan Westregård [https://vimeo.com/seji Vimeo channel] linked from [http://handbagstudios.com official Handbag Studios website]|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]» |[[Carl-Johan Westregård]]<br />Kim Parrot |<ref>{{cite web | url = https://vimeo.com/11558965 | title = Basshunter – Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA | publisher = [[Vimeo]] | date = 7 May 2010 | accessdate = 28 August 2014 | author = [[Carl-Johan Westregård]] | id = Official Carl-Johan Westregård [https://vimeo.com/seji Vimeo channel] linked from [http://handbagstudios.com official Handbag Studios website]|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vifta med händerna]]» |rowspan="2" {{N/A|Unknown}} |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=p-VQdqbyFpw | title = Vifta med händerna (official video) | publisher = [[YouTube]] | author = Basshunter | date = 13 May 2015 | accessdate = 17 October 2018|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA|DotA]]» |rowspan="2"|2007 |<ref name="DotA">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=3iesdoplHtU | title = Basshunter "DotA" (German version) | publisher = [[YouTube]] | date = 24 June 2014 | accessdate = 24 June 2014 | id = Official Luna Square [https://www.youtube.com/channel/UCIey-g8AI-gRTytXVRSRVuQ/about YouTube channel] linked from [http://lunasquare.se official website]|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Now You're Gone]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://www.vg.no/rampelys/musikk/i/XKj67/aylar-video-sett-av-100-millioner | title = Aylar-video sett av 100 millioner | publisher = [[Verdens Gang|VG]] | date = 10 February 2011 | accessdate = 1 March 2020 | author = Atle Jørstad Wergeland | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[All I Ever Wanted]]» |rowspan="3"|2008 |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://www.promonews.tv/videos/2008/05/13/production-update-who-shot-what-who%E2%80%99s-shooting-what%E2%80%A6-part-one | title = Production update: Who shot what, who’s shooting what… (part one) | publisher = Promonews | date = 13 May 2008 | accessdate = 29 August 2014 | author = David Knight | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131219224024/http://www.promonews.tv/videos/2008/05/13/production-update-who-shot-what-who%E2%80%99s-shooting-what%E2%80%A6-part-one | archivedate = 19 December 2013 | language = en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219224024/http://www.promonews.tv/videos/2008/05/13/production-update-who-shot-what-who%E2%80%99s-shooting-what%E2%80%A6-part-one |date=19 December 2013 }}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Angel in the Night]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://www.seher.no/kjendis/aylar-sett-46-millioner-ganger/64835346 | title = Aylar sett 46 millioner ganger! | publisher = [[Verdens Gang|VG]] | date = 18 August 2008 | accessdate = 2 March 2020 | author = Arve Vassbotten | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Miss You]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://730.no/video-aylar-feirer-svensk-jul | title = Video: Aylar feirer svensk jul | publisher = 730.no | date = 5 November 2008 | accessdate = 2 March 2020 | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Walk on Water]]» |rowspan="3"|2009 |{{N/A|Unknown}} |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=I4bbXvfxr6A | title = Basshunter – Walk on Water (official UK version out now) | publisher = [[YouTube]] | date = 27 February 2009 | accessdate = 17 October 2018|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Every Morning]]» |[[Alex Herron]] |<ref name="Every Morning mv">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=LmRkngAWgAM | title = Basshunter – Every Morning (Behind the Scenes) | publisher = [[YouTube]] | date = 25 September 2009 | accessdate = 16 October 2018 | time = 2:29–2:34|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Promised Myself]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://730.no/aylars-svenske-eventyr-naermer-seg-slutten | title = Aylars svenske eventyr nærmer seg slutten | publisher = 730.no | date = 19 October 2009 | accessdate = 2 March 2020 | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Saturday]]» |2010 |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = http://www.mtv.com/videos/basshunter/552338/saturday.jhtml | title = basshunter — saturday | publisher = [[MTV]] | date = 10 August 2010 | accessdate = 11 November 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110310001018/http://www.mtv.com/videos/basshunter/552338/saturday.jhtml | archivedate = 10 March 2011 | language = en }}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Northern Light]]» |rowspan="2"|2012 |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://730.no/nordlyset-aylar-i-ny-fasong/ | title = Nordlyset Aylar i ny fasong | publisher = 730.no | date = 12 May 2012 | accessdate = 2 March 2020 | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Dream on the Dancefloor]]» |Gareth Evans |<ref>{{cite web | url = http://www.radarmusicvideos.com/director/13226-gareth-evans-crispy-duck-productions-#.VGG6lMmt-YU | title = Gareth Evans (Crispy Duck Productions) | publisher = [[Radar Music Videos|Radar Music Creatives]] | accessdate = 11 November 2014 | archive = |language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Crash & Burn]]» |rowspan="2"|2013 |Farzad Bayat |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=hximIHeUIyw | title = Basshunter – Crash & Burn (official video) | publisher = [[YouTube]] | date = 31 July 2013 | accessdate = 11 November 2014|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Calling Time» |Gareth Evans |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=fB4G3kwtrvI | title = Basshunter – Calling Time (official video) | publisher = [[YouTube]] | date = 6 August 2013 | accessdate = 11 November 2014|language=en}}</ref> |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|4}} == Һылтамалар == {{Навигация}} * [https://basshunter.se Рәсми сайт] [[Категория:22 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1984 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Швеция йырсылары]] oo07k4lg6tfzyraasqhjtunk2cjv1vs 0 145838 1295473 1064087 2026-05-04T07:12:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295473 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Валмиера''' (лат.<span lang="lv" style="font-style:italic;"><span class="plainlinks">[[Медиа:Lv-Valmiera.ogg|Valmiera]]</span></span>, русса тарихи атамаһы <span lang="ru" style="font-style:italic;">Вольмар</span>, нем. <span lang="de" style="font-style:italic;">Wolmar</span>) — [[Латвия]]ла республика ҡарамағындағы ҡала. Халҡы һаны — 23,4 мең кеше ([[2015 йыл|2015]]). == Географияһы == Ҡала Гауя йылғаһы ярында, [[Рига]]нан 100 км һәм [[Эстония]] сигенән 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == Ҡаланың атамаһы Вольдемар (Владимир) исеменән барлыҡҡа килгән. Ҡала башта кемдең исемен йөрөткәнлеге тураһында бер нисә версия бар. Беренсе версия псков кенәзе Владимир менән бәйле, уны Рига епископы Альберт Идумеяла судья итеп тәғәйенләй. Икенсе версия [[Дания]]ның короле Вальдемар тураһында һөйләй, ул күктән ебәрелгән байраҡ ярҙамында алышта еңеү яулай. Быуаттар дауамында ҡаланың исеме документтарҙа төрлөсә яҙыла: ''Владимир'', ''Володимер'', ''Владимирец'', ''Володимерец'', ''Владимирец Ливонский'', ''Wolmaria'', ''Wolmahr'', ''Waldemer'', ''Wolmar'' һәм ''Вольмар''. Мәҫәлән, Иван Грозный литва коменданты Александр Полубинскийға яҙған хатында ҡаланы «Владимир» тип атай (1577 йылда рус ғәскәренә ҡәлғәне тапшыра). 1491 йылдың [[30 март]]ында ҡалала Вольмар килешеүе төҙөлә. [[1819 йыл]]дан алып [[1949 йыл]]ға тиклем — Вольмар өйәҙенең административ үҙәге. == Халҡы == [[2015 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының һаны 23 432 кеше тәшкил итә<ref name="постнас">[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года] // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālā statistikas pārvalde (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}</ref>. === Милли составы === 1989 һәм [[2011 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы һәм 2015 йылдың башындағы баһа буйынса милли составы<ref><div>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}</div></ref><ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-23|title=Постоянное население по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по национальности на 1 марта 2011 года|url=http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/table/tableViewLayout1/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2|publisher=Центральное статистическое управление|lang=lv}} [http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2 Англоязычная версия]{{проверено|23|11|2015}}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2015.htm Ethnic composition: 2015 estimation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208062344/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2015.htm |date=2015-12-08 }}</ref>: {| class="standard sortable" !милләте !кеше <br />(1989) !% !кеше <br />(2011) !% !кеше <br />(2015) !% |- |барыһы | align="right" |29190 | align="right" |100,00 % | align="right" |25130 | align="right" |100,00 % | align="right" |23432 | align="right" |100,00 % |- |латыштар | align="right" |21771 | align="right" |74,58 % | align="right" |21026 | align="right" |83,67 % | align="right" |19541 | align="right" |83,39 % |- |урыҫтар | align="right" |5435 | align="right" |18,62 % | align="right" |2908 | align="right" |11,57 % | align="right" |2685 | align="right" |11,46 % |- |[[белорустар]] | align="right" |748 | align="right" |2,56 % | align="right" |415 | align="right" |1,65 % | align="right" |414 | align="right" |1,77 % |- |поляктар | align="right" |264 | align="right" |0,90 % | align="right" |224 | align="right" |0,89 % | align="right" |219 | align="right" |0,93 % |- |[[украиндар]] | align="right" |434 | align="right" |1,49 % | align="right" |193 | align="right" |0,77 % | align="right" |185 | align="right" |0,79 % |- |литвалар | align="right" |123 | align="right" |0,42 % | align="right" |108 | align="right" |0,43 % | align="right" |107 | align="right" |0,46 % |- |сиғандар | align="right" |105 | align="right" |0,36 % | align="right" |107 | align="right" |0,43 % | align="right" |75 | align="right" |0,32 % |- |башҡалар | align="right" |310 | align="right" |1,06 % | align="right" |149 | align="right" |0,59 % | align="right" |206 | align="right" |0,88 % |} == Транспорты == === Тимер юл транспорты === Рига — Лугажи тимер юлы линияһында Валмиера станцияһы === Автомобиль юлдары === Төп юлы A3 Инчукалнс — Валмиера — Валка (Эстония сиге) ҡала эсенән үҙәген урап үтә. Ҡаланан төбәк юлдар P16 Валмиера — Матиши — Мазсалаца, P17 Валмиера — Руиена — эстон сиге (Угурини), P18 Валмиера — Смилтене һәм P20 Валмиера — Цесис — Драбеши китә == Спорты == Баскетбол буйынса Латвия чемпионатында Валмиераны шул уҡ исемдәге команда күрһәтә == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Вольмар}} == Һылтанмалар == * [http://www.valmiera.lv/ Valmiera.lv — Официальный сайт города] * [http://www.mesta.lv/index.php?p=11&id=8107 Места.lv] * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=42170 Информация о Валмиере в топонимической базе данных]{{ref-lv}} [[Категория:Ганза]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] l04mflmuoadxmr1x8giweu7kqd0cdym 0 145976 1295482 1286415 2026-05-04T07:21:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295482 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Валюта коды ''' —  төрлө мәғлүмәт тапшырыу системаларында аҡса берәмеген билдәләү һәм таныу өсөн ҡулланылған [[Цифрҙар|һандар]]  һәм [[хәреф]]тәр йыйылмаһы,  ул сағыштырмаса ҡыҫҡа була. [[Валюта]]ларҙың кодтары '''валюталарҙың классификаторҙарына '''төркөмләнгән, улар ғәҙәттә дөйөм донъя, дәүләт-ара, милли (йәғни дәүләт)  йә тармаҡ стандарты булып тора. [[ISO 4217]]  '''дөйөм донъя стандарты''' итеп алынған. Дәүләттәрҙән өҫтөн торған ойошмаларҙың халыҡ-ара классификаторҙарының бер нисә версияһын [[Рәсәй Федерацияһы]]  ҡуллана, мәҫәлән: * '''КВ ТС''' (Классификатор валют Таможенного союза Белоруссии, Казахстана и России) — [[Евразия таможня берлеге|Белоруссия, Ҡаҙағстан һәм Рәсәй Таможня берлеге]] валюталары классификаторы; * '''МКВ''' (Межгосударственный классификатор валют стран СНГ) —  [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] илдәре валюталарының  дәүләт-ара классификаторы.  Рәсәйҙең локаль  стандарттары: * '''ОКВ ('''Общероссийский классификатор валют''')''' — Дөйөм Рәсәй валюталар классификаторы  (уның украин  аналогы — Валюталар классификаторы {{lang-uk|Класифікація валют}}). * '''ККВ''' (Классификатор клиринговых валют) — тармаҡ Клиринг валюталары классификаторы.  Локаль маҡсаттарҙа ҡулланыла алған башҡа классификаторҙар һәм  стандарттар ҙа бар. == Валюталарҙы кодлауҙың принциптары == Рәсәйҙә файҙаланылған валюта классификаторҙарында  кодлауҙың ике принцибы  —   [[ISO 4217]] стандарты һәм Клиринг валюталары классификаторы принциптары ҡулланыла. === [[ISO 4217]] стандарты кодтары === [[Файл:Exchange_rates_display.jpg|справа|мини|431x431пкс|Валюта алмашыу курстары таблоһы:  ISO 4217 кодтары]] ISO 4217 стандарты — иң  таралған стандарт, ул башҡа классификаторҙарҙы эшләү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә һәм түбәндәге  мәғлүмәттәрҙе солғай{{sfn|ISO|2011|loc=Ref. 1149 dd 31.07.2008 [http://www.iso.org/iso/pressrelease.htm?refid=Ref1149 New 2008 edition of ISO standard on currency codes]}}: * [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә  (стандарттың ике рәсми теле) валютаның исеме; * валютаның өс хәрефле алфавит коды (alfa-3); * валютаның өс һандан торған цифрлы коды (number-3); * ваҡлау (кәсерле, сығарылмалы) аҡса берәмегенең булыуы һәм разрядлылығы тураһындағы мәғлүмәт; * был валюта  уның эмитенты менән формаль килешеү нигеҙендә законлы түләү сараһы булып  торған илдәрҙең исемлеге. Шуның менән бергә валюталар өс төркөмгә бүленгән: * әйләнештәгеләр{{sfn|ISO 4217: Table A.1|2011}}; * әйләнештәге  валюта фондтары (әйләнештәге валюталар исемлегендә лә ҡабатлап һанап сығылалар){{sfn|ISO 4217: Table A.2|2011}}; * 1978 йылдан һуң (стандарттың тәүге баҫмаһынан һуң) әйләнештән сыҡҡандар{{sfn|ISO 4217: Table A.3|2011}}. Үҙ сиратында  ISO 4217{{sfn|ISO|2011|loc=Ref. 1149 dd 31.07.2008 [http://www.iso.org/iso/pressrelease.htm?refid=Ref1149 New 2008 edition of ISO standard on currency codes]}}  кодтары түбәндәгесә була: * хәрефле —  донъя илдәренең [[ISO 3166-1]] стандартындағы ике хәрефле кодтарына (альфа-2) нигеҙләнгән, был ике хәреф валюта кодының тәүге ике хәрефе ителгән; * цифрлы — ҡағиҙә булараҡ, [[БМО]] Статистика бүлегенең  донъя илдәре цифрлы кодтарын ҡабатлай. Башҡа валюта стандарттары һәм классификаторҙарының күпселеге (мәҫәлән, Дөйөм Рәсәй валюталар классификаторы ({{lang-ru|Общероссийский классификатор валют, ОКВ}}), Халыҡ-ара валюталар классификаторы ({{lang-ru|Межгосударственный классификатор валют, МКВ}}), Таможня берлегенең валюталар классификаторы ({{lang-ru|Классификатор валют Таможенного союза, КВ ТС}})  ISO 4217 кодын ҡабатлай, әммә бер нисә  айға, хатта бер нисә йылға тотҡарлыҡ менән актуалләшә. Тейлор кодтарының формалашыу коды принцибы башҡараҡ. Төп айырмаһы, үҙ валюталарын сығарған йә сығарыусы илдәрҙе һәм территорияларҙы билдәләгән ISO 3166-1 стандарты кодтарынан тыш,  методика авторы  Брайан Тейлор эшләгән кодтар ҙа файҙаланыла. === Клиринг валюталары классификаторының коды === [[Файл:TengeLogo.JPG|справа|мини|333x333пкс|Валюта алмаштырыу курстары таблоһы: Ҡаҙағстанда билдәләр һәм аббревиатуралар]] Дөйөм Союз валюталар классификаторы (ОКВ:1984) һәм  Клиринг валюталары классификаторы кодлауҙарына (ККВ) бөтөнләй башҡа принциптар хас. Һуңғыһында валюталарҙың атамалары уҡ башҡа  стандарттарҙағынан айырыла.  Клиринг валюта атамаһында түбәндәге мәғлүмәттәр булыуы мөмкин: * хисап валютаһы (хисап алып барыу, тауарҙар һәм аҡса средстволары хәрәкәтен сальдолау валютаһы); * хисаплашыуҙар валютаһы  (контракт буйынса ғәмәлдә иҫәп-хисап эшләү валютаһы); * контрактты төҙөгән ил; * контракт төрө. Эске үҙенсәлектәренә (ирекле конвертацияланыу, йомоҡлоҡ), ҡулланыу ысулына (мәҫәлән,  клиринг өсөн, тура хисаплашыуҙар өсөн), эмиссиялаусы илдең  социаль-сәйәси системаһы һәм иҡтисади үҫеш кимәленә  (социалистик илдәр, үҫештәге илдәр) бәйле, тәүҙә валюталар биш (һуңыраҡ алты) төркөмгә бүленә, һәр төркөмгә 0-дән 9-ға тиклемге һандар бирелә. Төркөм эсендә аҡса берәмектәренә «00»-дән «99»-ға тиклемге ике урынлы тәртип һаны һуғыла. Шулай итеп, өс урынлы код барлыҡҡа килә. Артабан кодтың беренсе һаны   [[кириллица]]  (клиринг валюталары классификаторының Рәсәй Федерацияһы Таможня комитеты тарафынан нәшер ителгән  редакцияһында; ККВ ГТК) йә [[латин алфавиты]]ның баш хәрефенә  ([[Рәсәй Банкы|Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы]] редакцияһында; ККВ ЦБ РФ) алмаштырыла. Бөтә социалистик илдәр ҙә тиерлек [[Капитализм|капиталистик үҫеш юлына]]  баҫҡанлыҡтан, йомоҡ валюталарҙың күбеһе ирекле конвертацияланыусыға әйләнә, әммә сығанаҡ кодын һаҡлай, шунлыҡтан классификаторҙағы төркөмдәр мәғәнәһен  юғалта. Мәҫәлән, бына классификаторҙың (ККВ ЦБ РФ) ғәмәлдәге редакцияһындағы тәүге ун код {{sfn|ККВ ЦБ РФ|2007}}: * '''А04''' — Испан  песетаһы [[АҠШ  доллары]] менән түләүҙә  * '''А10''' — Шотланд фунты * '''А12''' — Гонконг  доллары [[АҠШ доллары]] менән түләүҙә * '''А13''' — [[Төрөк лираһы]] [[АҠШ доллары]] менән түләүҙә * '''А15''' — [[Япон  иенаһы]] [[АҠШ доллары]] менән түләүҙә * '''А16''' — [[Япон иенаһы]]   ФРГ маркаһында * '''A25''' — Ираҡ динары экспорт  аккредитивы буйынса  [[АҠШ доллары]] менән түләүҙә * '''A26''' — Ираҡ динары  экспорт  аккредитивы буйынса  фунт  стерлингта * '''A32''' — [[АҠШ доллары]] [[Судан]] менән дәүләт кредиты буйынса * '''A36''' — Малайзия ринггиты [[АҠШ доллары]] менән түләүҙә == Кодтарҙың сағыштырма таблицаһы == Түбәндә 2012 йылдың 12 ғинуарына ҡарата ғәмәлдәге классификаторҙарҙың берәйһенең кодына эйә булған һәм  ISO 4217 стандартының alfa-3 коды буйынса  сорттарға айырылған валюталар бирелә. Таблицала: * һары төҫ  менән Дөйөм Рәсәй валюталар классификаторында булмаған  ISO 4217 кодтары билдәләнгән  (ике стандарттың башҡа төрлө тап килмәгән урындары '''a '''хәрефе менән айырылған); * йәшел —  [[ISO 3166-1]] стандартының  ISO 4217 кодтарының береһе менән тап килгән хәрефле  (alfa-3) кодтары; * зәңгәр —  дәүләттең база валютаһының [[ISO 3166-1]] стандартында  ISO 4217 стандартындағы кодына тап килмәгән цифрлы (number-3)  кодтары; * фиолет —  валютаның ISO  стандартындағы кодына тап килмәгән Тейлор кодтары;  * хаки — ISO 4217 стандартындағы  икенсе валютаның кодына тап килгән Тейлор кодтары; * оранж —  әйләнештән сыҡҡан валютаның  Тейлор классификаторында һаҡланған кодына тап килгән Тейлор кодтары; * көлһыу  — ISO 4217 стандартына инмәгән, әммә стандарттарҙың  [[Европа берлеге]] нәшер иткән версияһына индерелгән валюталарҙың кодтары.  Таблицаға   ISO 6166 (ISIN) стандарты кодтары индерелмәгән, сөнки улар аҡса берәмектәренә һирәк бирелә.   Таблицала аҡса берәмектәренең атамалары менән уларҙың билдәләренең кодтары араһында тап килеүҙәр стандарттың үҙенең бирелмәләре нигеҙендә генә күрһәтелә. Символдары Юникодта күрһәтелмәгән  валюталар өсөн  таблицала  '' валютаның билдәһе '' (general currency, currency sign) — '''¤''' ('''U+00A4''') генә ҡуйып кителгән. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; font-size: 90%; margin-bottom: 658px;" width="100%" ! colspan="2" |Валютаның атамаһы ! width="18%" |Илдәр һәм территориялар атамаһы ! colspan="3" |ISO 4217 ! colspan="2" |ISO 3166-1 ! colspan="3" |Башҡа стандарттар |- !ОКВ-ға ярашлы !ISO 4217гә ярашлы !ISO һәм/йәки ОКВ-ға ярашлы !alfa-3 !number-3 !ваҡлау<br />берәмеге !alfa-3 !number-3 !ККВ коды !Тейлор коды{{sfn|Unicode|2012|loc=Разделы [http://www.unicode.org/charts/PDF/U20A0.pdf Currency Symbols (Range: 20A0—20CF)], [http://www.unicode.org/versions/Unicode6.0.0/ch15.pdf Currency Symbols (15.1)]}} !юникод{{sfn|Unicode|2012|loc=Разделы [http://www.unicode.org/charts/PDF/U20A0.pdf Currency Symbols (Range: 20A0—20CF)], [http://www.unicode.org/versions/Unicode6.0.0/ch15.pdf Currency Symbols (15.1)]}} |- ! colspan="11" style="background: white;" |ISO 4217 стандартына индрелгән ғәмәлдәге валюталар |- |Дөйөм валюта юҡ |No universal currency |[[Антарктида]]; [[Фәләстин]]; [[Көньяҡ  Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары]]  | style="background:#FFFF00" |— | style="background:#FFFF00" |— | style="background:#FFFF00" |— |— |— |— |— |— |- |[[Дирһам]] (БҒӘ) |UAE Dirham |[[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] |AED |784 | style="background:#FFFF00" |2 |ARE |784 |— |AED |¤ |- |Афғани |Afghani |[[Афғанстан]] |AFN |971 | style="background:#FFFF00" |2 |AFG | style="background:#00FFFF" |004 |— |AFN |U+060B (؋) |- |Лек |Lek |[[Албания]] |ALL |008 | style="background:#FFFF00" |2 |ALB |008 |— |ALL |¤ |- |Әрмәнстан драмы |Armenian Dram |[[Әрмәнстан]] |AMD |051 | style="background:#FFFF00" |2 |ARM |051 |— |AMD |U+058F (֏) |- |Нидерланд  Антиль гульдены |Netherlands Antillean Guilder |[[Кюрасао]]; [[Синт-Мартен]] |ANG |532 | style="background:#FFFF00" |2 |ANT | style="background:#00FFFF" |530 |— |ANG |U+0192 (ƒ) |- |Кванза |Kwanza |[[Ангола]] |AOA |973 | style="background:#FFFF00" |2 |AGO | style="background:#00FFFF" |024 |B59 | style="background:#EE82EE" |AOM |¤ |- |Аргентина песоһы |Argentine Peso |[[Аргентина]] |ARS |032 | style="background:#FFFF00" |2 |ARG |032 |— |ARS |U+0024 ($) |- |Австралия доллары |Australian Dollar |[[Австралия]]; [[Кирибати]]; [[Кокос утрауҙары]]; [[Науру]]; Норфолк; [[Раштыуа Утрауы (Австралия)|Раштыуа утрауы]]; [[Тувалу]]; Херд һәм Макдональд |AUD |036 | style="background:#FFFF00" |2 |AUS |036 |B67 |AUD |U+0024 ($) |- |Аруба флорины |Aruban Florin |[[Аруба]] |AWG |533 | style="background:#FFFF00" |2 |ABW |533 |— |AWG |U+0192 (ƒ) |- |Әзербайжан манаты |Azerbaijanian Manat |[[Әзербайжан]] |AZN |944 | style="background:#FFFF00" |2 |AZE | style="background:#00FFFF" |031 |— | style="background:#FF8C00" |AZM |¤ |- |Конвертацияланыусы марка |Convertible Mark |[[Босния һәм Герцеговина]] |BAM |977 | style="background:#FFFF00" |2 |BIH | style="background:#00FFFF" |070 |— |BAM |¤ |- |Барбадос  доллары |Barbados Dollar |[[Барбадос]] |BBD |052 | style="background:#FFFF00" |2 |BRB |052 |— |BBD |U+0024 ($) |- |Така |Taka |[[Бангладеш]] |BDT |050 | style="background:#FFFF00" |2 |BGD |050 |— |BDT |U+09F3 (৳) |- |Болгария левы |Bulgarian Lev |[[Болгария]] |BGN |975 | style="background:#FFFF00" |2 |BGR | style="background:#00FFFF" |100 |(3) |BGN |¤ |- |Бахрейн  динары |Bahraini Dinar |[[Бахрейн]] |BHD |048 | style="background:#FFFF00" |3 |BHR |048 |— |BHD |¤ |- |Бурунди  франкы |Burundi Franc |[[Бурунди]] |BIF |108 | style="background:#FFFF00" |0 |BDI |108 |— |BIF |¤ |- |Бермуд доллары |Bermudian Dollar |[[Бермуд  утрауҙары]] |BMD |060 | style="background:#FFFF00" |2 |BMU |060 |— |BMD |U+0024 ($) |- |Бруней  доллары |Brunei Dollar |[[Бруней]] |BND |096 | style="background:#FFFF00" |2 |BRN |096 |— |BND |U+0024 ($) |- |Боливиано |Boliviano |[[Боливия]] |BOB |068 | style="background:#FFFF00" |2 |BOL |068 |— |BOB |¤ |- |Мвдол |Mvdol |[[Боливия]] | style="background:#FFFF00" |BOV | style="background:#FFFF00" |984 | style="background:#FFFF00" |2 |BOL |068 |— |BOV |¤ |- |Бразилия реалы |Brazilian Real |[[Бразилия]] |BRL |986 | style="background:#FFFF00" |2 |BRA | style="background:#00FFFF" |076 |C42 |BRL |¤ |- |Багам  доллары |Bahamian Dollar |[[Багам  Утрауҙары]] |BSD |044 | style="background:#FFFF00" |2 |BHS |044 |— |BSD |U+0024 ($) |- |Нгултрум |Ngultrum |[[Бутан]] |BTN |064 | style="background:#FFFF00" |2 | style="background:#00FF00" |BTN |064 |— |BTN |¤ |- |Пула |Pula |[[Ботсвана]] |BWP |072 | style="background:#FFFF00" |2 |BWA |072 |— |BWP |¤ |- |Белорус  һумы |Belarussian Ruble |[[Белоруссия]] |BYN |933 | style="background:#FFFF00" |2 |BLR | style="background:#00FFFF" |112 |— |BYR |¤ |- |Белиз  доллары |Belize Dollar |[[Белиз]] |BZD |084 | style="background:#FFFF00" |2 |BLZ |084 |— |BZD |U+0024 ($) |- |Канада доллары |Canadian Dollar |[[Канада]] |CAD |124 | style="background:#FFFF00" |2 |CAN |124 |— |CAD |U+0024 ($) |- |Конго  франкы |Congolese Franc |[[Конго Демократик Республикаһы]] |CDF |976 | style="background:#FFFF00" |2 |COD | style="background:#00FFFF" |180 |— |CDF |¤ |- |WIR-евро |WIR Euro |[[Швейцария]] (WIR-банк) | style="background:#FFFF00" |CHE | style="background:#FFFF00" |947 | style="background:#FFFF00" |2 | style="background:#00FF00" |CHE |756 |— |— |¤ |- |Швейцария франкы |Swiss Franc |[[Лихтенштейн]]; [[Швейцария]] |CHF |756 | style="background:#FFFF00" |2 | style="background:#00FF00" |CHE |756 |(12) |CHF |¤ |- |WIR-франк |WIR Franc |[[Швейцария]] (WIR-банк}) | style="background:#FFFF00" |CHW | style="background:#FFFF00" |948 | style="background:#FFFF00" |2 | style="background:#00FF00" |CHE |756 |— |— |¤ |- |Үҫеш берәмеге |Unidades de Fomento |[[Чили]] | style="background:#FFFF00" |CLF | style="background:#FFFF00" |990 | style="background:#FFFF00" |0 |CHL |152 |— |CLF |¤ |- |Чили  песоһы |Chilean Peso |[[Чили]] |CLP |152 | style="background:#FFFF00" |0 |CHL |152 |— |CLP |U+0024 ($) |- |Юань |Yuan Renminbi |[[Ҡытай]] |CNY |156 | style="background:#FFFF00" |2 |CHN |156 |— |CNY |U+00A5 (¥) |- |Колумбия песоһы |Colombian Peso |[[Колумбия]] |COP |170 | style="background:#FFFF00" |2 |COL |170 |— |COP |U+0024 ($) |- |Реаль ҡиммәт берәмеге |Unidad de Valor Real |[[Колумбия]] |COU |970 | style="background:#FFFF00" |2 |COL |170 |— |— |¤ |- |Коста-Рика колоны |Costa Rican Colon |[[Коста-Рика]] |CRC |188 | style="background:#FFFF00" |2 |CRI |188 |— |CRC |U+20A1 (₡) |- |Конвертацияланыусы песо |Peso Convertible |[[Куба]] |CUC |931 | style="background:#FFFF00" |2 |CUB |192 |— |— |U+0024 ($) |- |Куба песоһы |Cuban Peso |[[Куба]] |CUP |192 | style="background:#FFFF00" |2 |CUB |192 |(2) |CUP |U+0024 ($) |- |Кабо-Верде эскудоһы |Cape Verde Escudo |[[Кабо-Верде]] |CVE |132 | style="background:#FFFF00" |2 |CPV |132 |— |CVE |U+0024 ($) |- |Чех кронаһы |Czech Koruna |[[Чехия]] |CZK |203 | style="background:#FFFF00" |2 |CZE |203 |(4) |CZK |¤ |- | Джибути франкы |Djibouti Franc |[[Джибути]] |DJF |262 | style="background:#FFFF00" |0 |DJI |262 |— |DJF |¤ |- |Дат  кронаһы |Danish Krone |[[Дания]]; [[Гренландия]]; [[Фарер  утрауҙары]] |DKK |208 | style="background:#FFFF00" |2 |DNK |208 |— |DKK |¤ |- |Доминикан  песоһы |Dominican Peso |[[Доминикан Республикаһы]] |DOP |214 | style="background:#FFFF00" |2 |DOM |214 |— |DOP |U+0024 ($) |- |Алжир  динары |Algerian Dinar |[[Алжир]] |DZD |012 | style="background:#FFFF00" |2 |DZA |012 |E71 |DZD |¤ |- |Мысыр фунты |Egyptian Pound |[[Мысыр]] |EGP |818 | style="background:#FFFF00" |2 |EGY |818 |— |EGP |U+00A3 (£) |- |Накфа |Nakfa |[[Эритрея]] |ERN |232 | style="background:#FFFF00" |2 |ERI |232 |— |ERN |¤ |- |Эфиопия быры |Ethiopian Birr |[[Эфиопия]] |ETB |230 | style="background:#FFFF00" |2 |ETH | style="background:#00FFFF" |231 |C27 |ETB |¤ |- |[[Евро]] |Euro |[[Австрия]]; [[Аланд утрауҙары]]<ref group="a" name="Нет в ОКВ">Государство (территория) не упоминается в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%82 ОКВ]</ref>; [[Андорра]]; [[Бельгия]]; [[Ватикан]]; Гваделупа; [[Германия]]; [[Греция]]; [[Ирландия]]; [[Исландия]]<ref group="a">Согласно ISO 4217, не включена в список стран, использующих [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE евро]; согласно [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%82 ОКВ] — включена</ref>; [[Испания]]; [[Италия]]; [[Кипр]], [[Латвия]], [[Люксембург]]; [[Литва]]; Майотта; [[Мальта]], Мартиника; [[Монако]]; [[Нидерланд]]; [[Португалия]]; Реюньон; [[Сан-Марино]]; Сен-Бартелеми; Сен-Мартен; [[Словакия]]; [[Словения]]; Сен-Пьер һәм Микелон; [[Финляндия]]; [[Франция]]; Француз Гвианаһы; Француз Көньяҡ һәм Антарктик территориялары; [[Черногория]]; [[Эстония]] |EUR |978 | style="background:#FFFF00" |2 |— |— |(31) |EUR |U+20AC (€) |- | Фиджи доллары |Fiji Dollar |[[Фиджи]] |FJD |242 | style="background:#FFFF00" |2 |FJI |242 |— |FJD |U+0024 ($) |- |  Фолкленд утрауҙары фунты |Falkland Islands Pound |[[Фолкленд утрауҙары]] |FKP |238 | style="background:#FFFF00" |2 |FLK |238 |— |FKP |U+00A3 (£) |- |Фунт стерлинг  |Pound Sterling |[[Бөйөк Британия]]; Гернси; Джерси; Мэн утрауы |GBP |826 | style="background:#FFFF00" |2 |GBR |826 |(27) |GBP |U+00A3 (£) |- |Лари |Lari |[[Грузия]] |GEL |981 | style="background:#FFFF00" |2 |GEO | style="background:#00FFFF" |268 |— |GEL |¤ |- |Гана седийы |Ghana Cedi |[[Гана]] |GHS |936 | style="background:#FFFF00" |2 |GHA | style="background:#00FFFF" |288 |— |GHS |U+20B5 (₵) |- |Гибралтар  фунты |Gibraltar Pound |[[Гибралтар]] |GIP |292 | style="background:#FFFF00" |2 |GIB |292 |— |GIP |U+00A3 (£) |- |Даласи |Dalasi |[[Гамбия]] |GMD |270 | style="background:#FFFF00" |2 |GMB |270 |— |GMD |¤ |- |Гвинея франкы |Guinea Franc |[[Гвинея]] |GNF |324 | style="background:#FFFF00" |0 |GIN |324 |— |GNF |¤ |- |Кетсаль |Quetzal |[[Гватемала]] |GTQ |320 | style="background:#FFFF00" |2 |GTM |320 |— |GTQ |¤ |- |Гайана доллары |Guyana Dollar |[[Гайана]] |GYD |328 | style="background:#FFFF00" |2 |GUY |328 |— |GYD |U+0024 ($) |- |Гонконг  доллары |Hong Kong Dollar |[[Гонконг]] |HKD |344 | style="background:#FFFF00" |2 |HKG |344 |(2) |HKD |U+0024 ($) |- |Лемпира |Lempira |[[Гондурас]] |HNL |340 | style="background:#FFFF00" |2 |HND |340 |— |HNL |¤ |- |Хорват  кунаһы |Kuna |[[Хорватия]] |HRK |191 | style="background:#FFFF00" |2 |HRV |191 |— |HRK |¤ |- |Гурд |Gourde |[[Гаити Республикаһы|Гаити]] |HTG |332 | style="background:#FFFF00" |2 |HTI |332 |— |HTG |¤ |- |Форинт |Forint |[[Венгрия]] |HUF |348 | style="background:#FFFF00" |2 |HUN |348 |K85 |HUF |¤ |- |Рупия |Rupiah |[[Индонезия]] |IDR |360 | style="background:#FFFF00" |2 |IDN |360 |— |IDR |U+20A8 (₨) |- |Яңы  Израиль  шекеле |New Israeli Sheqel |[[Израиль]] |ILS |376 | style="background:#FFFF00" |2 |ISR |376 |— |ILS |U+20AA (₪) |- |Һинд рупияһы |Indian Rupee |[[Һиндостан]]; [[Бутан]] |INR |356 | style="background:#FFFF00" |2 |IND |356 |(2) |INR |U+20B9 (₹) |- |Ираҡ динары |Iraqi Dinar |[[Ираҡ]] |IQD |368 | style="background:#FFFF00" |3 |IRQ |368 |(3) |IQD |¤ |- |Иран  риалы |Iranian Rial |[[Иран]] |IRR |364 | style="background:#FFFF00" |2 |IRN |364 |— |IRR |U+FDFC (﷼) |- |Исланд  кронаһы |Iceland Krona |[[Исландия]] |ISK |352 | style="background:#FFFF00" |0 |ISL |352 |— |ISK |¤ |- |Ямайка доллары |Jamaican Dollar |[[Ямайка]] |JMD |388 | style="background:#FFFF00" |2 |JAM |388 |— |JMD |U+0024 ($) |- |Иордан  динары |Jordanian Dinar |[[Иордания]] |JOD |400 | style="background:#FFFF00" |3 |JOR |400 |— |JOD |¤ |- |[[Иена]] |Yen |[[Япония]] |JPY |392 | style="background:#FFFF00" |0 |JPN |392 |(2) |JPY |U+00A5 (¥) |- |Кения шиллингы |Kenyan Shilling |[[Кения]] |KES |404 | style="background:#FFFF00" |2 |KEN |404 |— |KES |¤ |- |Сом |Som |[[Ҡырғыҙстан]] |KGS |417 | style="background:#FFFF00" |2 |KGZ |417 |— |KGS |¤ |- |Риель |Riel |[[Камбоджа]] |KHR |116 | style="background:#FFFF00" |2 |KHM |116 |(C23) |KHR |U+17DB (៛) |- |Комор франкы |Comoro Franc |[[Комор Утрауҙары]] |KMF |174 | style="background:#FFFF00" |0 |COM |174 |— |KMF |¤ |- |Төньяҡ Корея вонаһы |North Korean Won |[[КХДР]] |KPW |408 | style="background:#FFFF00" |2 |PRK |408 |(2) |KPW |U+20A9 (₩) |- |Вона |Won |[[Корея Республикаһы]] |KRW |410 | style="background:#FFFF00" |0 |KOR |410 |K09 |KRW |U+20A9 (₩) |- |Күвейт динары |Kuwaiti Dinar |[[Кувейт]] |KWD |414 | style="background:#FFFF00" |3 |KWT |414 |— |KWD |¤ |- | Кайман утрауҙары доллары |Cayman Islands Dollar |[[Кайман Утрауҙары]] |KYD |136 | style="background:#FFFF00" |2 |CYM |136 |— |KYD |U+0024 ($) |- |Тәңкә |Tenge |[[Ҡаҙағстан]] |KZT |398 | style="background:#FFFF00" |2 |KAZ |398 |— |KZT |U+20B8 (₸) |- |Кип |Kip |[[Лаос]] |LAK |418 | style="background:#FFFF00" |2 |LAO |418 |— |LAK |U+20AD (₭) |- |Ливан фунты |Lebanese Pound |[[Ливан]] |LBP |422 | style="background:#FFFF00" |2 |LBN |422 |— |LBP |U+00A3 (£) |- |Шри-Ланка рупияһы |Sri Lanka Rupee |[[Шри-Ланка]] |LKR |144 | style="background:#FFFF00" |2 |LKA |144 |A43 |LKR |U+20A8 (₨) |- |Либерия доллары |Liberian Dollar |[[Либерия]] |LRD |430 | style="background:#FFFF00" |2 |LBR |430 |— |LRD |U+0024 ($) |- |Лоти |Loti |[[Лесото]] |LSL |426 | style="background:#FFFF00" |2 |LSO |426 |— |LSL |¤ |- |Литва литы |Lithuanian Litas |[[Литва]] |LTL |440 | style="background:#FFFF00" |2 |LTU |440 |— |LTL |¤ |- |Ливия динары |Libyan Dinar |[[Ливия]] |LYD |434 | style="background:#FFFF00" |3 |LBY |434 |— |LYD |¤ |- |Марокко дирхамы |Moroccan Dirham |[[Марокко]]; [[Көнбайыш Сахара]] |MAD |504 | style="background:#FFFF00" |2 |MAR |504 |— |MAD |¤ |- |Молдаван лейы |Moldovan Leu |[[Молдавия]] |MDL |498 | style="background:#FFFF00" |2 |MDA |498 |— |MDL |¤ |- |Малагасий  ариарийы |Malagasy Ariary |[[Мадагаскар]] |MGA |969 | style="background:#FFFF00" |2 |MDG | style="background:#00FFFF" |450 |— |MGA |¤ |- |Денар |Denar |[[Македония]] |MKD |807 | style="background:#FFFF00" |2 | style="background:#00FF00" |MKD |807 |— |MKD |¤ |- |Кьят |Kyat |[[Мьянма]] |MMK |104 | style="background:#FFFF00" |2 |MMR |104 |— |MMK |¤ |- |Тугрик |Tugrik |[[Монголия]] |MNT |496 | style="background:#FFFF00" |2 |MNG |496 |(4) |MNT |U+20AE (₮) |- |Патака |Pataca |Макао |MOP |446 | style="background:#FFFF00" |2 |MAC |446 |— |MOP |¤ |- |Угия |Ouguiya |[[Мавритания]] |MRU |929 | style="background:#FFFF00" |2 |MRT |478 |— |MRO |¤ |- |Маврикий  [[рупия]]һы |Mauritius Rupee |[[Маврикий]] |MUR |480 | style="background:#FFFF00" |2 |MUS |480 |— |MUR |U+20A8 (₨) |- |Руфия |Rufiyaa |[[Мальдив]] |MVR |462 | style="background:#FFFF00" |2 |MDV |462 |— |MVR |¤ |- |Квача |Kwacha |[[Малави]] |MWK |454 | style="background:#FFFF00" |2 |MWI |454 |— |MWK |¤ |- |Мексикан  песоһы |Mexican Peso |[[Мексика]] |MXN |484 | style="background:#FFFF00" |2 |MEX |484 |E43 |MXN |U+0024 ($) |- |Мексика инверсия берәмеге |Mexican Unidad de Inversion |[[Мексика]] | style="background:#FFFF00" |MXV | style="background:#FFFF00" |979 | style="background:#FFFF00" |2 |MEX |484 |— |MXV |¤ |- |Малайзия ринггиты |Malaysian Ringgit |[[Малайзия]] |MYR |458 | style="background:#FFFF00" |2 |MYS |458 |A36 |MYR |¤ |- |Мозамбик  метикалы |Mozambique Metical |[[Мозамбик]] |MZN |943 | style="background:#FFFF00" |2 |MOZ | style="background:#00FFFF" |508 |— |MZN |¤ |- | Намибия доллары |Namibia Dollar |[[Намибия]] |NAD |516 | style="background:#FFFF00" |2 |NAM |516 |— |NAD |U+0024 ($) |- |Найра |Naira |[[Нигерия]] |NGN |566 | style="background:#FFFF00" |2 |NGA |566 |— |NGN |U+20A4 (₦) |- |Алтын кордоба |Cordoba Oro |[[Никарагуа]] |NIO |558 | style="background:#FFFF00" |2 |NIC |558 |— |NIO |¤ |- |Норвег кронаһы |Norwegian Krone |[[Норвегия]]; Буве; Шпицберген һәм Ян-Майен |NOK |578 | style="background:#FFFF00" |2 |NOR |578 |— |NOK |¤ |- |Непал  рупияһы |Nepalese Rupee |[[Непал]] |NPR |524 | style="background:#FFFF00" |2 |NPL |524 |— |NPR |U+20A8 (₨) |- |Яңы зеланд  доллары |New Zealand Dollar |[[Яңы Зеландия]]; [[Ниуэ]]; [[Кук Утрауҙары]]; [[Питкэрн Утрауҙары]]; [[Токелау]] |NZD |554 | style="background:#FFFF00" |2 |NZL |554 |— |NZD |U+0024 ($) |- |Оман  риалы |Rial Omani |[[Оман]] |OMR |512 | style="background:#FFFF00" |3 |OMN |512 |— |OMR |U+FDFC (﷼) |- |Бальбоа |Balboa |[[Панама]] |PAB |590 | style="background:#FFFF00" |2 |PAN | style="background:#00FFFF" |591 |— |PAB |¤ |- |Яңы соль |Nuevo Sol |[[Перу]] |PEN |604 | style="background:#FFFF00" |2 |PER |604 |— |PEN |¤ |- |Кина |Kina |[[Папуа — Яңы Гвинея]] |PGK |598 | style="background:#FFFF00" |2 |PNG |598 |— |PGK |¤ |- |Филиппин  песоһы |Philippine Peso |[[Филиппин]] |PHP |608 | style="background:#FFFF00" |2 |PHL |608 |— |PHP |U+20B1 (₱) |- |Пакистан  рупияһы |Pakistan Rupee |[[Пакистан]] |PKR |586 | style="background:#FFFF00" |2 |PAK |586 |(2) |PKR |U+20A8 (₨) |- |Злотый |Zloty |[[Польша]] |PLN |985 | style="background:#FFFF00" |2 |POL | style="background:#00FFFF" |616 |(3) |PLN |¤ |- |Гуарани |Guarani |[[Парагвай]] |PYG |600 | style="background:#FFFF00" |0 |PRY |600 |— |PYG |U+20B2 (₲) |- |Катар  риалы |Qatari Rial |[[Катар]] |QAR |634 | style="background:#FFFF00" |2 |QAT |634 |— |QAR |U+FDFC (﷼) |- |Яңы румын  лейы |Romanian Leu |[[Румыния]] |RON |946 | style="background:#FFFF00" |2 |ROU | style="background:#00FFFF" |642 |(2) | style="background:#EE82EE" |ROL |¤ |- |Серб  динары |Serbian Dinar |[[Сербия]] |RSD |941 | style="background:#FFFF00" |2 |SRB | style="background:#00FFFF" |688 |— |— |¤ |- |[[Рәсәй һумы]]   |Russian Ruble |[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] |RUB |643 | style="background:#FFFF00" |2 |RUS |643 |— |RUB |U+20BD (₽) |- | Руанда франкы |Rwanda Franc |[[Руанда]] |RWF |646 | style="background:#FFFF00" |0 |RWA |646 |— |RWF |¤ |- |Сәғүд  риялы |Saudi Riyal |[[Сәғүд Ғәрәбстаны]] |SAR |682 | style="background:#FFFF00" |2 |SAU |682 |— |SAR |¤ |- |  Соломон Утрауҙары доллары |Solomon Islands Dollar |[[Соломон Утрауҙары]] |SBD |090 | style="background:#FFFF00" |2 |SLB |090 |— |SBD |U+0024 ($) |- |Сейшел  рупияһы |Seychelles Rupee |[[Сейшел Утрауҙары]] |SCR |690 | style="background:#FFFF00" |2 |SYC |690 |— |SCR |U+20A8 (₨) |- |Судан  фунты |Sudanese Pound |[[Судан]] |SDG |938 | style="background:#FFFF00" |2 |SDN | style="background:#00FFFF" |729 |(2) |— |U+00A3 (£) |- |Швед  кронаһы |Swedish Krona |[[Швеция]] |SEK |752 | style="background:#FFFF00" |2 |SWE |752 |B07 |SEK |¤ |- |Сингапур  доллары |Singapore Dollar |[[Сингапур]] |SGD |702 | style="background:#FFFF00" |2 |SGP |702 |— |SGD |U+0024 ($) |- | Изге  Елена фунты |Saint Helena Pound | Изге Елена, Олғашыу һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары |SHP |654 | style="background:#FFFF00" |2 |SHN |654 |— |SHP |U+00A3 (£) |- |Леоне |Leone |[[Сьерра-Леоне]] |SLL |694 | style="background:#FFFF00" |2 |SLE |694 |— |SLL |¤ |- |Сомали шиллингы |Somali Shilling |[[Сомали]] |SOS |706 | style="background:#FFFF00" |2 |SOM |706 |— | style="background:#EE82EE" |SON |¤ |- |Суринам  доллары |Surinam Dollar |[[Суринам]] |SRD |968 | style="background:#FFFF00" |2 |SUR | style="background:#00FFFF" |740 |— |SRD |U+0024 ($) |- |Көньяҡ Судан   фунты |South Sudanese Pound |[[Көньяҡ Судан]] |SSP |728 | style="background:#FFFF00" |2 |SSD |728 |— |— |U+00A3 (£) |- |Добра |Dobra |[[Сан-Томе һәм Принсипи]] |STN |930 | style="background:#FFFF00" |2 |STP |678 |— |STD |¤ |- |Сальвадор колоны |El Salvador Colon |[[Сальвадор]] |SVC |222 | style="background:#FFFF00" |2 |SLV |222 |— |SVC |U+20A1 (₡) |- |Сүриә  фунты |Syrian Pound |[[Сүриә]] |SYP |760 | style="background:#FFFF00" |2 |SYR |760 |— |SYP |U+00A3 (£) |- |Лилангени |Lilangeni |[[Эсватини]] |SZL |748 | style="background:#FFFF00" |2 |SWZ |748 |— |SZL |¤ |- |Бат |Baht |[[Таиланд]] |THB |764 | style="background:#FFFF00" |2 |THA |764 |B70 |THB |U+0E3F (฿) |- |Сомони |Somoni |[[Тажикстан]] |TJS |972 | style="background:#FFFF00" |2 |TJK | style="background:#00FFFF" |762 |— |TJS |¤ |- |Яңы  төркмән манаты |Turkmenistan New Manat |[[Төркмәнстан]] |TMT |934 | style="background:#FFFF00" |2 |TKM | style="background:#00FFFF" |795 |— | style="background:#FF8C00" |TMM |¤ |- |Тунис  динары |Tunisian Dinar |[[Тунис]] |TND |788 | style="background:#FFFF00" |3 |TUN |788 |B76 |TND |¤ |- |Паанга |Pa’anga |[[Тонга]] |TOP |776 | style="background:#FFFF00" |2 |TON |776 |— |TOP |¤ |- |[[Төрөк лираһы]]  |Turkish Lira |[[Төркиә]] |TRY |949 | style="background:#FFFF00" |2 |TUR | style="background:#00FFFF" |792 |A13 | style="background:#FF8C00" |TRL |U+20BA (₺) |- |Тринидад һәм Тобаго доллары |Trinidad and Tobago Dollar |[[Тринидад һәм Тобаго]] |TTD |780 | style="background:#FFFF00" |2 |TTO |780 |— |TTD |U+0024 ($) |- |Яңы  тайвань  доллары |New Taiwan Dollar |[[Тайвань]] |TWD |901 | style="background:#FFFF00" |2 |TWN | style="background:#00FFFF" |158 |— |TWD |U+0024 ($) |- |Танзания шиллингы |Tanzanian Shilling |[[Танзания]] |TZS |834 | style="background:#FFFF00" |2 |TZA |834 |— |TZS |¤ |- |Гривна |Hryvnia |[[Украина]] |UAH |980 | style="background:#FFFF00" |2 |UKR | style="background:#00FFFF" |804 |— |UAH |U+20B4 (₴) |- |Уганда шиллингы |Uganda Shilling |[[Уганда]] |UGX |800 | style="background:#FFFF00" |2 |UGA |800 |— |UGX |¤ |- |[[АҠШ доллары]] |US Dollar |[[АҠШ]]; [[Америка Самоаһы]]; Бонэйр; [[Синт-Эстатиус]]; [[Саба]]; [[Һинд океанындағы Британия территорияһы]]; [[Британия Виргин утрауҙары]]; [[Америка Виргин утрауҙары]]; [[Көнсығыш Тимор]]; [[Гаити]]; Гуам; АҠШ-тың Тышҡы кесе утрауҙары; Маршалл Утрауҙары; Микронезия; Тёркс һәм Кайкос; Палау; Панама; Пуэрто-Рико; Сальвадор; Төньяҡ Мариан утрауҙары; Эквадор |USD |840 | style="background:#FFFF00" |2 |USA |840 |(119) |USD |U+0024 ($) |- |Киләһе көн доллары  |US Dollar (Next day) |[[АҠШ]] | style="background:#FFFF00" |USN | style="background:#FFFF00" |997 | style="background:#FFFF00" |2 |USA |840 |— | style="background:#EE82EE" |USDN |U+0024 ($) |- |Шул уҡ көн доллары  |US Dollar (Same day) |[[АҠШ]] | style="background:#FFFF00" |USS | style="background:#FFFF00" |998 | style="background:#FFFF00" |2 |USA |840 |— | style="background:#EE82EE" |USDS |U+0024 ($) |- |Уругвай  песоһы индексланған берәмектәрҙә |Urguguay Peso en Unidades Indexadas |[[Уругвай]] |UYI |940 | style="background:#FFFF00" |0 |URY |858 |— |— |U+0024 ($) |- |Уругвай  песоһы |Peso Uruguayo |[[Уругвай]] |UYU |858 | style="background:#FFFF00" |2 |URY |858 |— |UYU |U+0024 ($) |- |Үзбәк һумы |Uzbekistan Sum |[[Үзбәкстан]] |UZS |860 | style="background:#FFFF00" |2 |UZB |860 |— |UZS |¤ |- |Боливар фуэрте |Bolivar |[[Венесуэла]] |VEF |937 | style="background:#FFFF00" |2 |VEN | style="background:#00FFFF" |862 |— |VEF |¤ |- |Донг |Dong |[[Вьетнам]] |VND |704 | style="background:#FFFF00" |0 |VNM |704 |(2) |VND |U+20AB (₫) |- |Вату |Vatu |[[Вануату]] |VUV |548 | style="background:#FFFF00" |0 |VUT |548 |— |VUV |¤ |- |Тала |Tala |[[Самоа]] |WST |882 | style="background:#FFFF00" |2 |WSM |882 |— |WST |¤ |- |КФА BEAC франкы |CFA Franc BEAC |[[Габон]]; [[Камерун]]; [[Конго Республикаһы]]; [[Үҙәк Африка Республикаһы]]; [[Чад]]; [[Экваториаль Гвинея]] |XAF |950 | style="background:#FFFF00" |0 |— |— |(2) |XAF |¤ |- |[[Көмөш]] (троя унцияһы) |Silver |— | style="background:#FFFF00" |XAG | style="background:#FFFF00" |961 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |(A91) |— |¤ |- |[[Алтын]] (троя унцияһы) |Gold |— | style="background:#FFFF00" |XAU | style="background:#FFFF00" |959 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |(A90) |— |¤ |- |Европа состав берәмеге EURCO |European Composite Unit (EURCO) |Европа берләшмәләре | style="background:#FFFF00" |XBA | style="background:#FFFF00" |955 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |XBA |¤ |- |Европа валюта берәмеге EMU-6 |European Monetary Unit (E.M.U.-6) |Европа берләшмәләре | style="background:#FFFF00" |XBB | style="background:#FFFF00" |956 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |XBB |¤ |- |Европа хисаплашыу берәмеге EUA-9 |European Unit of Account 9 (E.U.A.-9) |Европа берләшмәләре | style="background:#FFFF00" |XBC | style="background:#FFFF00" |957 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |XBC |¤ |- |Европа хисаплашыу берәмеге EUA-17 |European Unit of Account 17 (E.U.A.-17) |Европа берләшмәләре | style="background:#FFFF00" |XBD | style="background:#FFFF00" |958 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |XBD |¤ |- |Көнсығыш кариб доллары |East Caribbean Dollar |[[Ангилья]]; [[Антигуа һәм Барбуда]]; [[Гренада]]; [[Доминика]]; [[Монтсеррат]]; [[Сент-Винсент һәм Гренадин]]; [[Сент-Китс һәм Невис]]; [[Сент-Люсия]] |XCD |951 | style="background:#FFFF00" |2 |— |— |— |XCD |U+0024 ($) |- |СДР (махсус үтескә алыу хоҡуғы) |SDR (Special Drawing Right) |[[Халыҡ-ара валюта фонды]] |XDR |960 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |XDR |¤ |- |Франк UIC |UIC-Franc |Халыҡ-ара тимер юлдар берлеге (Франция) | style="background:#FFFF00" |XFU | style="background:#FFFF00" |— | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |XFU |¤ |- |КФА BCEAO франкы |CFA Franc BCEAO |[[Бенин]]; [[Буркина-Фасо]]; [[Гвинея-Бисау]]; [[Кот-д’Ивуар]]; [[Мали]]; [[Нигер]]; [[Сенегал]]; [[Того]] |XOF |952 | style="background:#FFFF00" |0 |— |— |— |XOF |¤ |- |Палладий (троя унцияһы) |Palladium |— | style="background:#FFFF00" |XPD | style="background:#FFFF00" |964 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |(A34) |— |¤ |- |КФП франкы |CFP Franc |[[Француз Полинезияһы]]; [[Яңы Каледония]]; [[Уоллис һәм Футуна]] |XPF |953 | style="background:#FFFF00" |0 |— |— |— |XPF |¤ |- |Платина (троя унцияһы) |Platinum |— | style="background:#FFFF00" |XPT | style="background:#FFFF00" |962 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |(A92) |— |¤ |- |Сукре |Sucre |Төбәк үҙ-ара хисаплашыуҙар берҙәм системаһы | style="background:#FFFF00" |XSU | style="background:#FFFF00" |994 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |— |¤ |- |Тест  коды |Testing Code |— | style="background:#FFFF00" |XTS | style="background:#FFFF00" |963 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |— |¤ |- | ADB хисаплашыу берәмеге |ADB Unit of Account |Африка үҫеш банкы | style="background:#FFFF00" |XUA | style="background:#FFFF00" |965 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |— |¤ |- |Валютаһыҙ |No Currency |— | style="background:#FFFF00" |XXX | style="background:#FFFF00" |999 | style="background:#FFFF00" |N.A. |— |— |— |— |— |- |Йемен  риалы |Yemeni Rial |[[Йемен]] |YER |886 | style="background:#FFFF00" |2 |YEM | style="background:#00FFFF" |887 |(2) |YER |U+FDFC (﷼) |- |Рэнд |Rand |[[Лесото]]; [[Намибия]]; Көньяҡ Африка |ZAR |710 | style="background:#FFFF00" |2 |ZAF |710 |— |ZAR |¤ |- |Замбия квачаһы |Zambian Kwacha |[[Замбия]] | style="background:#FFFF00" |ZMW | style="background:#FFFF00" |967 | style="background:#FFFF00" |2 |ZMB |894 |— |ZMK |¤ |- |Зимбабве доллары |Zimbabwe Dollar |[[Зимбабве]] |ZWL |932 | style="background:#FFFF00" |2 |ZWE | style="background:#00FFFF" |716 |— | style="background:#FF8C00" |ZWD |U+0024 ($) |- ! colspan="11" style="background: white;" |Существующие валюты, дополнительно включённые в справочные материалы Европейского союза |- |Гернси  фунты |Guernsey pound |Гернси | style="background:#C0C0C0" |GGP |— |2 |GGY |831 |— |GGP |U+00A3 (£) |- |Мэн Утрауы фунты  |Manx pound | [[Мэн Утрауы]] | style="background:#C0C0C0" |IMP |— |2 |IMN |833 |B91 |IMP |U+00A3 (£) |- |Джерси  фунты |Jersey pound |Джерси | style="background:#C0C0C0" |JEP |— |2 |JEY |832 |— |JEP |U+00A3 (£) |- ! colspan="11" style="background: white;" |Существующие валюты и валютные ценности, включённые в ККВ или в классификатор Тейлора |- |Кук Утрауҙары доллары   |Cook Islands Dollar | [[Кук Утрауҙары]] |— |— |2 |COK |184 |— |CKD |U+0024 ($) |- |Куба алмашыу сертификаты |Cuban Foreign Exchange Certificates |[[Куба]] |— |— |? |CUB |192 |— |CUX |¤ |- |Фарер  кронаһы |Faeroe Islands Kronur |[[Фарер утрауҙары]] |— |— |2 (?) |FRO |234 |(A11) |FOK |¤ |- |Североирландский фунт |Northern Irish Pound |[[Төньяҡ Ирландия]] |— |— |2 |— |— |— |IBP |U+00A3 (£) |- |Кирибати доллары |Kiribati Dollar |Кирибати |— |— |2 |KIR |296 |— |KID |U+0024 ($) |- |Лихтенштейн  франкы |Liechtenstein Franc |[[Лихтенштейн]] |— |— |2 (?) |LIE |438 |— |LIF |¤ |- |Маршалл утрауҙары доллары |Marshall Islands Dollar |Маршалловы Острова |— |— |2 (?) |MHL |584 |— |MHD |U+0024 ($) |- |Мьянма  алмашыу сертификаты |Myanmark Dollar Foreign Exchange Certificates |[[Мьянма]] |— |— |2 |MMR |104 |— |MMX |¤ |- |Днестр буйы һумы |Transnistrian New Ruble |[[Днестр буйы]] |— |— |2 |— |— |— |PDN |¤ |- |Сомалиленд  шиллингы |Somaliland Shilling |[[Сомалиленд]] |— |— |2 |— |— |— |SQS |¤ |- |Шотланд  фунты |Scotland Pound |[[Шотландия]] |— |— |2 |— |— |A10 | style="background:#F0E68C" |SSP |U+00A3 (£) |- |Тёркс һәм Кайкос кронаһы |Turks and Caicos Crown |Тёркс һәм Кайкос |— |— |2 (?) |TCA |796 |— |TCC |¤ |- | Тувалу доллары |Tuvalu Dollar |[[Тувалу]] |— |— |2 |TUV |798 |— |TVD |U+0024 ($) |- |Британ виргин доллары |British Virgin Islands Dollar |[[Британия Виргин утрауҙары]] |— |— |2 |VGB |092 |— |VGD |U+0024 ($) |- |Азия хисаплашыу динары |Asian Dinar Unit of Account |(?) |— |— |N.A. |— |— |— |XAD |¤ |- |Азия валюта   берәмеге |Asian Monetary Unit |Азия ирекле сауҙа зонаһы |— |— |N.A. |— |— |— |XAM |¤ |- |Ислам  динары |Islamic Dinar |e-Dinar |— |— |0 |— |— |— |XID |¤ |- |Шартлы баһалауҙа көмөш  |— |— |— |— |— |— |— |A20 |— |¤ |- |Родий  грамдарҙа |— |— |— |— |— |— |— |A30 |— |¤ |- |Родий  троя унцияһында |— |— |— |— |— |— |— |A31 |— |¤ |- |Палладий  грамдарҙа |— |— |— |— |— |— |— |A33 |— |¤ |- |Платина   грамдарҙа |— |— |— |— |— |— |— |A76 |— |¤ |- |Алтын  грамдарҙа |— |— |— |— |— |— |— |A98 |— |¤ |- |Көмөш грамдарҙа |— |— |— |— |— |— |— |A99 |— |¤ |- |Зәргәр әйберҙәре |— |— |— |— |— |— |— |B69 |— |¤ |- |Алтын шартлы баһалауҙа |— |— |— |— |— |— |— |B98 |— |¤ |- |Аҫыл таштар  |— |— |— |— |— |— |— |B99 |— |¤ |} == Айырым классификаторҙарҙың үҙенсәлектәре == === Донъя стандарты ISO 4217 === {| class="wikitable" style="text-align:center; float:right; font-size:90%; margin:10px;" |[[Файл:BYR_exchange_rate_1.1.2008-8.7.2011.png|237x237пкс]] |[[Файл:Currency_comparison_1999_2011.svg|217x217пкс]] |- | colspan="2" |[[Валюта курсы|Валюталарҙың котировкалары]] —<br /> ISO 4217 кодтарын ҡулланыуҙың сағыу өлгөһө |} ISO 4217 [[1978 йыл]]да  Халыҡ-ара  стандартлаштырыу ойошмаһы  (ISO) тарафынан раҫлана һәм әлеге көндә иң киң ҡулланылған һигеҙ {{sfn|ISO|2011|loc=Раздел [http://www.iso.org/iso/support/faqs/faqs_widely_used_standards.htm Widely used standards]}} һәм ISO  үҙе  өҫтөнлөклө итергә тырышҡан өс стандарт исемлегенә инә{{sfn|ISO|2011|loc=Ref. 871 dd 30.09.2003 [http://www.iso.org/iso/pressrelease.htm?refid=Ref871 ISO reaffirms free-of-charge use of its country, currency and language codes]}}. Стандарттың төп нөсхәһе  [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]]  телдәрендә баҫыла{{sfn|ISO|2011|loc=Ref. 1149 dd 31.07.2008 [http://www.iso.org/iso/pressrelease.htm?refid=Ref1149 New 2008 edition of ISO standard on currency codes]}}. [[Урыҫ теле|Рус]] теленә һәм донъяның башҡа телдәренә рәсми тәржемә эшләнмәй.  Әммә  ISO 4217 нигеҙендә милли стандарттар — мәҫәлән, Дөйөм Рәсәй валюталар классификаторы йәки Украинанынң валюталар классификаторы ({{lang-uk|Класифікація валют}}) эшләнә. Ҡайһы бер илдәрҙә  ISO 4217 үҙе ҡулланыла, ҡалған осраҡтарҙа ул ISO-ла ҡатнашыусы илдәр  өсөн ҡулланыуға тәҡдим ителеп кенә ҡала, ә мотлаҡ үтәлергә тейешле документ итеп бирелмәй. === Донъя стандарты ISO 6166 (ISIN) === [[Файл:Deutsche-boerse-parkett-ffm001.jpg|мини|250x250пкс|ISIN һәм CFI кодтарын файҙаланыуҙың төп өлкәһе — [[Биржа|биржа сауҙаһы]] ]] Тағы бер донъя стандарты — ISO 6166,  уға ярашлы 12 разрядлы  хәрефле-цифрлы  ISIN ([[Инглиз теле|англ.]]&nbsp;International Securities Identification Number —  ҡиммәтле ҡағыҙҙың халыҡ-ара идентификацияланыу коды) кодтары эшләнә. Улар бөтәһенән эдек ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы таныу өсөе ҡулланыла, әммә ҡайһы ваҡытта [[валюта]]ларға, хатта уның сығарылмаларына ла бирелә.   * '''RU000A0G9HE0''' — [[Рәсәй һумы]]{{sfn|НРД|2012|loc=Раздел «[http://www.isin.ru/ru/ru_isin/db/index.php?type=currency_id&id=6&isin_code=RU000A0G9HE0 Подробная информация по финансовым инструментам: Код RU000A0G9HE0]»}}; * '''KZ0009657417''' — [[Ҡаҙағстан тәңкәһе]]{{sfn|ЦДЦБ|2012|loc=Раздел «[http://www.kacd.kz/ru/stats/ISIN_CFI_database Справочник кодов ISIN и CFI]»}}; * '''BRBCBRBRL016''' — Бразилия реалы{{sfn|BVMF|2012|loc=Раздел [http://www.bmfbovespa.com.br/consulta-isin/DetalheCodigosIsinInformacoes.aspx?idioma=en-us&isin=BRBCBRBRL016 Market — Consult — ISIN code: BRBCBRBRL016]}}; * '''BRBCBRBRL032''' — Бразилия центы (сентаво, реалдың  ¹<big>⁄</big>₁₀₀-е){{sfn|BVMF|2012|loc=Раздел [http://www.bmfbovespa.com.br/consulta-isin/DetalheCodigosIsinInformacoes.aspx?idioma=en-us&isin=BRBCBRBRL032 Market — Consult — ISIN code: BRBCBRBRL032]}}. Ике хәрефле префикс ҡиммәтле ҡағыҙҙың эмитенты урынлашҡан дәүләттең йә аҡса берәмегенең  ISO 3166-1 стандартындағы кодын аңлата, өсөнсөнән ун беренсегә тиклемге символдар ҡиммәтле ҡағыҙҙың йә валютаның милли идентификаторы булып тора  ({{lang-en|National Securities Identifying Number, NSIN}}; был кодтарҙы вәкәләтле милли  агентлыҡтар бирә), һуңғы символ тикшереү һаны булып хеҙмәт итә. ISO 4217 менән сағыштырғанда был кодтарҙың ҡулланылыу даирәһе күпкә тар  — [[Биржа|биржа операциялары]], уларҙы иҫәпкә алыу, улар буйынса хисаплашыуҙар һәм клиринг{{sfn|ANNA|2012|loc=Раздел [http://www.anna-web.com/index.php/home/isinsaiso6166 ISINs & ISO 6166]}}{{sfn|НРД|2012|loc=Раздел «[http://www.isin.ru/ru/iso/iso Цели присвоения финансовым инструментам кодов ISIN и CFI]»}}{{sfn|НРД|2012|loc=Раздел «[http://www.isin.ru/ru/iso/iso2 Общие принципы присвоения кодов ISIN]»}}. === Донъя стандарты ISO 10962 (CFI) === ISIN кодтарында финанс инструментын һүрәтләгән мәғлүмәт (тибы, сығарылыш рәүеше, әйләнеш, һүндерелеш үҙенсәлектәре, башҡа мөһим бирелмәләр) юҡ, улар  ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы танытыу өсөн  генә хеҙмәт итә. Был  мәғлүмәттәр CFI ({{lang-en|Classification of Financial Instruments}} — финанс инструменттары классификацияһы) кодтарына индерелгән, был кодтарҙы биреү  ISO 10962 стандарты менән көйләнә. CFI [[Латин алфавиты|латин хәрефтәренән]] төҙөлгән 6 разрядлы код булып тора,  унда  I разряд — ҡиммәтле ҡағыҙҙың категорияһын, II разряд — категория эсендәге төркөмдө, III—VI разрядтар  финанс инструментының мөһим үҙенсәлектәрен белдерә. Шулай итеп, CFI  кодтары уникаль булып тормай, әммә  ISIN{{sfn|ANNA|2012|loc=Раздел [http://www.anna-web.com/index.php/home/cfiaiso10962 CFI & ISO 10962]}}{{sfn|НРД|2012|loc=Раздел «[http://www.isin.ru/ru/iso/iso Цели присвоения финансовым инструментам кодов ISIN и CFI]»}}{{sfn|НРД|2012|loc=Раздел «[http://www.isin.ru/ru/iso/iso3/ Общие принципы присвоения кодов CFI]»}} кодтарын аныҡлаштыра һәм улар менән бергә ҡулланыла. Валюталарға ISO 10962 стандартына ярашлы  '''MRCXXX''' коды бирелә,  был код валюталарҙы биржа сауҙаһының айырым тибы сифатында  һүрәтләй: * '''M''' — «Төрлө (Башҡалар)» категорияһы ({{lang-en|Miscellaneous (Others)}}); * '''R''' — «Референт (белешмә) инструменттары» ({{lang-en|Referential Instruments}}) төркөмө; * '''C''' — «[[Валюта]]лар» ({{lang-en|Currencies}}) ярҙамсы төркөмө, валюталарҙың [[Валюта курсы|тура]] һәм [[Валюта курсы|кросс-курстарын]]  да индереп. Валюталарҙан тыш   '''MR''' төркөмөндә түбәндәгеләр бар: * '''T''' — «Тауарҙар» ({{lang-en|Commodities}}); * '''R''' — «Процент  ставкалары» ({{lang-en|Interest Rates}}); * '''I''' — «Индекстар» ({{lang-en|Indices}}). 2012 йыл башына ҡарата Рәсәйҙең номер биреүсе вәкәләтле агентлығы булған Милли  хисаплашыуҙар  депозитарийы ике финанс инструментына —  ''[[Рәсәй һумы]]на''{{sfn|НРД|2012|loc=Раздел «[http://www.isin.ru/ru/ru_isin/db/index.php?type=currency_id&id=6&isin_code=RU000A0G9HE0 Подробная информация по финансовым инструментам: Код RU000A0G9HE0]»}} һәм һумдың [[евро]]ға ҡарата ''[[Валюта курсы|кросс-курсына]] ''(ISIN — RU0001458465){{sfn|НРД|2012|loc=Раздел «[http://www.isin.ru/ru/ru_isin/db/index.php?type=currency_id&id=1&isin_code=RU0001458465 Подробная информация по финансовым инструментам: Код RU0001458465]»}} '''MRCXXX '''кодын бирә. === Донъя стандарты ISO 10646 (Unicode, Юникод) === {| class="wikitable" style="text-align:center; float:right; font-size:90%; margin:10px;" |[[Файл:2010-06-28_100-pack_of_2_USD.jpg|240x240пкс]] |[[Файл:2010-06-28_James_Madison_25USD_coin_roll.jpg|160x160пкс]] |- | colspan="2" |Долларҙың аҡса ҡаптарына төшөрөлгән бер йә ике вертикаль һыҙыҡлы билдәһе |} Валюталарҙың атамалары, кодтарҙан тыш,  [[Аббревиатура|ҡыҫҡартмалар  (аббревиатуралар)]] йә махсус билдәләр (символдар) менән күрһәтелергә мөмкин. Бындай билдәләрҙе ҡулланыуҙы көйләүсе халыҡ-ара стандарт булып Юникод хеҙмәт итә {{sfn|Unicode|2012|loc=Раздел [http://www.unicode.org/charts/PDF/U20A0.pdf Currency Symbols (Range: 20A0—20CF)]}} (уның элеккерәк версиялары   ISO 10646 стандарты менән яраштырылған). Стандарттың кодтары  хәрефтәрҙең һәм һандарҙың дүрт йә биш урынлы теҙмәһенән тора, унда тәүге өсәүһе  (биш урынлы кодтарҙа — тәүге дүртеһе)  кодтар таблицаһының бағанаһын, ә һуңғыһы юлын күрһәтә. Шулай итеп, дөйөм алғанда код таблицалағы ояның  номеры булып тора. Йәнә код алдына <span>'''U+''' префиксы ҡуйыла</span>, ул кодтың нәҡ Юникод стандартына ҡарауын белдерә. === Милли стандарттар: ОКВ, [[:uk:Класифікація валют|УКВ]] === Дөйөм Рәсәй валюталар классификаторы ({{lang-ru|Общероссийский классификатор валют, ОКВ}}) Бөтә Рәсәй стандартлаштырыу һәм сифат  классификацияһы, терминологияһы һәм мәғлүмәте  ғилми-тикшеренеү институты һәм [[Рәсәй Банкы|Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы]] тарафынан эшләнә һәм беренсе тапҡыр 1994 йылда баҫылып сыға (ОКВ:1994), ул Дөйөм Союз валюталар классификаторын (ОКВ:1984) алмаштыра.  2000 йылда  стандарттың икенсе редакцияһы (ОКВ:2000) раҫлана. Ике редакция ла әйләнештәге валюталар буйынса  ISO 4217 стандартының  төп таблицаһын һүҙмә-һүҙ тигәндәй ҡабатлай, ләкин валютаның ваҡлау берәмектәре тураһында мәғлүмәт бирмәй.   [[Украина]]ла ла  ISO 4217 стандарты тура йоғонтоло документ түгел, уның нигеҙендә   локаль милли Валюталар классификаторы ({{lang-uk|Класифікація валют}}) эшләнә. Рәсәй  локализацияһы менән сағыштырғанда Украинаныҡы сифатлыраҡ һәм тулыраҡ булып тора, Рәсәйҙекенән айырмалы рәүештә,   унда ISO 4217-лә аталған валюталар һәм валюта ҡиммәттәре тулыраҡ һүрәтләнә,   валюталарҙың һәм дәүләттәрҙең инглиз телендәге атамалары ла, әйләнештән сыҡҡан кодтар таблицалары ла бирелә{{sfn|КВ Украины|2010}}. === Рәсәй тармаҡ  стандарттары: ККВ, КВ ФНС === {| class="wikitable" style="text-align:center; float:right; font-size:90%; margin:10px;" |[[Файл:Goldkey_logo_removed.jpg|226x226пкс]] |[[Файл:Gold1oz.jpg|257x257пкс]] |- | colspan="2" |Рәсәйҙә затлы металдар  грамдарҙа үлсәнә,<br /> ISO 4217-лә — троя унцияларында.<br />Һулда 1 кг алтын (ККВ коды — '''A98'''),<br />уңда  1 унция алтын (ISO 4217 коды — '''XAU''') |} Клиринг валюталары классификаторының  (ККВ) бер-береһенең вариҫы булып килгән бер нисә редакцияһы бар. 1997 йылда  [[Рәсәй Банкы|Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы]] ҡабул иткән редакцияһы (ККВ ЦБ РФ) әле лә таможня органдарында һәм банктар тармағында ҡулланылышта йөрөй. Тармаҡ валюта классификаторҙарының тағы бер миҫалы —  [[Федераль һалым хеҙмәте]]нең  валюталар кодификаторы, ул, мәҫәлән,  «Электрон авиабилетҡа юл аҫты тәржемәһе кәрәкмәүе тураһында»ғы Хатҡа ҡушымта итеп баҫтырылған{{sfn|КВ ФНС|2010}}. === Дәүләт-ара стандарттар: МКВ, КВ [[Евразия таможня берлеге|ТС]] === Бер яҡтан, [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]]-ның һәм [[Евразия таможня берлеге|Белоруссия, Ҡаҙағстан һәм Рәсәй Таможня берлегенең]]  ағзаһы булған һәм, икенсе яҡтан, тура йоғонто яһау документы булған ISO 4217 стандартын ҡулланмаған  Рәсәй үрҙә аталған ике ойошма сиктәрендә сығарылған ике дәүләт-ара валюталар классификаторын  — Дәүләт-ара валюталар классификаторын (МКВ) һәм [[Евразия таможня берлеге|Таможня берлегенең]] валюталар классификаторын  (КВ ТС) тотонорға тейеш. Беренсеһе — 1997 йылдың апрелендә Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы (МГС), икенсеһе  2010 йылдың сентябрендә Таможня берлеге комиссияһы тарафынан раҫланған. Был ике классификатор ОКВ-ға оҡшаған һәм  ISO 4217 стандартынан айырмалары ла Рәсәй милли стандартыныҡы кеүек үк. === Айырым классификатор — Тейлор кодтары === Тейлор кодтары ISO 4217-нең хәреф кодтары яһалыу принциптары буйынса эшләнгән, әммә уны дөйөм донъя стандартына эләкмәгән ҡайһы бер төбәк, айырым, тарихи, күсеү  осоро, ваҡыт һәм  параллель (ҡулаҡса һәм  ҡулаҡсаһыҙ, тик коллекцион түгел) валюталар менән тулыландырғандар.  ISO 4217 кеүек үк,  Тейлор  коды ла ике өлөштән тора: * хәрефтәрҙең беренсе төркөмө (икенән бишкә тиклем) валюта эмитентының идентификаторы булып тора  (ҡағиҙә булараҡ, ике хәреф ҡулланылыштағы  валюталарҙы билдәләй һәм  [[ISO 3166-1]] стандартының alfa-2 кодтарын ҡабатлай; өс хәреф юҡҡа сыҡҡан дәүләттәрҙе белдерә; дүрт хәреф — дәүләт эсендәге территорияларҙы, биш хәреф тағы ла бәләкәйерәк административ берәмектәрҙе, мәҫәлән, ҡалаларҙы тасуирлай); * хәрефтәрҙең икенсе төркөмө (берҙән икегә тиклем) валютаның (беренсе хәреф) йә уның төрөнөң (икенсе хәреф)  идентификаторы булып тора. Йәнә '''X''' префиксы бар, ул ISO 4217-ләге кеүек үк, күмәкселек валюталарына бирелә. Тейлор кодтарында   дефис  та ҡулланыла (мәҫәлән, күмәкселек валюталарының ниндәй ҙә булһа милли айырыу билдәләре булған сығарылыштарын тасуирлау өсөн){{sfn|GFD|2010|loc=Разделы [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHOC.aspx?article=GHOC_ISO_Codes.html ISO Codes], [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHOC.aspx?article=GHOC_Country_Codes.html Country Codes], [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHOC.aspx?article=GHOC_Currency_Codes.html Currency Codes], [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHOC.aspx?article=GHOC_Prefixes_Suffixes.html Prefixes and Suffixes], [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHOC.aspx?article=GHOC_History_Descriptions.html Currency History Descriptions], [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHOC.aspx?article=GHOC_History_Descriptions.html Currency History Descriptions]}}. Шулай итеп, теория йәһәтенән  Тейлор кодтарына өстән алып етегә тиклем хәреф инә ала, ләкин ғәмәлдә  иң оҙондары ла биш хәрефтән артмай.<div class="NavFrame collapsed"><div class="NavHead" style=":middle"><span>Рәсәй, Америка Конфедератив Штаттары һәм АҠШ аҡса берәмектәре өсөн Тейлор коды миҫалдары:{{sfn|GFD|2010|loc=[http://www.globalfinancialdata.com/News/GHC_Histories.xls GHOS Excel Worksheet] (xls-файл)}}</span></div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" width="100%" ! colspan="2" |Аҡса берәмегенең атамаһы ! rowspan="2" |Тейлор коды ! rowspan="2" |Әйләнеү периоды ! rowspan="2" |Кодтың шифрын сисеү |- !Тейлор классификаторында  !рус телендә |- ! colspan="5" style="background: white;" |Рәсәй аҡса берәмектәре  |- |Russian Imperial Ruble |Һум<br />(1755 йылғы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |RUEI |11/23/1755 — 07/01/1839 |RU — Рәсәй, RUE — Рәсәй империяһы, I — империя һумы (?) |- |Russian Assignatzia |Ассигнациялы һум  <br />(1768—1769 йылдарҙағы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |RUEA |12/29/1768 — 06/01/1843 |RU — Рәсәй, RUE — Рәсәй империяһы, A — ассигнациялы һум |- |Russian Empire Silver Ruble |Депозит сертификаты<br />(1839—1843 йылдарҙағы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |RUES |07/01/1839 — 1914 |RU — Рәсәй, RUE — Рәсәй империяһы, S — көмөш һум |- |Russian Empire Paper Ruble |Кредит билеты<br />(1839—1843 йылдарҙағы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |RUEP |06/01/1843 — 1914 |RU — Рәсәй, RUE — Рәсәй империяһы, P — ҡағыҙ һум |- |Russian Gold Ruble |Алтын һум<br />(1895—1897 йылдарҙағы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |RUEG |1897 — 1914 |RU — Рәсәй, RUE — Рәсәй империяһы, G — алтын һум |- |Russian Ruble Sovnazki |Совзнак<br />(Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы аҡса суррогаттарының береһе) |RUFS |1918 — 01/01/1922 |RU — Рәсәй, RUF — РСФСР, S — совзнак |- |North Russian Ruble |Төньяҡ өлкә һумы («моржовка»)<br />(Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы аҡса суррогаттарының береһе) |RUNR |1919 — 1920 |RU — Рәсәй, RUN — Рәсәй составындағы Төньяҡ өлкә, R — һум |- |Russian Ruble of 1922 |РСФСР һумы<br />(1922—1924 йылдарҙағы аҡса реформаһы барышында индерелгән) |RUFR |01/01/1922 — 10/22/1922 |RU — Рәсәй, RUF — РСФСР, R — һум |- |Soviet Union Ruble of 1923 |СССР һумы<br />(1922—1924 йылдарҙағы аҡса реформаһы барышында индерелгән) |SUB |01/01/1923 — 03/07/1924 |SU — СССР, B — СССР һумы (B хәрефе, моғайын, RUB кодына оҡшашлыҡтандыр) |- |Soviet Union Chervonetz |Червонец<br />(1922—1924 йылдарҙағы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |SUC |12/27/1922 — 11/14/1935 |SU — СССР, C — червонец |- |Soviet Union Gold Ruble |СССР һумы<br />(1922—1924 йылдарҙағы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |SUG |03/07/1924 — 12/29/1947 |SU — СССР, G — СССР-ҙың алтын һумы |- |Soviet Union New Ruble |СССР һумы<br />(1947 йылғы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |SUN |12/16/1947 — 12/31/1960 |SU — СССР, N — СССР һумы (R хәрефе SUR кодында ҡулланыла) |- |Soviet Union Hard Ruble |СССР һумы<br />(1961 йылғы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |SUR |01/01/1961 — 12/25/1991 |SU — СССР, R — СССР һумы |- |Russia — Tartarstan Shamil |Татарстан купондары һәм/йәки Татарстан социаль чектары<br />(ХХ быуаттың 90-сы йылдары башындағы аҡса суррогаттарының береһе) |RUTS |1992 — 1996 |RU — Рәсәй, RUT — Рәсәй Федерацияһы составындағы Татарстан, S — ? |- |Russian Federation Ruble |[[Рәсәй һумы]] <br />(1992—1993 йылдарҙағы аҡса реформаһы һөҙөмтәһендә индерелгән) |RUR |12/25/1991 — 12/31/1998 |RU — Рәсәй Федерацияһы, R — һум |- |Russian Federation New Ruble |[[Рәсәй һумы]] <br />(1998 йылғы деноминация һөҙөмтәһендә индерелгән) |RUB |01/01/1999 — |RU — Рәсәй Федерацияһы, B — һум (R хәрефе элегерәк ҡулланылған) |- ! colspan="5" style="background: white;" |Америка Конфедератив Штаттарының (АКШ) аҡса берәмектәре |- |Confederate States Dollar |Конфедерация доллары |CSAD |06/01/1861 — 12/31/1864 |CSA — АКШ, D — доллар |- |Confederate States Reformed Dollar | Конфедерацияның яңы доллары |CSAR |02/17/1864 — 1865 |CSA — АКШ, R — доллар (D хәрефе элек ҡулланылған) |- |Confederate States — Arkansas Dollar |Арканзастың конфедератив доллары |CSAKD |1861 — 1865 |CS — АКШ, AK — Арканзас, D — доллар |- |Confederate States — Alabama Dollar |Алабаманың конфедератив доллары |CSALD |1861 — 1865 |CS — АКШ, AL — Алабама, D — доллар |- |Confederates States — Florida Dollar | Флориданың конфедератив доллары |CSFLD |1861 — 1865 |CS — АКШ, FL — Флорида, D — доллар |- |Confederate States — Georgia Dollar |Джорджияның конфедератив доллары |CSGAD |1861 — 1865 |CS — АКШ, GA — Джорджия, D — доллар |- |Confederate States — Louisiana Dollar |Луизиананың конфедератив доллары |CSLAD |1861 — 1865 |CS — АКШ, LA — Луизиана, D — доллар |- |Confederate States — Mississippi Dollar | Миссисипиҙың конфедератив доллары |CSMSD |1861 — 1865 |CS — АКШ, MS — Миссисипи, D — доллар |- |Confederate States — North Carolina Dollar | Төньяҡ Каролинаның конфедератив доллары |CSNCD |1861 — 1865 |CS — АКШ, NC — Төньяҡ Каролина, D — доллар |- |Confederate States — South Carolina Dollar | Көньяҡ  Каролинаның конфедератив доллары |CSSCD |1861 — 1865 |CS — АКШ, SC — Көньяҡ Каролина, D — доллар |- |Confederate States — Tennessee Dollar | Теннессиҙың конфедератив доллары |CSTND |1861 — 1865 |CS — АКШ, TN — Теннесси, D — доллар |- |Confederate States — Texas Dollar |Техастың конфедератив доллары |CSTXD |1861 — 1865 |CS — КША, TX — Техас, D — доллар |- ! colspan="5" style="background: white;" |АҠШ-тың аҡса берәмектәре |- |United States Dollar |[[АҠШ доллары]]  |USD |04/04/1792 — |US — АҠШ, D — [[АҠШ доллары|доллар]] |- |United States Dollar (Next Day) |Киләһе көн доллары  |USDN (USN) |1970 — |US — АҠШ, D — [[АҠШ доллары|доллар]], N — киләһе көн |- |United States Dollar (Same Day) |Ошо көн доллары |USDS (USS) |1970 — |US — АҠШ, D — [[АҠШ доллары|доллар]], S — ошо уҡ көн |} </div> </div> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" width="100%" ! rowspan="2" |Стандарт<br />(классификатор) ! rowspan="2" |Стандарттың<br />нәшерсеһе ! rowspan="2" |Стандарт<br />тибы ! rowspan="2" |Стандартты<br />ҡулланыусы илдәр ! rowspan="2" |Стандарттың<br />теле ! colspan="2" |Валюта кодының тибы ! rowspan="2" |Ваҡланыусы<br />берәмектәр ! rowspan="2" |Валютаның<br />әйләнеү<br />территориялары ! rowspan="2" |Тарихи<br />валюталар ! colspan="4" |Төп даталар |- !хәрефле !һанлы !Раҫланған !Көсөнә<br />ингән !Һуңғы<br />яңыртылыу !Көсөн<br />юғалтҡан |- ! colspan="14" style="background: white;" |Ғәмәлдәге стандарттар һәм классификаторҙар |- |ISO 4217:2008 |ISO |Донъя |163{{sfn|ISO|2011|loc=Раздел [http://www.iso.org/iso/about/iso_members.htm ISO members]}} |Инглиз, француз |{{Y}}Y |{{Y}}Y |{{sfn|ISO|2011|loc=Раздел [http://www.iso.org/iso/about/iso_members.htm ISO members]}}Y |{{Y}}Y |{{Y}}Y |2008 |2008 |31.08.2012{{Y}} |Ғәмәлдә |- |ККВ ЦБ РФ |РФ Үҙәк Банкы,<br />РФ ФТС |Милли, тармаҡ |1 |Рус | colspan="2" |Ҡатнаш |{{N}}N |{{N}}N |{{sfn|ISO 4217: Latest amendment|2012}}N |28.07.1997{{N}} |01.01.1998{{N}} (01.09.1997{{N}}) |21.08.2012{{sfn|ККВ ЦБ РФ|1997}} |Ғәмәлдә |- |КВ ТС |ТС Комиссияһы |Дәүләт-ара |3{{N}} |Рус |{{Y}}Y |{{N}}Y |{{sfn|КВ ТС|2010}}N |{{Y}}Y |{{N}}N |20.09.2010{{sfn|КВ ТС|2010}} |01.01.2011{{sfn|КВ ТС|2010}} |16.08.2012{{sfn|КВ ТС|2010}} |Ғәмәлдә |- |ISO 4217:EU |ЕС |Европа |27 |23 тел | colspan="7" |Евроберлек аппараты өсөн тура йоғонтоло документ булған ISO 4217:2008-ҙе ҡабатлай;<br />өҫтәмә рәүештә өс валютаны, ваҡ аҡса берәмектәре атамаларын индерә |05.06.2012 |Ғәмәлдә |- |ОКВ:2000 |Дәүләт стандарты |Милли |1 |Рус |{{Y}}Y |{{Y}}Y |{{N}}N |{{Y}}Y |{{N}}N |25.12.2000{{sfn|ОКВ|2000}} |01.07.2001{{sfn|ОКВ|2000}} |24.05.2012{{sfn|ОКВ|2000}} |Действует |- |Unicode 6.1.0<br />(ISO 10646) |Unicode<br />(ISO) |Айырым<br />(Донъя) |Тиҫтәләрсә ойошма{{sfn|Unicode|2012|loc=Раздел [http://www.unicode.org/consortium/memblogo.html The Unicode Consortium Members]}}<br />(163{{sfn|ISO|2011|loc=Раздел [http://www.iso.org/iso/about/iso_members.htm ISO members]}}) |Инглиз | colspan="2" |Ҡатнаш |{{Y}}Y |{{Y}}N |{{Y}}Y |1991 (1993){{sfn|ОКВ|2000}} |1991 (1993){{sfn|Unicode|2012|loc=Appendix C. [http://www.unicode.org/versions/Unicode6.0.0/appC.pdf Relationship to ISO/IEC 10646]}} |31.01.2012{{sfn|Unicode|2012|loc=Раздел [http://unicode.org/history/publicationdates.html History of Unicode Release and Publication Dates]}} |Действует |- |КВ [[Федераль һалым хеҙмәте]] |[[Федераль һалым хеҙмәте]] |Милли, тармаҡ |1 |Рус |{{Y}}Y |{{N}}N |{{sfn|ISO|2011|loc=Раздел [http://www.iso.org/iso/about/iso_members.htm ISO members]}}N |{{Y}}Y |{{N}}N |н/д |н/д |01.12.2009{{Y}} |Ғәмәлдә |- |МКВ |МГС (БДБ) |Дәүләт-ара |11{{N}} |Рус |{{Y}}Y |{{Y}}Y |{{N}}N |{{Y}}Y |{{Y}}N |25.04.1997{{sfn|МКВ|1997}} |25.04.1997{{sfn|МКВ|1997}} |11.11.2009{{sfn|Unicode|2012|loc=Appendix C. [http://www.unicode.org/versions/Unicode6.0.0/appC.pdf Relationship to ISO/IEC 10646]}} |Ғәмәлдә |- |Тейлор кодтары |GFD |Айырым |— |Инглиз |{{Y}}Y |{{N}}N |{{sfn|МКВ|1997}}Y |{{Y}}Y |{{Y}}Y |< 28.01.2001{{sfn|GFD|2010|loc=Дата создания и последней редакции [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHC_Histories.xls xls-файла]}} |— |16.04.2004{{sfn|GFD|2010|loc=Дата создания и последней редакции [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHC_Histories.xls xls-файла]}} |Ғәмәлдә |- ! colspan="14" style="background: white;" |Ғәмәлдә булмаған стандарттар |- |ОКВ:1994 |Дәүләт стандарты |Милли |1 |Рус |{{Y}}Y |{{Y}}Y |{{N}}N |{{Y}}Y |{{Y}}N |26.12.1994{{sfn|ОКВ|1994}} |01.07.1995{{sfn|ОКВ|1994}}<br />(01.07.1997){{Y}} |26.01.2001{{sfn|GFD|2010|loc=Дата создания и последней редакции [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHC_Histories.xls xls-файла]}} |01.07.2001{{sfn|ОКВ|1994}} |- |ККВ ГТК |РФ ГТК |Милли, тармаҡ |1 |Рус | colspan="2" |Ҡатнаш |{{N}}N |{{sfn|GFD|2010|loc=Дата создания и последней редакции [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHC_Histories.xls xls-файла]}}N |{{Y}}N |06.01.1997{{Y}} |01.01.1997{{N}} |24.04.1997{{Y}} |01.01.1998{{N}} |- |ОКВ:1984 |Дәүләт стандарты |Милли |1 |Рус |{{sfn|Р—164|1997}}Y |{{N}}Y |{{N}}N |{{N}}N |{{sfn|ККВ ГТК (ред. 1)|1997}}N |22.03.1984{{sfn|ККВ ГТК (ред. 2)|1997}} |01.01.1986{{sfn|ККВ ГТК (ред. 2)|1997}} |21.01.1994{{sfn|ККВ ГТК (ред. 2)|1997}} |01.07.1995{{sfn|ОКВ|1994}}<br />(01.07.1997){{sfn|Р—164|1997}} |- |УЦОВ |Внешторгбанк |Милли,<br />тармаҡ-ара |1 |Рус |{{Y}}Y |{{Y}}Y |{{N}}N |{{sfn|ОКВ|1984}}N |{{sfn|ОКВ|1986}}N |н/д |н/д |21.01.1994{{sfn|ОКВ|1984}} |01.07.1995{{sfn|ОКВ|1994}}<br />(01.07.1997){{sfn|Р—164|1997}} |- |ISO 4217:1981 |ISO |Донъя |н/д |Инглиз, француз |{{Y}}Y |{{N}}Y |{{N}}N |{{Y}}Y |{{Y}}N |1981 |1981 |н/д |1987 |- |ISO 4217:1978 |ISO |Донъя |н/д |Инглиз, француз |{{N}}Y |{{N}}N |{{N}}N |{{Y}}Y |{{N}}N |1978{{N}} |1978{{sfn|ISO 4217: Рекомендация №9|1996}} |н/д |1981 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Китап|заглавие=International Organization for Standardization (ISO)|ссылка=http://www.iso.org/|издание=Официальный сайт|место=Geneva|издательство=[[ISO]]|год=2011|ref=ISO}} ** [http://www.currency-iso.org/iso_index/iso_amendments/iso_amendments_latest.htm ISO 4217: Latest amendment].&nbsp;— 2012. ** [http://www.currency-iso.org/iso_index/iso_amendments/iso_amendments_archive.htm ISO 4217: Overview of past amendments].&nbsp;— 2011. ** [http://www.currency-iso.org/iso_index/iso_tables/iso_tables_a1.htm ISO 4217: Current currency & funds code list (Table A.1)].&nbsp;— 2011. ** [http://www.currency-iso.org/iso_index/iso_tables/iso_tables_a2.htm ISO 4217: Current funds codes (Table A.2)].&nbsp;— 2011. ** [http://www.currency-iso.org/iso_index/iso_tables/iso_tables_a3.htm ISO 4217: List of codes for historic denominations of currencies & funds (Table A.3)].&nbsp;— 2011. ** [http://www.cntd.ru/458204288.html Рекомендация № 9 Рабочей группы по упрощению процедур международной торговли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227225119/http://www.cntd.ru/458204288.html |date=2011-12-27 }}.&nbsp;— 2-е изд. / Публ. [http://www.cntd.ru СЦНТД «Техэксперт». — М. Кодекс, 2011].&nbsp;— Женева: ЕЭК ООН, 1996. ** [http://publications.europa.eu/code/en/en-000100.htm Interinstitutional style guide].&nbsp;— (Paper/PDF — [http://bookshop.europa.eu/en/interinstitutional-style-guide-2011-pbOA3110655/ 2011 edition]; Web-cite (last updated) — [http://publications.europa.eu/code/en/en-000300.htm 18.04.2012]).&nbsp;— [[Европа берлеге|European Union]], 2011.&nbsp;— ISBN 978-92-78-40701-8. ** [http://www.currency-iso.org SIX Interbank Clearing].&nbsp;— Официальный сайт.&nbsp;— Zurich: SIX Group, 2011. <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие</span><span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="CITEREFISO2011-заглавие-" style="position: relative;">International Organization for Standardization (ISO)</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ссылка" class="cx-template-editor-param-key">ссылка</span><span data-key="ссылка" title="Ссылка на источник в интернете. Относится к полю заглавие." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ссылка" id="CITEREFISO2011-ссылка-" style="position: relative;"><nowiki>http://www.iso.org/</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">издание</span><span data-key="издание" title="Порядковый номер издания (без точки в конце). Пример: 2-е изд" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издание" id="CITEREFISO2011-издание-" style="position: relative;">Официальный сайт</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место</span><span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="CITEREFISO2011-место-" style="position: relative;">Geneva</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">издательство</span><span data-key="издательство" title="Примеры: Наука, Oxford Press, [[АСТ (издательство)|АСТ]] (или просто [[АСТ (издательство)|АСТ]] — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издательство" id="CITEREFISO2011-издательство-" style="position: relative;">[[ISO]]</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год</span><span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="CITEREFISO2011-год-" style="position: relative;">2011</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">ref</span><span data-key="ref" title="Используется совместно с шаблонами {{sfn}}, проставленными в тексте статьи, и шаблоном {{примечания}}. Если параметр «ref» присутствует, включается генерация якоря. Подробнее см. документацию шаблона {{sfn}}." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" id="CITEREFISO2011-ref-" style="position: relative;">ISO</div></div></div></div> * Межгосударственные классификаторы валют ** [http://docs.kodeks.ru/document/842501073# Межгосударственный классификатор валют МК (ИСО 4217) 003-97 (с изменениями №№ 1—4)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&nbsp;— 11-974217 МК (ИСО 4217) 003-97003-97 (утв. Протоколом Межгосударственного Совета по стандартизации, метрологии и сертификации от 23-26.04.1997 г. № 11-97) (ред. 2007).&nbsp;— МГС, 1997. ** [http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=128002 Классификатор валют].&nbsp;— Приложение № 23 к Решению Комиссии Таможенного союза от 20.09.2010 № 378 (ред. от 19.03.2012) «О классификаторах, используемых для заполнения таможенных деклараций».&nbsp;— Комиссия Таможенного союза, 2010. * Национальные классификаторы валют ** [http://lawrussia.ru/texts/legal_383/doc383a152x671.htm Условные цифровые обозначения валют].&nbsp;— (утв. Внешторгбанком СССР, 1985 г.) (с изм. и доп. в соответствии с письмом ЦБ РФ от 21.01.94 № 73).&nbsp;— Внешторгбанк СССР, 1985. ** [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=1916;fld=134;dst=100266 Общесоюзный классификатор валют].&nbsp;— (утв. Постановлением Госстандарта СССР от 22.03.84 № 158) (в ред. письма ЦБ РФ от 21.01.94 № 73).&nbsp;— Госстандарт СССР, 1984. ** [http://rursign.com/sites/default/files/Obshchesoyuznyy_klassifikator_valyut.pdf Общесоюзный классификатор валют 1 84 158].&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Финансы и статистика, 1986.  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210813194910/http://rursign.com/sites/default/files/Obshchesoyuznyy_klassifikator_valyut.pdf |date=2021-08-13 }} ** [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=30307;fld=134;dst=4294967295 Общероссийский классификатор валют].&nbsp;— ОК (МК (ИСО 4217) 003-97) 014-94 (утв. Постановлением Госстандарта РФ от от 26.12.1994 № 365) (ред. от 26.01.2001).&nbsp;— Госстандарт, 1994. ** [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=15117;from=34590-7;div=LAW;rnd=0.6004151976569366 О вводе в действие в банковской системе Российской Федерации Общероссийского классификатора валют ОК 014-94].&nbsp;— Распоряжение ЦБ РФ от 18.06.1997 № Р—164.&nbsp;— [[Рәсәй Банкы|Центральный банк Российской Федерации]], 1997. ** [http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=128324;p=0 Общероссийский классификатор валют].&nbsp;— ОК (МК (ИСО 4217) 003-97) 014-2000 (утв. Постановлением Госстандарта РФ от 25.12.2000 № 405-ст) (ред. от 24.05.2011).&nbsp;— Госстандарт, 2000. ** [http://document.ua/pro-zatverdzhennja-klasifikaciyi-valyut-doc45762.html Класифікація валют] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815091807/http://document.ua/pro-zatverdzhennja-klasifikaciyi-valyut-doc45762.html |date=2019-08-15 }}.&nbsp;— Наказ Держкомстата України от 22.12.2010 № 528 «Про затвердження Класифікації валют».&nbsp;— Державний комiтет статистики України, 2010. * Отраслевые классификаторы ** [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=17801 Классификатор валют, используемых для целей таможеного оформления].&nbsp;— Приложение № 6 (в ред. Приказа ГТК РФ от 05.07.94 № 343) к Приказу ГТК РФ от 25.04.1994 № 162 (ред. от 27.01.1998) «Об утверждении Инструкции о порядке заполнения грузовой таможенной декларации».&nbsp;— Государственный таможенный комитет Российской Федерации, 1994. ** [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=13019 Перечень используемых клиринговых валют].&nbsp;— Приложение (в ред. письма ГТК РФ от 24.01.97 № 14-15/1353) к Письму ГТК РФ от 06.01.1997 № 01-15/143 «О кодах клиринговых валют».&nbsp;— Государственный таможенный комитет Российской Федерации, 1997. ** [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=14263 Классификатор клиринговых валют].&nbsp;— Приложение № 1 к Указанию ГТК РФ от 24.04.1997 № 01-14/529 «О кодах клиринговых валют».&nbsp;— Государственный таможенный комитет Российской Федерации, 1997. ** [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=14263 Таблица соответствия первой позиции кодов клиринговых валют, используемых уполномоченным банком, и кодов, используемых для таможенных целей].&nbsp;— Приложение № 2 к Указанию ГТК РФ от 24.04.1997 № 01-14/529 «О кодах клиринговых валют».&nbsp;— Государственный таможенный комитет Российской Федерации, 1997. ** [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=15372 О вводе в действие «Классификатора валют по межправительственным соглашениям, используемых в банковской системе Российской Федерации» («Классификатора клиринговых валют»)].&nbsp;— Распоряжение ЦБ РФ от 28.07.1997 № Р—212 (вместе с «Порядком присвоения кодов валютам (клиринговым) по межправительственным соглашениям»).&nbsp;— Центральный банк Российской Федерации, 1997. ** [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=19871 Классификатор клиринговых валют].&nbsp;— Приложение (в ред. распоряжения ГТК РФ от 13.08.98 № 01-14/875) к Распоряжению ГТК России от 24.06.98 № 01-14/694 «О кодах клиринговых валют» (вместе с «Классификатором валют по межправительственным соглашениям, используемых в банковской системе Российской Федерации (классификатором клиринговых валют)»).&nbsp;— Государственный таможенный комитет Российской Федерации, 1998. ** [http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=128784 Таблица соответствия клиринговой валюты и базовой валюты по Общероссийскому классификатору валют].&nbsp;— Приложение № 17 к Приказу ФТС РФ от 21.08.2007 № 1003 (ред. от 18.04.2012) «О классификаторах и перечнях нормативно-справочной информации, используемых для таможенных целей».&nbsp;— Федеральная таможенная служба, 2007. ** [http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=100738 Кодификатор валют].&nbsp;— Таблица № 3 (по состоянию на 1 декабря 2009 г.) к Письму ФНС РФ от 26.04.2010 № ШС-37-3/656@ «Об отсутствии необходимости построчного перевода электронного авиабилета».&nbsp;— Федеральная налоговая служба, 2010. * Прочие источники ** [http://www.anna-web.com Association of National Numbering Agencies (ANNA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622194016/http://www.anna-web.com/ |date=2012-06-22 }}.&nbsp;— Официальный сайт.&nbsp;— ANNA, 2012. ** [http://www.bmfbovespa.com.br Brazilian Mercantile & Futures Exchange] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313042919/http://bmfbovespa.com.br/ |date=2016-03-13 }}.&nbsp;— Официальный сайт.&nbsp;— BVMF, 2012. ** [http://www.globalfinancialdata.com/News/GHOC.aspx Global History of Currencies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404121739/http://www.globalfinancialdata.com/News/GHOC.aspx |date=2014-04-04 }}.&nbsp;— Global Financial Data, 2010. ** [http://www.unicode.org/versions/Unicode6.1.0/ The Unicode Standart].&nbsp;— Version 6.1.0.&nbsp;— Mountain View, CA: The Unicode Consortium, 2012.&nbsp;— ISBN 978-1-936213-02-3. ** [https://www.cia.gov The World Factbook (CIA World Factbook)].&nbsp;— Washington: [[Үҙәк разведка идаралығы|Central Intelligence Agency (CIA)]], 2011.&nbsp;— ISBN 978-1616080471. ** [http://cis.minsk.by Исполнительный комитет СНГ].&nbsp;— Официальный сайт.&nbsp;— 2011. ** [http://www.tsouz.ru Комиссия Таможенного союза]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&nbsp;— Официальный сайт.&nbsp;— 2011. ** [http://www.isin.ru Национальный расчётный депозитарий (НРД)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050324024706/http://isin.ru/ |date=2005-03-24 }}.&nbsp;— Официальный сайт.&nbsp;— НКО ЗАО НРД, 2012. ** [http://www.kacd.kz Центральный депозитарий ценных бумаг (ЦДЦБ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201233921/http://www.kacd.kz/ |date=2016-02-01 }}.&nbsp;— Официальный сайт.&nbsp;— АО ЦДЦБ, 2012. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == 7ruei6srv3fvytiqfymjdx5jpc9fo8n 0 147008 1295450 1294359 2026-05-03T19:58:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295450 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Берия Лаврентий Павлович''' ({{Lang-ka|ლავრენტი პავლეს ძე ბერია}}, '''Лавренти Павлес дзе Бериа'''; [[29 март]] [[1899 йыл]], [[Рәсәй империяһы]], Кутаиси губернаһы, Мерхеули — [[23 декабрь]] [[1953 йыл]], [[Мәскәү]]) — Рәсәй революционеры, совет [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|дәүләт]] һәм партия эшмәкәре, дәүләт именлегенең генераль комиссары (1941), Советтар Союзы Маршалы (1945)<ref>Академик [[Алиханов, Абрам Исаакович|Абрам Алиханов]] в своих воспоминаниях утверждал, что [[Сталин]] назвал Берию «ненастоящим, паркетным» маршалом [http://noev-kovcheg.ru/mag/2012-19/3508.html]</ref>, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943), 1953 йылда был исемдәрҙән мәхрүм ителә. 1941 йылдан алып — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе (И. В. Сталиндың) урынбаҫары (1946 йылдан — Министрҙар Советы) уның 1953 йылдың 5 мартында вафат булғанынан һуң — СССР Министрҙар Советы рәйесенең (Г. Маленков) беренсе урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың эске эштәр министры. СССР-ҙың Дәүләт оборона комитеты ағзаһы (1941—1944), СССР ГКО-һы рәйесе урынбаҫары (1944—1945). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы, депутаты, СССР-ҙың 1-3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1934—1953), Үҙәк Комитет Политбюроһы ағзалығына кандидат (1939—1946), Политбюро ағзаһы (1946—1952), Башҡорт АССР-ы Юғары Советының депутаты (1947-1953)(Ишембай ҡалаһынан кандидат)<ref>[https://ufa.mk.ru/social/2019/07/09/lavrentiy-beriya-dva-sroka-otbyl-deputatom-bashkirskogo-parlamenta.html "Московский комсомолец" гәзитенең публикацияһы ]</ref>, КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1952—1953). И. В. Сталинға иң яҡын торғандар рәтендә була. Оборона сәнәғәтенең һәм ПВО-ның, шул иҫәптән ядро ҡоралына һәм ракета техникаһына ҡағылышы булған бөтә эштәрҙең мөһим тармаҡтарының кураторы. 1945 йылдың 20 авгусынан СССР-ҙың ядро программаһын тормошҡа ашырыу менән етәкселек итә<ref name="9887cc" />. 1953 йылдың 26 июнендә Л. П. Берия, власты баҫып алыу маҡсатында шпионаж һәм заговор формаһында тыуған илгә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына. 1953 йылдың 23 декабрендә СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһы хөкөмө буйынса атып үлтерелә. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Лаврентий Берия 1899 йылдың 29 мартында Кутаисси губернаһының Мерхеул ауылында<ref>Колпакиди А. И., Серяков М. Л. [http://books.google.com/books?id=PbWp68vV6ysC&pg=PA432 Щит и меч: Энциклопедический справочник.] М., 2002. [http://www.booksite.ru/localtxt/sch/iti/mech/23.htm]</ref> ярлы крәҫтиән ғаиләһендә<ref name="memo">[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm Берия Лаврентий Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130103506/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm |date=2016-11-30 }} // Memo.ru</ref> тыуған. Уның әсәһе Марта Джакели (1868—1955) — мегрел сығышлы<ref>{{книга|автор=Николай Зенькович|заглавие=Самые секретные родственники|ссылка=http://books.google.com/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA20&dq=джакели+берия&hl=en&ei=WBqxTZetCsycOorknfQI&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=джакели%20берия&f=false|место=М.|издательство=Олма-Пресс|год=2005|isbn=5-94850-408-5}}</ref>, Серго Берия һәм ауылдаштары дәлилдәре буйынса, мегрел кенәз нәҫеле Дадиани менән алыҫ туғанлыҡта торған]{{sfn|Мой отец — Лаврентий Берия}}<ref>{{cite web|url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/02/04/119887-nash-gimmler.html|title=Наш Гиммлер - Издания МК|accessdate=2013-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQxsdUV7?url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/02/04/119887-nash-gimmler.html|archivedate=2013-03-27|deadlink=no}}</ref>.Тәүге ире вафат булғандан һуң Марта улы һәм ике ҡыҙы менән тороп ҡала<ref name="prudnikova">{{книга|заглавие=Берия, последний рыцарь Сталина|ссылка=http://books.google.com/books?id=TIgZcxiQHkcC&pg=PA15&dq=Марта+Джакели&hl=en&ei=WSQjTYHLEYjSsAPFksGnDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CCgQ6AEwAQ#v=onepage&q=Марта%20Джакели&f=false|автор=[[Прудникова, Елена Анатольевна|Елена Прудникова]], [[Александр Бушков]]. |издание=ЗАО «ОЛМА Медиа Групп»|год=2007|место=М.|accessdate=2011-01-04}}</ref>. Һуңыраҡ, фәҡирлек арҡаһында, тәүге никахтан булған балаларҙы тәрбиәгә уның Дмитрий ағаһы ала<ref name="prudnikova"/>. Лаврентийҙың атаһы, Павел Хухаевич Берия (1872—1922) Мерхеулға Мегрелиянан күсеп килә. Ғаиләһендә өс бала тыуа, бер улы ике йәшендә үлә, ә ҡыҙы ауырыуҙан һуң телһеҙ булып ҡала. Лаврентийҙың уҡыуға һәләтле булыуын күреп, ата-әсәһе уға яҡшы белем бирергә тырышалар — Сухум юғары башланғыс училищеһында. Уҡыуға һәм йәшәүенә түләү өсөн уларға ярты йорттарын һатырға тура килә<ref name="prudnikova"/>. 1917 йылда Берия бик яҡшы һөҙөмтәләр менән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса уртаса уҡыған<ref>[http://www.mk.ru/editions/daily/article/2008/08/26/26233-po-sledu-palacha.html] [http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1779685 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910064312/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1779685 |date=2014-09-10 }}</ref>) [[Сухум]] юғары башланғыс училищеһын тамамлай<ref name="memo" />, һәм [[Баҡы]] урта механик-техник төҙөлөш училищеһында белем ала. 17 йәшенән алып ул әсәһен һәм ауырыу һеңлеһен ҡарай, улар уның янына күсеп киләләр. 1916 йылда Нобелдәр нефть компанияһының баш контораһында практика үтә, бер үк ваҡытта училищела уҡыуын дауам итә. 1919 йылда уны техник-төҙөүсе-архитектор һөнәре буйынса тамамлай. 1918 йылдан алып механика-төҙөлөш училищеһындағы йәшерен марксистик түңәрәктә тора, уның ҡаҙнасыһы була. 1917 йылдың март айында Берия [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)-ға]] инә. 1917 йылдың июнь-декабрь айҙарында гидротехник отряды составында, техник булараҡ, Румын фронтына китә, Одессала хеҙмәт итә, артабан Пашканиҙа (Румыния) ауырыуы арҡаһында хеҙмәттән бушатыла һәм Баҡыға ҡайта, унда 1918 йылдың февраленән ҡала большевиктар ойошмаһында һәм Баҡы эшсе депутаттар Советы секретариатында эшләй. Баҡы коммунаһы баҫтырылғандан һәм төрөк-әзербайжан ғәскәрҙәре тарафынан Баҡы ҡалаһын баҫып алыуҙан һуң, Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылғанға тиклем, йәшерен большевиктар ойошмаһы эшендә ҡатнаша (1920 йылдың апреле). 1918 йылдың октябренән 1919 йылдың ғинуарына тиклем — «Аҡ ҡала Каспий ширҡәте» заводында конторсы булып эшләй. === Әзербайжан контрразведкаһында === Берияның Әзербайжан Демократик Республикаһында (АДР) контрразведкалағы хеҙмәте асыҡланмаған. Уның һүҙҙәре буйынса, 1919—1920 йылдарҙа контразведкала эшләгән саҡта ул Царицындағы XI Ҡыҙыл Армия штабына тапҡан мәғлүмәтте тапшырған, әммә быны бер кем дә дөрөҫләй алмай. Шул уҡ ваҡытта 1953 йылда контразведка хеҙмәтендә булыуы уға ҡаршы ҡуйылған ғәйептәрҙең береһе була{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=5}}. Рәсәй йәшерен хеҙмәттәр энциклопедияһына ярашлы, 1919 йылдың көҙөндә Баҡы большевистик подпольеһы етәксеһе А. И. Микояндың ҡушыуы буйынса ӘДР-ҙың дәүләт оборонаһы комитеты ҡарамағындағы контрреволюция менән көрәш буйынса ойошманың агенты була{{sfn|Колпакиди|2004|name="Колпакиди"}}. А. В. Антонов-Овсеенко фекере буйынса, мусауатсылар разведкаһына Берия үҙенең класташы Мирза Балы рекомендацияһы буйынса алына, Балы уны М. Д. Багиров менән таныштыра<ref name="n">{{книга |автор = Антонов-Овсеенко А. |заглавие = Берия |место = М. |издательство = |год = 1999 |страницы =18—19 |isbn = }}</ref> (Берияның күрһәтмәләренә ярашлы, ул Багиров менән 1921 йылда танышҡан){{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=383}}. Багировтың күрһәтмәләре буйынса, ул Берияның әзербажан контразведкаһында хеҙмәт итеүе тураһында Берияның үҙенән ишеткән: ''«Әйе, беләм. Бының турала миңә Берия үҙе 1921 йылда ӘзЧК-һына эшкә СОЧ-тың начальнигы һәм минең урынбаҫарым булараҡ килгәс тә һөйләне. Ул миңә, был разведкала партия ҡушыуы буйынса эшләнем, тине»''{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=591}}. 1923 йылдың 22 октябрендә яҙылған автобиографияһында Берия былай тип яҙа:{{цитата|Төрөк оккупацияһының беренсе ваҡытында мин Аҡ ҡалала "Каспий ширҡәте" заводында конторсы булып эшләнем. Шул уҡ 1919 йылдың көҙөндә "Гуммет" партияһынан контразведкаға хеҙмәткә киләм, унда Муссеви иптәш менән бергә эшләйем. Яҡынса 1920 йылдың мартында, Мусеви иптәште үлтергәндән һуң, мин контразведкалағы эшемде ҡалдырам һәм бер аҙ Баҡы таможняһында эшләйем<ref name="Автобиография">{{cite news| title=под псевдонимом «лакербая»| publisher=РОССИЙСКИЕ ВЕСТИ| url=http://rosvesty.ru/1945/interes/?id=1000000539| author=Станислав ТАРАСОВ, Дмитрий ЕРМОЛАЕВ| date=28 января - 4 февраля 2009| lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102103743/http://rosvesty.ru/1945/interes/?id=1000000539 |date=2011-01-02 }}</ref>.}} 1953 йылда СССР-ҙың генераль прокуроры Р. А. Руденко унан һорау ала. Берия, хеҙмәткә «Гуммет» социал-демократик ойошмаһының большевистик крылоһының заданиеһы буйынса эшкә төшөүе тураһында күрһәтмә бирә. Был эште Мирдаут Гуссейнов ҡушыуы буйынса башҡарған һәм уның эше (Измайлов аша) ''«башлыса контразведкаға килгән граждандарҙың хаттары менән эш итеүгә ҡайта»{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=59, 111}}. Автобиографияға ярашлы, Берия «1919 йылдың көҙөндә „Гуммет“» партияһынан контразведкаға хеҙмәткә инә һәм «яҡынса 1920 йылдың мартында, Муссевиҙы үлтергәндән һуң», эшен ҡалдыра{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=59}}. Мирфәттәх Баҡы ресторандарының береһендә, көҙ башында, 1919 йылдың 5 сентябрендә, үлтерелә<ref>{{книга |автор = [[Алигейдар Караев|Караев А. Г.]] |заглавие = Из недавнего прошлого (материалы к истории Азербайджанской коммунистической партии (б) |место = Баку |издательство = |год = 1926 |страницы =57—58 |isbn = }}</ref>. Контрразведкала Берияның хеҙмәте 3-4 ай дауам итә.Ул Гусейнов кәңәше буйынса эштән китеү тураһында ғариза бирә, сөнки әзербайжан контразведкаһы тулыһынса мусаүатсыларҙыҡына әйләнә{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=59}}. === Ҡабаттан Грузияла === 1920 йылдың апрелендә, Әзербайжанда совет власы урынлаштырылғандан һуң, Грузия Демократик Республикаһына легаль булмаған эшкә РКП(б)-ның Кавказ крайкомы һәм 11-се армия Реввоенсоветы ҡарамағындағы теркәү бүлеге вәкиле итеп ебәрелә. Барып етеү менән тиерлек Тифлиста ҡулға алына һәм Грузияны ташлап сығыу шарты менән азат ителә. Автобиографияһында Берия яҙа: {{цитата|Әзербайжанда апрель түңкәрелешенең тәүге көндәренән үк компартияның (большевиктар) крайкомы тарафынан 11-се армияһы Революцион-Хәрби Советы ҡарамағындағы Кавказ фронты регистродынан Грузияға, вәкил булараҡ, йәшерен сит ил эше буйынса ебәреләм. Тифлиста Амаяк Назаретян йөҙөндә край комитеты менән бәйләнешкә инәм, Грузияла һәм Арменияла резиденттар селтәрен булдырам, грузин армияһы һәм гвардияһы штабтары менән бәйләнештәр булдырам, даими рәүештә Баҡы ҡалаһындағы регистродҡа курьерҙар ебәрәм. Тифлиста мине Грузияның Үҙәк Комитеты менән бергә ҡулға алалар, әммә Г. Стуруаның Ной Жордания менән һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә бөтәһен дә 3-көнлөк срокта Грузияны ташлап сығыу шарты менән азат итәләр. Әммә мин, Лакербай псевдонимы аҫтында РСФСР илселегенә ул ваҡытҡа Тифлис ҡалаһына килгән [[Киров Сергей Миронович|Киров иптәшкә]] хеҙмәткә төшөп, ҡалыуға өлгәшәмс<ref name="Автобиография"/>.}} Һуңғараҡ, грузин меньшевистик хөкүмәтенә ҡаршы ҡораллы ихтилал әҙерләүҙә ҡатнашып, урындағы контразведка тарафынан фашлана, ҡулға алына һәм кутаиси төрмәһенә ултыртыла<ref name="Неизвестный Берия">{{книга |автор = Алексей Топтыгин |часть = |заглавие = Неизвестный Берия |оригинал = |ссылка = http://books.google.com/books?id=sOyfuVK77aUC&pg=PA384 |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = ИД Нева, Олма-Пресс |год = 2002 |том = |страницы = 384 |страниц = 480 |isbn = 5-7654-1501-6, 5-224-03518-X |тираж = 5000 }} </ref>, һуңынан Әзербайжанға һөрөлә<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. Об этом он пишет: Был ваҡиғалар тураһында Берия былай тип яҙа: {{цитата|1920 йылдың майында мин Баҡыға регистродҡа Грузия менән солох килешеүе төҙөүе сәбәпле директивалар алыу өсөн китәм, әммә Тифлисҡа әйләнеп ҡайтҡан саҡта мине Ной Рамишвили телеграммаһы буйынса ҡулға алалар һәм Тифлисҡа оҙаталар, унан, Киров иптәштең мәшәҡәттәренә ҡарамаҫтан, мине Кутаиси төрмәһенә оҙаталар. 1920 йылдың июнь һәм июль айҙарында мин төрмәлә ултырам, сәйәси тотҡондар иғлан иткән дүрт көн ярымлыҡ аслыҡтан һуң ғына мине этап буйынса Әзербайжанға ебәрәләр<ref name="Автобиография"/>.}} Шатуновская О. Г. Баҡыла Берияны ҡулға алыу эпизодын тасуирлай: ''« … Берия… Әзербайжанда оҙаҡ булмай. Әзербайжанда уны төрмәгә ултырталар…уны провокатор булараҡ ултырталар, ә Багиров уны азат итә. [[Киров Сергей Миронович|Киров]] ул ваҡытта Тбилисиҙа постпред була. Ул 11 армияһы штабына, реввоенсоветҡа, Орджоникидзеға телеграмма һуға: „Провокатор Берия ҡасты, ҡулға алығыҙ.“»''<ref>{{Китап|автор=Померанц Григорий Соломонович|заглавие=Следствие ведет каторжанка|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=ПИК|год=2004|страницы=|страниц=78|isbn=5-7358-0270-4}}</ref>. === Әзербайжан ЧК-нда хеҙмәттә === [[Файл:Лаврентий Берия, 1920-е годы.jpg|thumb|160px|left|<center>Лаврентий Берия<br> чекист карьераһы башында, 1920-се йылдар<center>]] Баҡыға ҡайтҡандан һуң Берия бер нисә тапҡыр Баҡы политехник институтында (элекке училище) уҡыуын дауам итергә маташа, өс курс тамамлай. 1920 йылдың август айында Әзербайжан КП(б)-ның Үҙәк Комитеты эштерә идарасыһы булып китә, ә шул уҡ йылдың октябрендә — буржуазия экспроприацияһы һәм эшселәрҙең көнкүрешен яҡшыртыу буйынса Ғәҙәттән тыш комиссияһының яуаплы секретары була, 1921 йылдың февраленә тиклем был вазифала эшләй<ref name="Справочник по КПСС и СССР">{{cite news | title=Берия Лаврентий Павлович|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991| url=http://www.knowbysight.info/BBB/00590.asp| lang=ru}}</ref>. 1921 йылдың 24 апрелендә Политбюро һәм ӘКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһы ултырышында уны Әзербайжан Ғәҙәттән тыш Комиссияһының контрреволюция, спекуляция, бандитлыҡ һәм вазифа енәйәттәре буйынса Йәшерен-оператив бүлеге мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр (ул саҡта был вазифаны Гусейн Әхундов биләй)<ref name="CK">{{статья |автор = Халилов А. |заглавие = Внутренние противоречия и борьба в руководстве Азербайджанской ЧК в 1920-1922 гг. |издание = [[Вопросы истории]] |номер = 5 |место = |год = 2016 |страницы = 128 |isbn = }}</ref>. Әзербайжан компартияһы Политбюроһының 16 июлдәге ҡарарына ярашлы Әзербайжан Ғәҙәттән тыш комиссияһының рәйесе урынбаҫары итеп ҡуйыла<ref name="CK"/> (в других источниках указан май 1921 года)<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. Яҡынса ошо ваҡытта ул Әзербайжан ЧК-һы рәйесе булған М. Багиров менән дуҫлаша. Л. П. Берия күрһәтмәләренә ярашлы, уларҙың 1921 йылдың яҡынса апрель айында танышалар{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=383}}, шул уҡ ваҡытта Багиров 1954 йылда һорау алған саҡта, улар шул уҡ йылдың февраленән алып тығыҙ бәйләнештә булалар, тип белдерә{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=590}}. Улар бик яҡын дуҫ булалар. Кавказ партия ойошмаһында уларҙы хатта «сиам игеҙәктәре» тип атайҙар{{sfn|Баберовски|2010|с=757—758}}. С. Р. Мильштейн да ''«бергә эшләгән ваҡытта һәм аҙаҡҡы көндәренә тиклем Берияның Багиров менән яңҡын мөнәсәбәттәре һаҡланды»''{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=384}}. Берия үҙе таныуы буйынса, Багиров менән уның мөнәсәбәттәре яҡшы була, әммә насар саҡтары ла булған — ''«мин уның менән риза булмаған йәки уға бирелгән заданиеларҙы үтәүҙе талап иткән саҡта»''{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=384}}. [[1953 йыл]]дың 19 авгусында [[Үҙәк разведка идаралығы|АҠШ-тың Үҙәк разведка идаралығы]] тарафынан М. Д. Багиров тураһында әҙерләнгән белешмәһендә Берия Л. П. подпольела булған саҡта Багировтың һеңлеһенә өйләнгән, тип яҙыла. Әммә был белешмә дөрөҫлөккә тап килмәйҙер, сөнки Багировтың һәм Берияның биографияларында быға ҡағылышлы мәғлүмәт юҡ<ref name="ot1">{{книга |автор = Гасанлы Дж. |заглавие = Хрущёвская «оттепель» и национальный вопрос в Азербайджане (1954-1959) |место = М. |издательство = Флинта |год = 2009 |страницы =15—16 |isbn = }}</ref>. 1921 йылда Берия Әзербайжан партия һәм чекистар етәкселеге яғынан вәкәләттәрен арттырған өсөн һәм енәйәт эштәрен уйлап сығарғаны ҡаты тәнҡиткә дусар ителә, әммә етди язанан ҡотолоп ҡала<ref name="Джанибекян">В. г Джанибекян, «Провокатор һәм охранка», М.: Вече, 2005</ref>. (Уны Анастас Микоян<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1992790 ЛЮДИ СОВЕСТИ И ДОЛГА<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823074641/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1992790 |date=2014-08-23 }}</ref>.) яҡлап сыға.) [[Файл:Makharadze,_Mir-Jafar_Bagirov,_Beria.jpg|мини|250x250пкс|<center>Һулдан уңға: Филипп Махарадзе, Мир Джафар Багиров һәм Лаврентий Берия, 1935 йыл<center>]] 1921 йылдың декабрендә Әзербайжан партия ойошмаһын таҙартҡан саҡта Берияның «мусауат контразведкаһында» хеҙмәт итеүе тураһында һүҙ килеп сыға. Башта Әзербайжан Үҙәк Контроль Комиссияһы һәм Кавказ аръяғы партия ойошмалары тарафынан тикшереү үткәрелә, һуңынан тикшереү РКП(б)-ның Үҙәк Контроль Комиссияһы тапшырыла, һуңғыһында Берияны РКП(б) ҡарамағына күсерергә ҡарар ителә. 1922 йылдың 6 майында үткәрелгән Әзербайжан компартияһының Үҙәк комитеты Президиумы ултырышында ҡарар ҡабул ителә: ''«Берияның Әзербайжан ЧК-һындағы эше бик кәрәкле тип танырға, РКП Үҙәк Комитетын уны Әзербайжанда ҡалдырыуҙы һорарға»''<ref name="CK1">{{Мәҡәлә|автор=Халилов А.|заглавие=Внутренние противоречия и борьба в руководстве Азербайджанской ЧК в 1920-1922 гг.|издание=[[Вопросы истории]]|место=|год=2016|номер=5|страницы=128—129|isbn=}}</ref>. 1922 йылдың ғинуарында Багировты "революцион законһыҙлыҡты боҙоу өсөн " вазифаһынан бушатҡандан һуң, Берия уның урыннына ултыра. Ул ваҡыттағы рәсми документтарҙа ул Әзербайжан Ғәҙәттән тыш комиссияһы башлығы итеп күрһәтелә. Мәҫәлән, 8 апрелдәге Әзербайжан компартияһы Үҙәк Комитеты Президиумы ултырышы протоколында уның фамилияһы өсөнсө урында тора (Әз. ЧК-һы рәйесе ғәҙәттә өсөнсө булырға тейеш), ә Багировтың фамилияһы исемлектә күрһәтелмәгән<ref name="CK1"/>. Кавказ аръяғы ЧК-һының Административ бүлегенең 8 июндәге 2703-сө һанлы бойороҡта ул Әз. ЧК-һы рәйесе тип исемләнгән<ref name="CK1" />. Шул уҡ ваҡытта «Иттихат» мосолман ойошмаһын һәмуң эсерҙарҙың Кавказ аръяғы ойошмаһын тар-мар итеүҙә ҡатнаша. 1922 йылдың йәйгеһен Берия Әзербайжан ғәҙәттән тыш комиссияһының Йәшерен-оператив бүлеге мөдире вазифаһына тәғәйенләнә<ref name="CK" />. === Грузия дәүләт именлеге органдарындағы эше === 1922 йылдың ноябрендә Берияны Тифлисҡа күсерәләр һәм Йәшерен-оператив бүлеге начальнигы һәм Грузия ССР-ының халыҡ Комиссарҙары Советы ҡармағындағы Ғәҙәттән тыш комиссияһы (артабан Грузия Дәүләт сәйәси идаралығы тип үҙгәртелә) рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Бер үк ваҡытта Кавказ аръяғы армияһының Махсус бүлеге начальнигы вазифаһын биләй<ref>[http://revolucia.ru/le389.html Революция. RU :: К дню рождения Л. П. Берии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 1923 йылдың июлендә Грузияның Үҙәк Башҡарма комитеты тарафынан Хәрби Хеҙмәт Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1924 йылда меньшевиктар ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша, СССР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була<ref name="Колпакиди" />. 1926 йылдың мартынан — Грузия ССР-ының Дәүләт Сәйәси идаралығы рәйесенең урынбаҫары, Йәшерен-оператив бүлеге начальнигы. 1926 йылдың 2 декабрендә Лаврентий Берия Грузия СССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Дәүләт сәйәси идаралығы рәйесе булып китә (әлеге вазифаны 1931 йылдың 3 декабренә тиклем биләй), Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһында Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары һәм Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһында Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ГПУ рәйесе урынбаҫары (1931 йылдың 17 апреленә тиклем)<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1931 йылдың 17 апреленнән алып 1926 йылдың декабренә тиклем ошонда уҡ Йәшерен-оператив идаралығы начальнигы була<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1927 йылдың апреленән алып 1930 йылдың декабренә тиклем бер үк ваҡытта — Грузин ССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары<ref name="memo"/>. Ошо осорҙа И. В. Сталин менән осраша. 1930 йылдың 6 июнендәге Грузия ССР-ы КП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумы ҡарары буйынса Лаврентий Берия Грузия КП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы итеп тәғәйенләнә (һуңынан Бюро)<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1931 йылдың 17 апрелендә Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ГПУ-ның рәйесе, Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы ОГПУ-һының тулы хоҡуҡлы вәкиле һәм Кавказ Ҡыҙыл Байраҡ армияһының ОГПУ Махсус бүлеге начальнигы вазифаларын биләй (1931 йылдың 3 декабренә тиклем)<ref name="Справочник по КПСС и СССР" />. Бер үк ваҡытта 1931 йылдың 18 авгусынан 3 декабренә тиклем — СССР-ҙың ОГПУ коллегияһы ағзаһы<ref name="memo"/>. === Кавказ аръяғында партия эшендә === 1931 йылдың 31 октябрендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы Л. П. Берияны Кавказ аръяғы крайкомының икенсе секретары вазифаһына тәғәйенләй (1932 йылдың 17 октябренә тиклем әлеге вазифаны биләй), 1931 йылдың 14 ноябрендә Грузия КП(б) Үҙәк Комитетының беренсе секретары итеп тәғәйенләнә (1938 йылдың 31 авгусына тиклем), 1932 йылдың 17 октябрендә — бер үк ваҡытта Кавказ аръяғы крайкомының беренсе секретары<ref name="memo"/>, Армения һәм Әзербайжан компартияларының Үҙәк Комитеттары ағзаһы итеп һайлана. 1936 йылдың 5 декабрендә Кавказ аръяғы СФСР өс үҙаллы республикаларға бүленә, Кавказ аръяғы крайкомы 1937 йылдың 23 апрелендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарарына ярашлы бөтөрөлә<ref>[http://www.oldgazette.ru/kopravda/24041937/text1.html Старые газеты Комсомольская правда, 24 апреля 1937 г. (стр.1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016194539/http://www.oldgazette.ru/kopravda/24041937/text1.html |date=2012-10-16 }}</ref>. 1933 йылдың 10 мартында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Секретариаты Берияны Политбюро, Оргбюро, Үҙәк Комитеты Секретариаты ултырыштары протоколдарына Үҙәк Комитет ағзаларына мәғлүмәттәр ебәреү исемлегенә индерә. 1934 йылда ВКП(бX-ның VII съездында беренсе тапҡыр Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref name="Колпакиди" />. 1934 йылдың декабрь айында Берия Сталиндың 55 йәше тулыуға арналған мәжлесендә була. 1935 йылдың мартында Берия СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм уның президиумы ағзаһы итеп һайлана. 1935 йылдың 17 мартында ул беренсе тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә<ref name="Колпакиди" />. 1937 йылдың майында бер үк ваҡытта Грузия КП(б)-ның Тбилиси ҡала комитетын етәкләй (1938 йылдың 31 авгусына тиклем)<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1935 йылда «Кавказ аръяғындағы большевистик ойошмалар тарихы мәсьәләһенә» (тикшеренеүселәр фекере буйынса, уның авторҙары Малакия Торошелидзе һәм Эрик Бедия) исемле китап сығара<ref>[[Антонов-Овсеенко, Антон Владимирович|А. Антонова-Овсеенко]]. «Берияны».-М., 1999</ref>. 1935 йылдың аҙағындағы Сталин Әҫәрҙәрен нәшер итеү проектында Берия — редакция составында, шулай уҡ айырым томдарҙың редакторы итеп күрһәтелә<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015562 Стецкий о плане издания Собрания сочинений Сталина]</ref>. Берия етәкселек иткән осорҙа төбәк халыҡ хужалығы тиҙ үҫешә. Берия Кавказ аръяғы нефть сәнәғәте үҫешенә ҙур өлөш индерә, ул эшләгән осорҙа сафҡа күп эре сәнәғәт объекттары индерелә (Земо-Авчал ГЭС-ы һәм башҡалар). Грузия бөтә Союз курорт зонаһына әүерелә. Субтропиктарҙа етештерелгән ауыл хужалығы продуцияһына (виноград, сәй, мандарин һәм башҡалар) юғары һатып алыу хаҡтары ҡуйыла: грузин крәҫтиәнлеге илдә иң хәллеләрҙән һанала. Нестор Лакоба үҙенең вафаты алдынан (ағыуланыу һөҙөмтәһендә) Берияны үҙенең үлтереүсеһе тип әйткән, тиҙәр<ref name=ReferenceD>[[Широкорад, Александр Борисович|Широкорад А. Б.]] {{cite web|url=http://litrus.net/book/read/340?p=37|title=Война и мир Закавказья за последние три тысячи лет &#124; Страница 37 &#124; Онлайн-библиотека|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F9CBo0Sl?url=http://litrus.net/book/read/340?p=37|archivedate=2013-03-15|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202235258/http://litrus.net/book/read/340?p=37 |date=2013-12-02 }}</ref><ref name=ReferenceA>[[Антонов-Овсеенко, Антон Владимирович|А. В. Антонов-Овсеенко]] [http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1186241 ВОЖДЬ АБХАЗСКОГО НАРОДА. 70 ЛЕТ СО ДНЯ ГИБЕЛИ НЕСТОРА ЛАКОБЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029191355/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1186241 |date=2013-10-29 }}</ref>. 1937 йылдың сентябрендә Мәскәүҙән Г. М. Маленков һәм А. И. Микоян менән берлектә Әрмәнстан партия ойошмаһының «таҙартыуын» үткәрә. «Ҙур таҙартыу» Грузияла ла үтә, унда партия һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәренең күбеһе репрессиялана<ref name="Колпакиди" />. Бында Грузия, Әзербайжан, Әрмәнстан партия етәкселәре араһында заговор «асыла», заговорсылар, йәнәһе, Кавказ аръяғының СССР-ҙан сығыуын һәм Бөйөк Британия протектораты аҫтына күсеүҙе планлаштырған<ref name="Джанибекян" />. Грузияла, мәҫәлән, мәғариф наркомы Гайоз Девдарианиға ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана. Уның дәүләт именлеге органдарында һәм компартияла мөһим вазифалар биләгән Шалва ағаһы үлтерелә. Ахырҙа, Гайоз Девдариани 58-се статьяны боҙоуҙа һәм контрреволюцион эшмәкәрлек алып барыуҙа ғәйепләнә һәм НКВД тройкаһы хөкөмө буйынса 1938 йылда атып үлтерелә. Партия функционерҙарынан тыш, таҙартыуҙан урындағы интеллектуалдар ҙа репрессияларға дусар ителә, шул иҫәптән Михаил Джавахишвили, Тициан Табидзе, Сандро Ахметели, Евгений Микеладзе, Дмитрий Шеварднадзе, Георгий Элиава, Григорий Церетели һәм башҡаларight&printsec=frontcover&source=bl&ots=Uz4vxD0uOk&sig=fL2n2-cjFEB56bpjDSI_510RQgA&hl=en&ei=658tS-3tJZSAMrTEuIEJ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAgQ6AEwAA#v=onepage&q=&f=false ''Beria: Stalin’s First Lieutenant''], ''Princeton University Press'', стр. 78. 1993. ISBN 0-691-03257-2</ref>. 1938 йылдың 17 ғинуарынан, СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советының 1-се сессияһынан СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы. === СССР НКВД-һында === [[Файл:Moscow, Vspolny Lane 1.jpg|слева|мини|250px|<center> Л. П. Берияның элекке йорто, унда ул 1938—1953 йылдарҙа йәшәгән<br>(Малая Никитская урамы, 28/1)<center>]] 1938 йылдың 22 авгусында СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары Н. И. Ежовтың беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Берия менән бер үк ваҡытта тағы ла бер беренсе урынбаҫар итеп (15.04.1937) М. П. Фриновский тәғәйенләнә. 1938 йылдың 8 сентябрендә Фриновский СССР-ҙың Хәрби-һауа Флоты наркомы итеп тәғәйенләнәы<ref name=autogenerated1>[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/centr.htm Кто руководил НКВД : 1934—1941] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021040407/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/centr.htm |date=2011-10-21 }}</ref>, шул уҡ көндә уны СССР-ҙың НКВД идаралығы начальнигы вазифаһында Берия алмаштыра — 1938 йылдың 29 сентябрендә НКВД структураһында тергеҙелгән Дәүләт именлегенең Баш идаралығы вазифаһында Берияны НКВД наркомының беренсе урынбаҫары В. Н. Меркулов алмаштыра. 1938 йылдың 11 сентябрендә Л. П. Берияға Дәүләт именлеге 1-се ранглы комиссар званиеһы бирелә. 1938 йылдың 25 ноябрендә Берия СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. [[Файл:Lavrenti Beria Stalins family.jpg|<center>Л. П. Берия һәм И. В. Сталиндың ҡыҙы Светлана. ([[Сталин]] — артҡы планда)<center>|thumb|240 px|right]] А. С. Барсенков һәм А. И. Вдовина фекеренсә, Берия НКВД башлығы вазифаһына килгәндән һуң репрессиялар ҡәтғи рәүештә кәмей. [[Оло террор]] тамамлана<ref name="bv291" />. 1939 йыл эсендә контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеү буйынса үлем язаһына — 2,6 мең, 1940 йылда — 1,6 мең кеше хөкөм ителә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=291|name="bv291"}}. 1939—1940 йылдарҙа 1937—1938 хөкөм ителмәгән кешеләрҙең күпселеге азат ителә; шулай уҡ хөкөм ителгәндәрҙең һәм лагерҙарға ебәрелгәндәрҙең бер өлөшө иреккә сығарыла. В. Н. Земсков мәғлүмәттәре буйынса, 1938 йылда 279 966 кеше азат ителә<ref>{{Cite web|url=http://www.stolitsa.org/1266-lozh-pod-vidom-statistiki-ob-odnoy-publikacii-v-zhurnale-sociologicheskie-issledovaniya.html|title=Ложь под видом статистики. Об одной публикации в журнале «Социологические исследования» » Журнал Столица}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218090739/http://www.stolitsa.org/1266-lozh-pod-vidom-statistiki-ob-odnoy-publikacii-v-zhurnale-sociologicheskie-issledovaniya.html |date=2018-02-18 }}</ref>. МДУ-ның эксперт комиссияһы Барсенковтың һәм Вдовиндың дәреслегендә фактик хаталар таба һәм 1939—1940 йылдарҙа азат ителгәндәрҙең һаны 150—200 мең кеше тип баһалай<ref>[http://ria.ru/society/20101124/300515272.html Эксперты МГУ нашли фактические ошибки в учебнике Барсенкова и Вдовина]</ref>. «Йәмғиәттең ҡайһы бер даирәләрендә уның 30-сы йылдарҙың иң аҙағында „социалистик законлылыҡты“ тергеҙгән кеше репутацияһы була», — тип билдәләй Яков Этингер<ref>[[Этингер, Яков Яковлевич|Этингер Я. Я.]] Это невозможно забыть: Воспоминания. М., 2001.</ref>. Л. П. Берия 1940 йылда Лев Троцкийҙы үлтереү буйынса операцияһына кураторлыҡ итә, 1940 йылда әсиргә эләккән поляк офицерҙарының һәм башҡа кешеләрҙең судтан тыш атып үлтереүҙең инициаторы була. буйынса яуаплы операциялар л. п. 1940 йылда юҡ Лев Троцкий, инициаторы булған преисполненный 1940 йылда поляк офицеры атып һәм башҡа әсирҙәр йөҙө. 1938 йылдың 25 ноябренән 1941 йылдың 3 февраленә тиклем Берия совет тышҡы разведка менән етәкселек итә (ул саҡта СССР-ҙың НКВД-һы функцияларына инә; 1941 йылдың 3 февралендә тышҡы разведка яңы булдырылған СССР-ҙың дәүләт именлеге Халыҡ комиссариаты составына тапшырыла, уны Берияның элекке урынбаҫары Меркулов етәкләй). Мартиросян фекеренсә, Берия ҡыҫҡа срокта Ежов осорондағы законһыҙлыҡҡа һәм террорға нөктә ҡуя. Уның етәкселегендә 1939—1940 йылдарҙа Европал, Японияла һәм АҠШ-та совет тышҡы разведкаһының бик көслө агенттар селтәре булдырыла<ref>[http://svr.gov.ru/history/stage04.htm Внешняя разведка в предвоенный период (1935—1941)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325165606/http://svr.gov.ru/history/stage04.htm |date=2014-03-25 }}</ref><ref>[http://www.e-reading.co.uk/book.php?book=1003074 Мартиросян А. 100 мифов о Берии. Вдохновитель репрессий или талантливый организатор? 1917—1941 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203100200/http://www.e-reading.co.uk/book.php?book=1003074 |date=2014-02-03 }}</ref>. 1939 йылдың 22 мартынан — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат<ref name="memo"/>. 1941 йылдың 30 ғинуарында Л. П. Берияға дәүләт именлегенең генераль комиссары званиеһы бирелә. 1941 йылдың 3 февралендә СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең урынбаҫары итеп тәғәйенләнә<ref name="memo" />. Ул НКВД, НКГБ, урман һәм нефть сәнәғәте, төҫлө металдар, йылға флоты наркоматтарына кураторлыҡ итә. === Бөйөк Ватан һуғышы === [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында, 1941 йылдың июнь аҙағында, Берия П. Cудоплатовҡа СССР-ҙағы Болгария илсеһе И. Стаменов аша, ниндәй шарттарҙа Германия СССР-ға ҡаршы һуғышты туҡтатырға ризалаша икәнлеген белергә ҡуша<ref>[https://www.novayagazeta.ru/articles/2016/06/17/68966-stalin-v-1941-godu-byl-gotov-otdat-gitleru-pribaltiku-i-ukrainu Сталин в 1941 году был готов отдать Гитлеру Прибалтику и Украину]</ref>. 1941 йылдың 18 октябрендә Л. П. Берия бер ниндәй судһыҙ-ниһеҙ тикшереү аҫтында булған 25 кешене, шул иҫәптән ҡулға алынған хәрби начальниктарҙы һәм уларҙың ҡатындарын, атып үлтереү тураһында бойороҡ бирә<ref>[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}</ref>. 1941 йылдың 30 июнендә Л. П. Берия Дәүләт Оборона комитеты (ГКО) ағзаһы булып тора<ref name="post3006">[[:s:Постановление Президиума ВС СССР, СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 30.06.41 о создании ГКО|Постановление Президиума Верховного Совета СССР, Совета Народных Комиссаров СССР и Центрального Комитета ВКП(б) от 30 июня 1941 года об образовании Государственного Комитета Обороны]]</ref>. ГКО ҡарары менән Л. П. Берияға ГКО-ның самолеттар, моторҙар, ҡорал һәм минометтар етештереү буйынса ҡарарҙарын, шулай уҡ Ҡыҙыл Армияһының Хәрби-Һауа Көстәре эше буйынса (авиаполктар булдырыу, уларҙы кәрәкле ваҡытта фронтҡа ташлау һәм башҡалар) ГКО ҡарарҙарын контролдә тотоу бурысы йөкмәтелә<ref>[http://www.hrono.ru/libris/stalin/15-36.html Постановление № ГКО-1241с от 4 февраля 1942 года]</ref>. [[Файл:Выставка образцов трофейного вооружения.jpg|слева|мини|250px|<center>Л. П. Берия (уртала) Горький исемендәге парктағы трофей немец ҡорал өлгөләре күргәҙмәһендә. Мәскәү, [[1943 йыл]]<center>]] ГКО-ның 1942 йылдың 8 декабрендәге ҡарарына ярашлы Л. П. Берия ГКО-ның Оператив бюроһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә<ref name="gko1241">[[s:Постановление ГКО № 2615с от 8.12.42|Постановление ГКО № 2615с от 8.12.42]]</ref>. Ошо уҡ ҡарар менән Л. П. Берияға өҫтәмә рәүештә Күмер сәнәғәте наркоматының һәм юлдар наркоматының эшен контролдә тотоу һәм күҙәтеү бурыстары йөкмәтелә<ref name="gko1241" />. 1944 йылдың майында Берия ГКО рәйесенең урынбаҫары<ref name="memo"/> һәм Оператив бюроһы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Оператив бюроһы бурыстарына, атап әйткәндә, оборона сәнәғәте, тимер һәм һыу юлы транспорты, ҡара һәм төҫлө металлургияһы, күмер, нефть, химия, резина, ҡағыҙ-целлюлоза, электр-техник сәнәғәте наркоматтарының, электр станцияларҙың эшен контролдә тотоу һәм күҙәтеү инә<ref>[[s:Постановление ГКО № 5931 от 19.05.44|Постановление ГКО № 5931 от 19.05.44]]</ref>. Берия шулай уҡ СССР-ҙың Ҡораллы көстәре Баш Командованиеһы Ставкаһының даими кәңәшсеһе вазифаһын биләй<ref name="kn4v1t136">Великая Отечественная война. 1941—1945. Военно-исторические очерки. Книга первая. Суровые испытания. — М.: Наука, 1998. 544 с, ил — стр 136</ref><ref>[http://www.hrono.ru/dokum/194_dok/19410623ck.php О Ставке Главного командования]</ref>. Һуғыш йылдарында ил етәкселегенең һәм партияның халыҡ хужалығы идаралығы менән бәйле булған (шулай уҡ фронтта ла) яуаплы йомоштарын башҡара. Ысынында 1942 йылда Кавказ оборонаһы менән етәкселек итә. Самолеттар һәм ракета техникаһы етештереүе өсөн яуаплы була<ref name="kn4v1t386">Великая Отечественная война. 1941—1945. Военно-исторические очерки. Книга первая. Суровые испытания. — М.: Наука, 1998. 544 с, ил — стр 386</ref>. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 сентябрендәге Указына ярашлы Л. П. Берия «Хәрби ваҡыттың ауыр шарттарында ҡорлады һәм боеприпастарҙы етештереү арттырыу өлкәһендәге айырым ҡаҙаныштары өсөн» [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ була. Һуғыш йылдарында Л. П. Берия Ҡыҙыл Байраҡ ордены (Монголия, 15 июль 1942), Республика ордены (Тыва, 18 август 1943), Ленин ордены (21 февраль 1945), Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944 йылдың 3 ноябре) менән бүләкләнә<ref name="memo"/>. === Ядро проекты буйынса эштең башы === 1943 йылдың 11 февралендә И. В. Сталин Дәүләт Оборона комитетының [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотовтың]] етәкселегендәге [[Ядро ҡоралы|атом бомбаһын]] етештереү өсөн эш программаһы тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. Әммә СССР ГКО-һының [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатовтың]] [[Курчатов институты|2-се һанлы лабораторияһы]] тураһындағы 1944 йылдың 3 декабрендә ҡабул ителгән ҡарарҙа нәҡ Л. П. Берияға «уран буйынса эштәрҙе күҙәтеү» ҡушыла,<ref name="About" /> === Халыҡтар депортацияһы === [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда халыҡтарҙы уларҙың күпләп йәшәгән урындарынан депортациялау тормошҡа ашырыла. Шулай уҡ Гитлер коалицияһына ингән халыҡтарҙың вәкилдәре ([[венгрҙар]], болғарҙар, күп кенә финдар) депортациялана. Депортациялауҙың рәсми сәбәбе итеп дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында әлеге халыҡтарҙың күпселек өлөшө советтарға ҡаршы әүҙем ҡораллы көрәш алып барыуы күрһәтелә. Л. Берияның етәкселегендә Төньяҡ Кавказ халыҡтарынан тәүгеләре булып ҡарасайҙар депортациялана — НКВД ғәскәрҙәре тарафынан күсереү 1943 йылдың 2 ноябрендә үткәрелә. Ҡарасай автономия өлкәһе территорияһы Грузия ССР-ы составына индерелә. Ҡарасайҙәрҙе күсереү сәбәптәренең береһе — Грузия территорияһын киңәйтеү. 1944 йылдың 29 ғинуарында Лаврентий Берия «чечендарҙы һәм ингуштарҙы күсереү тәртибе тураһында инструкция»ға ҡул ҡуя, ә 21 февралдә ул НКВД буйынса чечендарҙы һәм ингуштарҙы депортациялау тураһында бойороҡ сығара<ref>{{cite news | title=Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей|publisher=РИА Новости| url=http://www.rian.ru/spravka/20080222/99840311.html|date=22/02/2008 | lang=ru}}</ref>. 20 февралдә И. А. Серов, Б. З. Кобулов һәм С. С. Мамулов менән бергә Берия Грозныйға килә һәм операция менән шәхсән үҙе етәкселек итә, операцияла НКВД-ның, НКГБ-ның һәм "СМЕРШ"тың яҡынса 19 мең оператив хәҙмәткәрҙәре, шулай уҡ НКВД ғәскәрҙәренең «таулы урындарҙағы учениеларҙа ҡатнашыу өсөн» яҡынса 100 мең офицер һәм һалдат ҡатнаша<ref name="Полян">{{cite news | title=Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939–1953) | publisher=memo.ru | url=http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm | author=Павел Полян | lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114024347/http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |date=2012-11-14 }}</ref>. 22 февралдә республика етәкселеге һәм юғары рухи лидерҙар менән осраша, уларҙы операция тураһында иҫкәртә һәм халыҡ араһында кәрәкле эш алып барырға тәҡдим итә<ref name="Полян" />, ә инде икенсе көндө иртәнсәк ҡыуып сығарыу операцияһы башлана. 24 февралдә Берия Сталинға хәбәр итә: ''«Ҡыуып сығарыу һәйбәт үтә…Операцияға бәйле ҡулға алынырға тейешлеләрҙән 842 кеше ҡулға алынды»''<ref name="Скепсис">{{cite news | title=Депортация народов|publisher=Научно-просветительский журнал «Скепсис| url=http://scepsis.ru/library/id_1237.html|author=Николай Бугай| lang=ru}}</ref>. Шул уҡ көндө Берия Сталинға балҡарҙарҙы ҡыуып сығарырға тәҡдим яһай, ә 26 февралдә ул НКВД буйынса «Кабардин-Балҡар Республикаһынан балҡар халҡын ҡыуып сығарыу буйынса саралар тураһындағы» бойороҡҡа ҡул ҡуя<ref name="Полян" />. Быға тиклем бер көн алда Берия, Серов һәм Кобулов Ҡабарҙы-Балҡар обкомы секретары Зубер Кумехов менән осрашалар, осрашыу ваҡытында март башында Эльбрус алдына барып килеү тураһында килешелә<ref name="Скепсис" />. 2 мартта Берия Момулов һәм Кобулов оҙатыуында Эльбрус алдына барып ҡайта, Кумеховҡа балҡарҙарҙы — ҡыуып сығарыу, ә уларҙың ерен Ҙур Кавказдың төньяҡ һырттарында оборона рубежы булдырыр өсөн Грузияға биреү тураһында хәбәр итә. 5 мартта ГКО-ның КБ АССР-ҙан ҡыуып сығарыу тураһында ҡарары сыға, ә 8-9 мартта операция башлана. 11 мартта Берия Сталинға ''« балҡарҙарҙан 37 103 кеше ҡыуып сығарылды» тип хәбәр итә''<ref name="Скепсис" />, ә 14 мартта ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы алдында отчет бирә<ref name="Полян" />. Төрөк-месхеттарҙың, шулай уҡ [[Төркиә]] менән сиктәш йәшәгән [[курдтар]]ҙың һәм хемшиндарҙың, депортацияһын эре акция тип әйтеп була. 24 июлдә Берия Сталинға хат аша (7896-се һанлы) мөрәжәғәт итә: {{цитата|Бер нисә йыл дауамында был халыҡтың төркиәнең сиктәш райондарындағы халҡы менән туғанлыҡ ептәре менән бәйләнгән күпселек өлөшө эмиграцион ҡараш күрһәтә, контрабанда менән шөғөлләнә һәм төрөк раведка органдары өсөн шпион элементтарын вербовкалау һәм бандитлыҡ төркөмдәрҙе булдырыу өсөн сығанаҡ булып тораref>{{книга |автор = Бугай Н.Ф., М.И. Мамаев |заглавие = Турки-месхетинцы: Грузия, Узбекистан, Россия, США |издательство = |год = 2009 |страницы = 102 |isbn = 978-5-8125-1210-1 }}</ref>.}} Уның билдәләүенсә, ''«СССР НКВД-һы Ахалцих, Ахалкалак, Адиген, Аспиндз, Богданов райондарынан, Аджар АССР-ының ҡайһы бер ауыл Советтарынан төрөк, курд, хемшиндарҙың 16 700 хужалығын ҡыуып сығарырға кәрәк тип таба»''. 31 июлдә Дәүләт Оборона Комитеты Грузия ССР-ынан Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ һәм Үзбәк ССР-ҙарына 45 516 төрөк месхеттарҙы ҡыуып сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә (6279-сы һанлы, «совершенно секретно»)<ref>{{книга |автор = Бугай Н.Ф., М.И. Мамаев |заглавие = Турки-месхетинцы: Грузия, Узбекистан, Россия, США |издательство = |год = 2009 |страницы = 104 |isbn = 978-5-8125-1210-1 }}</ref>. Райондарҙы немец оккупанттарынан азат итеү немец енәйәттәштәренең ғаиләләренә ҡарата яңы акциялар үткәреүен талап итә. 24 августа Берияның ҡултамғаһы аҫтында «Кавминтөркөмө курорттары ҡалаларынан әүҙем немец енәйәттәштәренең ғаиләләрен, хыянатсыларҙы һәм немецтар менән ирекле рәүештә киткән һатлыҡйәндәрҙе ҡыуып сығарыу тураһында» НКВД-ның бойороғо сыға<ref name="Скепсис"/>. 2 декабрҙә Берия Сталинға түбәнге хат менән мөрәжәғәт итә:{{Цитата башы}} «Грузия ССР-нан Үзбәк, Ҡаҙаҡ һәм Ҡырғыҙ республикары райондарына 91 095 төрөк, курд, хемшиндарҙы уңышлы ҡыуып сығарыу менән бәйле СССР НКВД операцияһы барышында үҙҙәрен лайыҡлы күрһәткән НКВД-НКГБ хеҙмәткәрҙәрен һәм НКВД ғәскәрҙәре хәрбиҙәрен ССР Союзы ордендары һәм миҙалдары менән наградлауҙы һорай»<ref>{{книга |автор = Бугай Н.Ф., М.И. Мамаев |заглавие = Турки-месхетинцы: Грузия, Узбекистан, Россия, США |издательство = |год = 2009 |страницы = 116 |isbn = 978-5-8125-1210-1 }}</ref>. {{Цитата аҙағы}} === Һуғыштан һуңғы йылдар === ==== СССР-ҙың ядро проектына кураторлыҡ итеү ==== Аламогордо тирәһендәге сүллектә беренсе американ атом ҡоролмаһын һынауҙан һуң СССР-ҙа атом ядро ҡоралын булдырыу буйынса эштәр тиҙләтелә. ГКО-ның 1945 йылдың 20 авгусындағы ҡарарына ярашлы<ref name="9887cc" /> ГКО ҡарамағында Махсус комитет ойошторола. Уның составына Берия (рәйес), Г. М. Маленков, Н. А. Вознесенский, Б. Л. Ванников, А. П. Завенягин, [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатов]], Л. П. Капица (һуңынан проектта ҡатнашыуҙан баш тарта)<ref>«В 1946 году Капица отказался принимать участие в разработке атомного оружия» // [[Сахаров Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаров]] [http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_3.htm Воспоминания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190211025011/http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_3.htm |date=2019-02-11 }}</ref>{{sfn|Мой отец — Лаврентий Берия|loc=Пётр Леонидович просто-напросто не хотел работать над атомным проектом …}}), В. А. Махнев, М. Г. Первухин инәләр. Комитетҡа «урандың эске атом энергияһын файҙаланыу буйынса бөтә эштәр менән етәкселек итеү» йөкмәтелә. Артабан әлеге комитет СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Махсус комитетыһәм СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарамағындағы Махсус комитеты тип үҙгәртелә. Берия, бер яҡтан, бөтә кәрәкле разведка мәғлүмәтен алыуҙы ойоштора һәм етәкселек итә, икенсе яҡтан — проектҡа дөйөм етәкселек итә. Проекттың кадрҙар мәсьәләләре М. Г. Первухинға, В. А. Малышевҡа, Б. Л. Ванниковҡа һәм А. П. Завенягинға йөкмәтелә<ref name="9cc" />. Бына Силәбе-40-та Берияны үҙ күҙҙәре менән күргән кешенең хәтирәләре: {{цитата|автор=Эпатова Нинель Михайловна|1949 йылда, беҙ максималь кимәлгә сыҡҡан саҡта, Курчатов һәм Берия килделәр. Беҙҙең лабораторияға ла килделәр. Берия ул ваҡытта хәҙер һүрәтләнгән кешегә бөтөнләй оҡшамаған ине. Ныҡ йонсоған, йоҡоһо туймаған, күҙҙәре ҡыҙарған, күҙ төптәре шешенке, бик иҫке плащта. Эш, эш, эш. Беҙ сибәрҙәр яғына хатта әйләнеп тә ҡараманы. Беренсе көндә килде, машинанан сыҡты ла арт яғын ышҡый: «Ниндәй һеҙҙә алама юлдар!» Икенсе көн килә – аҫҡай: йоҡларға ятҡайны, ә аҫтындағы карауат сеткаһы уйылып төштө. Бер кемде лә бының өсөн ултыртманылар. Ә һуңынан тағы ла соцҡалала тапшырҙылар... Силәбе-40 — ул бит Татыш һәм Течь ҡасабалары, боронғо урыҫ ауылдары, улар араһында нисәмә километр. Һәм бына Течта беренсе ағас театрын тапшыралар. Бөтәһе лә килеп еткән: конвойҙан бушатылған тотҡондар, конвой аҫтындағы тотҡондар, ИТР, һаҡсылар, Музруков менән Берия ла. Уның шофёры серем итә,Ә Берияның иҫке плащы, шул уҡ, тәүге тапҡыр шул уҡ плащта килгән, машинала ята. Тантаналар бөттө, Берия машинаға әйләнеп килә, ә плаш юҡ, кемдер май һөрткән. Һәм тағы ла бер кемде лә ултыртманылар. Ул, эштән башҡа, бөтә нәмәгә лә төкөрөп ҡараны шикелле, шундай ҡараш тыуҙы.<ref>Воспоминания Н. М. Эпатовой, почётного гражданина Обнинска. Журнал «Знамя», №9, 2015. Эргали Гер Теоретический тупик. с. 187-188</ref>}} 1953 йылдың мартында Махсус комитетҡа оборона әһәмиәтле башҡа махсус эштәр менән етәкселек итеү йөкмәтелә. КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 26 июнендә (Л. П. Берияны ҡулға алған көндә) ҡарарына ярашлы Махсус комитет бөтөрөлә, ә уның аппараты яңы булдырылған СССР-ҙың урта машиналар төҙөү министрылығына тапшырыла. 1949 йылдың 29 авгусында Семипалатинск полигонында атом бомбаһына уңышлы һынау үткәрелә. 1949 йылдың 29 октябрендә Берияға I дәрәжә Сталин премияһы тапшырыла<ref name="memo"/>. П. А. Судоплатов яҙыуынса («Разведка и Кремль: Записки нежелательного свидетеля» китабы (1996), проекттың ике етәксеһенә — Л. П. Берия һәм [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатовҡа]] «СССР-ҙың Почетлы гражданы» исеме бирелә, бүләкләнеүсегә «Советтар Союзының Почетлы гражданы Грамотаһы» тапшырыла. Артабан был исем бирелмәй<ref>{{книга |автор=[[Судоплатов, Павел Анатольевич|П. А. Судоплатов]] |заглавие=Разведка и Кремль: Записки нежелательного свидетеля |место={{М}} |издательство=[[Гея (издательство)|Гея]] |год=1996 |серия=[[Рассекреченные жизни]] |страниц=507 |isbn=5-85589-024-4 |тираж=50000}}</ref>. ==== Карьераһы ==== 1945 йылдың 9 июлендә дәүләт именленең махсус званиеларын ҡабаттан аттестациялау ваҡытында Л. П. Берияға Советтар Союзы Маршалы званиеһы бирелә. 1945 йылдың 6 сентябрендә СССР Халыҡ Комисарҙары Советының Оператив бюроһы булдырыла, уның рәйесе итеп Берия тәғәйенләнә. Бюро ҡарамағына сәнәғәт предприятиеларының һәм тимер юлдары транспортының эше буйынса мәсьәләләр инә. 1945 йылдың 29 декабрендә Берия Эске эштәр халыҡ комиссары вазифаһынан бушатыла<ref name="memo"/>. 1946 йылдың мартынан алып Берия Политбюро ағзаларының «семерка» составына инә, «семеркаға» И. В. Сталин һәм уның иң яҡын ҡәрҙәштәре инә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=380|name="bv380"}}. «Яҡындар түңәрәге» дәүләт идаралығының иң мөһим мәсьәләләрен ҡарай, шул иҫәптән: тышҡы сәйәсәт, тышҡы сауҙа, дәүләт именлеге, ҡоралдар, ҡораллы көстәрҙең эшмәкәрлеге. 18 мартта Берия Политбюро ағзаһы булып китә<ref name="memo"/>, ә икенсе көндө СССР-ҙың Министрҙар Советы билдәләнә рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә<ref name="memo" />. Әлеге вазифаһында МВД-ның, МГБ-ның һәм Дәүләт контроле министрлығының эше өсөн яуаплы була. 1949 йылдың март — 1951 йылдың июль айҙарында Берияның ил еткәселегендәге позийиялары ҡырҡа нығына, быға СССР-ҙағы беренсе атом бомбаһының уңышлы һынау үтеүе булышлыҡ итә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=385|name="bv385"}}. Әммә артабан уға ҡаршы йүнәлтелгән «[[мегрелдар эше]]» асыла. 1952 йылдың октябрендә үткән КПСС-тың XIX съезынан һуң Берия КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына (элекке Политбюро)<ref name="memo"/>, КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы бюроһына<ref name="memo" /> һәм Сталин тәҡдиме буйынса булдырылған КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы Бюроһының «Етәксе пятеркаһына» индерелә, ә шулай уҡ СССР-ҙың Министрҙар Советын Президиумы Бюроһы ултырыштарында Сталинды алмаштырыу хоҡуғын ала<ref>[http://www.telenir.net/istorija/zachem_ubili_stalina_prestuplenie_veka/p16.php «Зачем убили Сталина?»]</ref>. ==== Сталиндың вафаты. Реформалар һәм власть өсөн көрәш ==== Сталиндың үлгән көнөндә —1953 йылдың 5 мартында Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты Пленумының, СССР-ҙың Министрҙар Советының, СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының берләшкән ултырышы үткәрелә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=393|name="bv393"}}, унда партия һәм СССР-ҙың Хөкүмәтенең юғары вазифаларына тәғәйенләүҙәр раҫлана. Хрущев, Маленков, Молотов һәм Булганин төркөмө менән алдан килешеү буйынса Берия СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары һәм СССР-ҙың эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә<ref name="memo" /><ref name="bv393" />. 1953 йылдың 9 мартында Л П. Берия И. В. Сталинды ерләүҙә ҡатнаша, Мавзолей трибунаһынан матәм митингыһында сығыш яһай. Берия, Маленков һәм Хрущев менән бер рәттән, ил етәкселегенә дәғүәселәрҙең береһе була{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=436|name="bv436"}}. Лидерлыҡҡа көрәштә Берия көстәр ведомстволарына таяна<ref name="bv436" />. МВД етәкселегенә Берияның яҡындары үткәрелә<ref name="bv438" />. 19 мартта уҡ бөтә союздаш республикаларҙа һәм РСФСР-ҙың күпселек төбәктәрендә МВД етәкселәре алмаштырыла{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=438|name="bv438"}}. Үҙ сиратында, яңы ҡуйылған МВД етәкселәре урта звеноһы кадрҙарын алмаштыралар<ref name="bv438" />. 1953 йылдың мартынан алып июнгә тиклем Берия МВД башлығы вазифаһында министрлыҡ буйынса бойороҡтары һәм Совминға һәм Үҙәк Комитетына тәҡдимдәре менән "[[Табиптар эше]]н, [[Мегрелдар эше]]н туҡтатыуҙың һәм башҡа закондар сығарыусы һәм сәйәси үҙгәртеп ҡороуҙың инициаторы була: * «Табиптар эшен», СССР МГБ-ндағы, СССР-ҙың Оборона минстрлығы Главартупр-ндағы, Грузия ССР-ы МГБ-ндағы заговорҙарҙы ҡабаттан ҡарау комиссияларын булдырыу буйынса бойороҡ<ref>Приказание министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О создании следственных групп по пересмотру следственных дел» № 1, 13 марта 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф. 9401, оп. 1,д. 1337, лл. 1—2. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.</ref>. Күрһәтелгән эштәрҙең фигуранттары ике аҙна эсендә аҡлана. * Грузиянан граждандарҙы депортациялау тураһында эште ҡарау буйынса комиссия булдырыу тураһында бойороҡ<ref>Приказание министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О создании комиссии по рассмотрению дел о выселении граждан из Грузии» № 2, 13 марта 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф. 9401, оп. 2, д. 1337, л. 5. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.</ref>. * «[[Авиация эше]]н» ҡарау буйынса бойороҡ<ref>Приказание министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О пересмотре дела по обвинению бывшего руководства ВВС и Министерства авиационной промышленности СССР» № 3, 18 марта 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф. 9401, оп. 2, д. 1337, л. 20. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.</ref>. ''Артабанғы ике ай дауамында авиация сәнәғәте халыҡ комиссары Шахурин һәм СССР-ҙың Хәрби-Һауа көстәре командующийы Новиков, шулай уҡ эштең башҡа фигуранттары тулыһынса аҡлана һәм вазифаларында һәм званиеларында тергеҙеләләр.'' * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы амнистия үткәреү тураһында яҙыу<ref>[http://istmat.info/node/26458 Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О проведении амнистии» № ЛБ-25, 26 марта 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 52, д. 100, лл. 7—9. Подлинник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219041439/http://istmat.info/node/26458 |date=2014-02-19 }}</ref> ''Берияның тәҡдименә ярашлы, КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы 1953 йылдың 27 мартындағы «Амнистия тураһында» указына ярашлы 1 миллион 203 мең кеше төрмәнән азат ителә, шулай уҡ 401 мең кешегә ҡарата тикшереү эштәре туҡтатыла.1953 йылдың 10 авгусына түбәнге категориялы 1 миллион 32 мең кеше иреккә сығарыла:'' ** ''5 йыллыҡ срокка тиклем'' *** ''вазифа,'' *** ''хужалыҡ һәм'' *** ''ҡайһы бер хәрби енәйәттәр өсөн хөкөм ителгәндәр.'' ** ''шулай уҡ:'' *** ''бәлиғ булмағандар,'' *** ''ҡарттар,'' *** ''ауырыуҙар,'' *** ''бәлиғ булмаған балалары булған ҡатын-ҡыҙҙар'' *** ''йөклө ҡатын-ҡыҙҙар.'' * «Табиптар эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙе реабилитациялау тураһында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына яҙыу (ҡулхат)<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О реабилитации лиц, привлечённых по так называемому делу о врачах-вредителях» № 17/Б, 1 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 58, Д. 423, лл. 5—7. Копия.</ref> ''Ҡулхатта, бер нәмәлә лә ғәйепле булмаған совет медицинаһы күренекле эшмәкәрҙәре шпиондар һәм ҡатилдар һәм һөҙөмтәлә үҙәк матбуғатында антисемит нигеҙендә йәйелдерелгән һөсләү объекттары итеп күрһәтелеүе таныла. Эш башынан аҙағына тиклем СССР МГБ-һы урынбаҫары Рюминдың провокацион уйҙырмаһы, ул ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетын алдау юлына тора һәм кәрәкле күрһәтмәләрҙе алыу өсөн, И. В. Сталиндан ҡулға алынған табиптарға физик көсләү ысулдарын — язалау һәм ҡаты туҡмауҙар — ҡулланыуға санкцияһын ала. Артабанғы КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 3 апрелендәге «Табип-ҡоротҡостар тип исемләнгән эштең уйлап сығарылыуы тураһында» ҡарары<ref>АП РФ, ф. З, оп. 58, д. 423, лл. 1—4. Копия.</ref>, күрһәтелгән табиптарҙы (37 кешене) тулыһынса реабилитациялау тураһында Берияның тәҡдимен хупларға һәм Игнатьевты СССР МГБ-һы вазифаһынан бушатырға кәңәш ителә, ә Рюмин был ваҡытта ҡулға алынған була.'' * С. П. Михоэлстың һәм В. И. Голубовтың үлеменә ҡағылышы булған кешеләрҙе енәйәт яуаплылығына тарттырыу тураһында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына яҙыу (ҡулхат)<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О привлечении к уголовной ответственности лиц, виновных в убийстве С. М. Михоэлса и В. И. Голубова» № 20/Б, 2 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп.58, д. 536, лл. 103—107. Подлинник (машинопись с рукописными вставками)</ref>. * «Ҡулға алынғандарға ҡарата ниндәй ҙә булһа ирекһеҙләү һәм физик көсләү сараларын тыйыу тураһында» бойороҡ<ref>Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» № 0068, 4 апреля 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф.9401, оп. 1, д. 1299, л. 246—247. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.</ref>. ''КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының артабанғы «Законлыҡты боҙоу һөҙөмтәләрен төҙәтеү буйынса СССР МВД-һының саралары тураһында» 1953 йылдың 10 апрелендәге ҡарарында иғлан ителә: «элекке СССР-ҙың дәүләт именлеге органдарында бер нисә йыл рәттән намыҫлы кешеләргә уйлап сығарылған эштәрҙе асыҡлау, шулай уҡ Совет дәүләтенең һәм социалистик законлығының нығытыуын күҙ уңында тотоп, совет законлығын боҙоуҙар һөҙөмтәләрен төҙәтеү буйынса Берия Л. П. үткәргән сараларҙы хупларға»''<ref>Постановление Президиума ЦК КПСС «Об одобрении мероприятий МВД СССР по исправлению последствий нарушений законности» 10 апреля 1953 г. Строго секретно. АП РФ, ф. З, оп. 58, д. 11, л. 16. Копия.</ref>. * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «Мегрелдар эшенең» дөрөҫ алып барылмауы тураһында яҙыу (ҡулхат)<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О неправильном ведении дела о так называемой мингрельской националистической группе» № 24/Б, 8 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АПРФ, ф. З, оп. 61, д. 83, лл. 144—157. Подлинник (машинопись с рукописными вставками).</ref>. ''Артабанғы КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 10 апрелендәге «Мегрелдар милләтсел төркөмө тип исемләнгән эштең уйлап сығарылыуы тураһында» ҡарары<ref>Постановление Президиума ЦК КПСС «О фальсификации дела о так называемой мингрельской националистической группе» 10 апреля 1953 г. Строго секретно. АП РФ, ф. З, оп. 61, д. 83, лл. 140—143. Копия.</ref> эш ваҡиғалары уйлап сығарылыуын, бөтә фигуранттарҙы азат итергә һәм тулыһынса аҡларға кәрәклеген таный.'' * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «Н. Д. Яковлевты, И. И. Волкотрубенконы, И. А. Мирзахановты һәм башҡаларҙы реабилитациялау тураһында» яҙыуы (ҡулхат№<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О реабилитации Н. Д. Яковлева, И. И. Волкотрубенко, И. А. Мирзаханова и других» № 35/5, 17 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 58., Д. 318, лл. 152—153. Подлинник.</ref>. * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «М. М. Кагановичты реабилитациялау тураһында яҙыу (ҡулхат)»<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О реабилитации М. М. Кагановича» № 46/Б, 6 мая 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 24, д. 439, л. 2. Подлинник (машинопись с рукописными вставками).</ref>. * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «Паспорт сикләүҙәрен һәм режимлы урындарҙы бөтөрөү тураһында» яҙыу (ҡулхат)<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «Об упразднении паспортных ограничений и режимных местностей» № 58/Б, 13 мая 1953 г. Совершенно секретно. АПРФ, ф. З., оп. 58, д. 159, лл. 152—165. Копия.</ref>. === Ҡулға алыу, суд, яза === {{Цитата башы}} Ысынында бер ниндәй ҙә… «Берия заговоры» булманы. Үҙәк Комитеты Президиумы буйынса иптәштәр уны былай ғына (превентивно) уны ҡулға алдылар. Бигерәк улар уның интригалар ҡороу һәләтлегенән ҡурҡалар ине. Берәй нәмә уйлап табыр тип ҡурҡалар ине. Әммә заговор һуңынан уйлап табылды, кешеләргә бит ни өсөн Сталиндың иң тоғро уҡыусыһын ҡулға алғандарын нисектер аңлатырға кәрәк бит. {{Цитата аҙағы|источник= СССР Совнаркомы секретариаты мөдире урынбаҫары М. С. Смиртюковтың хәтирәләренән.}} Үҙәк Комитеты ағзаларының һәм юғары хәрби етәкселәренең ярҙамына таянып, 1953 йылдың 26 июнендә Хрущев СССР-ҙың Министрҙар Советы кәңәшмәһен йыя, унда Берияның биләгән вазифаһына тура килмәүе һәм бөтә вазифаларҙан бушатылыуы (КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығынан тыш) тураһында һорау ҡуйыла. Башҡалар араһында, Хрущев уны ревизионизмда, ГДР-ҙағы киҫкен хәлгә антисоциалистик ҡарашта<ref name="gdr">«Ликвидация ГДР в обмен на достаточную политическую компенсацию не была идеей именно Берии, даже если Берия её активно поддерживал: она уже была заложена в сталинской дипломатии».<br> [http://scepsis.net/library/id_3224.html Дипломатия мирного сосуществования] // ''[[Боффа, Джузеппе|Боффа Дж.]]'' История Советского Союза: в 2 т. Т. 2. От Отечественной войны до положения второй мировой державы. Сталин и Хрущёв. 1941—1964 гг. — 2-е изд. — М.: [[Международные отношения (издательство)|Международные отношения]], 1994. — 632 с. — ISBN 5-7133-0543-0; 5-7133-0545-7.</ref> һәм 1920-се йылдарҙа Бөйөк Британия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләй. Берия уны Үҙәк Комитының Пленумы тәғәенләүен һәм тик Пленум ғына уны бушата алыуын иҫбат итергә тырыша, әммә махсус сигнал буйынса бүлмәгә [[Жуков Георгий Константинович|маршал Жуков]] етәкселегендә генералдар төркөмө килеп инә һәм Берияны ҡулға ала. Берия Бөйөк Британия һәм башҡа илдәр файҙаһына шпионажда, совет эшсе-крәҫтиән ҡоролошон юҡҡа сығарыуға ынтылышта, капитализмды тергеҙеүҙә һәм буржуазия өҫтөнлөгөн аяҡҡа баҫтырыуҙа, шулай уҡ әхләҡи тарҡалыуҙа власть менән артыҡ файҙаланыуҙа, Грузияла һәм Кавказ аръяғында үҙенең хеҙмәттәштәренә меңләп енәйәт эшен уйлап сығарыуҙа һәм законһыҙ репрессиялар ойоштороуҙа ғәйепләнә. КПСС-тың Үҙәк Комитетының июнь айында үткәрелгән пленумында Үҙәк Комитеттың бөтә ағзалары тиерлек Л. Берияның ҡортоҡослоҡ эшмәкәлеге тураһында белдереүҙәр менән сығыш яһайҙар. КПСС-тың Үҙәк Комитеты пленумының 7 июлдәге ҡарарына ярашлы Берия Президиум ағзалығынан бушатыла һәм КПСС-тың Үҙәк Комитеты составынан сығарыла<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1953 йылдың 27 июлендә Л. П. Берияның портреттарын алып ташлау буйынса циркуляр нәшер ителә. Берия Мәскәү хәрби округының ер аҫты бункерында тотола<ref>[http://www.russian-bazaar.com/ru/content/110625.htm Жизнь и смерть Лаврентия Берии]</ref>. Тикшереү төркөмөн 1953 йылдың 30 июнендә СССР-ҙың Генераль прокуроры итеп тәғәйенләнгән Руденко Р. А. етәкләй. Тәфтишселәр төркөмө составына СССР Прокуратураһы тәфтишселәре һәм СССР-ҙың Баш хәрби прокуратураһынан Цареградский, Преображенский, Китаев һәм башҡа юристар инә. 1953 йылдың 3 октябрендәге<ref>[http://istmat.info/node/22257 Копия протокола допроса Л. П. Берия от 3 октября 1953 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626183144/http://istmat.info/node/22257 |date=2013-06-26 }} // Политбюро и дело Берия. Сборник документов. / Под общ. ред. [[Мозохин, Олег Борисович|О. Б. Мозохина]]. — М.: Кучково поле, 2012. — С. 400—404. — ISBN 978-5-9950-0193-5.<br> Архив: [[РГАСПИ]]. Ф. 17. Оп. 171. Д. 469. Л. 98-106. Копия. Машинопись.</ref> һәм 19 октябрендә һорау алыу протоколдары<ref>[http://istmat.info/node/22266 Протокол допроса Л. П. Берия от 19 октября 1953 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225113522/http://istmat.info/node/22266 |date=2013-02-25 }} // Политбюро и дело Берия. Сборник документов. — М.: Кучково поле, 2012. — С. 442—448.<br>Архив: [[РГАСПИ]]. Ф. 17. Оп. 171. Д. 470. Л. 158—169. Копия. Машинопись.</ref>. Уның менән бергә дәүләт именлеге органдарынан иң яҡын арҡаҙаштары ғәйепләнелә, уларҙы һуңғараҡ киң мәғлүмәт сараларында «Берия бандаһы» тип атайҙар: * Меркулов В. Н. — СССР-ҙың дәүләт контроле министры * Кобулов Б. З. — СССР-ҙың эске эштәр министрының беренсе урынбаҫары * Гоглидзе С. А. — СССР-ҙың эске эштәр министрлығының 3-сө идаралығы начальнигы * Мешик П. Я — [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ының]] эске эштәр министры * Деканозов В. Г. — Грузия ССР-ының эске эштәр министры * Влодзимирский Л. Е. — СССР-ҙың эске эштәр министрлығының айырыуса мөһим эштәрҙе ҙ тикшереү буйынса бүлек начальнигы 1953 йылдың 23 декабрендә Берияның эше Советтар Союзы Маршалы И. С. Конев етәкселегендәге СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһы тарафынан ҡарала. Берияның судтағы аҙаҡҡы һүҙенән<ref name="Джанибекян" />: {{Цитата башы}} Нимәлә үҙемде ғәйепле итеп таныуым тураһында мин судҡа инде күрһәтмәләр биргәйнем. Мин мусауат контрреволюцион разведкаһындағы хеҙмәтем тураһында оҙаҡваҡыт йәшерҙем. Әммә мин белдерәм, хатта унда хеҙмәттә булған саҡта ла бер ниндәй зыян килтермәнем. Тулыһынса үҙемдең әхләки-көндәлек тарҡалыуымды таныйым. Бында исемләнгән катындар менән күп һанлы бәйләнештәр мине граждан һәм партияның элекке ағзаһы булараҡ хурлыҡҡа төшөрә. … 1937—1938 йылдарҙағы социалистик законлыҡты боҙоп күрһәтеү һәм арттырып ебәреүҙәр өсөн яуаплы булыуымды танып, судты ҡомһоҙлоҡ һәм дошманлыҡ маҡсаттарым булмауын иҫәпкә алыуын һорайым. Енәйәттәремдең сәбәбе — ул йылдарҙың шарттары. … Үҙемде бөйөк Ватан һуғышы осоронда Кавказ оборонаһын ҡаҡшатырға маташыуҙа ғәйепле итеп һанамайым. Мине хөкөм иткәндәминең эштәремде ентекле тикшереүҙе, мине контрреволюционер итеп һанамаҫҡа, Енәйәт кодексының миңә ҡарата тейешле статьяларҙы ҡулланыуҙы һорайым. {{цитата аҙағы}} Суд хөкөмө: {{Цитата башы}} СССР-ҙың юғары Советының Махсус Суд присутствиеһы ҡарары: Берия Л. П., Меркулов В. Н., Деканозов В. Г., Кобулов Б. З., Гоглидзе С. А., Мешик П. Я., Влодзимирский Л. Е. шәхси мөлкәтен конфискациялау һәм хәрби званиеларынан һәм наградаларынан мәхрүм итеү менән үлем язаһына — атып үлтереүгә хөкөм ителәләр. {{Цитата аҙағы|[http://istmat.info/node/28159 «СССР-ҙың Юғары судында» белдереүе. 1953 йылдың 24 декабре]}} Бөтә ғәйепләнеүселәр шул уҡ көндө атып үлтерелә, Л. П. Берияны башҡаларҙан бер нисә сәғәт алда<ref>Это связано с тем, что Берия содержался в бункере штаба Московского военного округа (где происходило заседание ССП), а остальные — в [[Бутырская тюрьма|Бутырской тюрьме]].</ref> Мәскәү хәрби округы штабы бункерында СССр-ҙың генераль прокуроры Р. А. Руденко алдында атып үлтерәләр. Хөкөмдө табель ҡоралынан үҙ башланғысы менән генерал-полковник (һуңынан Советтар Союзы Маршалы) П. Ф. Батицкий башҡара<ref>{{cite web|date=23 июня 2010|url=http://rian.ru/society/20100623/249490294.html|title=Маршал Батицкий в 1953 году лично расстрелял Берию — ВВС РФ|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AMvpPA6?url=http://ria.ru/society/20100623/249490294.html|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}</ref>. Язаланғандың кәүҙәһе 1-се Мәскәү (Дон) крематорийы мейесендә яндырыла. Яңы Дон зыяратында ерләнә (башҡа раҫлауҙарға ярашлы, Берияның көлө Мәскәү йылғаһы өҫтөнән таратылған<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1799411 Холодное лето 1953 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203012055/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1799411 |date=2013-12-03 }}.</ref>). Совет матбуғатында Л. П. Берияның һәм уның хеҙмәткәрҙәренең суды тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырылып сыға. шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Берияны ҡулға алыу, хөкөм итеү һәм язалау формаль билдәләр буйынса законһыҙ башҡарыла: башҡаларҙан айырмалы рәүештә ҡулға алыу ордеры бер ҡасан да булмай; һорау алыу протоколдары күсермәләрҙә генә бар, Берияның ҡулға алыу һәм атып үлтереүгә тиклем осорҙа төшөрөлгән архив йәки нәшер ителгән фотоһүрәте йәки видеоматериалы юҡ<ref>{{cite web|date=23 декабря 2018|url=https://www.gazeta.ru/science/2018/12/23_a_12105331.shtml|title=«Весь обмарался»: как убивали Берию. Исторический онлайн расстрела экс-главы МВД СССР Лаврентия Берии|publisher=[[Gazeta.ru]]|accessdate=2018-12-23}}</ref>. Кремацияһы тураһындағы белешмә юҡ. Ҡулға алыусыларҙың тасуирламалары бер-береһенән ҡәтғи рәүештә айырыла. Ошо һәм башҡа факттар Л. П. Берияның ҡулға алған ваҡытта атып үлтерелеүе, ә суд процесы бары тик фальсификация булыу версияһын раҫлай (мәҫәлән, билдәле яҙыусы һәм журналист Е. А. Прудниковтың теорияһы). Берияның Хрущев, Маленков һәм Булганиндарҙың бойороғо буйынса 1953 йылдың 26 июнендә үҙенең Малая Никитская урамындағы йортонда ҡулға алыу ваҡытында үлтереүе Сергей Медведевтың документаль-тикшереү фильмында күрһәтелә([[беренсе канал]] 2014 йылдың 4 июне)<ref>[http://www.1tv.ru/videoarchive/77918 Лаврентий Берия. Ликвидация]</ref>. Берияны ҡулға алғандан һуң уның иң яҡын арҡаҙашы, Әзербайжан ССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары Мир Джафар багиров ҡулға алына һәм язалана. Артабанғы йылдарҙа «Берия бандаһының» башҡа ағзалары хөкөм ителә һәм атып үлтерелә йәки оҙайлы сроктарға хөкөм ителә: * Абакумов В. С. — СССР МГБ-ының коллегияһы рәйесе * Рюмин М. Д. — СССР-ҙың дәүләт именлеге министры урынбаҫары * Мильштейн С. Р — [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың эске эштәр министры урынбаҫары; «Багиров эше» буйынса * Багиров М. Д. — [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының]] Компартияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары * Маркарян Р. А. — эске эштәр министры Дағстан АССР-ЫНЫҢ * Борщев Т. М. — Төркмән ССР-ының эске эштәр министры * Григорян Х. И. — Әрмән ССР-ының эске эштәр министры * Атакишиев С. И. — [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының]] дәүләт именлеге министрының 1-се урынбаҫары * Емельянов С. Ф. — [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының эске эштәр министры]] ; «Рухадзе эше» буйынса: * Рухадзе Н. М. — Грузия ССР-ының дәүләт именлеге министры * Рапава А. Н. — Грузия ССР-ының дәүләт контроле министры * Церетели Ш. О. — Грузия ССР-ының эске эштәр министры * Савицкий К. С. — СССР-ҙың эске эштәр министрының беренсе урынбаҫары ярҙамсыһы<ref>[http://istmat.info/node/28172 Нквд тәфтишсеһенән р. а. руденко яҙмалары Грузин ССР-Ы ғәйепләү һығымтаһы менән кпсс үҙәк комитеты эше буйынса өҫтәмә. 1954 й. 25 майы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604003223/http://istmat.info/node/28172 |date=2020-06-04 }}</ref> * Кримян Н. А. — Әрмән ССР-ының дәүләт именлеге министры * Хазан А. С. — 1937—1938 йылдарҙа Грузия НКВД СПО-ның 1-се бүлеге начальнигы, һуңынан начальник ярҙамсыһы * Парамонов Г. И. — СССР МВД-һының айырыуса мөһи эштәре буйынса тикшереү бүлеге начальнигы урынбаҫары * Надарая С. Н. — СССР эске эштәр министрлығы 9-сы идаралығының 1-се бүлеге начальнигы һәм башҡалар. Бынан тыш, яҡынса 100 генерал һәм полковник званиеларынан һәм наградаларынан мәхрүм ителә<ref>Секретные материалы 20 века. № 21(377, 2013. — С. 11.</ref> Рәсәй Федерацияһы Юғары суды Хәрби коллегияһының 2002 йылдың 29 майындағы белдереүенә ярашлы Берияның сәйәси репрессияларҙы ойоштороусы булараҡ реабилитацияға хоҡуғы булмай<ref>[http://dokopost.ru/89/52 Не шпион, но палач] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016030412/http://dokopost.ru/89/52 |date=2012-10-16 }}.</ref>: {{Цитата башы}} …Алдан әйтелгәндән сығып, Хәрби коллегияһы Берия, Меркулов, Кобулов һәм Гуглидзе дәүләт кимәлендә ойошторған һәм шәхси рәүештә үҙ халҡына ҡарата масауи репрессиялар үткәреүсе етәкселәр булған тигән һөҙөмтәгә килә. Шуға күрә «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында»ғы Закон уларға, террорҙа ғәйепләнеүселәргә, ҡағыла алмай. …1991 йылдың 18 октябрендәге «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» Законының 8, 9, 10 статьяларына һәм РСФСР-ҙың Енәйәти-процессуаль кодексының 377—381 статьяларына нигеҙләнеп, Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Хәрби коллегияһы ҡарар сығара: «Берия Лаврентий Павлович, Меркулов Всеволод Николаевич, Кобулов Богдан Захарьевич, Гоглидзе Сергей Арсеньевич аҡлауға хоҡуҡлы түгелдәр». {{Цитата аҙағы}} 2000-сы йылдар башында Л. П. Берия ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан Сталиндың сәйәсәтен башҡарыусы тип кенә ҡабул ителә. == Ғаиләһе һәм шәхси тормошо == Ҡатыны — Нина (Нино) Теймуразовна Гегечкори (1905—1991). 1990 йылда 86 йәшендә Лаврентий Берийҙың тол ҡатыны интервьюһында иренең эшмәкәрлеген тулыһынса аҡлай<ref name="nino">[http://stalinism.ru/stalin-i-gosudarstvo/moy-muzh-lavrentiy-beriya.html Мой муж — Лаврентий Берия]</ref>. * Улы — 1920-се йылдар башында тыуа һәм сабый саҡта вафат була. Был хаҡта «Берияның балалары. Серго һәм Марта» документаль фильмында телгә алына, шулай уҡ Нино Гегечкориның һорау алыу протоколында. * Серго (1924—2000). * Һуңғы йылдарҙа Лаврентий Берияның икенсе (рәсми рәүештә теркәлмәгән) ҡатыны була. Ул Валентина (Ляля) Дроздова менән йәшәй. Валентина улар танышҡан ваҡытта уҡыусы бала була, Бериянан Марта (Этери) исемле ҡыҙы тыуа<ref>[http://noev-kovcheg.ru/mag/2012-15/3403.html Армяне в «деле Лаврентия Берия»]</ref>. Берияны хөкөм иткәндән һуң уның яҡын туғандары һәм бергә ҡулға алынғандарҙың яҡын туғандары Красноярск крайына, Свердловск өлкәһенә һәм [[Ҡаҙағстан]]ға ҡыуып сығарыла<ref>[http://istmat.info/node/28188 Записка И. А. Серова в ЦК КПСС о наблюдении за поведением высланных родственников лиц осуждённых по делу Л. П. Берия. 9 сентября 1955 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716023009/http://istmat.info/node/28188 |date=2020-07-16 }}</ref>. == Факттар == * Йәш сағында Берия футбол менән мауыға. Грузин командаларының береһендә һул ярым һаҡлаусы позицияһында уйнай. Һуңынан Динамо коллективтарының бөтә мачтарында тиерлек була, айырыуса «Динамо» (Тбилиси клубы) уйындарын, клубтың еңелеүен бик ауыр кисерә. * Г. Мирзоян фекеренсә, 1936 йылда Берия һорау алыу ваҡытында үҙенең кабинетында Армения компартияһы Үҙәк Комитетының бересе секретарыА. Г. Ханджянды атып үлтерә<ref>''[[Микоян, Серго Анастасович|Микоян С. А.]]'' Алексей Снегов в борьбе за «десталинизацию» // [[Вопросы истории]], 2006, № 4, С. 69—84.</ref>. * Берия архитекторға уҡый. Мәскәүҙәге Гагарин майҙанында ике бер төрлө бина уның проекты буйынса төҙөлгән тигән мәғлүмәттәр бар<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/beria_lp.php Берия Лаврентий Павлович // Хронос: всемирная история в Интернете]</ref>. * Уның шәхси һағын «Берия оркестры» тип атағандар, сөнки асыҡ машиналарҙа йөрөгнәндә автоматтарын фкрипка футлярҙарҙа йәшергән, ә ҡул пулеметын — контрабас футлярында<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/17027|title=Они растворили Берию в щёлочи // Ъ-Власть|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yUaChu?url=http://www.kommersant.ru/doc/17027/print|archivedate=2013-03-15|deadlink=no}}</ref>. == Наградалары == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|Социалистик хеҙмәт геройы]] (80-се һанлы, 30 сентябрь 1943); * 5 [[Ленин ордены]]: (1236-се һанлы, 17 март 1935; 14839-се һанлы, 30 сентябрь 1943; 27006-се һанлы 21 февраль 1945; 94311-се һанлы, 29 март 1949; 118679-сы һанлы 29 октябрь 1949). * 2 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ ордены :]] (7034-се һанлы 3 апрель 1924; 11517-се һанлы 3 ноябрь 1944) * [[Суворов ордены|1-се дәрәжә Суворов ордены]] (№ 217 йыл 8 март 1944). * 7 миҙал * башҡа республикалар һәм илдәр ордендары — 7 орден * I дәрәжә Сталин премияһы (6 декабрь 1949; 29 октябрь 1951) * Күкрәк билдәләре, исемле ҡорал, исемле сәғәт * СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1953 йылдың 31 декабрендәге указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы, Советтар Союзы Маршалы һәм башҡа дәүләт наградаларынан мәхрүм ителә. == Хеҙмәттәре == * ''Л. Берия''. К вопросу об истории большевистских организаций в Закавказье. Доклад на собрании Тифлисского партактива 21-22 июля 1935 г. — Партиздат ЦК ВКП /б/, 1936. * ''Л. Берия.'' Ладо Кецховели. М., Партиздат, 1937. * Под великим знаменем Ленина—Сталина: Статьи и речи. Тбилиси, 1939; * Речь на XVIII съезде Всесоюзной Коммунистической Партии (большевиков) 12 марта 1939 года. — Киев: Госполитиздат Украинской ССР, 1939; * Отчётный доклад о работе Центрального Комитета КП(б) Грузии на XI съезде КП(б) Грузии 16 июня 1938 г. — Сухуми: Абгиз, 1939; * Величайший человек современности [И. В. Сталин]. — Киев: Госполитиздат Украинской ССР, 1940; * Ладо Кецховели. (1876—1903)/(Жизнь замечательных большевиков). Перевод Н. Ерубаева. — Алма-Ата: Казгосполитиздат, 1938; * О молодёжи. — Тбилиси: Детюниздат Грузинской ССР, 1940. == Хәтер == * Екатеринбург-Пассажирский вокзал комплексында «1960» түбә фрескаһында портреты<ref>[https://www.newsru.com/russia/27aug2010/eberia.html Екатеринбург вокзалы төшөрөлгән. Берияны — 8 йылдан һуң ғына күреп йәшәй. newsru.com. 27 август 2010].</ref><ref>[https://ural-n.ru/p/potolochnaya-rospis-ekaterinburgskogo-vokzala.html Иванов А. Екатеринбург түбә вокзалы биҙәктәре. Портал «Уралнаш». ural-n.ru. 6 сентябрь, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220101210829/https://ural-n.ru/p/potolochnaya-rospis-ekaterinburgskogo-vokzala.html |date=2022-01-01 }}.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|28em|refs= <ref name="9887cc">{{Источник в Викитеке |ссылка=Распоряжение ГКО № 9887сс/ов от 20.08.45 |текст_ссылки=Распоряжение ГКО СССР от 20 августа 1945 года № 9887сс/ов «О специальном комитете [по использованию атомной энергии] при ГКО» |текст=документа}}</ref> <ref name="About">{{статья|автор=Г. А. Гончаров, Л. Д. Рябев|заглавие=О создании первой отечественной атомной бомбы|ссылка=http://wsyachina.narod.ru/history/rds_1.html|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223063903/http://wsyachina.narod.ru/history/rds_1.html|archivedate=2010-02-23}}</ref> <ref name="9cc">{{Источник в Викитеке |ссылка=Протокол № 9 заседания Специального комитета 30 ноября 1945 |текст_ссылки=Протокол № 9 заседания Специального комитета при Совнаркоме СССР. Москва, Кремль 30 ноября 1945 года |текст=документа}}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = [[Ашнин, Фёдор Дмитриевич|Ашнин Ф. Д.]], [[Алпатов, Владимир Михайлович|Алпатов В. М.]], Насилов Д. М. |заглавие = Репрессированная тюркология |место = М. |издательство = «Восточная литература» РАН |год = 2002 |страницы = 296 |ref = Ашнин, Алпатов, Насилов }} * {{книга |автор = [[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]] |заглавие = Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе |издательство =Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), Фонд «Президентский центр Б.Н. Ельцина» |место =М. |год = 2010 |страниц = 855 |isbn = |ref= Баберовски }} * {{h|Барсенков, Вдовин|2008|''[[Барсенков, Александр Сергеевич|Барсенков А. С.]], [[Вдовин, Александр Иванович (историк)|Вдовин А. И.]]'' История России. 1917—2007. — М.: Аспект Пресс, 2008. — С. 393. — ISBN 978-5-7567-0491-4}} * {{книга|заглавие=Лаврентий Берия: 1953 г.: Стенограмма июльского пленума ЦК КПСС и другие документы|ответственный=Ред. А. Н. Яковлев. Сост. В. Наумов и Ю. Сигачев|место=М.|год=1999|страниц=512}} * [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm Берия Л. П.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130103506/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm |date=2016-11-30 }} // {{книга|автор=Петров Н. В., Скоркин К. В.|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|ответственный=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|ссылка = http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|место=М.|издательство=Звенья|год=1999|страниц=502|тираж=3000|isbn=5-7870-0032-3}} * {{книга|автор=[[Антонов-Овсеенко, Антон Владимирович|Антонов-Овсеенко А. В.]]|заглавие=Лаврентий Берия|место=Краснодар|издательство=Советская Кубань|год=1993|isbn=5-87253-001-3}} * ''Гусаров А. Ю.'' Маршал Берия. Штрихи к биографии. — М.: Центрполиграф, 2015. — ISBN 978-5-227-06055-6. * {{книга |автор = Колпакиди А. И. (автор-составитель) |ref = Колпакиди |заглавие = Энциклопедия секретных служб России |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = ООО "Издательство Астрель" |год = 2004 |том = |страницы = |страниц = 800 |isbn = 5-271-07368-8 |тираж = 10000 }} * {{книга|автор=Кремлев С.|заглавие=Берия — лучший менеджер XX века|издательство=Яуза; ЭКСМО|год=2008|страниц=800}} * {{книга|автор=Коротков В.|заглавие=Презумпция виновности|место=Уральск|год=2014| страниц=176|isbn=978-601-7356-85-9}} * {{книга|автор=Месяцев Н. Н.|заглавие=Горизонты и лабиринты моей жизни|место=М.|издательство=[[Вагриус]]|год=2005}} * {{книга|автор=[[Мухин, Юрий Игнатьевич|Мухин Ю. И.]]|заглавие=СССР имени Берия|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2008|страниц=332}} * {{книга |автор = |заглавие = Политбюро и дело Берия. Сборник документов |ссылка =https://rabkrin.org/politbyuro-i-delo-beriya-sbornik-dokumentov-kniga/ |место = М. |ответственный = Под общей ред. О. Б. Мозохина |издательство =Кучково поле |год = 2012 |страниц = 1087 |isbn = 978-5-9950-0193-5 |ref= Политбюро и дело Берия }} * {{книга|автор=Прудникова Е.|заглавие=Берия. Последний рыцарь Сталина|место=М.|год=2014| страниц=345|isbn=978-5-373-00948-5}} * {{книга|автор=[[Рейфилд, Дональд|Рейфилд Д.]]|заглавие=Сталин и его подручные|ответственный=Авторск. пер. с англ., расширенн. и доп|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2008|серия=Гл. 8 : Восхождение Лаврентия Берии. — С. 368−414; Гл. 9 : Палачи на войне. — С. 415−451; Гл. 10 : Окаменение. — С. 453−503|страниц=576|isbn=978-5-86793-651-8}} * {{книга|автор=Север А.|заглавие=Маршал с Любянки. Берия и НКВД в годы Второй мировой войны|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2008|страниц=236}} * {{книга|автор=[[Соколов, Борис Вадимович|Соколов Б. В.]]|заглавие=Как провалилась бериевская «перестройка». Извержение enfant terrible из властных структур. Новые документы|место=М.|издательство=АИРО-XXI|год=2010|серия=АИРО — науч. доклады и дискуссии. Темы для XXI в.|страниц=64}} * {{книга|автор=Соколов Б. В.|заглавие=Берия. Судьба всесильного наркома|место=М.|издательство=АСТ|год=2011|страниц=541|isbn=978-5-17-074000-0}} * {{книга|автор=Соколов Б. В.|заглавие=Убийство Берии, или Фальшивые допросы Лаврентия Павловича|место=М.|издательство=Эксмо; Алгоритм|год=2011|страниц=272|isbn=978-5-699-48588-8}} * {{книга|автор=Фин Р.|заглавие=Сталин и Берия. Уроки истории. Нравственный аспект. Открытое письмо редактору газеты «Свободная Грузия» господину Тато Ласкхишвили|место=Тбилиси|год=2004|страниц=159}} * {{БРЭ |статья=Берия, Лаврентий Павлович|id=1860332|автор= [[Хаустов, Владимир Николаевич|Хаустов В. Н.]]|том=3 |страницы= 370|ref=Хаустов}} * {{книга |автор= |заглавие=Дело Берия: Приговор обжалованию не подлежит |ссылка=http://istmat.info/node/27101 |викитека= |ответственный=Сост. [[Хаустов, Владимир Николаевич|В. Н. Хаустов]] |издание= |место=М. |издательство=МФД |год=2012 |страниц=752 |серия=[[Россия. XX век. Документы]] |isbn=978-5-89511-028-7 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=Политбюро и дело Берия: Сборник документов |ссылка=http://istmat.info/node/22125 |викитека= |ответственный=Под общ. ред. [[Мозохин, Олег Борисович|О. Б. Мозохина]] |издание= |место=М. |издательство=Кучково поле |год=2012 |страниц=1088 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Лаврентий Берия |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Лаврентий Павлович Берия |Викитека = Категория:Лаврентий Павлович Берия |Викивиды = |Викиновости = |Викигид = |Викиданные = |Метавики = |Проект = }} * {{warheroes|id=8986|star=Labor}} * Юрий П. Рогозин [http://www.beria1.ru/ «Лаврентий Берия. Возвращение из небытия» (документальный фильм, 2013)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225172424/http://beria1.ru/ |date=2019-02-25 }} * Светлана Самоделова [http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10318131@fsbPublication.html Наш Гиммлер] * [http://www.anti-orange-ua.com.ru/index.php/content/view/326/52/ Паршев о Берия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202035256/http://www.anti-orange-ua.com.ru/index.php/content/view/326/52/ |date=2008-12-02 }} * Алексей Баринов [http://gazeta.aif.ru/_/online/longliver/42/21_01 Бериевская «оттепель»]. «АиФ Долгожитель» № 06 (42) от 19 марта 2004 г. * [http://archive.svoboda.org/programs/cicles/xx/xx_09.asp Падение Берия]. Радио «Свобода». * {{Книга |ref=Мой отец — Лаврентий Берия |автор=[[Берия, Серго Лаврентьевич|С. Л. Берия]] |заглавие=Мой отец — Лаврентий Берия |ссылка=http://militera.lib.ru/bio/beria/ }} * [http://stalinism.narod.ru/docs/repress/repress.htm Архивные данные о деятельности Сталинских наркомов] * [http://alexeypivovarov.ru/smert-berii/ «Смерть Берии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815123025/http://alexeypivovarov.ru/smert-berii/ |date=2013-08-15 }} Фильм Алексея Пивоварова (НТВ) из серии «Дело темное» * [http://all-photo.ru/portret/beriya/index.ru.html Фотопортрет Берия Л. П.]. Российская портретная галерея. * [http://www.5-tv.ru/video/history/beria/ Подсудимый Берия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Документальный фильм. * [http://www.deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=505 Смерть Лаврентия Берии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816155210/http://www.deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=505 |date=2018-08-16 }} * [http://sledstvie-veli.net/210-istoricheskaya-drama-tovarisch-stalin-smotret-onlayn.html Лаврентий Берия и Сталин. Историческая драма…] * [http://док.история.рф/20/postanovlenie-plenuma-tsk-kpss-o-deystviyakh-beriya/ Постановление Пленума ЦК КПСС «О преступных антипартийных и антигосударственных действиях Берия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913063630/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-plenuma-tsk-kpss-o-deystviyakh-beriya/ |date=2017-09-13 }}. 07.07.1953. Проект [[Российское военно-историческое общество|Российского военно-исторического общества]] «100 главных документов российской истории». {{внешние ссылки}} {{СССР-ҙың дәүләт именлеге органдарының етәкселәре}} {{Советтар Союзы Маршалдары}} [[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ағзалары]] [[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]] [[Категория:Аҡланмағандар]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Совет Союзы маршалдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Республика ордены кавалерҙары (Тыва)]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]] [[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1953 йылда вафат булғандар]] [[Категория:23 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1899 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 мартта тыуғандар]] fzm4q84g9hj4r1k8446uriu93tan5lp 102 149776 1295512 1295182 2026-05-04T08:42:21Z Таңһылыу 14946 /* Тәбиғи фәндәр */ 1295512 wikitext text/x-wiki == Тәбиғи фәндәр == Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022. * <span style="background-color:#FFE0E0">мәҡәлә юҡ</span> * <span style="background-color:#FFFBB3">ҡыҫҡа (күләме < 8 000 символ)</span> * <span style="background-color:#FFDAB9">уртаса (8 000 < күләме < 16 000)</span> * <span style="background-color:#E0FFE0">оҙон (күләме > 16 000)</span>. Барлығы: 407, оҙон: 92, уртаса: 89, ҡыҫҡа: 226, булмаған: 943. Һайланған: 5, яҡшы: 7, сифатлы: 0. {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#F9EED9" align="center" !№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус |- bgcolor=#E0FFE0 | 1 | [[Фән]] | [[:ru:Наука|Наука]] | align=right| 34128 | align=right| [[d:Q336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 2 | [[Эксперимент]] | [[:ru:Эксперимент|Эксперимент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101965]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 3 | [[Лаборатория]] | [[:ru:Лаборатория|Лаборатория]] | align=right| 1729 | align=right| [[d:Q483242]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 4 | [[Лаборатор йыһаз]] | [[:ru:Лабораторное оборудование|Лабораторное оборудование]] | align=right| 1541 | align=right| [[d:Q834028]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 5 | [[Тәбиғәт]] | [[:ru:Природа|Природа]] | align=right| 22105 | align=right| [[d:Q7860]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 6 | [[]] | [[:ru:Наблюдение (психология)|Наблюдение (психология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193181]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 7 | [[Тикшеренеү]] | [[:ru:Исследование|Исследование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42240]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 8 | [[Фәнни ысул]] | [[:ru:Научный метод|Научный метод]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 9 | [[Фәнни теория]] | [[:ru:Научная теория|Научная теория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3239681]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 10 | [[Ғалим]] | [[:ru:Учёный|Учёный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q901]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 11 | [[Астрономия]] | [[:ru:Астрономия|Астрономия]] | align=right| 44131 | align=right| [[d:Q333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 12 | [[Астробиология]] | [[:ru:Астробиология|Астробиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q411]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 13 | [[]] | [[:ru:Межзвёздное поглощение|Межзвёздное поглощение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q943247]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 14 | [[Ерҙән ситтәге тереклек]] | [[:ru:Внеземная жизнь|Внеземная жизнь]] | align=right| 12117 | align=right| [[d:Q181508]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 15 | [[]] | [[:ru:Звёздная величина|Звёздная величина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2028919]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 16 | [[Астрометрия]] | [[:ru:Астрометрия|Астрометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 17 | [[]] | [[:ru:Разрешение (оптика)|Разрешение (оптика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q740898]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 18 | [[]] | [[:ru:Шкала расстояний в астрономии|Шкала расстояний в астрономии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q618164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 19 | [[Параллакс]] | [[:ru:Параллакс|Параллакс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 20 | [[Фотометрия (астрономия)]] | [[:ru:Фотометрия (астрономия)|Фотометрия (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1073340]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 21 | [[Күк координаталар системаһы]] | [[:ru:Система небесных координат|Система небесных координат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q86394]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 22 | [[Ауышлыҡ (астрономия)]] | [[:ru:Склонение (астрономия)|Склонение (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76287]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 23 | [[Тура күтәрелеш]] | [[:ru:Прямое восхождение|Прямое восхождение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 24 | [[Күк экваторы]] | [[:ru:Небесный экватор|Небесный экватор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187646]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 25 | [[Күк сфераһы]] | [[:ru:Небесная сфера|Небесная сфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12134]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 26 | [[Көн менән төн тигеҙләнеше]] | [[:ru:Равноденствие|Равноденствие]] | align=right| 5285 | align=right| [[d:Q1315]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 27 | [[Эклиптика]] | [[:ru:Эклиптика|Эклиптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79852]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 28 | [[Офоҡ]] | [[:ru:Горизонт|Горизонт]] | align=right| 12754 | align=right| [[d:Q43261]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 29 | [[Надир]] | [[:ru:Надир|Надир]] | align=right| 3375 | align=right| [[d:Q145825]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 30 | [[Ҡояш торошо]] | [[:ru:Солнцестояние|Солнцестояние]] | align=right| 10940 | align=right| [[d:Q123524]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 31 | [[Йондоҙҙар картаһы]] | [[:ru:Звёздная карта|Звёздная карта]] | align=right| 17477 | align=right| [[d:Q842617]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 32 | [[Зенит]] | [[:ru:Зенит|Зенит]] | align=right| 4404 | align=right| [[d:Q82806]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 33 | [[Зодиак]] | [[:ru:Зодиак|Зодиак]] | align=right| 20292 | align=right| [[d:Q40540]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 34 | [[Йондоҙлоҡ]] | [[:ru:Созвездие|Созвездие]] | align=right| 1624 | align=right| [[d:Q8928]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 35 | [[Андромеда (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Андромеда (созвездие)|Андромеда (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q9256]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 36 | [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Водолей (созвездие)|Водолей (созвездие)]] | align=right| 1491 | align=right| [[d:Q10576]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 37 | [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Орёл (созвездие)|Орёл (созвездие)]] | align=right| 1546 | align=right| [[d:Q10586]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 38 | [[Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Жертвенник (созвездие)|Жертвенник (созвездие)]] | align=right| 1559 | align=right| [[d:Q9253]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 39 | [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Овен (созвездие)|Овен (созвездие)]] | align=right| 1500 | align=right| [[d:Q10584]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 40 | [[Йөксө (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Возничий|Возничий]] | align=right| 1517 | align=right| [[d:Q10476]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 41 | [[Үгеҙкөтөүсө (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Волопас|Волопас]] | align=right| 1541 | align=right| [[d:Q8667]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 42 | [[Жираф (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Жираф (созвездие)|Жираф (созвездие)]] | align=right| 1574 | align=right| [[d:Q8832]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 43 | [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Рак (созвездие)|Рак (созвездие)]] | align=right| 1518 | align=right| [[d:Q8849]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 44 | [[Таҙылар (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Гончие Псы|Гончие Псы]] | align=right| 1560 | align=right| [[d:Q10452]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 45 | [[Ҙур эт (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Большой Пёс|Большой Пёс]] | align=right| 1539 | align=right| [[d:Q10538]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 46 | [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малый Пёс|Малый Пёс]] | align=right| 1582 | align=right| [[d:Q9305]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 47 | [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Козерог (созвездие)|Козерог (созвездие)]] | align=right| 1574 | align=right| [[d:Q10535]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 48 | [[Киль (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Киль (созвездие)|Киль (созвездие)]] | align=right| 1490 | align=right| [[d:Q10470]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 49 | [[Кассиопея (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Кассиопея (созвездие)|Кассиопея (созвездие)]] | align=right| 1551 | align=right| [[d:Q10464]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 50 | [[Центавр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Центавр (созвездие)|Центавр (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q8844]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 51 | [[Цефей (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Цефей (созвездие)|Цефей (созвездие)]] | align=right| 1529 | align=right| [[d:Q10468]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 52 | [[Кит (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Кит (созвездие)|Кит (созвездие)]] | align=right| 1433 | align=right| [[d:Q8839]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 53 | [[Күгәрсен (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Голубь (созвездие)|Голубь (созвездие)]] | align=right| 1576 | align=right| [[d:Q10425]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 54 | [[Вероника сәс (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Волосы Вероники|Волосы Вероники]] | align=right| 1577 | align=right| [[d:Q9285]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 55 | [[Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южная Корона|Южная Корона]] | align=right| 1602 | align=right| [[d:Q10413]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 56 | [[Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Северная Корона|Северная Корона]] | align=right| 1581 | align=right| [[d:Q10406]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 57 | [[Ҡарға (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Ворон (созвездие)|Ворон (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q10517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 58 | [[Сеүәтә (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Чаша (созвездие)|Чаша (созвездие)]] | align=right| 1512 | align=right| [[d:Q9282]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 59 | [[Көньяҡ Тәре (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южный Крест|Южный Крест]] | align=right| 1547 | align=right| [[d:Q10542]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 60 | [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лебедь (созвездие)|Лебедь (созвездие)]] | align=right| 1544 | align=right| [[d:Q8921]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 61 | [[Дельфин (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Дельфин (созвездие)|Дельфин (созвездие)]] | align=right| 1546 | align=right| [[d:Q9302]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 62 | [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Дракон (созвездие)|Дракон (созвездие)]] | align=right| 1520 | align=right| [[d:Q8675]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 63 | [[Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малый Конь|Малый Конь]] | align=right| 1557 | align=right| [[d:Q10438]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 64 | [[Эридан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Эридан (созвездие)|Эридан (созвездие)]] | align=right| 1518 | align=right| [[d:Q10433]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 65 | [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Близнецы (созвездие)|Близнецы (созвездие)]] | align=right| 1539 | align=right| [[d:Q8923]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 66 | [[Геркулес (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Геркулес (созвездие)|Геркулес (созвездие)]] | align=right| 1546 | align=right| [[d:Q10448]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 67 | [[Гидра (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Гидра (созвездие)|Гидра (созвездие)]] | align=right| 1455 | align=right| [[d:Q10578]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 68 | [[Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Ящерица (созвездие)|Ящерица (созвездие)]] | align=right| 1541 | align=right| [[d:Q10430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 69 | [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лев (созвездие)|Лев (созвездие)]] | align=right| 1520 | align=right| [[d:Q8853]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 70 | [[Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малый Лев|Малый Лев]] | align=right| 1583 | align=right| [[d:Q10403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 71 | [[Ҡуян (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Заяц (созвездие)|Заяц (созвездие)]] | align=right| 1498 | align=right| [[d:Q10446]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 72 | [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Весы (созвездие)|Весы (созвездие)]] | align=right| 1538 | align=right| [[d:Q10580]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 73 | [[Бүре (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Волк (созвездие)|Волк (созвездие)]] | align=right| 1486 | align=right| [[d:Q10571]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 74 | [[Һеләүһен (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Рысь (созвездие)|Рысь (созвездие)]] | align=right| 1507 | align=right| [[d:Q10443]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 75 | [[Лира (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лира (созвездие)|Лира (созвездие)]] | align=right| 1490 | align=right| [[d:Q10484]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 76 | [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Единорог (созвездие)|Единорог (созвездие)]] | align=right| 1539 | align=right| [[d:Q10428]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 77 | [[Змееносец (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Змееносец|Змееносец]] | align=right| 1547 | align=right| [[d:Q8906]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 78 | [[Орион (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Орион (созвездие)|Орион (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q8860]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 79 | [[Пегас (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Пегас (созвездие)|Пегас (созвездие)]] | align=right| 1526 | align=right| [[d:Q8864]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 80 | [[Персей (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Персей (созвездие)|Персей (созвездие)]] | align=right| 1538 | align=right| [[d:Q10511]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 81 | [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Рыбы (созвездие)|Рыбы (созвездие)]] | align=right| 1534 | align=right| [[d:Q8679]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 82 | [[Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южная Рыба|Южная Рыба]] | align=right| 1612 | align=right| [[d:Q10409]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 83 | [[Корма (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Корма (созвездие)|Корма (созвездие)]] | align=right| 1504 | align=right| [[d:Q9251]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 84 | [[Ҡибланма (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Компас (созвездие)|Компас (созвездие)]] | align=right| 1518 | align=right| [[d:Q10473]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 85 | [[Уҡ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Стрела (созвездие)|Стрела (созвездие)]] | align=right| 1492 | align=right| [[d:Q10513]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 86 | [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Стрелец (созвездие)|Стрелец (созвездие)]] | align=right| 1538 | align=right| [[d:Q8866]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 87 | [[Саян (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Скорпион (созвездие)|Скорпион (созвездие)]] | align=right| 1513 | align=right| [[d:Q8865]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 88 | [[Ҡалҡан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Щит (созвездие)|Щит (созвездие)]] | align=right| 1503 | align=right| [[d:Q10529]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 89 | [[Йылан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Змея (созвездие)|Змея (созвездие)]] | align=right| 1520 | align=right| [[d:Q8910]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 90 | [[Секстант (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Секстант (созвездие)|Секстант (созвездие)]] | align=right| 3576 | align=right| [[d:Q10525]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 91 | [[Буға (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Телец (созвездие)|Телец (созвездие)]] | align=right| 1525 | align=right| [[d:Q10570]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 92 | [[Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Треугольник (созвездие)|Треугольник (созвездие)]] | align=right| 1521 | align=right| [[d:Q10565]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 93 | [[Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южный Треугольник|Южный Треугольник]] | align=right| 1534 | align=right| [[d:Q10422]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 94 | [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Большая Медведица|Большая Медведица]] | align=right| 1543 | align=right| [[d:Q8918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 95 | [[Бәләкәй Һүмес (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малая Медведица|Малая Медведица]] | align=right| 1598 | align=right| [[d:Q10478]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 96 | [[Елкәндәр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Паруса (созвездие)|Паруса (созвездие)]] | align=right| 1517 | align=right| [[d:Q10521]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 97 | [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Дева (созвездие)|Дева (созвездие)]] | align=right| 1427 | align=right| [[d:Q8842]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 98 | [[Бала төлкө (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лисичка (созвездие)|Лисичка (созвездие)]] | align=right| 1567 | align=right| [[d:Q10519]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 99 | [[Ҡытай йондоҙлоҡтары]] | [[:ru:Китайские созвездия|Китайские созвездия]] | align=right| 19408 | align=right| [[d:Q1074076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 100 | [[]] | [[:ru:Красная птица|Красная птица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1059392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 101 | [[]] | [[:ru:Белый тигр (китайское созвездие)|Белый тигр (китайское созвездие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1072455]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 102 | [[]] | [[:ru:Чёрная черепаха|Чёрная черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125696]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 103 | [[]] | [[:ru:Лазурный дракон|Лазурный дракон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q515882]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 104 | [[]] | [[:ru:Астрономический объект|Астрономический объект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6999]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 105 | [[]] | [[:ru:Центавр A|Центавр A]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q487255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 106 | [[]] | [[:ru:Лебедь X-1|Лебедь X-1]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332674]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 107 | [[]] | [[:ru:Эта Киля|Эта Киля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12185]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 108 | [[Галлей кометаһы]] | [[:ru:Комета Галлея|Комета Галлея]] | align=right| 33332 | align=right| [[d:Q23054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 109 | [[]] | [[:ru:Гиады (звёздное скопление)|Гиады (звёздное скопление)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13511]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 110 | [[Оло Магеллан Болото]] | [[:ru:Большое Магелланово Облако|Большое Магелланово Облако]] | align=right| 22924 | align=right| [[d:Q49957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 111 | [[]] | [[:ru:M 87 (галактика)|M 87 (галактика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 112 | [[]] | [[:ru:Мира (звезда)|Мира (звезда)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12965]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 113 | [[]] | [[:ru:Омега Центавра|Омега Центавра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14275]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 114 | [[]] | [[:ru:Туманность Ориона|Туманность Ориона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 115 | [[]] | [[:ru:Плеяды (звёздное скопление)|Плеяды (звёздное скопление)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13423]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 116 | [[]] | [[:ru:Стрелец A*|Стрелец A*]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q237284]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 117 | [[]] | [[:ru:Местная группа|Местная группа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 118 | [[]] | [[:ru:Магеллановы Облака|Магеллановы Облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50028]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 119 | [[Ҡош юлы]] | [[:ru:Млечный Путь|Млечный Путь]] | align=right| 13949 | align=right| [[d:Q321]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 120 | [[Андромеда галактикаһы]] | [[:ru:Галактика Андромеды|Галактика Андромеды]] | align=right| 30070 | align=right| [[d:Q2469]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 121 | [[Өсмөйөш галактикаһы]] | [[:ru:Галактика Треугольника|Галактика Треугольника]] | align=right| 15335 | align=right| [[d:Q13724]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 122 | [[Ҡояш системаһы]] | [[:ru:Солнечная система|Солнечная система]] | align=right| 90225 | align=right| [[d:Q544]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 123 | [[Ҡояш]] | [[:ru:Солнце|Солнце]] | align=right| 15406 | align=right| [[d:Q525]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 124 | [[Меркурий]] | [[:ru:Меркурий|Меркурий]] | align=right| 32822 | align=right| [[d:Q308]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 125 | [[Сулпан]] | [[:ru:Венера|Венера]] | align=right| 12126 | align=right| [[d:Q313]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 126 | [[Ер]] | [[:ru:Земля|Земля]] | align=right| 12997 | align=right| [[d:Q2]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 127 | [[Ай (юлдаш)]] | [[:ru:Луна|Луна]] | align=right| 9802 | align=right| [[d:Q405]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 128 | [[Марс]] | [[:ru:Марс|Марс]] | align=right| 16684 | align=right| [[d:Q111]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 129 | [[Деймос]] | [[:ru:Деймос|Деймос]] | align=right| 11931 | align=right| [[d:Q7548]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 130 | [[Фобос]] | [[:ru:Фобос|Фобос]] | align=right| 23478 | align=right| [[d:Q7547]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 131 | [[Астероидтар билбауы]] | [[:ru:Пояс астероидов|Пояс астероидов]] | align=right| 121960 | align=right| [[d:Q2179]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 132 | [[Церера (кәрлә планета)]] | [[:ru:Церера|Церера]] | align=right| 41677 | align=right| [[d:Q596]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 133 | [[Юпитер]] | [[:ru:Юпитер|Юпитер]] | align=right| 29548 | align=right| [[d:Q319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 134 | [[Ио (юлдаш)]] | [[:ru:Ио (спутник)|Ио (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3123]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 135 | [[]] | [[:ru:Европа (спутник)|Европа (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3143]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 136 | [[Ганимед (юлдаш)]] | [[:ru:Ганимед (спутник)|Ганимед (спутник)]] | align=right| 39858 | align=right| [[d:Q3169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 137 | [[Каллисто(юлдаш)]] | [[:ru:Каллисто (спутник)|Каллисто (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3134]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 138 | [[Сатурн (планета)]] | [[:ru:Сатурн|Сатурн]] | align=right| 39905 | align=right| [[d:Q193]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 139 | [[Энцелад (юлдаш)]] | [[:ru:Энцелад (спутник)|Энцелад (спутник)]] | align=right| 48608 | align=right| [[d:Q3303]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 140 | [[Титан (юлдаш)]] | [[:ru:Титан (спутник)|Титан (спутник)]] | align=right| 28007 | align=right| [[d:Q2565]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 141 | [[Уран (планета)]] | [[:ru:Уран (планета)|Уран (планета)]] | align=right| 50512 | align=right| [[d:Q324]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 142 | [[Нептун]] | [[:ru:Нептун|Нептун]] | align=right| 15790 | align=right| [[d:Q332]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 143 | [[Тритон (юлдаш)]] | [[:ru:Тритон (спутник)|Тритон (спутник)]] | align=right| 31353 | align=right| [[d:Q3359]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 144 | [[Плутон]] | [[:ru:Плутон|Плутон]] | align=right| 11326 | align=right| [[d:Q339]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 145 | [[]] | [[:ru:Харон (спутник)|Харон (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 146 | [[]] | [[:ru:Эрида|Эрида]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 147 | [[]] | [[:ru:Макемаке|Макемаке]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 148 | [[]] | [[:ru:Хаумеа|Хаумеа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q601]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 149 | [[Койпер билбауы]] | [[:ru:Пояс Койпера|Пояс Койпера]] | align=right| 33177 | align=right| [[d:Q427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 150 | [[]] | [[:ru:Облако Оорта|Облако Оорта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 151 | [[]] | [[:ru:PSR B1257+12 c|PSR B1257+12 c]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q73561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 152 | [[]] | [[:ru:51 Пегаса b|51 Пегаса b]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q242309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 153 | [[Сириус]] | [[:ru:Сириус|Сириус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 154 | [[]] | [[:ru:Канопус|Канопус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12189]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 155 | [[]] | [[:ru:Арктур|Арктур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12985]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 156 | [[]] | [[:ru:Альфа Центавра|Альфа Центавра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12176]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 157 | [[]] | [[:ru:Вега|Вега]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3427]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 158 | [[Ригель (йондоҙ)]] | [[:ru:Ригель (звезда)|Ригель (звезда)]] | align=right| 7466 | align=right| [[d:Q12126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 159 | [[]] | [[:ru:Процион|Процион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13034]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 160 | [[]] | [[:ru:Ахернар|Ахернар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12183]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 161 | [[]] | [[:ru:Бетельгейзе|Бетельгейзе]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12124]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 162 | [[]] | [[:ru:Капелла (звезда)|Капелла (звезда)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12970]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 163 | [[]] | [[:ru:Альтаир|Альтаир]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12975]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 164 | [[]] | [[:ru:Альдебаран|Альдебаран]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q88540091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 165 | [[]] | [[:ru:Спика|Спика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13008]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 166 | [[]] | [[:ru:Антарес|Антарес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12166]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 167 | [[]] | [[:ru:Поллукс (звезда)|Поллукс (звезда)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13028]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 168 | [[]] | [[:ru:Фомальгаут|Фомальгаут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13169]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 169 | [[Денеб (йондоҙ)]] | [[:ru:Денеб|Денеб]] | align=right| 4876 | align=right| [[d:Q12179]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 170 | [[]] | [[:ru:RR Лиры|RR Лиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q370994]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 171 | [[]] | [[:ru:Акрукс|Акрукс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 172 | [[]] | [[:ru:Хадар|Хадар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13175]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 173 | [[Алголь (йондоҙ)]] | [[:ru:Алголь|Алголь]] | align=right| 4928 | align=right| [[d:Q13080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 174 | [[]] | [[:ru:Дельта Цефея|Дельта Цефея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 175 | [[]] | [[:ru:Полярная звезда|Полярная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 176 | [[]] | [[:ru:3C 273|3C 273]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q229318]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 177 | [[]] | [[:ru:Крабовидная туманность|Крабовидная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 178 | [[Күк механикаһы]] | [[:ru:Небесная механика|Небесная механика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184274]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 179 | [[Тотолоу (астрономия)]] | [[:ru:Затмение|Затмение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141022]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 180 | [[Ай тотолоу]] | [[:ru:Лунное затмение|Лунное затмение]] | align=right| 1810 | align=right| [[d:Q44235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 181 | [[Ҡояш тотолоу]] | [[:ru:Солнечное затмение|Солнечное затмение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 182 | [[Эфемерида]] | [[:ru:Эфемерида|Эфемерида]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120200]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 183 | [[]] | [[:ru:Эпоха (астрономия)|Эпоха (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2703]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 184 | [[Икенсе йыһан тиҙлеге]] | [[:ru:Вторая космическая скорость|Вторая космическая скорость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166530]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 185 | [[]] | [[:ru:Экваториальная система координат|Экваториальная система координат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 186 | [[]] | [[:ru:Гравитационный манёвр|Гравитационный манёвр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 187 | [[кеплер закондары]] | [[:ru:Законы Кеплера|Законы Кеплера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83219]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 188 | [[Лагранж нөктәһе]] | [[:ru:Точки Лагранжа|Точки Лагранжа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190463]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 189 | [[Тәбиғи юлдаш]] | [[:ru:Естественный спутник|Естественный спутник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 190 | [[Орбита]] | [[:ru:Орбита|Орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4130]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 191 | [[]] | [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 192 | [[]] | [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q663611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 193 | [[]] | [[:ru:Элементы орбиты|Элементы орбиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272626]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 194 | [[]] | [[:ru:Эксцентриситет орбиты|Эксцентриситет орбиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208474]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 195 | [[Астродинамика]] | [[:ru:Астродинамика|Астродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842433]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 196 | [[]] | [[:ru:Покрытие (астрономия)|Покрытие (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 197 | [[]] | [[:ru:Задача двух тел|Задача двух тел]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232976]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 198 | [[Ҡара упҡын]] | [[:ru:Чёрная дыра|Чёрная дыра]] | align=right| 49990 | align=right| [[d:Q589]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 199 | [[]] | [[:ru:Гравитационный радиус|Гравитационный радиус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q72755]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 200 | [[]] | [[:ru:Сверхмассивная чёрная дыра|Сверхмассивная чёрная дыра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 201 | [[Йыһан нурҙары]] | [[:ru:Космические лучи|Космические лучи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 202 | [[]] | [[:ru:Тёмная туманность|Тёмная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q204194]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 203 | [[Галактика]] | [[:ru:Галактика|Галактика]] | align=right| 11655 | align=right| [[d:Q318]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 204 | [[Галактикалар тупланмаһы]] | [[:ru:Скопление галактик|Скопление галактик]] | align=right| 2816 | align=right| [[d:Q204107]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 205 | [[Галактикалар төркөмө]] | [[:ru:Группа галактик|Группа галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1491746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 206 | [[]] | [[:ru:Сверхскопление галактик|Сверхскопление галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27521]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 207 | [[]] | [[:ru:Великий аттрактор|Великий аттрактор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q656857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 208 | [[]] | [[:ru:Область H II|Область H II]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 209 | [[]] | [[:ru:Межзвёздная среда|Межзвёздная среда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41872]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 210 | [[]] | [[:ru:Молекулярное облако|Молекулярное облако]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272447]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 211 | [[]] | [[:ru:Туманность|Туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 212 | [[]] | [[:ru:Космическое пространство|Космическое пространство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 213 | [[Ҡояш еле]] | [[:ru:Солнечный ветер|Солнечный ветер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 214 | [[Йондоҙҙар тупланмаһы]] | [[:ru:Звёздное скопление|Звёздное скопление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168845]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 215 | [[]] | [[:ru:Шаровое звёздное скопление|Шаровое звёздное скопление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11276]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 216 | [[]] | [[:ru:Рассеянное звёздное скопление|Рассеянное звёздное скопление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11387]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 217 | [[]] | [[:ru:Звёздные ассоциации|Звёздные ассоциации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q736194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 218 | [[]] | [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Морфологическая классификация галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1648748]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 219 | [[]] | [[:ru:Карликовая галактика|Карликовая галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 220 | [[]] | [[:ru:Эллиптическая галактика|Эллиптическая галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184348]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 221 | [[]] | [[:ru:Неправильная галактика|Неправильная галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 222 | [[]] | [[:ru:Линзовидная галактика|Линзовидная галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 223 | [[]] | [[:ru:Спиральная галактика|Спиральная галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 224 | [[]] | [[:ru:Активные ядра галактик|Активные ядра галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 225 | [[]] | [[:ru:Блазар|Блазар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 226 | [[]] | [[:ru:Квазар|Квазар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83373]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 227 | [[]] | [[:ru:Радиогалактика|Радиогалактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217012]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 228 | [[]] | [[:ru:Сейфертовская галактика|Сейфертовская галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213930]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 229 | [[]] | [[:ru:Галактика со вспышкой звездообразования|Галактика со вспышкой звездообразования]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q726611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 230 | [[]] | [[:ru:Абсолютная звёздная величина|Абсолютная звёздная величина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159653]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 231 | [[]] | [[:ru:Видимая звёздная величина|Видимая звёздная величина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124313]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 232 | [[Обсерватория]] | [[:ru:Обсерватория|Обсерватория]] | align=right| 2896 | align=right| [[d:Q62832]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 233 | [[]] | [[:ru:Космология|Космология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q338]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 234 | [[]] | [[:ru:Возраст Вселенной|Возраст Вселенной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q500699]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 235 | [[Ҙур шартлау]] | [[:ru:Большой взрыв|Большой взрыв]] | align=right| 28821 | align=right| [[d:Q323]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 236 | [[]] | [[:ru:Реликтовое излучение|Реликтовое излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 237 | [[]] | [[:ru:Тёмная энергия|Тёмная энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 238 | [[]] | [[:ru:Тёмная материя|Тёмная материя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79925]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 239 | [[]] | [[:ru:Формирование и эволюция Солнечной системы|Формирование и эволюция Солнечной системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3535]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 240 | [[]] | [[:ru:Эволюция галактик|Эволюция галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1995140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 241 | [[]] | [[:ru:Закон Хаббла|Закон Хаббла]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179916]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 242 | [[]] | [[:ru:Солнечная туманность|Солнечная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 243 | [[]] | [[:ru:Небулярная гипотеза|Небулярная гипотеза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13599969]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 244 | [[]] | [[:ru:Красное смещение|Красное смещение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76250]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 245 | [[Ғаләм]] | [[:ru:Вселенная|Вселенная]] | align=right| 20440 | align=right| [[d:Q1]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 246 | [[]] | [[:ru:Метагалактика|Метагалактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221392]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 247 | [[Астероид]] | [[:ru:Астероид|Астероид]] | align=right| 15440 | align=right| [[d:Q3863]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFDAB9 | 248 | [[Комета]] | [[:ru:Комета|Комета]] | align=right| 15157 | align=right| [[d:Q3559]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 249 | [[]] | [[:ru:Экзопланета|Экзопланета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44559]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 250 | [[]] | [[:ru:Малая планета|Малая планета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1022867]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 251 | [[Планета]] | [[:ru:Планета|Планета]] | align=right| 20679 | align=right| [[d:Q634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 252 | [[]] | [[:ru:Карликовая планета|Карликовая планета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2199]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 253 | [[]] | [[:ru:Газовые гиганты|Газовые гиганты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121750]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 254 | [[]] | [[:ru:Землеподобная планета|Землеподобная планета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128207]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 255 | [[Йондоҙҙар]] | [[:ru:Звезда|Звезда]] | align=right| 20445 | align=right| [[d:Q523]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 256 | [[]] | [[:ru:Коричневый карлик|Коричневый карлик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 257 | [[]] | [[:ru:Зона обитаемости|Зона обитаемости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215913]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 258 | [[]] | [[:ru:Гамма-всплеск|Гамма-всплеск]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q22247]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 259 | [[]] | [[:ru:Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Диаграмма Герцшпрунга — Рассела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3270143]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 260 | [[]] | [[:ru:Металличность|Металличность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217030]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 261 | [[Планета системаһы]] | [[:ru:Планетная система|Планетная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 262 | [[]] | [[:ru:Спектральные классы звёзд|Спектральные классы звёзд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 263 | [[]] | [[:ru:Эволюция звёзд|Эволюция звёзд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 264 | [[]] | [[:ru:Планетарная туманность|Планетарная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13632]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 265 | [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]] | [[:ru:Формирование звезды|Формирование звезды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16744]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 266 | [[]] | [[:ru:Главная последовательность|Главная последовательность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3450]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 267 | [[]] | [[:ru:Протозвезда|Протозвезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q204903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 268 | [[]] | [[:ru:Красный гигант|Красный гигант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50081]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 269 | [[]] | [[:ru:Звезда-гигант|Звезда-гигант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5875]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 270 | [[]] | [[:ru:Сверхгигант|Сверхгигант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 271 | [[]] | [[:ru:Звезда Вольфа — Райе|Звезда Вольфа — Райе]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6251]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 272 | [[]] | [[:ru:Компактная звезда|Компактная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q368442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 273 | [[]] | [[:ru:Белый карлик|Белый карлик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 274 | [[]] | [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтронная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 275 | [[]] | [[:ru:Чёрная дыра звёздной массы|Чёрная дыра звёздной массы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1047034]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 276 | [[]] | [[:ru:Звёздная кинематика|Звёздная кинематика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6440]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 277 | [[Йондоҙҙарҙың магнит ҡыры]] | [[:ru:Магнитное поле звёзд|Магнитное поле звёзд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6449]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 278 | [[]] | [[:ru:Ядерные реакции в звёздах|Ядерные реакции в звёздах]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1057093]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 279 | [[]] | [[:ru:Вращение звезды|Вращение звезды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 280 | [[]] | [[:ru:Звёздная система|Звёздная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q595871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 281 | [[]] | [[:ru:Двойная звезда|Двойная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50053]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 282 | [[]] | [[:ru:Околозвёздный диск|Околозвёздный диск]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3235978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 283 | [[]] | [[:ru:Переменная звезда|Переменная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 284 | [[]] | [[:ru:Цефеиды|Цефеиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188593]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 285 | [[]] | [[:ru:Новая звезда|Новая звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 286 | [[]] | [[:ru:Пульсар|Пульсар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 287 | [[]] | [[:ru:Сверхновая звезда|Сверхновая звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3937]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 288 | [[]] | [[:ru:Антиоксиданты|Антиоксиданты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 289 | [[]] | [[:ru:Цикл трикарбоновых кислот|Цикл трикарбоновых кислот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133895]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 290 | [[]] | [[:ru:Концентрация смеси|Концентрация смеси]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3686031]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 291 | [[]] | [[:ru:Дистилляция|Дистилляция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101017]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 292 | [[Электр тиҫкәрелек]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Электроотрицательность|Электроотрицательность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q78974]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 293 | [[]] | [[:ru:Функциональная группа|Функциональная группа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 294 | [[]] | [[:ru:Флуоресценция|Флуоресценция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191807]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 295 | [[]] | [[:ru:Гликолиз|Гликолиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162643]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 296 | [[]] | [[:ru:Гидроксиды|Гидроксиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q425597]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 297 | [[]] | [[:ru:Гидрофобность|Гидрофобность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 298 | [[]] | [[:ru:Моносахариды|Моносахариды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133516]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 299 | [[]] | [[:ru:Полимеризация|Полимеризация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181898]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 300 | [[]] | [[:ru:Полимеразная цепная реакция|Полимеразная цепная реакция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176996]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 301 | [[Флогистон]] | [[:ru:Флогистон|Флогистон]] | align=right| 2003 | align=right| [[d:Q193353]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 302 | [[]] | [[:ru:Полисахариды|Полисахариды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134219]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 303 | [[Стехиометрия]] | [[:ru:Стехиометрия|Стехиометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 304 | [[]] | [[:ru:Тритий|Тритий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 305 | [[]] | [[:ru:Радиоактивные изотопы|Радиоактивные изотопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 306 | [[]] | [[:ru:Растворитель|Растворитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 307 | [[]] | [[:ru:Ковалентный радиус|Ковалентный радиус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q485360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 308 | [[Окисланыу дәрәжәһе]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Степень окисления|Степень окисления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q484152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 309 | [[]] | [[:ru:Вулканизация|Вулканизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 310 | [[]] | [[:ru:Геохимия|Геохимия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 311 | [[]] | [[:ru:Геохимический цикл углерода|Геохимический цикл углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 312 | [[]] | [[:ru:Эвтрофикация|Эвтрофикация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 313 | [[]] | [[:ru:Фазовая диаграмма|Фазовая диаграмма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186693]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 314 | [[]] | [[:ru:Радиус Ван-дер-Ваальса|Радиус Ван-дер-Ваальса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 315 | [[]] | [[:ru:Макромолекула|Макромолекула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178593]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 316 | [[]] | [[:ru:Поверхностно-активное вещество|Поверхностно-активное вещество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 317 | [[]] | [[:ru:Миллионная доля|Миллионная доля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21006887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 318 | [[]] | [[:ru:Гликопротеины|Гликопротеины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 319 | [[]] | [[:ru:Окислитель|Окислитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187689]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 320 | [[]] | [[:ru:Коэффициент Пуассона|Коэффициент Пуассона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 321 | [[]] | [[:ru:Пиролиз|Пиролиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176848]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 322 | [[]] | [[:ru:Электрофорез|Электрофорез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 323 | [[Валент электрондар]] | [[:ru:Валентный электрон|Валентный электрон]] | align=right| 4414 | align=right| [[d:Q107414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 324 | [[]] | [[:ru:Адгезия|Адгезия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188666]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 325 | [[]] | [[:ru:Слезоточивый газ|Слезоточивый газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 326 | [[Валентлыҡ]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Валентность|Валентность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171407]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 327 | [[Космос саңы]] | [[:ru:Космическая пыль|Космическая пыль]] | align=right| 2929 | align=right| [[d:Q193384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 328 | [[]] | [[:ru:Номенклатура ИЮПАК|Номенклатура ИЮПАК]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q20826683]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 329 | [[]] | [[:ru:Свободные радикалы|Свободные радикалы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 330 | [[]] | [[:ru:Изомер|Изомер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127950]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 331 | [[Химия]] | [[:ru:Химия|Химия]] | align=right| 11099 | align=right| [[d:Q2329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 332 | [[]] | [[:ru:Агрохимия|Агрохимия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q397334]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 333 | [[Биохимия]] | [[:ru:Биохимия|Биохимия]] | align=right| 28932 | align=right| [[d:Q7094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 334 | [[]] | [[:ru:Вычислительная химия|Вычислительная химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q369472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 335 | [[]] | [[:ru:Электрохимия|Электрохимия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7877]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 336 | [[]] | [[:ru:Электролиз|Электролиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q64403]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 337 | [[]] | [[:ru:Химия окружающей среды|Химия окружающей среды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q321355]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 338 | [[]] | [[:ru:Криминалистическая экспертиза|Криминалистическая экспертиза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q495304]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 339 | [[Органик булмаған химия]] | [[:ru:Неорганическая химия|Неорганическая химия]] | align=right| 10010 | align=right| [[d:Q11165]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 340 | [[Материалдар өйрәнеү]] | [[:ru:Материаловедение|Материаловедение]] | align=right| 5529 | align=right| [[d:Q228736]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 341 | [[]] | [[:ru:Медицинская химия|Медицинская химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243455]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 342 | [[Ядро химияһы]]{{Эш өҫтөндө|ZUFAr}} | [[:ru:Ядерная химия|Ядерная химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 343 | [[]] | [[:ru:Таблица изотопов|Таблица изотопов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130399]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 344 | [[Органик химия]] | [[:ru:Органическая химия|Органическая химия]] | align=right| 10899 | align=right| [[d:Q11351]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 345 | [[]] | [[:ru:Металлоорганическая химия|Металлоорганическая химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q237200]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 346 | [[Фотохимия]] | [[:ru:Фотохимия|Фотохимия]] | align=right| 3526 | align=right| [[d:Q188651]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 347 | [[Физик химия]] | [[:ru:Физическая химия|Физическая химия]] | align=right| 9858 | align=right| [[d:Q11372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 348 | [[]] | [[:ru:Химия полимеров|Химия полимеров]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q750446]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 349 | [[]] | [[:ru:Квантовая химия|Квантовая химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 350 | [[Алхимия]] | [[:ru:Алхимия|Алхимия]] | align=right| 1364 | align=right| [[d:Q39689]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 351 | [[]] | [[:ru:Химическая связь|Химическая связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 352 | [[]] | [[:ru:Ионная связь|Ионная связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q62500]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 353 | [[]] | [[:ru:Ковалентная связь|Ковалентная связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127920]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 354 | [[]] | [[:ru:Металлическая связь|Металлическая связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 355 | [[]] | [[:ru:Водородная связь|Водородная связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169324]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 356 | [[]] | [[:ru:Межмолекулярное взаимодействие|Межмолекулярное взаимодействие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q245031]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 357 | [[Молекула]] | [[:ru:Молекула|Молекула]] | align=right| 13165 | align=right| [[d:Q11369]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 358 | [[]] | [[:ru:Химическая технология|Химическая технология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 359 | [[]] | [[:ru:Химическая промышленность|Химическая промышленность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207652]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 360 | [[]] | [[:ru:Химическая реакция|Химическая реакция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36534]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 361 | [[]] | [[:ru:Кислотно-основные реакции|Кислотно-основные реакции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q378751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 362 | [[]] | [[:ru:Катализ|Катализ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82264]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 363 | [[Химик тигеҙләмә]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Химическое уравнение|Химическое уравнение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182527]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 364 | [[]] | [[:ru:Химическое равновесие|Химическое равновесие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189520]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 365 | [[]] | [[:ru:Химическая формула|Химическая формула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 366 | [[]] | [[:ru:Химическая кинетика|Химическая кинетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 367 | [[]] | [[:ru:Горение|Горение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133235]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 368 | [[Ут]] | [[:ru:Огонь|Огонь]] | align=right| 9682 | align=right| [[d:Q3196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 369 | [[Алмашыу реакцияһы]] | [[:ru:Реакция обмена|Реакция обмена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13533728]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 370 | [[]] | [[:ru:Механизм реакции|Механизм реакции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q373406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 371 | [[Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары]] | [[:ru:Окислительно-восстановительные реакции|Окислительно-восстановительные реакции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82682]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 372 | [[]] | [[:ru:Коррозия|Коррозия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q137056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 373 | [[Алмаштырыу реакциялары]] | [[:ru:Реакции замещения|Реакции замещения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q503396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 374 | [[]] | [[:ru:Вещество (химия)|Вещество (химия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79529]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 375 | [[]] | [[:ru:Химический синтез|Химический синтез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q273499]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 376 | [[]] | [[:ru:Химик|Химик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q593644]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 377 | [[]] | [[:ru:Закон сохранения массы|Закон сохранения массы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 378 | [[]] | [[:ru:Пиротехника|Пиротехника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q474100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 379 | [[]] | [[:ru:Фейерверк|Фейерверк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127933]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 380 | [[Аналитик химия]] | [[:ru:Аналитическая химия|Аналитическая химия]] | align=right| 11866 | align=right| [[d:Q2346]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 381 | [[]] | [[:ru:Хроматография|Хроматография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 382 | [[]] | [[:ru:Масс-спектрометрия|Масс-спектрометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 383 | [[]] | [[:ru:Спектроскопия|Спектроскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483666]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 384 | [[]] | [[:ru:Спектр поглощения|Спектр поглощения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q865545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 385 | [[]] | [[:ru:Абсорбционная спектроскопия|Абсорбционная спектроскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13553575]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 386 | [[]] | [[:ru:Материал|Материал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214609]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 387 | [[Балсыҡ]] | [[:ru:Глина|Глина]] | align=right| 4125 | align=right| [[d:Q42302]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 388 | [[Быяла]] | [[:ru:Стекло|Стекло]] | align=right| 10303 | align=right| [[d:Q11469]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 389 | [[]] | [[:ru:Масло|Масло]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42962]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 390 | [[]] | [[:ru:Полимеры|Полимеры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81163]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 391 | [[Минерал]] | [[:ru:Минерал|Минерал]] | align=right| 10145 | align=right| [[d:Q7946]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 392 | [[Гипс]] | [[:ru:Гипс|Гипс]] | align=right| 4982 | align=right| [[d:Q82658]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 393 | [[Аш тоҙо]] | [[:ru:Поваренная соль|Поваренная соль]] | align=right| 3021 | align=right| [[d:Q11254]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 394 | [[]] | [[:ru:Силикаты (соли)|Силикаты (соли)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7130787]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 395 | [[Алмас (минерал)]] | [[:ru:Алмаз|Алмаз]] | align=right| 49384 | align=right| [[d:Q5283]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 396 | [[Графит]] | [[:ru:Графит|Графит]] | align=right| 17984 | align=right| [[d:Q5309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 397 | [[]] | [[:ru:Кварц|Кварц]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43010]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 398 | [[Оксидтар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Оксиды|Оксиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50690]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 399 | [[]] | [[:ru:Пероксиды|Пероксиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 400 | [[Озон]]{{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Озон|Озон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36933]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 401 | [[]] | [[:ru:Карбонаты|Карбонаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181699]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 402 | [[]] | [[:ru:Хлориды|Хлориды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44791900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 403 | [[]] | [[:ru:Нитраты|Нитраты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182168]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 404 | [[]] | [[:ru:Сульфаты|Сульфаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172290]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 405 | [[]] | [[:ru:Фосфорорганические соединения|Фосфорорганические соединения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2182492]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 406 | [[]] | [[:ru:Кремнийорганические соединения|Кремнийорганические соединения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q422789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 407 | [[]] | [[:ru:Силиконы|Силиконы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 408 | [[]] | [[:ru:Сераорганические соединения|Сераорганические соединения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q422785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 409 | [[]] | [[:ru:Тиолы|Тиолы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220410]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 410 | [[]] | [[:ru:Сложные эфиры|Сложные эфиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101487]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 411 | [[]] | [[:ru:Простые эфиры|Простые эфиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103230]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 412 | [[]] | [[:ru:Углеводороды|Углеводороды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43648]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 413 | [[Ароматик берләшмәләр]] | [[:ru:Ароматические соединения|Ароматические соединения]] | align=right| 4859 | align=right| [[d:Q19834818]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 414 | [[]] | [[:ru:Алкины|Алкины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159226]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 415 | [[Химик элемент]] | [[:ru:Химический элемент|Химический элемент]] | align=right| 18092 | align=right| [[d:Q11344]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 416 | [[Химик элементтар исемлеге]] | [[:ru:Список химических элементов|Список химических элементов]] | align=right| 27290 | align=right| [[d:Q6102450]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 417 | [[]] | [[:ru:Зарядовое число|Зарядовое число]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 418 | [[Атом массаһы]] | [[:ru:Атомная масса|Атомная масса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3840065]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 419 | [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]] | [[:ru:Периодическая система химических элементов|Периодическая система химических элементов]] | align=right| 19913 | align=right| [[d:Q10693]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 420 | [[]] | [[:ru:Период (химия)|Период (химия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101843]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 421 | [[Металдар]] | [[:ru:Металлы|Металлы]] | align=right| 16221 | align=right| [[d:Q11426]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 422 | [[]] | [[:ru:Щелочные металлы|Щелочные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 423 | [[]] | [[:ru:Щёлочноземельные металлы|Щёлочноземельные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19563]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 424 | [[Лантаноидтар]] | [[:ru:Лантаноиды|Лантаноиды]] | align=right| 3302 | align=right| [[d:Q19569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 425 | [[]] | [[:ru:Актиноиды|Актиноиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 426 | [[]] | [[:ru:Переходные металлы|Переходные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 427 | [[]] | [[:ru:Подгруппа скандия|Подгруппа скандия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q108307]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 428 | [[]] | [[:ru:Подгруппа титана|Подгруппа титана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189302]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 429 | [[]] | [[:ru:Подгруппа ванадия|Подгруппа ванадия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193276]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 430 | [[]] | [[:ru:Подгруппа хрома|Подгруппа хрома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 431 | [[Затлы металдар]] | [[:ru:Благородные металлы|Благородные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q585302]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 432 | [[]] | [[:ru:Подгруппа меди|Подгруппа меди]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185870]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 433 | [[]] | [[:ru:Подгруппа цинка|Подгруппа цинка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191875]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 434 | [[]] | [[:ru:Полуметаллы|Полуметаллы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19596]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 435 | [[]] | [[:ru:Неметаллы|Неметаллы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 436 | [[]] | [[:ru:Подгруппа бора|Подгруппа бора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 437 | [[]] | [[:ru:Подгруппа углерода|Подгруппа углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106693]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 438 | [[]] | [[:ru:Подгруппа азота|Подгруппа азота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 439 | [[]] | [[:ru:Халькогены|Халькогены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104567]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 440 | [[Галогендар]] | [[:ru:Галогены|Галогены]] | align=right| 3921 | align=right| [[d:Q19605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 441 | [[Затлы газдар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Благородные газы|Благородные газы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19609]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 442 | [[Периодик системаның беренсе периоды]] | [[:ru:Первый период периодической системы|Первый период периодической системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 443 | [[]] | [[:ru:Второй период периодической системы|Второй период периодической системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207712]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 444 | [[]] | [[:ru:Третий период периодической системы|Третий период периодической системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211331]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 445 | [[Водород]] | [[:ru:Водород|Водород]] | align=right| 14174 | align=right| [[d:Q556]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 446 | [[Гелий]] | [[:ru:Гелий|Гелий]] | align=right| 6243 | align=right| [[d:Q560]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 447 | [[Литий]] | [[:ru:Литий|Литий]] | align=right| 4137 | align=right| [[d:Q568]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 448 | [[]] | [[:ru:Бериллий|Бериллий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 449 | [[]] | [[:ru:Бор (элемент)|Бор (элемент)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q618]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 450 | [[Углерод]] | [[:ru:Углерод|Углерод]] | align=right| 15084 | align=right| [[d:Q623]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 451 | [[Азот]] | [[:ru:Азот|Азот]] | align=right| 9809 | align=right| [[d:Q627]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 452 | [[Кислород]] | [[:ru:Кислород|Кислород]] | align=right| 16931 | align=right| [[d:Q629]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 453 | [[Фтор]] | [[:ru:Фтор|Фтор]] | align=right| 3725 | align=right| [[d:Q650]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 454 | [[Неон]] | [[:ru:Неон|Неон]] | align=right| 6613 | align=right| [[d:Q654]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 455 | [[]] | [[:ru:Натрий|Натрий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q658]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 456 | [[Магний]] | [[:ru:Магний|Магний]] | align=right| 3920 | align=right| [[d:Q660]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 457 | [[Алюмин]] | [[:ru:Алюминий|Алюминий]] | align=right| 11592 | align=right| [[d:Q663]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 458 | [[Кремний]] | [[:ru:Кремний|Кремний]] | align=right| 2725 | align=right| [[d:Q670]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 459 | [[Фосфор]] | [[:ru:Фосфор|Фосфор]] | align=right| 3780 | align=right| [[d:Q674]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 460 | [[Көкөрт]] | [[:ru:Сера|Сера]] | align=right| 2907 | align=right| [[d:Q682]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 461 | [[Хлор]] | [[:ru:Хлор|Хлор]] | align=right| 5171 | align=right| [[d:Q688]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 462 | [[Аргон]] | [[:ru:Аргон|Аргон]] | align=right| 2902 | align=right| [[d:Q696]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 463 | [[Калий]] | [[:ru:Калий|Калий]] | align=right| 915 | align=right| [[d:Q703]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 464 | [[Кальций]] | [[:ru:Кальций|Кальций]] | align=right| 3658 | align=right| [[d:Q706]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 465 | [[]] | [[:ru:Скандий|Скандий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q713]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 466 | [[Титан (элемент)]] | [[:ru:Титан (элемент)|Титан (элемент)]] | align=right| 3462 | align=right| [[d:Q716]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 467 | [[Ванадий]] | [[:ru:Ванадий|Ванадий]] | align=right| 858 | align=right| [[d:Q722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 468 | [[]] | [[:ru:Хром|Хром]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 469 | [[Марганец]] | [[:ru:Марганец|Марганец]] | align=right| 6458 | align=right| [[d:Q731]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 470 | [[Тимер]] | [[:ru:Железо|Железо]] | align=right| 12420 | align=right| [[d:Q677]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 471 | [[Кобальт]] | [[:ru:Кобальт|Кобальт]] | align=right| 4248 | align=right| [[d:Q740]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 472 | [[]] | [[:ru:Никель|Никель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q744]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 473 | [[Баҡыр]] | [[:ru:Медь|Медь]] | align=right| 12061 | align=right| [[d:Q753]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 474 | [[Цинк]] | [[:ru:Цинк|Цинк]] | align=right| 1760 | align=right| [[d:Q758]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 475 | [[Галлий]] | [[:ru:Галлий|Галлий]] | align=right| 7497 | align=right| [[d:Q861]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 476 | [[Германий]] | [[:ru:Германий|Германий]] | align=right| 10859 | align=right| [[d:Q867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 477 | [[]] | [[:ru:Мышьяк|Мышьяк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q871]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 478 | [[Селен]] | [[:ru:Селен|Селен]] | align=right| 6605 | align=right| [[d:Q876]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 479 | [[Бром]] | [[:ru:Бром|Бром]] | align=right| 3137 | align=right| [[d:Q879]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 480 | [[Криптон]] | [[:ru:Криптон|Криптон]] | align=right| 6631 | align=right| [[d:Q888]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 481 | [[Рубидий]] | [[:ru:Рубидий|Рубидий]] | align=right| 5013 | align=right| [[d:Q895]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 482 | [[Стронций]] | [[:ru:Стронций|Стронций]] | align=right| 8516 | align=right| [[d:Q938]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 483 | [[Иттрий]] | [[:ru:Иттрий|Иттрий]] | align=right| 5013 | align=right| [[d:Q941]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 484 | [[]] | [[:ru:Цирконий|Цирконий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 485 | [[]] | [[:ru:Ниобий|Ниобий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1046]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 486 | [[]] | [[:ru:Молибден|Молибден]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1053]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 487 | [[Технеций]] | [[:ru:Технеций|Технеций]] | align=right| 5106 | align=right| [[d:Q1054]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 488 | [[Рутений]] | [[:ru:Рутений|Рутений]] | align=right| 9945 | align=right| [[d:Q1086]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 489 | [[]] | [[:ru:Родий|Родий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1087]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 490 | [[]] | [[:ru:Палладий|Палладий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1089]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 491 | [[Көмөш]] | [[:ru:Серебро|Серебро]] | align=right| 11331 | align=right| [[d:Q1090]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 492 | [[Кадмий]] | [[:ru:Кадмий|Кадмий]] | align=right| 7833 | align=right| [[d:Q1091]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 493 | [[Индий]] | [[:ru:Индий|Индий]] | align=right| 6449 | align=right| [[d:Q1094]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 494 | [[Аҡ ҡурғаш]] | [[:ru:Олово|Олово]] | align=right| 10486 | align=right| [[d:Q1096]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 495 | [[Һөрмә]] | [[:ru:Сурьма|Сурьма]] | align=right| 5480 | align=right| [[d:Q1099]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 496 | [[Теллур]] | [[:ru:Теллур|Теллур]] | align=right| 6336 | align=right| [[d:Q1100]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 497 | [[Иод]] | [[:ru:Иод|Иод]] | align=right| 2076 | align=right| [[d:Q1103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 498 | [[]] | [[:ru:Ксенон|Ксенон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1106]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 499 | [[Цезий]] | [[:ru:Цезий|Цезий]] | align=right| 8817 | align=right| [[d:Q1108]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 500 | [[Барий]] | [[:ru:Барий|Барий]] | align=right| 3262 | align=right| [[d:Q1112]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 501 | [[]] | [[:ru:Лантан|Лантан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1801]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 502 | [[Церий]] | [[:ru:Церий|Церий]] | align=right| 2638 | align=right| [[d:Q1385]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 503 | [[Празеодим]] | [[:ru:Празеодим|Празеодим]] | align=right| 3104 | align=right| [[d:Q1386]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 504 | [[Неодим]] | [[:ru:Неодим|Неодим]] | align=right| 3426 | align=right| [[d:Q1388]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 505 | [[Прометий]] | [[:ru:Прометий|Прометий]] | align=right| 3379 | align=right| [[d:Q1809]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 506 | [[Самарий]] | [[:ru:Самарий|Самарий]] | align=right| 4627 | align=right| [[d:Q1819]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 507 | [[Европий]] | [[:ru:Европий|Европий]] | align=right| 4468 | align=right| [[d:Q1396]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 508 | [[Гадолиний]] | [[:ru:Гадолиний|Гадолиний]] | align=right| 1957 | align=right| [[d:Q1832]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 509 | [[Тербий]] | [[:ru:Тербий|Тербий]] | align=right| 4131 | align=right| [[d:Q1838]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 510 | [[Диспрозий]] | [[:ru:Диспрозий|Диспрозий]] | align=right| 6397 | align=right| [[d:Q1843]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 511 | [[]] | [[:ru:Гольмий|Гольмий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1846]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 512 | [[Эрбий]] | [[:ru:Эрбий|Эрбий]] | align=right| 3881 | align=right| [[d:Q1849]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 513 | [[]] | [[:ru:Тулий|Тулий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1853]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 514 | [[]] | [[:ru:Иттербий|Иттербий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1855]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 515 | [[]] | [[:ru:Лютеций|Лютеций]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1857]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 516 | [[Гафний]] | [[:ru:Гафний|Гафний]] | align=right| 2809 | align=right| [[d:Q1119]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 517 | [[]] | [[:ru:Тантал (элемент)|Тантал (элемент)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1123]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 518 | [[Вольфрам]] | [[:ru:Вольфрам|Вольфрам]] | align=right| 5993 | align=right| [[d:Q743]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 519 | [[Рений]] | [[:ru:Рений|Рений]] | align=right| 5459 | align=right| [[d:Q737]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 520 | [[Осмий]] | [[:ru:Осмий|Осмий]] | align=right| 5766 | align=right| [[d:Q751]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 521 | [[Иридий]] | [[:ru:Иридий|Иридий]] | align=right| 8572 | align=right| [[d:Q877]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 522 | [[Аҡ алтын]] | [[:ru:Платина|Платина]] | align=right| 8255 | align=right| [[d:Q880]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 523 | [[Алтын]] | [[:ru:Золото|Золото]] | align=right| 10348 | align=right| [[d:Q897]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 524 | [[Терегөмөш]] | [[:ru:Ртуть|Ртуть]] | align=right| 7444 | align=right| [[d:Q925]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 525 | [[Таллий]] | [[:ru:Таллий|Таллий]] | align=right| 4755 | align=right| [[d:Q932]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 526 | [[Ҡурғаш]] | [[:ru:Свинец|Свинец]] | align=right| 7547 | align=right| [[d:Q708]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 527 | [[Висмут]] | [[:ru:Висмут|Висмут]] | align=right| 5073 | align=right| [[d:Q942]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 528 | [[Полоний]] | [[:ru:Полоний|Полоний]] | align=right| 7488 | align=right| [[d:Q979]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 529 | [[Астат]] | [[:ru:Астат|Астат]] | align=right| 2601 | align=right| [[d:Q999]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 530 | [[Радон]] | [[:ru:Радон|Радон]] | align=right| 6895 | align=right| [[d:Q1133]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 531 | [[]] | [[:ru:Франций|Франций]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q671]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 532 | [[Радий]] | [[:ru:Радий|Радий]] | align=right| 23851 | align=right| [[d:Q1128]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 533 | [[]] | [[:ru:Актиний|Актиний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1121]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 534 | [[]] | [[:ru:Торий|Торий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1115]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 535 | [[]] | [[:ru:Протактиний|Протактиний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1109]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 536 | [[Уран (элемент)]] | [[:ru:Уран (элемент)|Уран (элемент)]] | align=right| 9019 | align=right| [[d:Q1098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 537 | [[Нептуний]] | [[:ru:Нептуний|Нептуний]] | align=right| 5078 | align=right| [[d:Q1105]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 538 | [[Плутоний]] | [[:ru:Плутоний|Плутоний]] | align=right| 11340 | align=right| [[d:Q1102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 539 | [[]] | [[:ru:Америций|Америций]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1872]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 540 | [[Кюрий]] | [[:ru:Кюрий|Кюрий]] | align=right| 3891 | align=right| [[d:Q1876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 541 | [[]] | [[:ru:Берклий|Берклий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1882]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 542 | [[Калифорний]] | [[:ru:Калифорний|Калифорний]] | align=right| 4445 | align=right| [[d:Q1888]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 543 | [[]] | [[:ru:Эйнштейний|Эйнштейний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1892]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 544 | [[Фермий]] | [[:ru:Фермий|Фермий]] | align=right| 3462 | align=right| [[d:Q1896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 545 | [[]] | [[:ru:Менделевий|Менделевий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1898]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 546 | [[Нобелий]] | [[:ru:Нобелий|Нобелий]] | align=right| 4645 | align=right| [[d:Q1901]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 547 | [[]] | [[:ru:Лоуренсий|Лоуренсий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1905]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 548 | [[Резерфордий]] | [[:ru:Резерфордий|Резерфордий]] | align=right| 3736 | align=right| [[d:Q1226]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 549 | [[Дубний]] | [[:ru:Дубний|Дубний]] | align=right| 7591 | align=right| [[d:Q1232]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 550 | [[Сиборгий]] | [[:ru:Сиборгий|Сиборгий]] | align=right| 7450 | align=right| [[d:Q1234]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 551 | [[Борий]] | [[:ru:Борий|Борий]] | align=right| 9221 | align=right| [[d:Q1249]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 552 | [[]] | [[:ru:Хассий|Хассий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1252]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 553 | [[Мейтнерий]] | [[:ru:Мейтнерий|Мейтнерий]] | align=right| 4342 | align=right| [[d:Q1258]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 554 | [[Дармштадтий]] | [[:ru:Дармштадтий|Дармштадтий]] | align=right| 5944 | align=right| [[d:Q1266]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 555 | [[Рентгений]] | [[:ru:Рентгений|Рентгений]] | align=right| 4230 | align=right| [[d:Q1272]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 556 | [[Коперниций]] | [[:ru:Коперниций|Коперниций]] | align=right| 7821 | align=right| [[d:Q1278]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 557 | [[Ниһоний]] | [[:ru:Нихоний|Нихоний]] | align=right| 8142 | align=right| [[d:Q1301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 558 | [[]] | [[:ru:Флеровий|Флеровий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1302]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 559 | [[Московий]] | [[:ru:Московий|Московий]] | align=right| 5988 | align=right| [[d:Q1303]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 560 | [[]] | [[:ru:Ливерморий|Ливерморий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 561 | [[]] | [[:ru:Теннессин|Теннессин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1306]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 562 | [[]] | [[:ru:Оганесон|Оганесон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1307]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 563 | [[Химик ҡушылмалар]] | [[:ru:Химическое соединение|Химическое соединение]] | align=right| 13663 | align=right| [[d:Q11173]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 564 | [[Кислоталар]] | [[:ru:Кислоты|Кислоты]] | align=right| 29985 | align=right| [[d:Q11158]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 565 | [[]] | [[:ru:Уксусная кислота|Уксусная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 566 | [[]] | [[:ru:Борная кислота|Борная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 567 | [[]] | [[:ru:Лимонная кислота|Лимонная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159683]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 568 | [[]] | [[:ru:Соляная кислота|Соляная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 569 | [[]] | [[:ru:Плавиковая кислота|Плавиковая кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 570 | [[]] | [[:ru:Молочная кислота|Молочная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161249]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 571 | [[]] | [[:ru:Азотная кислота|Азотная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83320]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 572 | [[]] | [[:ru:Ортофосфорная кислота|Ортофосфорная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184782]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 573 | [[]] | [[:ru:Серная кислота|Серная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 574 | [[]] | [[:ru:Дубильная кислота|Дубильная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q427956]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 575 | [[Һелтеләр]]{{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Щёлочи|Щёлочи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q485742]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 576 | [[Нигеҙ (химия)]] | [[:ru:Основание (химия)|Основание (химия)]] | align=right| 33938 | align=right| [[d:Q11193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 577 | [[]] | [[:ru:Неорганические вещества|Неорганические вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 578 | [[]] | [[:ru:Аммиак|Аммиак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4087]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 579 | [[]] | [[:ru:Диоксид углерода|Диоксид углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1997]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 580 | [[]] | [[:ru:Монооксид углерода|Монооксид углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2025]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 581 | [[Һыу]] | [[:ru:Вода|Вода]] | align=right| 16735 | align=right| [[d:Q283]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 582 | [[]] | [[:ru:Органические вещества|Органические вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174211]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 583 | [[]] | [[:ru:Ацетон|Ацетон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49546]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 584 | [[Спирт]] | [[:ru:Спирты|Спирты]] | align=right| 13426 | align=right| [[d:Q156]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 585 | [[]] | [[:ru:Альдегиды|Альдегиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101497]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 586 | [[]] | [[:ru:Алканы|Алканы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41581]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 587 | [[]] | [[:ru:Алкены|Алкены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 588 | [[]] | [[:ru:Амиды|Амиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 589 | [[]] | [[:ru:Амины|Амины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167198]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 590 | [[Бензол]] | [[:ru:Бензол|Бензол]] | align=right| 4423 | align=right| [[d:Q2270]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 591 | [[]] | [[:ru:Бутан (вещество)|Бутан (вещество)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134192]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 592 | [[]] | [[:ru:Этан|Этан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 593 | [[]] | [[:ru:Кофеин|Кофеин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q60235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 594 | [[]] | [[:ru:Карбоновые кислоты|Карбоновые кислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 595 | [[]] | [[:ru:Хлорфторуглероды|Хлорфторуглероды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q960800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 596 | [[]] | [[:ru:Кокаин|Кокаин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41576]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 597 | [[Этанол]] | [[:ru:Этанол|Этанол]] | align=right| 18963 | align=right| [[d:Q153]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 598 | [[]] | [[:ru:Этилен|Этилен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q151313]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 599 | [[]] | [[:ru:Формальдегид|Формальдегид]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161210]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 600 | [[]] | [[:ru:Фруктоза|Фруктоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q122043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 601 | [[]] | [[:ru:Глюкоза|Глюкоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37525]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 602 | [[]] | [[:ru:Галогеналканы|Галогеналканы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 603 | [[]] | [[:ru:Кетоны|Кетоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170744]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 604 | [[Метан]] | [[:ru:Метан|Метан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 605 | [[]] | [[:ru:Метанол|Метанол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14982]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 606 | [[Никотин]] | [[:ru:Никотин|Никотин]] | align=right| 7580 | align=right| [[d:Q28086552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 607 | [[Фенол]] | [[:ru:Фенол|Фенол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 608 | [[]] | [[:ru:Пропан|Пропан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131189]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 609 | [[]] | [[:ru:Пропилен|Пропилен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q151324]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 610 | [[]] | [[:ru:Синтез-газ|Синтез-газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3273339]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 611 | [[Тоҙҙар]] | [[:ru:Соли|Соли]] | align=right| 28649 | align=right| [[d:Q12370]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 612 | [[]] | [[:ru:Квасцы|Квасцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190527]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 613 | [[]] | [[:ru:Нитрат аммония|Нитрат аммония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 614 | [[]] | [[:ru:Сульфат аммония|Сульфат аммония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191831]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 615 | [[Кальций карбонаты]] | [[:ru:Карбонат кальция|Карбонат кальция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 616 | [[Кальций хлориды]] | [[:ru:Хлорид кальция|Хлорид кальция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 617 | [[]] | [[:ru:Сульфат магния|Сульфат магния]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q288266]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 618 | [[]] | [[:ru:Гидроксид калия|Гидроксид калия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132298]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 619 | [[]] | [[:ru:Нитрат калия|Нитрат калия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177836]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 620 | [[]] | [[:ru:Гидрокарбонат натрия|Гидрокарбонат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179731]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 621 | [[Натрий карбонаты]] | [[:ru:Карбонат натрия|Карбонат натрия]] | align=right| 35 321 | align=right| [[d:Q190227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 622 | [[]] | [[:ru:Хлорид натрия|Хлорид натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 623 | [[]] | [[:ru:Гидроксид натрия|Гидроксид натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 624 | [[]] | [[:ru:Нитрат натрия|Нитрат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184373]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 625 | [[]] | [[:ru:Метасиликат натрия|Метасиликат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q425397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 626 | [[]] | [[:ru:Сульфат натрия|Сульфат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 627 | [[]] | [[:ru:Оксид титана(IV)|Оксид титана(IV)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193521]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 628 | [[]] | [[:ru:Смесь (химия)|Смесь (химия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 629 | [[]] | [[:ru:Аэрозоль|Аэрозоль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104541]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 630 | [[]] | [[:ru:Коллоидные системы|Коллоидные системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 631 | [[]] | [[:ru:Дисперсная система|Дисперсная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178697]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 632 | [[]] | [[:ru:Эмульсия|Эмульсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 633 | [[]] | [[:ru:Пена|Пена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 634 | [[]] | [[:ru:Гели|Гели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185744]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 635 | [[]] | [[:ru:Раствор|Раствор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5447188]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 636 | [[]] | [[:ru:Суспензия|Суспензия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 637 | [[]] | [[:ru:Пар|Пар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q255722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 638 | [[]] | [[:ru:Сплав|Сплав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 639 | [[]] | [[:ru:Амальгама|Амальгама]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 640 | [[]] | [[:ru:Латунь|Латунь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39782]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 641 | [[Бронза]] | [[:ru:Бронза|Бронза]] | align=right| 4696 | align=right| [[d:Q34095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 642 | [[]] | [[:ru:Керамика|Керамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 643 | [[]] | [[:ru:Чугун|Чугун]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 644 | [[]] | [[:ru:Дюралюминий|Дюралюминий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243558]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 645 | [[Ҡорос]] | [[:ru:Сталь|Сталь]] | align=right| 32240 | align=right| [[d:Q11427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 646 | [[]] | [[:ru:Нержавеющая сталь|Нержавеющая сталь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 647 | [[]] | [[:ru:Таблетки|Таблетки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206077]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 648 | [[Плацебо]] | [[:ru:Плацебо|Плацебо]] | align=right| 15506 | align=right| [[d:Q269829]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 649 | [[Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр]] | [[:ru:Науки о Земле|Науки о Земле]] | align=right| 5092 | align=right| [[d:Q8008]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 650 | [[Картография]] | [[:ru:Картография|Картография]] | align=right| 659 | align=right| [[d:Q42515]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 651 | [[Географик карта]] | [[:ru:Географическая карта|Географическая карта]] | align=right| 6516 | align=right| [[d:Q4006]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 652 | [[Тәбиғәт һәләкәте]] | [[:ru:Стихийное бедствие|Стихийное бедствие]] | align=right| 32419 | align=right| [[d:Q8065]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 653 | [[Ҡар ишелмәһе]] | [[:ru:Лавина|Лавина]] | align=right| 10960 | align=right| [[d:Q7935]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 654 | [[Ҡоролоҡ]] | [[:ru:Засуха|Засуха]] | align=right| 4207 | align=right| [[d:Q43059]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 655 | [[Һыу баҫыу]] | [[:ru:Наводнение|Наводнение]] | align=right| 10154 | align=right| [[d:Q8068]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 656 | [[Ер тетрәү]] | [[:ru:Землетрясение|Землетрясение]] | align=right| 20106 | align=right| [[d:Q7944]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 657 | [[Цунами]] | [[:ru:Цунами|Цунами]] | align=right| 19521 | align=right| [[d:Q8070]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 658 | [[Ер төҙөлөшө]] | [[:ru:Строение Земли|Строение Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1664027]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 659 | [[]] | [[:ru:Складчатая дислокация|Складчатая дислокация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81659]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 660 | [[]] | [[:ru:Формация (стратиграфическое подразделение)|Формация (стратиграфическое подразделение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q736917]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 661 | [[]] | [[:ru:Фоссилии|Фоссилии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40614]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 662 | [[Геология]] | [[:ru:Геология|Геология]] | align=right| 28314 | align=right| [[d:Q1069]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 663 | [[]] | [[:ru:Ударный кратер|Ударный кратер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55818]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 664 | [[Литосфера]] | [[:ru:Литосфера|Литосфера]] | align=right| 2301 | align=right| [[d:Q83296]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 665 | [[Ер ҡабығы]] | [[:ru:Земная кора|Земная кора]] | align=right| 3845 | align=right| [[d:Q15316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 666 | [[]] | [[:ru:Разлом|Разлом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47089]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 667 | [[Тау тоҡомо]] | [[:ru:Горная порода|Горная порода]] | align=right| 27984 | align=right| [[d:Q8063]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 668 | [[Базальт]] | [[:ru:Базальт|Базальт]] | align=right| 3071 | align=right| [[d:Q43338]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 669 | [[Саҡматаш]] | [[:ru:Кремень|Кремень]] | align=right| 4047 | align=right| [[d:Q83087]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 670 | [[Магмалы тау тоҡомдары]] | [[:ru:Магматические горные породы|Магматические горные породы]] | align=right| 1964 | align=right| [[d:Q42045]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 671 | [[Эзбизташ]] | [[:ru:Известняк|Известняк]] | align=right| 4757 | align=right| [[d:Q23757]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 672 | [[Магма]] | [[:ru:Магма|Магма]] | align=right| 2950 | align=right| [[d:Q42278]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 673 | [[Метаморфик тау тоҡомдары]] | [[:ru:Метаморфические горные породы|Метаморфические горные породы]] | align=right| 1047 | align=right| [[d:Q47069]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 674 | [[Ултырма тау тоҡомдары]] | [[:ru:Осадочные горные породы|Осадочные горные породы]] | align=right| 1149 | align=right| [[d:Q82480]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 675 | [[]] | [[:ru:Минералогия|Минералогия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83353]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 676 | [[Плиталар тектоникаһы]] | [[:ru:Тектоника плит|Тектоника плит]] | align=right| 12055 | align=right| [[d:Q7950]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 677 | [[]] | [[:ru:Стратиграфия|Стратиграфия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134783]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 678 | [[]] | [[:ru:Пласт (геология)|Пласт (геология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12758989]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 679 | [[]] | [[:ru:Надвиг|Надвиг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q496325]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 680 | [[]] | [[:ru:Пироксены|Пироксены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192880]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 681 | [[]] | [[:ru:Силикаты (минералы)|Силикаты (минералы)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178977]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 682 | [[Ҡыр шпаты]] | [[:ru:Полевые шпаты|Полевые шпаты]] | align=right| 12905 | align=right| [[d:Q170258]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 683 | [[]] | [[:ru:Каолинит|Каолинит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223197]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 684 | [[Тальк]] | [[:ru:Тальк|Тальк]] | align=right| 4326 | align=right| [[d:Q134583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 685 | [[]] | [[:ru:Слюды|Слюды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q114675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 686 | [[]] | [[:ru:Асбест|Асбест]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 687 | [[]] | [[:ru:Берилл|Берилл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103480]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 688 | [[Зөбәржәт]] | [[:ru:Изумруд|Изумруд]] | align=right| 1723 | align=right| [[d:Q43513]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 689 | [[Сапфир]] | [[:ru:Сапфир|Сапфир]] | align=right| 1048 | align=right| [[d:Q127583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 690 | [[]] | [[:ru:Рубин|Рубин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43088]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 691 | [[]] | [[:ru:Топаз|Топаз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134985]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 692 | [[Гәрәбә]] | [[:ru:Янтарь|Янтарь]] | align=right| 38796 | align=right| [[d:Q25381]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 693 | [[]] | [[:ru:Слоновая кость|Слоновая кость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82001]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 694 | [[]] | [[:ru:Жемчуг|Жемчуг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43436]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 695 | [[Петрология]] | [[:ru:Петрология|Петрология]] | align=right| 3515 | align=right| [[d:Q163082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 696 | [[]] | [[:ru:Конгломерат (порода)|Конгломерат (порода)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191704]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 697 | [[]] | [[:ru:Гравий|Гравий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 698 | [[]] | [[:ru:Гранит|Гранит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41177]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 699 | [[]] | [[:ru:Вулканический туф|Вулканический туф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q484924]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 700 | [[]] | [[:ru:Кристаллические сланцы|Кристаллические сланцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15315]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 701 | [[]] | [[:ru:Мрамор|Мрамор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40861]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 702 | [[Гнейс]] | [[:ru:Гнейс|Гнейс]] | align=right| 1825 | align=right| [[d:Q166409]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 703 | [[Тупраҡ]] | [[:ru:Почва|Почва]] | align=right| 8576 | align=right| [[d:Q36133]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 704 | [[Ҡом]] | [[:ru:Песок|Песок]] | align=right| 5299 | align=right| [[d:Q34679]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 705 | [[]] | [[:ru:Песчаник|Песчаник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 706 | [[]] | [[:ru:Боксит|Боксит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102078]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 707 | [[Торф]] | [[:ru:Торф|Торф]] | align=right| 6022 | align=right| [[d:Q184624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 708 | [[]] | [[:ru:Кварцит|Кварцит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q237883]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 709 | [[]] | [[:ru:Аспидный сланец|Аспидный сланец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207079]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 710 | [[]] | [[:ru:Горючий сланец|Горючий сланец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221378]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 711 | [[Геодезия]] | [[:ru:Геодезия|Геодезия]] | align=right| 4540 | align=right| [[d:Q131089]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 712 | [[]] | [[:ru:Геофизика|Геофизика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 713 | [[]] | [[:ru:Магнитное поле Земли|Магнитное поле Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6500960]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 714 | [[]] | [[:ru:Внутреннее ядро Земли|Внутреннее ядро Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q394352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 715 | [[]] | [[:ru:Внешнее ядро|Внешнее ядро]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q857867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 716 | [[]] | [[:ru:Мантия Земли|Мантия Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101949]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 717 | [[]] | [[:ru:Сейсмология|Сейсмология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83371]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 718 | [[Геохронологик шкала]] | [[:ru:Геохронологическая шкала|Геохронологическая шкала]] | align=right| 9090 | align=right| [[d:Q43521]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 719 | [[Пангея]] | [[:ru:Пангея|Пангея]] | align=right| 2293 | align=right| [[d:Q4398]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 720 | [[]] | [[:ru:Массовое вымирание|Массовое вымирание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55814]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 721 | [[]] | [[:ru:Массовое пермское вымирание|Массовое пермское вымирание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 722 | [[]] | [[:ru:Мел-палеогеновое вымирание|Мел-палеогеновое вымирание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 723 | [[]] | [[:ru:Ледниковый период|Ледниковый период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 724 | [[]] | [[:ru:Докембрий|Докембрий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103910]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 725 | [[]] | [[:ru:Фанерозой|Фанерозой]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101313]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 726 | [[]] | [[:ru:Палеозой|Палеозой]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q75507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 727 | [[]] | [[:ru:Кембрийский период|Кембрийский период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 728 | [[]] | [[:ru:Пермский период|Пермский период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76402]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 729 | [[Мезозой]] | [[:ru:Мезозой|Мезозой]] | align=right| 4755 | align=right| [[d:Q83222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 730 | [[]] | [[:ru:Триасовый период|Триасовый период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47158]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 731 | [[]] | [[:ru:Юрский период|Юрский период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45805]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 732 | [[Аҡбур осоро]] | [[:ru:Меловой период|Меловой период]] | align=right| 5682 | align=right| [[d:Q44626]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 733 | [[Кайнозой]] | [[:ru:Кайнозой|Кайнозой]] | align=right| 2961 | align=right| [[d:Q102416]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 734 | [[Дүртенсел осор]] | [[:ru:Четвертичный период|Четвертичный период]] | align=right| 3271 | align=right| [[d:Q26185]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 735 | [[Голоцен]] | [[:ru:Голоцен|Голоцен]] | align=right| 1769 | align=right| [[d:Q25445]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 736 | [[]] | [[:ru:Геоморфология|Геоморфология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52109]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 737 | [[]] | [[:ru:Эрозия|Эрозия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 738 | [[]] | [[:ru:Столовая гора|Столовая гора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q623319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 739 | [[]] | [[:ru:Кекур|Кекур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q747957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 740 | [[]] | [[:ru:Выветривание|Выветривание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179177]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 741 | [[Рельеф формаһы]] | [[:ru:Форма рельефа|Форма рельефа]] | align=right| 2804 | align=right| [[d:Q271669]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 742 | [[Тау]] | [[:ru:Гора|Гора]] | align=right| 12035 | align=right| [[d:Q8502]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 743 | [[Тау һырты]] | [[:ru:Горный хребет|Горный хребет]] | align=right| 686 | align=right| [[d:Q46831]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 744 | [[Яйла]] | [[:ru:Плато|Плато]] | align=right| 5304 | align=right| [[d:Q75520]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 745 | [[]] | [[:ru:Холм|Холм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54050]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 746 | [[Үҙән]] | [[:ru:Долина|Долина]] | align=right| 3955 | align=right| [[d:Q39816]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 747 | [[Тигеҙлектәр]] | [[:ru:Равнина|Равнина]] | align=right| 4599 | align=right| [[d:Q160091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 748 | [[]] | [[:ru:Конус выноса|Конус выноса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q465088]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 749 | [[]] | [[:ru:Пляж|Пляж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 750 | [[]] | [[:ru:Каньон|Каньон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q150784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 751 | [[]] | [[:ru:Клиф|Клиф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107679]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 752 | [[Һыубаҫар туғай]] | [[:ru:Пойма|Пойма]] | align=right| 4316 | align=right| [[d:Q193110]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 753 | [[]] | [[:ru:Меандр|Меандр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 754 | [[]] | [[:ru:Оазис|Оазис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 755 | [[Йылға һикәлтәһе]] | [[:ru:Речной порог|Речной порог]] | align=right| 4090 | align=right| [[d:Q695793]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 756 | [[Шарлауыҡ]] | [[:ru:Водопад|Водопад]] | align=right| 2886 | align=right| [[d:Q34038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 757 | [[]] | [[:ru:Кар (форма рельефа)|Кар (форма рельефа)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 758 | [[]] | [[:ru:Озы|Озы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 759 | [[]] | [[:ru:Фьорд|Фьорд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 760 | [[]] | [[:ru:Спелеология|Спелеология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179132]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 761 | [[Мәмерйә]] | [[:ru:Пещера|Пещера]] | align=right| 1708 | align=right| [[d:Q35509]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 762 | [[Карст]] | [[:ru:Карст|Карст]] | align=right| 13677 | align=right| [[d:Q16817]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 763 | [[]] | [[:ru:Атолл|Атолл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42523]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 764 | [[Ҡултыҡ]] | [[:ru:Залив|Залив]] | align=right| 1283 | align=right| [[d:Q39594]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 765 | [[]] | [[:ru:Побережье|Побережье]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 766 | [[]] | [[:ru:Шельф|Шельф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134851]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 767 | [[Мәрйен рифтары]] | [[:ru:Коралловые рифы|Коралловые рифы]] | align=right| 3091 | align=right| [[d:Q11292]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 768 | [[Лагуна]] | [[:ru:Лагуна|Лагуна]] | align=right| 1446 | align=right| [[d:Q187223]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 769 | [[]] | [[:ru:Глубоководный жёлоб|Глубоководный жёлоб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q119253]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 770 | [[Ярымутрау]] | [[:ru:Полуостров|Полуостров]] | align=right| 1096 | align=right| [[d:Q34763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 771 | [[]] | [[:ru:Перешеек|Перешеек]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93267]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 772 | [[Утрау]] | [[:ru:Остров|Остров]] | align=right| 6310 | align=right| [[d:Q23442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 773 | [[]] | [[:ru:Подводная гора|Подводная гора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q503269]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 774 | [[Вулкан]] | [[:ru:Вулкан|Вулкан]] | align=right| 19254 | align=right| [[d:Q8072]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 775 | [[]] | [[:ru:Кальдера|Кальдера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 776 | [[]] | [[:ru:Гейзер|Гейзер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83471]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 777 | [[]] | [[:ru:Горячая точка (геология)|Горячая точка (геология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 778 | [[]] | [[:ru:Срединно-океанический хребет|Срединно-океанический хребет]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 779 | [[]] | [[:ru:Вулканический кратер|Вулканический кратер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q109391]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 780 | [[]] | [[:ru:Некк|Некк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q653139]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 781 | [[]] | [[:ru:Вулканический купол|Вулканический купол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q534282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 782 | [[]] | [[:ru:Подводный вулкан|Подводный вулкан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q674775]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 783 | [[]] | [[:ru:Гайот|Гайот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q151957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 784 | [[]] | [[:ru:Эоловые процессы|Эоловые процессы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215839]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 785 | [[]] | [[:ru:Дюна|Дюна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25391]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 786 | [[Һыу каналы]] | [[:ru:Канал (гидрография)|Канал (гидрография)]] | align=right| 10542 | align=right| [[d:Q12284]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 787 | [[]] | [[:ru:Водохранилище|Водохранилище]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131681]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 788 | [[]] | [[:ru:Польдер|Польдер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106259]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 789 | [[]] | [[:ru:Искусственный остров|Искусственный остров]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 790 | [[]] | [[:ru:Дамба|Дамба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105190]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 791 | [[]] | [[:ru:Карьер|Карьер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188040]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 792 | [[]] | [[:ru:Канава|Канава]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2048319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 793 | [[]] | [[:ru:Намывные территории|Намывные территории]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1130322]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 794 | [[Сүл]] | [[:ru:Пустыня|Пустыня]] | align=right| 15496 | align=right| [[d:Q8514]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 795 | [[Тундра]] Kuzgaul | [[:ru:Тундра|Тундра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43262]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 796 | [[]] | [[:ru:Пустошь (рельеф)|Пустошь (рельеф)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27590]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 797 | [[Урман]] | [[:ru:Лес|Лес]] | align=right| 16546 | align=right| [[d:Q4421]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 798 | [[]] | [[:ru:Джунгли|Джунгли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191086]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 799 | [[]] | [[:ru:Мангры|Мангры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 800 | [[]] | [[:ru:Тайга|Тайга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q69564]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 801 | [[]] | [[:ru:Тропический лес|Тропический лес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1048194]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 802 | [[Ямғыр урманы]] | [[:ru:Дождевой лес|Дождевой лес]] | align=right| 3670 | align=right| [[d:Q9444]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 803 | [[]] | [[:ru:Дождевые леса Амазонии|Дождевые леса Амазонии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 804 | [[]] | [[:ru:Лес умеренной зоны|Лес умеренной зоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q622896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 805 | [[]] | [[:ru:Травянистые сообщества|Травянистые сообщества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1006733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 806 | [[]] | [[:ru:Серраду|Серраду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q278512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 807 | [[]] | [[:ru:Поле (сельское хозяйство)|Поле (сельское хозяйство)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 808 | [[]] | [[:ru:Льянос|Льянос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 809 | [[]] | [[:ru:Луг|Луг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7777019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 810 | [[]] | [[:ru:Пампа|Пампа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 811 | [[]] | [[:ru:Пастбище|Пастбище]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30121]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 812 | [[]] | [[:ru:Прерия|Прерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 813 | [[]] | [[:ru:Сахель|Сахель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q66065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 814 | [[]] | [[:ru:Саванна|Саванна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42320]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 815 | [[Дала]] | [[:ru:Степь|Степь]] | align=right| 6681 | align=right| [[d:Q123991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 816 | [[]] | [[:ru:Водно-болотные угодья|Водно-болотные угодья]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170321]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 817 | [[]] | [[:ru:Болото|Болото]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166735]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 818 | [[Һаҙлыҡ]] | [[:ru:Торфяное болото|Торфяное болото]] | align=right| 8338 | align=right| [[d:Q1681353]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 819 | [[]] | [[:ru:Верховое болото|Верховое болото]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3240227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 820 | [[]] | [[:ru:Педосфера|Педосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q941094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 821 | [[]] | [[:ru:Почвообразование|Почвообразование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q282070]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 822 | [[]] | [[:ru:Почвоведение|Почвоведение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9161265]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 823 | [[Ер атмосфераһы]] | [[:ru:Атмосфера Земли|Атмосфера Земли]] | align=right| 10384 | align=right| [[d:Q3230]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 824 | [[Атмосфера химияһы]] | [[:ru:Химия атмосферы|Химия атмосферы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q287919]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 825 | [[Һауа массаһы]] | [[:ru:Воздушная масса|Воздушная масса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216823]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 826 | [[Атмосфера баҫымы]] | [[:ru:Атмосферное давление|Атмосферное давление]] | align=right| 2423 | align=right| [[d:Q81809]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 827 | [[Һаҙағай]] | [[:ru:Полярное сияние|Полярное сияние]] | align=right| 2977 | align=right| [[d:Q40609]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 828 | [[]] | [[:ru:Гало|Гало]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186310]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 829 | [[]] | [[:ru:Мираж|Мираж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q308762]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 830 | [[Йәйғор]] | [[:ru:Радуга|Радуга]] | align=right| 9000 | align=right| [[d:Q1052]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 831 | [[]] | [[:ru:Небо|Небо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q527]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 832 | [[]] | [[:ru:Климатология|Климатология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52139]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 833 | [[Климат]] | [[:ru:Климат|Климат]] | align=right| 27988 | align=right| [[d:Q7937]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 834 | [[Эль-Ниньо]] | [[:ru:Эль-Ниньо|Эль-Ниньо]] | align=right| 34583 | align=right| [[d:Q7939]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFDAB9 | 835 | [[Глобаль йылыныу]] | [[:ru:Глобальное потепление|Глобальное потепление]] | align=right| 9562 | align=right| [[d:Q7942]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 836 | [[]] | [[:ru:Классификация климатов Кёппена|Классификация климатов Кёппена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 837 | [[]] | [[:ru:Умеренный климат|Умеренный климат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167466]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 838 | [[]] | [[:ru:Тропический климат|Тропический климат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q135712]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 839 | [[Метеорология]] | [[:ru:Метеорология|Метеорология]] | align=right| 33216 | align=right| [[d:Q25261]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 840 | [[]] | [[:ru:Барометр|Барометр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79757]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 841 | [[Дымлылыҡ]] | [[:ru:Влажность|Влажность]] | align=right| 290 | align=right| [[d:Q180600]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 842 | [[Атмосфера фронттары]] | [[:ru:Атмосферный фронт|Атмосферный фронт]] | align=right| 1815 | align=right| [[d:Q189796]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 843 | [[Һауа торошо]] | [[:ru:Погода|Погода]] | align=right| 13265 | align=right| [[d:Q11663]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 844 | [[Болот]] | [[:ru:Облака|Облака]] | align=right| 37379 | align=right| [[d:Q8074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 845 | [[]] | [[:ru:Перистые облака|Перистые облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185638]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 846 | [[]] | [[:ru:Кучево-дождевые облака|Кучево-дождевые облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182311]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 847 | [[]] | [[:ru:Кучевые облака|Кучевые облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14189]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 848 | [[]] | [[:ru:Туман|Туман]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37477]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 849 | [[]] | [[:ru:Атмосферные осадки|Атмосферные осадки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 850 | [[]] | [[:ru:Кислотный дождь|Кислотный дождь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40178]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 851 | [[]] | [[:ru:Гололедица|Гололедица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 852 | [[]] | [[:ru:Роса|Роса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41097]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 853 | [[]] | [[:ru:Иней|Иней]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4590598]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 854 | [[Ер аҫты һыуҙары]] | [[:ru:Подземные воды|Подземные воды]] | align=right| 6265 | align=right| [[d:Q161598]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 855 | [[Боҙборсаҡ]] | [[:ru:Град|Град]] | align=right| 9295 | align=right| [[d:Q37602]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 856 | [[Ямғыр]] | [[:ru:Дождь|Дождь]] | align=right| 36332 | align=right| [[d:Q7925]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 857 | [[Ҡар]] | [[:ru:Снег|Снег]] | align=right| 32855 | align=right| [[d:Q7561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 858 | [[]] | [[:ru:Времена года|Времена года]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q24384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 859 | [[Яҙ]] | [[:ru:Весна|Весна]] | align=right| 3894 | align=right| [[d:Q1312]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 860 | [[Йәй]] | [[:ru:Лето|Лето]] | align=right| 611 | align=right| [[d:Q1313]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 861 | [[Көҙ]] | [[:ru:Осень|Осень]] | align=right| 4076 | align=right| [[d:Q1314]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 862 | [[Ҡыш]] | [[:ru:Зима|Зима]] | align=right| 790 | align=right| [[d:Q1311]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 863 | [[]] | [[:ru:Сезон дождей|Сезон дождей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3117517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 864 | [[]] | [[:ru:Сухой сезон|Сухой сезон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146575]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 865 | [[]] | [[:ru:Циркуляция атмосферы|Циркуляция атмосферы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2615451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 866 | [[]] | [[:ru:Антициклон|Антициклон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 867 | [[]] | [[:ru:Циклон|Циклон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 868 | [[]] | [[:ru:Ячейка Хэдли|Ячейка Хэдли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q338589]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 869 | [[]] | [[:ru:Полярная ячейка|Полярная ячейка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1197111]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 870 | [[Дауыл]] | [[:ru:Буря|Буря]] | align=right| 3042 | align=right| [[d:Q81054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 871 | [[]] | [[:ru:Метель|Метель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 872 | [[]] | [[:ru:Пыльная буря|Пыльная буря]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182878]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 873 | [[Йәшен һәм ялағай]] | [[:ru:Молния|Молния]] | align=right| 9692 | align=right| [[d:Q33741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 874 | [[]] | [[:ru:Шкала ураганов Саффира — Симпсона|Шкала ураганов Саффира — Симпсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205801]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 875 | [[Күк күкрәү]] | [[:ru:Гроза|Гроза]] | align=right| 8718 | align=right| [[d:Q2857578]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 876 | [[Ҡойон]] | [[:ru:Смерч|Смерч]] | align=right| 10765 | align=right| [[d:Q8081]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 877 | [[Тропик циклон]] | [[:ru:Тропический циклон|Тропический циклон]] | align=right| 44231 | align=right| [[d:Q8092]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 878 | [[Ел]] | [[:ru:Ветер|Ветер]] | align=right| 33506 | align=right| [[d:Q8094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 879 | [[]] | [[:ru:Шкала Бофорта|Шкала Бофорта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 880 | [[]] | [[:ru:Высотное струйное течение|Высотное струйное течение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202325]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 881 | [[]] | [[:ru:Муссон|Муссон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42967]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 882 | [[Бриз]] | [[:ru:Бриз|Бриз]] | align=right| 2786 | align=right| [[d:Q81242]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 883 | [[]] | [[:ru:Пассат|Пассат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160603]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 884 | [[Гидросфера]] | [[:ru:Гидросфера|Гидросфера]] | align=right| 3927 | align=right| [[d:Q83169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 885 | [[]] | [[:ru:Криосфера|Криосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q493109]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 886 | [[]] | [[:ru:Гляциология|Гляциология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52120]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 887 | [[]] | [[:ru:Фирн|Фирн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q828861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 888 | [[]] | [[:ru:Ледник|Ледник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35666]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 889 | [[]] | [[:ru:Лёд|Лёд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 890 | [[]] | [[:ru:Ледяной щит|Ледяной щит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 891 | [[]] | [[:ru:Шельфовый ледник|Шельфовый ледник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46966]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 892 | [[]] | [[:ru:Айсберг|Айсберг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47568]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 893 | [[]] | [[:ru:Морской лёд|Морской лёд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213926]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 894 | [[]] | [[:ru:Многолетняя мерзлота|Многолетняя мерзлота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 895 | [[Гидрология]] | [[:ru:Гидрология|Гидрология]] | align=right| 3917 | align=right| [[d:Q42250]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 896 | [[Тәбиғәттә һыу әйләнеше]] | [[:ru:Круговорот воды в природе|Круговорот воды в природе]] | align=right| 13490 | align=right| [[d:Q81041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 897 | [[]] | [[:ru:Гидрография|Гидрография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182468]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 898 | [[Йылға]] | [[:ru:Река|Река]] | align=right| 13508 | align=right| [[d:Q4022]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 899 | [[]] | [[:ru:Эстуарий|Эстуарий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47053]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 900 | [[]] | [[:ru:Дельта реки|Дельта реки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43197]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 901 | [[Лимнология]] | [[:ru:Лимнология|Лимнология]] | align=right| 6209 | align=right| [[d:Q165838]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 902 | [[Күл]] | [[:ru:Озеро|Озеро]] | align=right| 663 | align=right| [[d:Q23397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 903 | [[]] | [[:ru:Пруд|Пруд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3253281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 904 | [[]] | [[:ru:Прилив и отлив|Прилив и отлив]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 905 | [[]] | [[:ru:Океанография|Океанография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43518]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 906 | [[Океан]] | [[:ru:Океан|Океан]] | align=right| 28168 | align=right| [[d:Q9430]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 907 | [[Диңгеҙ]] | [[:ru:Море|Море]] | align=right| 66879 | align=right| [[d:Q165]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 908 | [[]] | [[:ru:Морские течения|Морские течения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129558]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 909 | [[Диңгеҙ кимәле]] | [[:ru:Уровень моря|Уровень моря]] | align=right| 6248 | align=right| [[d:Q125465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 910 | [[]] | [[:ru:Термохалинная циркуляция|Термохалинная циркуляция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q463223]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 911 | [[Физика]] | [[:ru:Физика|Физика]] | align=right| 32075 | align=right| [[d:Q413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 912 | [[]] | [[:ru:Аллотропия|Аллотропия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81915]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 913 | [[]] | [[:ru:Эксперимент Гейгера — Марсдена|Эксперимент Гейгера — Марсдена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1648751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 914 | [[]] | [[:ru:Осмос|Осмос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 915 | [[]] | [[:ru:Квантовая теория поля|Квантовая теория поля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 916 | [[]] | [[:ru:Дистанционное зондирование Земли|Дистанционное зондирование Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199687]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 917 | [[]] | [[:ru:Альфа-распад|Альфа-распад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 918 | [[]] | [[:ru:Абсолютный нуль температуры|Абсолютный нуль температуры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81182]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 919 | [[]] | [[:ru:Адиабатический процесс|Адиабатический процесс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 920 | [[]] | [[:ru:Эффект бабочки|Эффект бабочки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187536]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 921 | [[]] | [[:ru:Броуновское движение|Броуновское движение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178036]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 922 | [[]] | [[:ru:Бета-распад|Бета-распад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q306786]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 923 | [[]] | [[:ru:Стихии (философия)|Стихии (философия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188520]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 924 | [[]] | [[:ru:Солнечная корона|Солнечная корона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 925 | [[]] | [[:ru:Плотность|Плотность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29539]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 926 | [[]] | [[:ru:Электронвольт|Электронвольт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83327]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 927 | [[]] | [[:ru:Электронный микроскоп|Электронный микроскоп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132560]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 928 | [[]] | [[:ru:Фундаментальные взаимодействия|Фундаментальные взаимодействия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 929 | [[]] | [[:ru:Фундаментальная частица|Фундаментальная частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 930 | [[]] | [[:ru:Ферромагнетизм|Ферромагнетизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 931 | [[]] | [[:ru:Гравитон|Гравитон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103585]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 932 | [[]] | [[:ru:Тепловой двигатель|Тепловой двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 933 | [[]] | [[:ru:Тяжёлая вода|Тяжёлая вода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155890]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 934 | [[]] | [[:ru:Гидролиз|Гидролиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 935 | [[]] | [[:ru:Изоляция (электротехника)|Изоляция (электротехника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178150]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 936 | [[]] | [[:ru:Ионосфера|Ионосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162219]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 937 | [[]] | [[:ru:Число Маха|Число Маха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160669]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 938 | [[]] | [[:ru:Шкала Мооса|Шкала Мооса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 939 | [[]] | [[:ru:Магнитосфера|Магнитосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6915]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 940 | [[]] | [[:ru:Обсидиан|Обсидиан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 941 | [[]] | [[:ru:Физическая величина (метрология)|Физическая величина (метрология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 942 | [[]] | [[:ru:Насос|Насос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 943 | [[]] | [[:ru:Водородный показатель|Водородный показатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 944 | [[]] | [[:ru:Прецессия|Прецессия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104225]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 945 | [[]] | [[:ru:Квантовый компьютер|Квантовый компьютер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176555]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 946 | [[]] | [[:ru:Преломление|Преломление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q72277]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 947 | [[]] | [[:ru:Стандартные условия|Стандартные условия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102145]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 948 | [[]] | [[:ru:Кот Шрёдингера|Кот Шрёдингера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 949 | [[]] | [[:ru:Тунгусский метеорит|Тунгусский метеорит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125953]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 950 | [[]] | [[:ru:Путешествие во времени|Путешествие во времени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 951 | [[]] | [[:ru:Электрическое напряжение|Электрическое напряжение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25428]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 952 | [[]] | [[:ru:Длина волны|Длина волны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 953 | [[]] | [[:ru:Кротовая нора|Кротовая нора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7544]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 954 | [[]] | [[:ru:Удельная теплота парообразования и конденсации|Удельная теплота парообразования и конденсации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483538]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 955 | [[]] | [[:ru:Баллистическая ракета|Баллистическая ракета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179348]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 956 | [[]] | [[:ru:Гравитационная постоянная|Гравитационная постоянная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18373]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 957 | [[]] | [[:ru:Насыщенный пар|Насыщенный пар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2661322]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 958 | [[]] | [[:ru:Абсолютно чёрное тело|Абсолютно чёрное тело]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 959 | [[]] | [[:ru:Электролит|Электролит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162908]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 960 | [[]] | [[:ru:Гравитационная линза|Гравитационная линза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 961 | [[]] | [[:ru:Радиус атома|Радиус атома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 962 | [[]] | [[:ru:Постоянная Больцмана|Постоянная Больцмана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5962]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 963 | [[Биофизика]] | [[:ru:Биофизика|Биофизика]] | align=right| 16198 | align=right| [[d:Q7100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 964 | [[]] | [[:ru:Вечный двигатель|Вечный двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12623]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 965 | [[]] | [[:ru:Точка росы|Точка росы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178828]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 966 | [[]] | [[:ru:Эффект Комптона|Эффект Комптона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171516]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 967 | [[]] | [[:ru:Теплопроводность|Теплопроводность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q487005]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 968 | [[]] | [[:ru:Растворимость|Растворимость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170731]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 969 | [[]] | [[:ru:Энергия ионизации|Энергия ионизации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 970 | [[]] | [[:ru:Радиационный пояс|Радиационный пояс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188533]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 971 | [[]] | [[:ru:Гидравлика|Гидравлика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 972 | [[]] | [[:ru:Магнитный поток|Магнитный поток]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177831]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 973 | [[]] | [[:ru:Закон Бойля — Мариотта|Закон Бойля — Мариотта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q175974]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 974 | [[]] | [[:ru:Идеальный газ|Идеальный газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 975 | [[]] | [[:ru:Угловая скорость|Угловая скорость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 976 | [[]] | [[:ru:Маятник Фуко|Маятник Фуко]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178841]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 977 | [[Геоцентризм]] | [[:ru:Геоцентрическая система мира|Геоцентрическая система мира]] | align=right| 720 | align=right| [[d:Q165800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 978 | [[]] | [[:ru:Апоцентр и перицентр|Апоцентр и перицентр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83481]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 979 | [[]] | [[:ru:Метроном|Метроном]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 980 | [[]] | [[:ru:Водяной пар|Водяной пар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190120]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 981 | [[]] | [[:ru:Электромагнит|Электромагнит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178032]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 982 | [[]] | [[:ru:Второе начало термодинамики|Второе начало термодинамики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 983 | [[]] | [[:ru:Орбитальный период|Орбитальный период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37640]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 984 | [[]] | [[:ru:Люминесцентная лампа|Люминесцентная лампа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182925]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 985 | [[]] | [[:ru:Первое начало термодинамики|Первое начало термодинамики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179380]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 986 | [[]] | [[:ru:Теплопередача|Теплопередача]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 987 | [[]] | [[:ru:Теплоёмкость|Теплоёмкость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 988 | [[]] | [[:ru:Проводник (физика)|Проводник (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124291]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 989 | [[]] | [[:ru:Адсорбция|Адсорбция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180254]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 990 | [[Гелиоцентризм]] | [[:ru:Гелиоцентрическая система мира|Гелиоцентрическая система мира]] | align=right| 2139 | align=right| [[d:Q103983]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 991 | [[]] | [[:ru:Огни святого Эльма|Огни святого Эльма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120688]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 992 | [[]] | [[:ru:Закон Архимеда|Закон Архимеда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181404]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 993 | [[]] | [[:ru:Внутренняя энергия|Внутренняя энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180241]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 994 | [[]] | [[:ru:Астрофизика|Астрофизика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 995 | [[]] | [[:ru:Отражение (физика)|Отражение (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165939]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 996 | [[]] | [[:ru:Ветровые волны|Ветровые волны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165848]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 997 | [[]] | [[:ru:Магнитная проницаемость|Магнитная проницаемость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 998 | [[]] | [[:ru:Твёрдость|Твёрдость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3236003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 999 | [[]] | [[:ru:Атомизм|Атомизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178668]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1000 | [[]] | [[:ru:Спин|Спин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133673]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1001 | [[]] | [[:ru:Теоретическая физика|Теоретическая физика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1002 | [[]] | [[:ru:Большая полуось|Большая полуось]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171594]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1003 | [[]] | [[:ru:Горизонт событий|Горизонт событий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1004 | [[]] | [[:ru:Амплитуда|Амплитуда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159190]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1005 | [[Атом]] | [[:ru:Атом|Атом]] | align=right| 29086 | align=right| [[d:Q9121]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1006 | [[Энергия]] | [[:ru:Энергия|Энергия]] | align=right| 10394 | align=right| [[d:Q11379]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1007 | [[]] | [[:ru:Эквивалентность массы и энергии|Эквивалентность массы и энергии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35875]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1008 | [[Энергия һаҡланыу законы]] | [[:ru:Закон сохранения энергии|Закон сохранения энергии]] | align=right| 10056 | align=right| [[d:Q11382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1009 | [[]] | [[:ru:Поле (физика)|Поле (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185674]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1010 | [[Көс]] | [[:ru:Сила|Сила]] | align=right| 29614 | align=right| [[d:Q11402]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1011 | [[Гравитация]] | [[:ru:Гравитация|Гравитация]] | align=right| 14208 | align=right| [[d:Q11412]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1012 | [[Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү]] | [[:ru:Сильное взаимодействие|Сильное взаимодействие]] | align=right| 18580 | align=right| [[d:Q11415]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1013 | [[Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]] | [[:ru:Слабое взаимодействие|Слабое взаимодействие]] | align=right| 12502 | align=right| [[d:Q11418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1014 | [[]] | [[:ru:Материя (физика)|Материя (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35758]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1015 | [[]] | [[:ru:Мощность|Мощность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25342]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1016 | [[]] | [[:ru:Излучение|Излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18335]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1017 | [[]] | [[:ru:Ионизирующее излучение|Ионизирующее излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186161]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1018 | [[]] | [[:ru:Пространство в физике|Пространство в физике]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1019 | [[]] | [[:ru:Пространство-время|Пространство-время]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133327]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1020 | [[Ваҡыт]] | [[:ru:Время|Время]] | align=right| 29518 | align=right| [[d:Q11471]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1021 | [[]] | [[:ru:Планковское время|Планковское время]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1022 | [[]] | [[:ru:Планковские единицы|Планковские единицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q468999]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1023 | [[Вакуум]] | [[:ru:Вакуум|Вакуум]] | align=right| 17791 | align=right| [[d:Q11475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1024 | [[]] | [[:ru:Атомная физика|Атомная физика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26383]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1025 | [[]] | [[:ru:Атомное ядро|Атомное ядро]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1026 | [[]] | [[:ru:Атомная орбиталь|Атомная орбиталь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53860]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1027 | [[]] | [[:ru:Атомная теория|Атомная теория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q210553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1028 | [[]] | [[:ru:Эффект Оже|Эффект Оже]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q719512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1029 | [[]] | [[:ru:Энергия связи|Энергия связи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q420754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1030 | [[]] | [[:ru:Боровская модель атома|Боровская модель атома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1031 | [[]] | [[:ru:Тормозное излучение|Тормозное излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q655904]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1032 | [[]] | [[:ru:Электронная конфигурация|Электронная конфигурация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53859]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1033 | [[]] | [[:ru:Электронная оболочка|Электронная оболочка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193793]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1034 | [[]] | [[:ru:Возбуждение (физика)|Возбуждение (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1035 | [[]] | [[:ru:Водородоподобный атом|Водородоподобный атом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2333783]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1036 | [[]] | [[:ru:Сверхтонкая структура|Сверхтонкая структура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1413102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1037 | [[]] | [[:ru:Ион|Ион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36496]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1038 | [[]] | [[:ru:Модель атома Томсона|Модель атома Томсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q274116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1039 | [[]] | [[:ru:Главное квантовое число|Главное квантовое число]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q867448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1040 | [[]] | [[:ru:Вынужденное излучение|Вынужденное излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q853656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1041 | [[]] | [[:ru:Молекулярная орбиталь|Молекулярная орбиталь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725417]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1042 | [[]] | [[:ru:Теория молекулярных орбиталей|Теория молекулярных орбиталей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q898432]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1043 | [[]] | [[:ru:Оптика|Оптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14620]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1044 | [[]] | [[:ru:Лазер на свободных электронах|Лазер на свободных электронах]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q586386]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1045 | [[]] | [[:ru:Эффект Керра|Эффект Керра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q883038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1046 | [[]] | [[:ru:Светимость|Светимость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105902]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1047 | [[]] | [[:ru:Нелинейная оптика|Нелинейная оптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q756033]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1048 | [[]] | [[:ru:Фотоника|Фотоника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q467054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1049 | [[]] | [[:ru:Волновая оптика|Волновая оптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q942347]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1050 | [[]] | [[:ru:Поляризация волн|Поляризация волн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193760]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1051 | [[]] | [[:ru:Показатель преломления|Показатель преломления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1052 | [[]] | [[:ru:Физика конденсированного состояния|Физика конденсированного состояния]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214781]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1053 | [[]] | [[:ru:Аморфные тела|Аморфные тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1054 | [[]] | [[:ru:Физика твёрдого тела|Физика твёрдого тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q715396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1055 | [[]] | [[:ru:Кристаллография|Кристаллография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160398]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1056 | [[]] | [[:ru:Кристаллы|Кристаллы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43533]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1057 | [[]] | [[:ru:Кристаллическая структура|Кристаллическая структура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q895901]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1058 | [[]] | [[:ru:Сингония|Сингония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q898786]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1059 | [[]] | [[:ru:Кристаллизация|Кристаллизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q284256]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1060 | [[]] | [[:ru:Фазовый переход|Фазовый переход]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1061 | [[]] | [[:ru:Термодинамическая фаза|Термодинамическая фаза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1062 | [[]] | [[:ru:Кипение|Кипение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41716]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1063 | [[]] | [[:ru:Температура кипения|Температура кипения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1003183]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1064 | [[]] | [[:ru:Критическая точка (термодинамика)|Критическая точка (термодинамика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q111059]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1065 | [[]] | [[:ru:Конденсация|Конденсация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1066 | [[]] | [[:ru:Испарение|Испарение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132814]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1067 | [[]] | [[:ru:Отвердевание|Отвердевание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q108000]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1068 | [[]] | [[:ru:Ионизация|Ионизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1069 | [[]] | [[:ru:Плавление|Плавление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1070 | [[]] | [[:ru:Температура плавления|Температура плавления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15318]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1071 | [[]] | [[:ru:Сублимация (физика)|Сублимация (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1072 | [[]] | [[:ru:Тройная точка|Тройная точка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106410]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1073 | [[Агрегат хәл]] | [[:ru:Агрегатное состояние|Агрегатное состояние]] | align=right| 17768 | align=right| [[d:Q11430]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1074 | [[]] | [[:ru:Конденсат Бозе — Эйнштейна|Конденсат Бозе — Эйнштейна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1075 | [[]] | [[:ru:Вырожденный газ|Вырожденный газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51368]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1076 | [[Газ]] | [[:ru:Газ|Газ]] | align=right| 31571 | align=right| [[d:Q11432]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1077 | [[Шыйыҡлыҡ]] | [[:ru:Жидкость|Жидкость]] | align=right| 27966 | align=right| [[d:Q11435]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1078 | [[Плазма]] | [[:ru:Плазма|Плазма]] | align=right| 17255 | align=right| [[d:Q10251]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1079 | [[]] | [[:ru:Кварк-глюонная плазма|Кварк-глюонная плазма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q733096]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1080 | [[Ҡаты есем]] | [[:ru:Твёрдое тело|Твёрдое тело]] | align=right| 10375 | align=right| [[d:Q11438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1081 | [[]] | [[:ru:Сверхтекучесть|Сверхтекучесть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106667]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1082 | [[Электромагнит тәьҫир итешеүе]] | [[:ru:Электромагнитное взаимодействие|Электромагнитное взаимодействие]] | align=right| 11458 | align=right| [[d:Q849919]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1083 | [[]] | [[:ru:Диэлектрик|Диэлектрик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184996]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1084 | [[]] | [[:ru:Опыт Милликена|Опыт Милликена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q649803]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1085 | [[Электр]] | [[:ru:Электричество|Электричество]] | align=right| 10777 | align=right| [[d:Q12725]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1086 | [[Магнит]] | [[:ru:Магнит|Магнит]] | align=right| 23435 | align=right| [[d:Q11421]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1087 | [[]] | [[:ru:Магнетизм|Магнетизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3294789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1088 | [[]] | [[:ru:Метаматериал|Метаматериал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q497166]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1089 | [[]] | [[:ru:Фотоэффект|Фотоэффект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83213]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1090 | [[]] | [[:ru:Сверхпроводимость|Сверхпроводимость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1091 | [[]] | [[:ru:Электростатика|Электростатика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1092 | [[]] | [[:ru:Электрический заряд|Электрический заряд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1111]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1093 | [[]] | [[:ru:Закон Кулона|Закон Кулона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1094 | [[]] | [[:ru:Электрическое поле|Электрическое поле]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1095 | [[]] | [[:ru:Теорема Гаусса|Теорема Гаусса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173356]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1096 | [[]] | [[:ru:Электростатический потенциал|Электростатический потенциал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1097 | [[]] | [[:ru:Сила Лоренца|Сила Лоренца]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172137]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1098 | [[]] | [[:ru:Электродвижущая сила|Электродвижущая сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1099 | [[]] | [[:ru:Магнитодвижущая сила|Магнитодвижущая сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1266982]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1100 | [[]] | [[:ru:Электромагнитная индукция|Электромагнитная индукция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q988780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1101 | [[]] | [[:ru:Закон электромагнитной индукции Фарадея|Закон электромагнитной индукции Фарадея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1102 | [[]] | [[:ru:Уравнения Максвелла|Уравнения Максвелла]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1103 | [[]] | [[:ru:Электромагнитное поле|Электромагнитное поле]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177625]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1104 | [[Электромагнит нурланыш]] | [[:ru:Электромагнитное излучение|Электромагнитное излучение]] | align=right| 22868 | align=right| [[d:Q12969754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1105 | [[]] | [[:ru:Электромагнитный спектр|Электромагнитный спектр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133139]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1106 | [[]] | [[:ru:Радиоволны|Радиоволны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4262]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1107 | [[]] | [[:ru:Микроволновое излучение|Микроволновое излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127995]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1108 | [[Инфраҡыҙыл нурланыш]] | [[:ru:Инфракрасное излучение|Инфракрасное излучение]] | align=right| 30650 | align=right| [[d:Q11388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1109 | [[]] | [[:ru:Видимое излучение|Видимое излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76299]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1110 | [[Ультрафиолет нурланыш]] | [[:ru:Ультрафиолетовое излучение|Ультрафиолетовое излучение]] | align=right| 9322 | align=right| [[d:Q11391]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1111 | [[]] | [[:ru:Рентгеновское излучение|Рентгеновское излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1112 | [[]] | [[:ru:Гамма-излучение|Гамма-излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11523]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1113 | [[]] | [[:ru:Вихревые токи|Вихревые токи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208598]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1114 | [[]] | [[:ru:Магнитостатика|Магнитостатика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q665093]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1115 | [[Электр тогы]] | [[:ru:Электрический ток|Электрический ток]] | align=right| 9788 | align=right| [[d:Q11651]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1116 | [[]] | [[:ru:Теорема о циркуляции магнитного поля|Теорема о циркуляции магнитного поля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51500]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1117 | [[Магнит ҡыры]] | [[:ru:Магнитное поле|Магнитное поле]] | align=right| 10422 | align=right| [[d:Q11408]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1118 | [[]] | [[:ru:Магнитный момент|Магнитный момент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q242657]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1119 | [[]] | [[:ru:Электрическая цепь|Электрическая цепь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132629]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1120 | [[]] | [[:ru:Удельное электрическое сопротивление|Удельное электрическое сопротивление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q108193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1121 | [[]] | [[:ru:Электрическое сопротивление|Электрическое сопротивление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25358]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1122 | [[]] | [[:ru:Закон Ома|Закон Ома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41591]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1123 | [[]] | [[:ru:Коэффициент передачи|Коэффициент передачи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q854659]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1124 | [[]] | [[:ru:Электрическая ёмкость|Электрическая ёмкость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q164399]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1125 | [[]] | [[:ru:Индуктивность|Индуктивность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177897]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1126 | [[]] | [[:ru:Электрический импеданс|Электрический импеданс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1127 | [[]] | [[:ru:Реактивное сопротивление|Реактивное сопротивление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193972]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1128 | [[]] | [[:ru:Правила Кирхгофа|Правила Кирхгофа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187672]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1129 | [[Механика]] | [[:ru:Механика|Механика]] | align=right| 8195 | align=right| [[d:Q41217]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1130 | [[]] | [[:ru:Аэродинамика|Аэродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1131 | [[]] | [[:ru:Механика сплошных сред|Механика сплошных сред]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193463]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1132 | [[]] | [[:ru:Динамика (физика)|Динамика (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128030]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1133 | [[]] | [[:ru:Кинематика|Кинематика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11476]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1134 | [[]] | [[:ru:Механика грунтов|Механика грунтов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q471872]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1135 | [[]] | [[:ru:Статика|Статика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1136 | [[]] | [[:ru:Реология|Реология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271707]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1137 | [[Тирбәлеү]] | [[:ru:Колебания|Колебания]] | align=right| 2915 | align=right| [[d:Q170475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1138 | [[]] | [[:ru:Гармонический осциллятор|Гармонический осциллятор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190070]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1139 | [[Классик механика]] | [[:ru:Классическая механика|Классическая механика]] | align=right| 28882 | align=right| [[d:Q11397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1140 | [[]] | [[:ru:Система отсчёта|Система отсчёта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1141 | [[]] | [[:ru:Трение|Трение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82580]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1142 | [[]] | [[:ru:Импульс силы|Импульс силы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q837940]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1143 | [[]] | [[:ru:Инерция|Инерция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q122508]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1144 | [[]] | [[:ru:Кинетическая энергия|Кинетическая энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46276]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1145 | [[Масса]] | [[:ru:Масса|Масса]] | align=right| 12503 | align=right| [[d:Q11423]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1146 | [[]] | [[:ru:Момент инерции|Момент инерции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165618]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1147 | [[]] | [[:ru:Импульс|Импульс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41273]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1148 | [[]] | [[:ru:Механическое движение|Механическое движение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79782]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1149 | [[Тиҙләнеш]] | [[:ru:Ускорение|Ускорение]] | align=right| 31469 | align=right| [[d:Q11376]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1150 | [[]] | [[:ru:Законы Ньютона|Законы Ньютона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38433]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1151 | [[]] | [[:ru:Скорость движения|Скорость движения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3711325]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1152 | [[Тиҙлек]] | [[:ru:Скорость|Скорость]] | align=right| 28698 | align=right| [[d:Q11465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1153 | [[]] | [[:ru:Потенциальная энергия|Потенциальная энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155640]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1154 | [[]] | [[:ru:Вращение|Вращение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1155 | [[]] | [[:ru:Момент импульса|Момент импульса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161254]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1156 | [[]] | [[:ru:Центробежная сила|Центробежная сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1157 | [[]] | [[:ru:Центростремительная сила|Центростремительная сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1158 | [[]] | [[:ru:Сила Кориолиса|Сила Кориолиса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169973]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1159 | [[]] | [[:ru:Классическая теория тяготения Ньютона|Классическая теория тяготения Ньютона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1160 | [[]] | [[:ru:Момент силы|Момент силы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1161 | [[]] | [[:ru:Вес|Вес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25288]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1162 | [[]] | [[:ru:Механическая работа|Механическая работа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42213]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1163 | [[]] | [[:ru:Механика твёрдого деформируемого тела|Механика твёрдого деформируемого тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1080293]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1164 | [[]] | [[:ru:Модуль упругости|Модуль упругости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192005]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1165 | [[]] | [[:ru:Усталость материала|Усталость материала]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q507234]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1166 | [[]] | [[:ru:Упругость|Упругость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q62932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1167 | [[]] | [[:ru:Закон Гука|Закон Гука]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1168 | [[]] | [[:ru:Пластичность (физика)|Пластичность (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q472074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1169 | [[]] | [[:ru:Жёсткость|Жёсткость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q569057]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1170 | [[]] | [[:ru:Сопротивление материалов|Сопротивление материалов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q240553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1171 | [[]] | [[:ru:Механическое напряжение|Механическое напряжение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206175]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1172 | [[]] | [[:ru:Гидроаэромеханика|Гидроаэромеханика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172145]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1173 | [[]] | [[:ru:Закон Бернулли|Закон Бернулли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1174 | [[]] | [[:ru:Плавучесть|Плавучесть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6497624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1175 | [[]] | [[:ru:Конвекция|Конвекция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1176 | [[]] | [[:ru:Диффузия|Диффузия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1177 | [[]] | [[:ru:Гидроаэродинамика|Гидроаэродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216320]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1178 | [[]] | [[:ru:Гидростатика|Гидростатика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177807]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1179 | [[]] | [[:ru:Уравнения Навье — Стокса|Уравнения Навье — Стокса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201321]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1180 | [[]] | [[:ru:Число Рейнольдса|Число Рейнольдса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1181 | [[]] | [[:ru:Поверхностное натяжение|Поверхностное натяжение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170749]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1182 | [[]] | [[:ru:Турбулентность|Турбулентность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190132]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1183 | [[]] | [[:ru:Вязкость|Вязкость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128709]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1184 | [[Квант механикаһы]] | [[:ru:Квантовая механика|Квантовая механика]] | align=right| 12026 | align=right| [[d:Q944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1185 | [[]] | [[:ru:Квантовая хромодинамика|Квантовая хромодинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q238170]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1186 | [[]] | [[:ru:Квантовая электродинамика|Квантовая электродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q234881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1187 | [[]] | [[:ru:Квантовая запутанность|Квантовая запутанность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1188 | [[]] | [[:ru:Туннельный эффект|Туннельный эффект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q175751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1189 | [[]] | [[:ru:Принцип неопределённости|Принцип неопределённости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1190 | [[]] | [[:ru:Принцип Паули|Принцип Паули]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131594]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1191 | [[]] | [[:ru:Уравнение Шрёдингера|Уравнение Шрёдингера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165498]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1192 | [[]] | [[:ru:Волновая функция|Волновая функция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2362761]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1193 | [[]] | [[:ru:Корпускулярно-волновой дуализм|Корпускулярно-волновой дуализм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193068]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1194 | [[]] | [[:ru:Статистическая механика|Статистическая механика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188715]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1195 | [[Ядро физикаһы]] | [[:ru:Ядерная физика|Ядерная физика]] | align=right| 6276 | align=right| [[d:Q81197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1196 | [[]] | [[:ru:Изотопы|Изотопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25276]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1197 | [[Ядро бүленеше]] | [[:ru:Деление ядра|Деление ядра]] | align=right| 11306 | align=right| [[d:Q11429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1198 | [[]] | [[:ru:Термоядерная реакция|Термоядерная реакция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13082]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1199 | [[Токамак]] | [[:ru:Токамак|Токамак]] | align=right| 13628 | align=right| [[d:Q188589]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1200 | [[]] | [[:ru:Управляемый термоядерный синтез|Управляемый термоядерный синтез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q641442]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1201 | [[Радиоактив тарҡалыу]] | [[:ru:Радиоактивный распад|Радиоактивный распад]] | align=right| 28737 | align=right| [[d:Q11448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1202 | [[]] | [[:ru:Альфа-частица|Альфа-частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1203 | [[]] | [[:ru:Бета-частица|Бета-частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103531]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1204 | [[]] | [[:ru:Физика элементарных частиц|Физика элементарных частиц]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18334]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1205 | [[]] | [[:ru:Частица|Частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1621273]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1206 | [[]] | [[:ru:Камера Вильсона|Камера Вильсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1207 | [[]] | [[:ru:Стандартная модель|Стандартная модель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18338]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1208 | [[]] | [[:ru:Теория струн|Теория струн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33198]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1209 | [[]] | [[:ru:Спонтанное нарушение симметрии|Спонтанное нарушение симметрии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q736716]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1210 | [[]] | [[:ru:Суперсимметрия|Суперсимметрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1211 | [[]] | [[:ru:Ускоритель заряженных частиц|Ускоритель заряженных частиц]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130825]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1212 | [[]] | [[:ru:Большой адронный коллайдер|Большой адронный коллайдер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1213 | [[]] | [[:ru:Синхротрон|Синхротрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q689863]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1214 | [[]] | [[:ru:Синхротронное излучение|Синхротронное излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1215 | [[]] | [[:ru:Тэватрон|Тэватрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q944533]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1216 | [[]] | [[:ru:Субатомная частица|Субатомная частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177013]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1217 | [[]] | [[:ru:Фермион|Фермион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1218 | [[]] | [[:ru:Лептоны|Лептоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82586]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1219 | [[Электрон]] | [[:ru:Электрон|Электрон]] | align=right| 24924 | align=right| [[d:Q2225]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1220 | [[]] | [[:ru:Мюон|Мюон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3151]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1221 | [[]] | [[:ru:Тау-лептон|Тау-лептон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1222 | [[]] | [[:ru:Нейтрино|Нейтрино]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1223 | [[]] | [[:ru:Кварк|Кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6718]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1224 | [[]] | [[:ru:U-кварк|U-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6732]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1225 | [[]] | [[:ru:D-кварк|D-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6745]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1226 | [[]] | [[:ru:C-кварк|C-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1227 | [[]] | [[:ru:S-кварк|S-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1228 | [[]] | [[:ru:T-кварк|T-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6778]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1229 | [[]] | [[:ru:B-кварк|B-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6786]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1230 | [[]] | [[:ru:Адрон|Адрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101667]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1231 | [[]] | [[:ru:Барион|Барион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159731]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1232 | [[]] | [[:ru:Нейтрон|Нейтрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2348]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1233 | [[]] | [[:ru:Протон|Протон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1234 | [[]] | [[:ru:Мезон|Мезон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102742]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1235 | [[]] | [[:ru:Бозон|Бозон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1236 | [[]] | [[:ru:Калибровочные бозоны|Калибровочные бозоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105580]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1237 | [[]] | [[:ru:Глюон|Глюон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3299]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1238 | [[]] | [[:ru:Фотон|Фотон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3198]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1239 | [[]] | [[:ru:Бозон Хиггса|Бозон Хиггса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q402]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1240 | [[]] | [[:ru:W- и Z-бозоны|W- и Z-бозоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1241 | [[]] | [[:ru:Антивещество|Антивещество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1242 | [[]] | [[:ru:Античастицы|Античастицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1243 | [[]] | [[:ru:Позитрон|Позитрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3229]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1244 | [[]] | [[:ru:Антиводород|Антиводород]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216121]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1245 | [[]] | [[:ru:Антипротон|Антипротон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107575]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1246 | [[]] | [[:ru:Антинейтрон|Антинейтрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156530]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1247 | [[Сағыштырмалыҡ теорияһы]] | [[:ru:Теория относительности|Теория относительности]] | align=right| 13329 | align=right| [[d:Q43514]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1248 | [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] | [[:ru:Общая теория относительности|Общая теория относительности]] | align=right| 88152 | align=right| [[d:Q11452]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 1249 | [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы]] | [[:ru:Специальная теория относительности|Специальная теория относительности]] | align=right| 30282 | align=right| [[d:Q11455]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1250 | [[]] | [[:ru:Лоренцево сокращение|Лоренцево сокращение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q836595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1251 | [[]] | [[:ru:Опыт Майкельсона|Опыт Майкельсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q154844]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1252 | [[]] | [[:ru:Теплота|Теплота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44432]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1253 | [[Температура]] | [[:ru:Температура|Температура]] | align=right| 29702 | align=right| [[d:Q11466]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1254 | [[Термодинамика]] | [[:ru:Термодинамика|Термодинамика]] | align=right| 33541 | align=right| [[d:Q11473]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1255 | [[]] | [[:ru:Энтальпия|Энтальпия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1256 | [[]] | [[:ru:Энтропия|Энтропия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1257 | [[]] | [[:ru:Уравнение состояния идеального газа|Уравнение состояния идеального газа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1258 | [[]] | [[:ru:Давление|Давление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1259 | [[]] | [[:ru:Термодинамическая функция состояния|Термодинамическая функция состояния]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230937]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1260 | [[]] | [[:ru:Энергия Гиббса|Энергия Гиббса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q334631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1261 | [[]] | [[:ru:Термодинамическое состояние|Термодинамическое состояние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230875]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1262 | [[]] | [[:ru:Волна|Волна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1263 | [[]] | [[:ru:Акустика|Акустика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82811]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1264 | [[Тауыш]] | [[:ru:Звук|Звук]] | align=right| 13391 | align=right| [[d:Q11461]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1265 | [[]] | [[:ru:Скорость звука|Скорость звука]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1266 | [[]] | [[:ru:Ультразвук|Ультразвук]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162564]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1267 | [[]] | [[:ru:Дифракция|Дифракция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133900]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1268 | [[Йышлыҡ]] | [[:ru:Частота|Частота]] | align=right| 12596 | align=right| [[d:Q11652]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1269 | [[]] | [[:ru:Интерференция волн|Интерференция волн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q136980]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1270 | [[Яҡтылыҡ]] | [[:ru:Свет|Свет]] | align=right| 32087 | align=right| [[d:Q9128]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1271 | [[Яҡтылыҡ тиҙлеге]] | [[:ru:Скорость света|Скорость света]] | align=right| 9417 | align=right| [[d:Q2111]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1272 | [[]] | [[:ru:Шум|Шум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1273 | [[]] | [[:ru:Резонанс|Резонанс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1274 | [[]] | [[:ru:Эффект Доплера|Эффект Доплера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76436]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1275 | [[Үлсәү]] | [[:ru:Измерение|Измерение]] | align=right| 28698 | align=right| [[d:Q12453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1276 | [[]] | [[:ru:Измерительный прибор|Измерительный прибор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2041172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1277 | [[]] | [[:ru:Высотомер|Высотомер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1278 | [[]] | [[:ru:Микрометр (измерительный прибор)|Микрометр (измерительный прибор)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1279 | [[]] | [[:ru:Датчик|Датчик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167676]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1280 | [[]] | [[:ru:Спектрометр|Спектрометр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188463]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1281 | [[]] | [[:ru:Теодолит|Теодолит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1282 | [[]] | [[:ru:Термометр|Термометр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q646]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1283 | [[]] | [[:ru:Весы|Весы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134566]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1284 | [[]] | [[:ru:Единицы физических величин|Единицы физических величин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1285 | [[]] | [[:ru:Метрическая система мер|Метрическая система мер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232405]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1286 | [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]] | [[:ru:Международная система единиц|Международная система единиц]] | align=right| 19525 | align=right| [[d:Q12457]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1287 | [[Метрология]] | [[:ru:Метрология|Метрология]] | align=right| 8715 | align=right| [[d:Q394]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1288 | [[]] | [[:ru:Градус (геометрия)|Градус (геометрия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1289 | [[]] | [[:ru:Радиан|Радиан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33680]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1290 | [[]] | [[:ru:Стерадиан|Стерадиан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177612]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1291 | [[]] | [[:ru:Квадратный метр|Квадратный метр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1292 | [[]] | [[:ru:Акр|Акр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81292]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1293 | [[]] | [[:ru:Гектар|Гектар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35852]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1294 | [[]] | [[:ru:Ангстрем|Ангстрем]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81454]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1295 | [[]] | [[:ru:Астрономическая единица|Астрономическая единица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1296 | [[]] | [[:ru:Фут|Фут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3710]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1297 | [[Дюйм]] | [[:ru:Дюйм|Дюйм]] | align=right| 1489 | align=right| [[d:Q218593]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1298 | [[]] | [[:ru:Световой год|Световой год]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q531]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1299 | [[Метр]] | [[:ru:Метр|Метр]] | align=right| 36981 | align=right| [[d:Q11573]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1300 | [[Миль]] | [[:ru:Миля|Миля]] | align=right| 1024 | align=right| [[d:Q253276]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1301 | [[]] | [[:ru:Морская миля|Морская миля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93318]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1302 | [[]] | [[:ru:Парсек|Парсек]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1303 | [[]] | [[:ru:Ярд|Ярд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q482798]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1304 | [[Секунд]] | [[:ru:Секунда|Секунда]] | align=right| 28876 | align=right| [[d:Q11574]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1305 | [[Минут]] | [[:ru:Минута|Минута]] | align=right| 764 | align=right| [[d:Q7727]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1306 | [[]] | [[:ru:Час|Час]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25235]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1307 | [[Тәүлек]] | [[:ru:Сутки|Сутки]] | align=right| 34408 | align=right| [[d:Q573]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1308 | [[Аҙна]] | [[:ru:Неделя|Неделя]] | align=right| 4471 | align=right| [[d:Q23387]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1309 | [[Ай (ваҡыт)]] | [[:ru:Месяц|Месяц]] | align=right| 3985 | align=right| [[d:Q5151]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1310 | [[Йыл]] | [[:ru:Год|Год]] | align=right| 38398 | align=right| [[d:Q577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1311 | [[]] | [[:ru:Десятилетие|Десятилетие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39911]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1312 | [[Мең йыллыҡ]] | [[:ru:Тысячелетие|Тысячелетие]] | align=right| 130 | align=right| [[d:Q36507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1313 | [[]] | [[:ru:Галлон|Галлон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178413]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1314 | [[Литр]] | [[:ru:Литр|Литр]] | align=right| 10007 | align=right| [[d:Q11582]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1315 | [[]] | [[:ru:Вольт|Вольт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25250]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1316 | [[]] | [[:ru:Ом|Ом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1317 | [[]] | [[:ru:Герц (единица измерения)|Герц (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39369]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1318 | [[]] | [[:ru:Фарад|Фарад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1319 | [[]] | [[:ru:Кулон|Кулон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1320 | [[]] | [[:ru:Генри (единица измерения)|Генри (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163354]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1321 | [[]] | [[:ru:Тесла (единица измерения)|Тесла (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1322 | [[]] | [[:ru:Вебер (единица измерения)|Вебер (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170804]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1323 | [[Ватт]] | [[:ru:Ватт|Ватт]] | align=right| 8548 | align=right| [[d:Q25236]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1324 | [[]] | [[:ru:Ампер|Ампер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25272]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1325 | [[]] | [[:ru:Кандела|Кандела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83216]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1326 | [[]] | [[:ru:Люмен|Люмен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q484092]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1327 | [[]] | [[:ru:Люкс|Люкс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179836]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1328 | [[]] | [[:ru:Атмосфера (единица измерения)|Атмосфера (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177974]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1329 | [[]] | [[:ru:Джоуль|Джоуль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1330 | [[]] | [[:ru:Ньютон (единица измерения)|Ньютон (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1331 | [[]] | [[:ru:Калория|Калория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130964]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1332 | [[]] | [[:ru:Паскаль (единица измерения)|Паскаль (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44395]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1333 | [[Килограмм]] | [[:ru:Килограмм|Килограмм]] | align=right| 16003 | align=right| [[d:Q11570]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1334 | [[]] | [[:ru:Тонна|Тонна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1335 | [[]] | [[:ru:Фунт (единица измерения)|Фунт (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q100995]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1336 | [[]] | [[:ru:Унция|Унция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48013]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1337 | [[]] | [[:ru:Атомная единица массы|Атомная единица массы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483261]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1338 | [[]] | [[:ru:Узел (единица измерения)|Узел (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128822]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1339 | [[]] | [[:ru:Количество вещества|Количество вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104946]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1340 | [[]] | [[:ru:Моль (единица измерения)|Моль (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41509]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1341 | [[Байт]] | [[:ru:Байт|Байт]] | align=right| 758 | align=right| [[d:Q8799]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1342 | [[]] | [[:ru:Бит|Бит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8805]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1343 | [[]] | [[:ru:Бод|Бод]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192027]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1344 | [[]] | [[:ru:Беккерель (единица измерения)|Беккерель (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102573]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1345 | [[]] | [[:ru:Грей (единица измерения)|Грей (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1346 | [[]] | [[:ru:Зиверт|Зиверт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103246]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1347 | [[]] | [[:ru:Градус Цельсия|Градус Цельсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25267]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1348 | [[]] | [[:ru:Градус Фаренгейта|Градус Фаренгейта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1349 | [[]] | [[:ru:Кельвин|Кельвин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11579]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1350 | [[]] | [[:ru:Децибел|Децибел]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5329]] | align=right| |} [[Категория:Проект:Мириада:Статистика]] 26iuiymsw7pdeotuqpsohqjltiv40ov 0 152945 1295511 1051810 2026-05-04T08:26:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295511 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вахтанг Горгасали майҙаны''' (груз.<span lang="ka">მოედანი ვახტანგ გორგასალის</span>) — [[Тбилиси]]ҙың тарихи өлөшөндә, тарихи район Кала (Иҫке ҡала) сиге буйында урынлашҡан. Майҙанға Метеха күпере алып бара, унда Ованес Туманян, Коте Абхази, Шардени, Ағалы-ҡустылы Зданевичи урамдары тоташа. == Тарихы == Хәҙерге исемен майҙан [[1958 йыл]]да грузин батшаһы Вахтанг I Горгасали (V быуат) хөрмәтена алған. Ҡаланың боронғо сауҙа майҙаны тип һанала. Был ролде [[1920 йыл]]дарға тиклем үтәй. Ҡалала Кура йылғаһы аша иң боронғо кисеү эргәһендә (Метеха күпере) урынлашҡан булған. Ҡәлғә диуары эргәһендә урынлашыуы арҡаһында Ҡәлғә майҙаны тип аталған<ref>[http://oz-trip.ru/dostoprimechatelnosti-tbilisi-marshrut-1/ Достопримечательности Тбилиси. Маршрут 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504091235/http://oz-trip.ru/dostoprimechatelnosti-tbilisi-marshrut-1/ |date=2018-05-04 }}</ref>. Майҙан районында ҡәлғәнән Абанотубани районына алып барыусы Мунса ҡапҡалары урынлаша. Бында [[XIX быуат]] уртаһында урынлашҡан мосолмандар (әзербайжан һәм фарсылар) буйынса майҙан Татарская исемен ала. [[Файл:Gorgasali_Sq.,_Tbilisi.jpg|мини|270x270пкс|Саят-Нове һәйкәле менән Горгасали майҙанының өлөшө ]] Майҙандың тарихи төҙөлөшөнөң өлөшө Зубалашвили карауан һарайы һәм Тбилиси шиит мәсете [[1951 йыл]]да Метеха күперен реконструкциялағанда юҡҡа сыға. Һуңғы ваҡытта ҡала властары [[Иҫке Тбилиси]]ҙағы был тарихи өлөштө тергеҙеү тураһында иғлан итә. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Tatar mosque in Tiflis.jpg|270px|мини|справа|Шиит мәсете]] Саят -Нове һәйкәле (2009, скульпторҙары Гия Джапаридзе һәм Кахи Коридзе)<ref>[http://ru.esosedi.org/GE/TB/1000199112/pamyatnik_sayat_nove/#lat=41688753&lng=44808893&z=17&mt=1&v=1 Памятник Саят-Нове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518200454/http://ru.esosedi.org/GE/TB/1000199112/pamyatnik_sayat_nove/#lat=41688753&lng=44808893&z=17&mt=1&v=1 |date=2018-05-18 }}</ref> == Әҙәбиәт == Архитектура Тбилиси / Квирквелия Т. Р. — М.: Стройиздат, 1984. — С. 123—124. — 311 с. — 17 500 экз. ენციკლოპედია «თბილისი». 2002 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [http://kartli.info/?p=550 Мэйдан (Татарский майдан)] [http://lebristolgeorgia.ru/tatarskaya-ploshhad/ Татарская площадь] [http://lebristolgeorgia.ru/ploshhad-gorgasali-v-tbilisi/ ПЛОЩАДЬ ГОРГАСАЛИ В ТБИЛИСИ] [[Категория:Тбилисиҙа майҙандар]] 35qrlufyx9v8063r87j6wlbkipzsw5x 0 153426 1295456 1197606 2026-05-03T22:55:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295456 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Ук}} '''Блюхер Василий Константинович''' ([[1 декабрь]] [[1890 йыл]]<ref name="goryachev">{{Китап|автор=Горячев Ю. В.|заглавие=Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б) 1917-1991. Историко-биографический справочник|ссылка=http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0004/index|место=М.|издательство=Парад|год=2005|страниц=|страницы=|isbn=5806100626}}</ref> — [[9 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — СССР-ҙың хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре. [[Советтар Союзы Маршалы]] (1935), 1-се [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1918) һәм 1-се [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары]] (1930) кавалеры. 1938 йылдың 22 октябрендә РККА-лағы массауи репрессиялар барышында ҡулға алына һәм 1938 йылдың 9 ноябрендә Лубянка майҙанындағы НКВД төрмәһендә вафат була; үлгәндән һуң КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы Президиумының 1956 йылдың 6 мартындағы ҡарары буйынса аҡлана<ref name="Великанов Н. Т.">''Великанов Николай Тимофеевич'' Блюхер. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 320 с. — (Жизнь замечательных людей).</ref>. == Биографияһы == ; Легендалар һәм версиялар Ғаилә легендаһы буйынса, Василий Константиновичтың фамилияһы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан ҡартатаһы, крепостной крәҫтиән Феклистың ҡушаматынан алынған. Һуғыштан ауылға ҡайтҡан Феклист был ҡушаматты алпауыт Кожиндан ала, уның наградаларын күреп ҡалған отставкалағы полковник, йәнәһе, был «ҡойоп ҡуйған фельдмаршал Блюхер»<ref name="Великанов Н. Т."/> тип әйткән. === Иртә йылдары === Василий Константинович Блюхер Ярославль губернаһы Рыбинск өйәҙенең Барщинка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (хәҙерге Рыбинск районы. Урыҫ<ref>[http://www.marshals.su/BIOS/Blucher.html Василий Константинович Блюхер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221913/http://www.marshals.su/BIOS/Blucher.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Атаһы — Константин Павлович Блюхер. Әсәһе — Анна Васильевна Медведева. Василий ғаиләлә беренсе бала була. Барыһы ғаиләлә дүрт бала тәрбиәләнә. 1904 йылда, сиркәү-мәхәллә мәктәбендә бер йыл уҡығандан һуң, атаһы улын [[Санкт-Петербург|Петербургҡа]] эшкә алып китә. Ул «малай» булып магазинда эшләй, һуңынан Француз-Урыҫ машиналар төҙөү заводында ҡара эшсе булып хеҙмәт итә, унан эшселәр митингыларында ҡатнашҡан өсөн эштән ҡыуыла. Эш эҙләп, ул [[Мәскәү]]гә юллана. 1909 йылда Метровагонмашҡа слесарь булып эшкә төшә. 1910 йылда баш күтәреүгә өндәгән өсөн ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. [[1913]]—[[1914 йыл]]дарҙа Мәскәү-Ҡаҙан тимер юлындағы оҫтаханаларҙа эшләй. Василий Блюхерҙың ҡустыһының ҡатыны Лидия Богуцкая һөйләүе буйынса: {{Цитата башы}}Бер ваҡыт Павел миңә әйткәйне: «… ул [Василий] был осорҙа Мәскәүҙә сауҙагәр ҡатыны Белоусовала приказчик булып эшләй, уның һөйәркәһе була һәм бер ниндәй ҙә заводтарҙа булмай һәм революцион эшмәкәрлектә ҡатнашмай» … Василий үҙе тормошоноң был осоро тураһында теләр-теләмәҫ кенә һөйләй ине. {{Цитата аҙағы}} === Беренсе донъя һуғышы === [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыуы менән 1914 йылдың авгусында мобилизация буйынса Мәскәү ҡалаһында хәрби хеҙмәткә алына. 1914 йылдың 27 октябрендә 56-сы Кремль запастағы батальонға (командиры полковник Гондель) поручик Андреев етәкселегендәге 3-сө ротаға ебәрелә. 1914 йылдың 27 октябрендә марш ротаһы менән 5-се пехота дивизияһына йүнәлтелә. Шул уҡ йылдың 16 ноябрендә 9-сы армияның 5-се пехота дивизияһы 19-сы Кострома полкына рәдовой дәрәжәһендә хеҙмәт итә башлай, артабан 1-се батальондың (командиры подполковник Шумаков) 4-се ротаһына тәғәйенләнә (командиры капитан Гузиков). Хәрби батырлыҡтары өсөн ике Георгий тәреһенә (3-сө һәм 4-се дәрәжә), 4-се дәрәжә Георгий миҙалына лайыҡ була, кесе унтер-офицер дәрәжәһенә күтәрелә. 4-се дәрәжә Георгий миҙалы менән наградланыуы тураһында бойороҡ бар (1915 йылдың 2 июлендәге 185-се һанлы бойороҡ, миҙалдың номеры 313935). Батырлыҡ күрһәткән датаһы ла бар — 1914 йылдың 28 ноябре. 3-сө һәм 4-се дәрәжә Георгий тәреләре менән наградланыуы тураһында мәғлүмәттәр табылмаған<ref>На его погонах отсутствуют лычки, тогда как младшему унтер-офицеру полагалось носить на погонах две лычки, на груди — одна Георгиевская медаль и на поясной портупее — сабля, полагавшаяся вместе с поясной портупеей только офицерам вне строя. Фотоснимок сделан, скорее всего, в июле 1915 года — ведь Блюхер награждён медалью согласно приказу № 185 от 2 июля 1915 года. При этом на той же фотографии достаточно чётко видно, что на фуражке Блюхера — унтер-офицерская кокарда. Данное фото является очевидным примером постановочного фото с использованием реквизита фотоателье. Практика заказа подобных фото для отправки домой была широко распространена среди нижних чинов Российской императорской армии с момента распространения фотографии в России.</ref>. Унтер-офицер формаһында һәм Георгий тәреләре менән төшкән фотоларының булмауы, полк буйынса бойороҡтарҙың табылмауы Ысынында Блюхерҙың был наградаларға лайыҡ булыуы шик тыуҙыра<ref name="velikanov">[http://read24.ru/fb2/nikolay-velikanov---izmena-marshalov/ Измена маршалов — Николай Великанов FB2]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1915 йылдың 8 ғинуарында Дунаец йылғаһы тирәһендә Блюхер бик ауыр йәрәхәтләнә. Ике яуырыны, янбаш һөйәге ярсыла, шуға күрә бер аяғы икенсеһенән 1,5 сантиметрға ҡыҫҡара. Иҫһеҙ хәлдә уны армия госпиталенә алып киләләр, бөтәһе уның тәненән һигеҙ ярсыҡ сығарыла. Профессор Пивованский бик ҡатмарлы операция эшләй һәм бар көсөн уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуға һала. Блюхерҙы ике тапҡыр үлеләр бүлмәһенә сығаралар. Белая церковь ҡалаһынан Блюхерҙы император Петр I исемендәге Мәскәү хәрби госпиталгә күсерәләр. Алған йәрәхәттәре һөҙөмтәһендә Блюхер 1916 йылдың мартында беренсе разрядлы пенсия менән хеҙмәттән бушатыла. 1916 йылдың апрелендә [[Ҡаҙан]]да гранит оҫтаханаһында эшләй, һуңынан ваҡытлыса Сормов суднолар төҙөү заводына эшкә төшә ([[Түбәнге Новгород]]), артабан Ҡаҙанда Остерман механик заводында эшләй. 1916 йылдың июнендә большевиктарҙың Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына инә (партбилетын номеры 7834693). === Революция һәм Уралда Граждандар һуғышы === Февраль революцияһын Блюхер [[Ҡазан губернаһы]]ндағы Петровский ҡалаһында ҡаршы ала, был саҡта ул май эшкәртеү заводында слесарь-моторсы булып эшләй. 1917 йылдың майында В. В. Куйбышев менән таныша, ул Блюхерҙы агитация алып барыр өсөн 102-се запастағы полкына ебәрә, унда ул полк комитетына һәм Ҡала Һалдат депутаттары Советына һайлана. Октябрь революцияһы башланыуға Блюхер Һамар Хәрби-Революцион Комитеты ағзаһы булып ҡаршы ала. Һамарҙа совет власы урынлашҡандан һуң ул Һамар гарнизоны комиссары ярҙамсыһы һәм губерна революцион тәртибе һағы начальнигы булып китә. Блюхер [[Граждандар һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша. 1918 йылда Көньяҡ Уралға Ырымбур казаҡлығы атаманы, полковник [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] менән көрәшеү өсөн йүнәлтелә. Йыйылма Һамар һәм Өфө ҡыҙылгвардиясылары отряды (командиры — В. К. Садлуцкий һәм комиссары В. К. Блюхер) [[Һамар]]ҙан ноябрь аҙағында сыға һәм 1917 йылдың 3 декабрендә [[Силәбе]]гә килеп етә. Блюхер Силәбелә ҡала һәм Хәрби-Революцион комитетын етәкләй. Блюхерҙың ғәскәрҙәре [[Дутов Александр Ильич|Дутовты]] еңә һәм 1918 йылдың 31 ғинуарында Ырымбурҙы ала. Артабан улар казактарҙы ҡыҫырыҡлауын дауам итәләр һәм 1918 йылдың мартында Ырымбур ғәскәренең 2-се хәрби округы үҙәге Верхнеурал ҡалаһын яулайҙар. Дутов үҙенең армияһының ҡалдыҡтары менән ваҡытлыса Турғай далаһында йәшеренә. 1918 йылдың 1 апрелендә Ырымбур 1-се хәрби округы ғәскәре казактары [[Ырымбур]]ҙы ҡамайҙар һәм совет Төркөстаны менән бәйләнеш өҙөлә. Дутовсылар менән көрәшкә Ырымбур тирәһенә В. К. Блюхер йүнәлтелә, уның етәкселеге аҫтында ҡыҙылгвардиясылар отряды (командиры — С. Я. Елькин), Екатеринбург кавалерия эскадроны, Силәбе узелы эшселәренән һәм эшсе ирекмәндәренән торған Силәбе батареяһы һәм элекке кадровый офицерҙарынан ҡабаттан булдырылған 1-се Урал пехота полкы була. 1918 йылдың 23 майында Блюхерҙың Һамар аша тимер юлы буйлап барған отряды ҡамауҙа ҡалған Ырымбурға килеп етә һәм ундағы гарнизон менән бәйләнешкә инә. 26 майҙа Блюхерға Силәбеләге австро-венгр әсирҙәре фетнәгә күтәрелеүе тураһында хәбәр килә. 1918 йылдың июнендә Блюхерҙың башҡа отрядтар главкомдары менән һүҙгә килеүе арҡаһында ғәскәрҙәр менән етәкселек итеү Г. В. Зиновьевҡа йөкмәтелә. 23 июндә Зиновьев Блюхерға Ырымбур — Быҙаулыҡ тимер юлы буйлап һөжүм башларға бойора. [[Чехословак корпусы]]на ҡаршы һөжүм иткән ҡыҙылгвардиясылар ҡамауға ҡалыуынан хәүефләнеп, Блюхер отрядтарҙы Ырымбурға табан сигендерә. Был ваҡытта Ырымбурҙа егермеләп төрлө ҡыҙыл отрядтар йыйыла. 1918 йылдың 3 июлендә белочехтар ярҙамында казактар Ырымбурҙы яулап ала, ҡыҙыл отрядтарҙың күпселеге Төркөстанға сигенә, Ә Блюхер етәкслеге аҫтындағы Урал отряды (пехота — 700, атлылар — 50, пулемёт — 16, орудие — 4) Ҡыҙыл Армия менән тоташыу маҡсатында төньяҡҡа табан йүнәлә. 1918 йылдың йәйендә [[Ырымбур]] — [[Өфө]] — [[Силәбе]] тирәһендә эш иткән Көньяҡ Урал эшселәр отрядтары Чехословак корпусының фетнәһе арҡаһында Ҡыҙыл Армияһының регуляр частарынан һәм тәьмин итеү райондарҙан ситтә ҡала һәм партизан ғәмәлдәренә күсә. Июль уртаһына партизан отрядтары (И. С. Павлищев етәкселегендәге 1-се Урал, М. В. Калмыковтың — Богоявленск, Н. Д. Кашириндың — Көньяҡ, Н. Д. Томиндың — Троицк, [[Каширин Иван Дмитриевич|И. Д. Кашириндың]] — Верхнеурал һәм һәм башҡа отрядтар) атаман [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] отрядтары ҡамауҙа ҡалған Белоретҡа сигенәләр. Бында, 16 июлдә, командирҙар кәңәшмәһендә бөтә көстәрҙе Урал йыйылма отрядына берләштереү һәм Верхнеурал, Миасс, Екатеринбург аша Көнсығыш фронты ғәскәрҙәренә ҡаршы сығыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Каширин баш командующий итеп һайлана, уның урынбаҫары итеп Блюхер тәғәйенләнә. 18 июлдә отряд походҡа сыға һәм 8 көн эсендә ҡаты һуғыштарҙа Верхнеурал — Йүрүҙән тирәһенә барып етә, әммә көстәре аҙ булыуы айҡанлы (4700 штык, 1400 ҡылыс, 13 орудие) элекке урынға сигенергә мәжбүр була. 12 августа яраланған Каширинды Блюхер алыштыра, ул отрядтарҙы полктар, батальондар һәм роталар итеп үҙгәртә һәм яңы поход планын тәҡдим итә: Петровск, [[Богоявленск заводы|Богоявленск]] һәм Архангельск заводтары аша [[Красноуфимск]]иға сығырға, бында уларға эшселәр ярҙам итеп, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә ала. 5 августа походҡа сығып, 13 августа Богоявленский ауылы (хәҙер [[Красноусольский]]) тирәһендә Урал һырты аша үтеп, М. В. Калмыковтың Богоявленск партизан отрядын (2 мең кеше), ә һуңынан, 17 августа, В. Л. Дамбергтың Архангельск отрядын (1300 кеше) һәм башҡа көстәрҙе үҙенә ҡушып ала. Көньяҡ Урал партизандарының йыйылма отряды ҡаты хәрби дисциплиналы армия дәрәжәһенә тиклем үҫә, уның составында 6 уҡсылар, 2 кавалерия полкы, артиллерия батальоны һәм башҡа подразделениелар (бөтәһе 10,5 мең ҡылыс һәм штык, 18 орудие) була. 20 августа армия Йылым һәм Ирныҡша тирәһендә аҡ гвардия частарын ҡыйрата. 27 августа Бердянина Поляна ауылы янында Эҫем йылғаһы аша сыға һәм Иглин ҡасабаһын баҫып ала (Өфөнән 12 км көнсығышҡараҡ) һәм Өфө — Силәбе тимер юлының бер участкаһын емереп, аҡтарҙың Себер менән бәйләнештәрен 5 көнгә өҙөүгә өлгәшә. 10 сентябргә ҡарата Асҡын тирәһендә Өфө йылғаһында армия дошманға яңы һөжүмдәр яһап, Төйнә- Озерск ауылы янында ҡамауҙан сыға һәм12-14 сентябрҙә Көнсығыш фронтының 3-сө армияһының алғы частары менән тоташа. 10 кондән Көңгөр ҡалаһына килеп етә, унда армия ҙур бер өлөшө 4-се Урал уҡсылар дивизияһы итеп үҙгәртеп ҡорола (1918 йылдың 11 ноябренән — 30-сы), дивизияға Блюхер етәкселек итә. 54 көн дауамында Блюхерҙың дивизияһы 1500 километр бик ауыр юл үтеп, 20-нән ашыу алышта ҡатнаша, 7 дошман полкын ҡыйрата һәм 1918 йылдың көҙөндәге Көнсығыш фронтының һөжүменә булышлыҡ итә. Ошо героик походҡа уңышлы етәкселек иткән өсөн Блюхер совет хәрби начальниктары араһынан беренсе булып [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә. [[Файл:Vasily_Blyukher,_1919.jpg|мини|317x317пкс|[[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]ның беренсе кавалеры Василий Блюхер. 1919 йыл]] 4-се Урал дивизияһы Богородск — Суҡсын — Осиновка йүнәлеше буйынса пункттарҙы яулап алырға һәм Красноуфимск—[[Бисерт заводы]] йүнәлешендәге һөжүмгә әҙерләнергә бойорола. 27 сентябрҙә Блюхер командарм Берзинға Молебск заводын алыу туараһында хәбәр итә, артабан ҡаты алыштарҙан һуң Богородск һәм Красноуфимск ҡалалары баҫып алына, шулай уҡ 4-се дивизия аҡтарҙы Сылва, Батам, Бисерть, [[Ҡариҙел (йылға)|Өфө йылғалары]] аша ҡыуып ебәрә. Фронтта хәлдәр насарая бара. 4-се Урал дивизияһының хәлһеҙләнгән полктары фронтты үҙ ҡулдарында тотоп ҡала алмай. Фронт һыҙығын ҡыҫҡартыу буйынса ҡарар сығарыла, Блюхер командирҙарға үҙҙәренең частарын Сылва йылғаһы буйлап урынлаштырырға ҡуша. Ноябрь башында Блюхер, элекке яралары асылып, ауырый башлай. Медицина комиссияһы һығымтаһы буйынса 1918 йылдың ноябрь аҙағында ул тыуған ауылына ҡайта. Ялдан һуң Блюхер 30-сы уҡсылар дивизияһына командующий итеп тәғәйенләнә<ref>[http://pressa.irk.ru/kopeika/2004/42/006001.html Павел Мигалёв. Иркутская дивизия // газета «Копейка», № 42, 2004 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506035921/http://pressa.irk.ru/kopeika/2004/42/006001.html |date=2008-05-06 }}</ref>, был ваҡытта [[Көңгөр]] һәм [[Пермь]] ҡалалары өсөн ҡаты бәрелештәр бара. 19 декабрҙә аҡтар Көңгөргә яҡыная. 21 декабрҙең кисендә Көңгөр ҡалдырыла. Блюхер дивизияны өс өлөшкә бүлә, улар төрлө йүнәлештәрҙә сигенә башлайҙар. 1919 йылдың 31 ғинуарында Блюхер 3-сө армия н дивизия командующийы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә (командующийы — Сергей Александрович Меженинов). Көнсығыш фронттының штабы ашығыс рәүештә нығытылған райондар (укрепрайондар) системаһын булдырырға ҡарар сығара. Блюхер Вятка хәрби гарнизонына начальник итеп күсерелә (шул уҡ ваҡытта элекке вазифаһында ла ҡалдырыла). 1919 йылдың 3 апрелендә Блюхер Вяткаға килеп етә. Вятка-Слобода районы менән идара итеү өсөн Хәрби советы (тройка) ойошторола, уның составына В. К. Блюхер, С. А. Новоселов, В. Ф. Сивков инәләр. Июнь уртаһында Блюхер 3-сө армия Реввоенсоветына укрепрайон булдырылыуы тураһында хәбәр итә һәм уны фронтҡа ебәреүҙе үтенә, әммә Меженинов уның үтенесен кире ҡаға һәм Пермь укрепрайоны командующийы итеп тәғәйенләй. 1919 йылдың 6 июлендә Блюхер 51-се уҡсылар дивизияһы начальнигы итеп ҡуйыла. Дивизия [[Төмән]]дән [[Байкал]]ға тиклем һуғыш юлын үтә. Блюхерҙың дивизияһы 6 августа төмәнде азат итеп, [[Тубыл]] йылғаһы аша сығып, [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]] һәм Ишем ҡалаларына ынтыла. Уның 151-се бригадаһы Тубылды кисеп сығып, аҡ гвардия менән ҡаты алыштар алып бара һәм сентябрь башына Тубыл ҡалаһын яулай. Был бригадала дивизия начальнигы ла була. 153-сө бригада дивизия штабы ҡарамағында Төмәндә резервта тороп ҡала. 1919 йылдың сентябрь уртаһында колчаксылар 3-сө армияға ҡаршы контрһөжүм башлайҙар. Фронт өҙөлөүе арҡаһында 29-се уҡсылар дивизияһы ауыр хәлгә тарый. Уның бригадаларының береһе тулыһынса ҡыйратыла, шуға күрә Ялуторовск ҡалаһына хәүеф янай. 3-сө армия командармы Блюхерға ашығыс рәүештә Төмәндән әлеге районға 153-сө бригаданы күсерергә ҡуша. Был ваҡытта 151-се бригада Ишем ҡалаһына яҡынлаша һәм уны алырға йыйына. Ошо ваҡытта Блюхер бригадаһы менән ҡамауҙа ҡала яҙа һәм Ишемде яулау планынан баш тартып, урманға сигенергә мәжбүр була. Тиҙҙән Блюхерҙың частары (1827 кеше һәм 12 орудие) Ашлык ауылы янында (хәҙерге Вагай районы) ҡамауға эләгә. 1919 йылдың 29 сентябрендә икенсе бригада ҡыҙылармеецтары Александр Вылегжанин һәм Геннадий Маландин Блюхерға Тубылдан пакет алып киләләр (икеһе лә һуңынан [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнәләр). Блюхер бер нисә төркөм менән тылдан аҡ гвардия төркөмөнә һөжүм итә. Башҡа ике полкка Ашлыҡ һаҙлыҡтары буйлап Богалингә сығыу маҡсаты ҡуйыла. 2 октябрҙә Блюхер етәкслегендәге төркөм көтмәгәндә аҡтарҙы Бакшеево һәм Каудабаево ауылдары янында һөжүмләй. Дошман сигенә. Блюхерҙың төркөмө Мамай ауылы янында туҡтала һәм 6 окябргә ҡараған төндө Щукино ауылына һөжүм итә, унан 27-се Үрге тура Себер уҡсылар полкын (етәксеһе — полковник Франк) ҡыуып сығара. 7 октябрҙә Куримово ауылын яулайҙар һәм үҙҙәре ҡамауға эләгәләр. Щукин-Куримово-Мамаево районында Блюхерҙың көсһөҙләнгән төркөмө Богоярск ауылы тирәһендә ҡамауҙан сығыуға өлгәшә һәм өс көндән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] менән тоташа. 22 октябргә ҡараған төндә 153-сө бригаданың частары Тубыл ҡалаһын алалар. Блюхерҙың дивизияһы Себерҙе колчаксыларҙан азат итеүҙә әүҙем ҡатнаша. Ноябрь аҙағында Көнсығыш фронты үҙгәртеп ҡоролоуы арҡаһында 51-се дивизия 5-се армия составына тапшырыла, һуңынан уны Ҡыҙыл Армияның баш ҡомандованиеһы резервына күсерәләр. 1920 йылдың мартында Блюхер [[Новосибирск]]ға РККА-ның баш командованиеһы резервына күсерелгән 51-се дивизияның командиры итеп тәғәйенләнә. Резервта дивизия 1920 йылдың июленә тиклем була. Яугирҙар Себер тимер юлын төҙөкләндерәләр. 1920 йылдың майында Блюхер ВОХР-ҙың Көнбайыш-Себер секторы начальнигы итеп тәғәйенләнә<ref>{{Китап|автор=Петрушин Александр Антонович|часть=|ссылка часть=|заглавие=Тюмень без секретов, или Как пройти на улицу Павлика Морозова|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=1-е изд|место=Тюмень|издательство=Мандр и Ка|год=2011|том=|страницы=66|страниц=320|серия=|isbn=5-93020-449-7|тираж=1000}}</ref>. === Граждандар һуғышы Ҡырымда === 1920 йылдың 4 июлендә Блюхер 51-се дивизияһы начальнигы вазифаһына ҡайтарыла һәм П. Н. Врангелдең Рус армияһы менән көрәш алып барыу өсөн Көнсығыш фронтына йүнәлтелә. 1920 йылдың 15 июленә ҡарата дивизияла комсостав һәм административ-хужалыҡ хеҙмәтендә — 1276, пехота яугирҙары — 10 596, башҡа яугирҙар — 1044 кеше иҫәпләнә. Ҡоралдарҙан: винтовка — 12 139, ҡылыс — 1179, пулемёт — 201, бомбомет — 6, 3- дюймлы орудие — 24, ауыр орудие — 8, Люис, Шоша автоматик һәм башҡа винтовка, — 41; артснабдив складтарында: 3- линейный пехота винтовкаһы — 1582, драгун винтовкаһы — 281, пулемёт — 2, автоматик мылтыҡ — 3, шашка — 31. 1920 йылдың 7 авгусынан алып дивизия Апостолово станцияһында йөктәрҙән бушатыла һәм 52-се латыш дивизияһы артынан Днепрҙың һул яҡ ярына сыға башлай. Ул икенсе эшелонда көстәрен туплай һәм Каховка тирәһендә оборонаға әҙерләнә. 1920 йылдың 7 авгусынд апланлаштырылған һөжүм буйынса Блюхер үҙ ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә: армия командующийы И. П. Уборевичҡа һөжүм әҙерлекһеҙ үткәрелде тип яҙа. Әлеге тәнҡитләү командарм менән Блюхерҙың араһындағы мөнәсәбәттәргә кире йоғонто яһай. Икенсе һөжүм осоронда 51-се дивизияның полктары Врангелдең атлы корпусын (етәксеһе И. Г. Барбович) ҡыйрата һәм Каховка плацдармына сигенәләр. Әлеге плацдармға һөжүм иткән саҡта аҡтар үҙҙәренең бөтә тиерлек танкыларын юғалта. 1920 йылдың 27 октябрендә дивизия частарына 29 октябрҙең көн үҙәгендә 152-се бригада полктары Төрөк үренән 8-6 километр алыҫлығында туҡталалар, 31 октябрҙең иртәһендә яугирҙар үрҙән 250—300 метрҙа булалар. Перекоп төркөмө тырышлығы менән генә Перекопты яулап алыу мөмкин булмай, шуға күрә 2 ноябргә ҡараған төндә төркөм частары үрҙән төньяҡ-көнбайышҡа табан 7-8 километр алыҫлыҡҡа күсерелә. 7 ноябрҙән 8 ноябргә ҡараған төндә 15-се, 52-се дивизиялар, 153-сө һәм 51-се дивизияның Айырым бригадаһы Сиваш аша Литва ярымутрауға һөжүм итәләр. Сәғәт туғыҙынсы яртыла 51-се дивизияның 65 орудиеһы Төрөк үрен һәм Корнилов дивизияһын утҡа тота. Беренсе тулҡын сәғәт ун икелә үткәрелә. 152-се бригада полктары һәм 453-сө полкы һөжүмгә күсә. Бер сәғәттән икенсе тулҡын башлана. Өсөнсө тулҡын алдынан Блюхер пехотанан алда броневиктарҙы ебәрә, артабан дүртенсе тулҡын башлана. 1920 йылдың 9 ноябренең төнөндә алып булмаҫлыҡ Перекоп яулана. 11 ноябргә ҡараған төндә 151-се бригада почта станцияһын яулай. 51-се дивизияның бөтә резервтары Юшунгә йүнәлтелә. Аҡтар ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә һәм Армянск ҡалаһына хәүеф тыуҙыра. 51-се дивизияның 151-се бригадаһы латыш дивизияһы ярҙамында сәғәт туғыҙҙа — Юшунь тимер юлы станцияһын, 15 ноябрҙә — Севастополде, артабан Ялта ҡалаһын яулай. Ҡырым өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнашҡан бөтә частар һәм берләшмәләр араһынан Блюхер дивизияһы иң ҙур юғалтыҙар кисерә. Хәрби ғәмәлдәр тамамланғас, 51-се дивизия Симферополь ҡалаһы тирәһендә ялға туҡтай,ә Блюхерға оҙайлы ял бирелә. Хәрби хеҙмәткә Блюхер 1921 йылдың февралендә кире әйләнеп ҡайта. Дивизия был ваҡытта Одесса губернаһында дислокациялана, Блюхер Одесса гарнизоны һәм Одесса губернаһы ғәскәрҙәре начальнигы итеп тәғәйенләнә. === Алыҫ Көнсығыш Республикаһының хәрби министры === 1921 йылдың 27 июнендә Блюхер Хәрби советы рәйесе, Алыҫ Көнсығыш Республикаһының баш командующийы һәм АКР-ҙың хәрби министры итеп тәғәйенләнә. Республика армияһын яңынан ҡороп үҙгәртә, тәртипте нығыта һәм Волочаевка укрепрайонын алып, еңеү яулай. 1921 йылдың 1 июленә ҡарата Халыҡ-революцион армияһы штатында 198 мең кеше иҫәптә тора, әммә ысынбарлыҡта армия частарында 76 мең кеше генә була. Республиканың армия составын тәьмин итерлек финанстары һәм матди-техник саралары булмай. 1921 йылдың йәй аҙағына Блюхер алдына барон Унгерндың ғәскәрҙәре менән көрәш бик мөһим урын ала. Алыҫ Көнсығыш Республикаһы армияһы һәм Ҡыҙыл Армияның берләштерелгән көстәре менән Унгерндың ғәскәрҙәре Монголияға сигенергә мәжбүр була. Монгол хөкүмәте үтенесе буйынса АКР ғәскәрҙәре ваҡытлыса монгол сиген үтәләр һәм Монгол халыҡ — революцион армияһы менән берлектә Урганы азат итәләр. 1921 йылдың авгусында Дайрене ҡалаһында (хәҙерге Далянь) урыҫ-япон конференцияһы асыла (1922 йылдың апрелендә ябыла), унда Алыҫ Көнсығыш Республикаһы һәм Япония араһында Төньяҡ Сахалиндан, Приморьенан һәм Амурҙағы Николаевскиҙан япон ғәскәрен эвакуациялау тураһында һөйләшеүҙәр үткәрелә. 1921 йылдың 5 декабрендә Дайренда Блюхер шифрланған телеграмма ала, унда генерал Молчановтың аҡ ихтилалсылар армияһы Уссури станцияһына һөжүм итеүе һәм уны яулап алыуы тураһында хәбәр ителә. Шуға күрә Блюхер конференциянан китергә мәжбүр була: «миңә фронтҡа китергә кәрәк. Молчановты туҡтатыр кәрәк. Ни тиклем тиҙерәк беҙ аҡгвардиясыларҙы ҡыйратабыҙ, шул тиклем тиҙерәк япондар үҙҙәренең ғәскәрҙәрен сығарыу буйынса беҙҙең тәҡдимдәрҙе ҡабул итәсәк». Генерал Молчановтың армияһы менән көрәш алып барыу өсөн Көнсығыш фронтында штаб һәм Хәрби совет булдырыла (баш командующий С. М. Серышев, хәрби советы ағзалары П. П. Постышев һәм Б. Н. Мельников). Фронтҡа Байкал аръяғынан 1-се айырым Чита уҡсылар бригадаһы һәм Троицк-Савск кавалерия полкы күсерелә. Республикалағы бөтә булған йылы кейем, аҙыҡ-түлек, боеприпастар запастары аҡгвардиясылар менән көрәшкә йүнәлтелә. 1921 йылдың 22 декабрендә аҡтар хабаровск ҡалаһын баҫып алалар. 1921 йылдың 28 декабренә ҡараған төндә генерал Сахаров командованиеһы аҫтындағы Волга буйы бригадаһы частары Ин станцияһына һөжүмен башлай, уларҙың маҡсаты — ҡыҙылдарҙың гарнизонын ҡамауға алырға һәм юҡ итергә. Кама уҡсылар полкы төньяҡтан народоармиясыларҙың уң флангын урап үтә. Өфө кавалерия полкы көньяҡтан бик йылдам рәүештә рейд яһай. Өфө һәм Волга пехота полктары станцияға һөжүм итә, әммә туҡтатылалар. Ин алышы народоармиясылар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Баш күтәреүсе аҡтар армияһы Ольгохта станцияһына сигенәләр һәм ашығыс рәүештә Волочаевка тирәһендә үҙҙәренең позицияларын нығыта башлайҙар. 1922 йылдың 28 ғинуарында хәрби операциялар менән туранан-тура етәкслек итеү өсөн Ин станцияһына үҙенең ялан штабы менән Блюхер килеп төшә. Һөжүм 1922 йылдың 10 февраленә тәғәйенләнә. Блюхер планы буйынса, штаб ике төркөм әҙерләй: Ин төркөмө (Покустың йыйылма уҡсылар бригадаһы һәм партизан отрядтары) Волочаевка йүнәлешендә уң флангҡа һөжүм итә һәм дошманды Хабаровскиға тиклем ҡыуа, икенсеһе — Байкал аръяғы төркөмө (етәксеһе Томин), уның составында 1-се һәм 2-се Чита пехота полктары, Троицк-Савск кавдивизионы, еңел кавалерия дивизионы һәм 1-се айырым Чита бригадаһы, һул флангы йүнәлеше буйынса Үрге Спасскиға һәм Түбәнге Спасскиға һәм артабан Казакевичево ҡасабаһына һөжүм яһай. 10 февраль төнөндә һәм артабан көнө буйы ҡаты алыш бара. Киске сәғәт бишкә Ин төркөмө частарының һөжүмен аҡтар кире ҡаға, Халыҡ-революцион армияһы подразделениелары 500—600 метрға сигенәләр. Һауа торошо бик насар була: 42 градусҡа тиклем ҡаты һыуыҡ, кеше туңа башлай. 428 кеше сафтан сыға. Томиндың төркөмө Забеловский ҡасабаһын баҫып ала, Поперечный разъезыннан дошманды ҡыуып сығара. көн дауамында төркөм Үрге-һәм-Түбәнге спасск ауылдары өсөн ҡаты һуғыш алып бара; кискә табан әлеге ауылдар яулап алына. Ин төркөмө 11 февралдә һөжүмде ҡабатламай, ә 12 февралдә Молчановтың ғәскәрҙәре станцияны һәм Волочаевка ҡасабаһын ҡалдырылар һәм тиҙ арала Хабаровскиҙы үтеп китәләр. Томиндың төркөмө уларға Приморьеға юлды яба. Молчановтың ғәскәрҙәре Розенгартовка һәм Бикин станцияларында ҙур ҡаршылыҡ күрһәтәләр, әммә еңеләләр һәм көньяҡҡа табан сигенәләр. Волочаевка һөжүм операцияһын замандаштар Перекоп операцияһы менән сағыштыралар. Бында аҡгвардиясылар ғәскәрҙәренә аҙаҡҡы удар яһала. Айырыуса ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәндәре өсөн 6-сы уҡсылар полкы [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә һәм һуңынан 4-се Ҡыҙыл Байраҡ Волочаевка полкы итеп үҙгәртелә. Шулай уҡ Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән 8-се һанлы бронепоезд бүләкләнә. Волочаевка тирәһендәге алыштарҙан һуң Блюхер [[Мәскәү]]гә кире саҡыртыла, уның урынына И. П. Уборевич ҡуйыла. === Петроград хәрби округы === [[Файл:1923_vasily_bljucher.png|мини|ҡыҙыл Армияның 1-се уҡсылар корпусы командиры. 1922 йыл]] Ошо осорҙа Блюхер Реввоенсовет рәйесе урынбаҫары Э. М. Склянскийға уны хәрби юғары уҡыу йортона йүнәлтеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә был үтенесе ҡәнәғәтләндерелмәй. 1922 йылдың 26 августа ул Петроград хәрби округы территорияһында формалашҡан 1-се уҡсылар корпусы командир-комиссары итеп тәғәйенләнә (1922 йылдың 30 сентябренән). 1923 йылдың 27 апрелендә [[Санкт-Петербург|Петроград]] ҡала гарнизоны начальнигы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта 1-се уҡсылар корпусы командиры вазифаһынан да бушатылмай. Блюхер Петросовет һәм ВЦИК ағзаһы итеп һайлана. 1922 йылдың октябре аҙағында, туғыҙынсы саҡырылыш ВЦИК-тың IV сессияһында ҡатнашҡан саҡта Блюхер тәүге тапҡыр Ленинды күрә, Орджоникидзе, [[Каменев Лев Борисович|Каменев]], Троцкий, Енукидзе, Гусевтар менән таныша. Советтар Союзы Маршалы [[Жуков Георгий Константинович|Георгий Жуков]] комкор Блюхерҙы уның полкына килеүе тураһында: {{Цитата башы}} Мин уның хаҡында бик күп ишеткәнем бар ине, әммә беҙ тәүге тапҡыр осраштыҡ… Мине уның алсаҡлығы әсир итте… Легендар герой күптәр өсөн идеал ине. Мин үҙем гел ошо һоҡланғыс большевикка, иҫ киткес иптәшкә һәм талантлы юлбашсыға оҡшарға хыялланғанымды йәшермәйем… {{Цитата аҙағы}} 1923 йылдың 6 сентябрендә Мәскәүгә хәрби һәм диңгеҙ инспекцияһы начальнигы Гусев ҡарамағына саҡыртыла, бында ул 1924 йылдың февраленә тиклем эшләй. 1924 йылда Ленинград укрепрайоны коменданты итеп тәғәйенләнә, ошо уҡ ваҡытта 1-се уҡсылар корпусы менән етәкселек итә. 1924 йылдың көҙөндә Блюхер [[Ҡытай]]ға йүнәлтелә. уның урынына 1-се уҡсылар корпусы командиры итеп М. В. Сангурский тәғәйенләнә. === Ҡытайҙа === 1924 йылдың көҙөндә совет етәкселеге Блюхерҙы [[Сунь Ятсен]]дың төп хәрби кәңәшсеһе сифатында Ҡытайға йүнәлтә. Блюхер [[Гуанчжоу]] портына 1924 йылдың октябре аҙағында «Воровский» совет хәрби карабында ''генерал В. В. Уральский'' псевдонимы аҫтында килеп төшә, карап бортында Сунь Ятсен менән уның күп сәғәтле хәрби кәңәшселәрҙең төп бурыстары асыҡланған әңгәмәһе үтә. Ҡытай армияһын совет ҡоралы менән тәьмин итеү Блюхерҙың иң мөһим эштәренең береһе була. Ҙур булмаған ваҡыт арауығында Сунь Ятсен хөкүмәте 40 мең винтовка, яҡынса 42 миллион патрон, 48 орудие, 12 тау пушкаһы, 10 меңдән ашыу ҡул гранатаһы, 230 пулемёт, 18 бомбомет, 3 самолет һәм башҡа төрлө ҡорал ала. Блюхерҙың инициативаһы буйынса Гоминьдань Үҙәк комитетыянында Хәрби Совет төҙөлә, уның составына Ляо Чжункай, Ху Ханьминя, генерал Сюй Чунчжа, [[Чан Кайши]], Ян Симиня һәм кәңәшсе сифатында В. В. Уральский (Блюхер) индерелә. Сираттағы хәрби совет ултырышында Блюхер Көнсығыш походының планы менән уртаҡлаша. Планға ярашлы кисекмәҫтән Милли-азатлыҡ армияһының иң яҡшы берекмәләре тарафынан генерал Чэнь Цзюнминға ҡаршы контрһөжүм ойоштороу күҙаллана. Көнсығыш походы 1925 йылдың 2 февралендә башлана һәм шул уҡ йылдың 21 мартында тамамлана. Был походта ХРА тәүге тапҡыр ҙур еңеү яулай, Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенең байтаҡ ҙур районын азат итә. Ете меңдән ашыу дошман һалдаты әсирлеккә алына. Ҡытайҙа Блюхер йыш ауырый: уны герман фронтында алған йәрәхәте һәм бында барлыҡҡа килгән фотолерматит ауырыуы йонсота. 1925 йылдың йәйенә уның һаулығы ныҡ ҡаҡшай. 1925 йылдың 23 июлендә Блюхер Советтар Союзына дауаланыу өсөн ҡайта. 1926 йылдың май уртаһына Блюхер, хәҙер «Галин З. В.» псевдонимы аҫтында ҡабаттан Ҡытайға хәрби советник төп бурыстарын үтәй башлау өсөн килә. 1926 йылдың 23 июнендә Хәрби Советтың сираттағы ултырышында Гоминьдань генералдары Блюхерҙың төньяҡ походы проектын үҙгәртеү буйынса тәҡдиме менән ризалашалар һәм кисекмәҫтән Цзянсиға барыу ниәтенән баш тарталар. Был осорҙағы хәрби ғәмәлдәрҙең аҙаҡҡы маҡсаты — Уханьде яулау. НРА ғәскәрҙәренең дөйөм һаны 100 мең кешегә яҡын була. Уларға ҡаршы 270 мең яҡшы ҡоралланған һалдат тора. Һөжүм 1926 йылдың октябрендә башлана. НРА корпустары Лилинға һөжүм итәләр һәм яулайҙар. Һөҙөмтәлә улар — Денсичао, һуңынан Чанша станцияһын баҫып алалар. 30 августҡа ҡаршы төндә дошман позицияһына һөжүм линияһында дошман позициялары бөтә фронт участкаларында һөжүмләйҙәр һәм дошман ҡамауын йырып үтәләр. Иртәнсәк улар Ханьян һәм Ханькоу ҡалаларын яулайҙар. 1926 йылдың октябрендә быға тиклем еңелмәҫ Ухань ҡолатыла. Хунань һәм Хубэй провинциялары азат ителә. Төньяҡ походтың икенсе этабы 1926 йылдың октябрҙең һуңғы көндәрендә башлана. Блюхер төҙөгән план ''өсөнсө Цзянсин операцияһы'' тип атала. Наньчан операцияһы барышында НРА корпустары бер нисә ҡалаға һөжүм итәләр. Цзянсин ғәскәрҙәре ноябрҙең беренсе декадаһында ҡыйратыла. Яҡынса 40 мең һалдат әсирлеккә алына, бик күп ҡорал, пулемёт, бер нисә орудие һәм башҡа төрлө ҡорал тартып алына. Цзянси провинцияһы азат ителгәндән һуң НРА Аньхуэй провинцияһына аяҡ баҫа һәм ноябрь аҙағына уның баш ҡалаһы Аньцинды биләй. Сунь Чуаньфан үҙенең армияһы ҡалдыҡтары менән Шанхайға һәм Нанкинға сигенә. 1927 йылдың февралендә Галин-Блюхер һәм уның штабы Ханькоуҙан Наньчанға күсенә. 1927 йылдың 22 мартында НРА ғәскәрҙәре [[Шанхай]] һәм [[Нанкин]] ҡалаларын яулап ала. Ҡытайҙа хеҙмәт иткән осорҙа Блюхер ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (664-се һәм 25/2-се һанлы — 1927/1928 йылдарҙа). Шулай уҡ Совет Армияһының үҙәк дәүләт архивында ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы Ҡытай комиссияһы протоколында Блюхерҙы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләү тураһында яҙылған (15.12.1926 йыл), шулай уҡ ошо бүләкләү айҡанлы оборона наркомы [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошиловты]]ң ҡотлау телеграммаһы һаҡлана. 1927 йылдың 11 авгусында Блюхер үҙенең яңы ғаиләһе менән Мәскәүгә ҡайта һәм табиптар ҡулына эләгә. Уға дауаланыуҙы дауам итеү өсөн Железноноводск ҡалаһында ял итергә тәҡдим итәләр. === Украин хәрби округы === 1928—1929 йылдарҙа Украин хәрби округы командующийы И. Э. Якирҙың командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. === Айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы === 1929 йылдың 6 авгусында Айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы командующийы итеп тәғәйенләнә. Аҡ ҡытайҙар провокацияларына яуап итеп Сунгар операцияһы әҙерләнә. Уның төп авторы — Блюхер, авторҙаштары ОДВА штаб начальнигы А. Я. Лапин (Лыпиньш), Амур флотилияһы командующийы Я. О. Озолин (Озолинь), Приамурье уҡсылар дивизияһы командиры И. А. Онуфриев һәм авиатор Э. П. Карклин булалар. Операцияға барыһы 1117 кеше йәлеп ителә, шулай уҡ 15 бомбардировщик, 6 гидросамолет, 8 хәрби карап. Ҡытай ғәскәрҙәренең һаны совет ғәскәрҙәре һанынан 20 тапҡырға артыҡ була. 1929 йылдың 29 октябрендә 2-се Приамурье дивизияһы отрядтары судноларға тейәлеп, Сунгариға табан юллана. Оборонаға әҙерләнгән дошман көслө ут аса, әммә канонирҙар уларҙы баҫтырыуға өлгәшә. Совет авиацияһы Сунгари флотилияһының бөтә караптарын батыра. Өс сәғәтлек һуғыштан һуң гарнизон частары сигенә. 2 ноябрҙә Амур хәрби флотилияһы [[Хабаровск]]иға әйләнеп ҡайта. 1929 йылдың ноябрь башына ҡарата Чжалайнор-Маньчжур йүнәлеше иң хәүефле йүнәлеш тип таныла. Бында Ҡытай командованиеһы алты пехота бригадаһы, бер кавалерия дивизияһы, ике бронепоезд, сапер һәм башҡа техник подразделениеларҙы, шулай уҡ урыҫ аҡгвардиясыларынан торған бер нисә отряд туплай. Дөйөм алғанда, был төркөмдә 60 000 тирәһе ҡылыс һәм штык иҫәпләнә. Генерал-лейтенантом Лян Чжуцзян үҙенең уңышында шикләнмәй. Уға ҡаршы совет командованиеһы тарафынан ике уҡсылар дивизияһы, кавбригада, кавдивизион, артиллерия дивизионы, сапер батальоны, танк ротаһы, тимер юл ротаһы, өс бронепоезд һәм еңел бомбаға тотоу эскадрильяһы ҡуйыла. Резервта шулай уҡ 21-се Пермь уҡсылар дивизияһы була. 1929 йылдың 16 ноябрендә Ҡытай ғәскәрҙәре артиллерия ярҙамында Абағайтуй станицаһына һәм 86-сы разъездға һөжүм итергә маташа. Советтар өсөн әлеге һөжүмдәр рәсми рәүештә яуап биреү өсөн һылтау ғына була. Яуап операцияһы 1929 йылдың 17 ноябргә ҡарата төндә башлана. Блюхерҙың планы буйынса операцияны 35-се Себер уҡсылар дивизияһы, 5-се айырым Кубань кавалерия бригадаһы (К. К. Рокоссовский етәкселегендә) һәм Бүрәт-Монгол кавалерия дивизионы үткәрә. Фронт үҙәгендә дошманды 36-сы Байкал аръяғы һәм 21-се Пермь уҡсылар дивизиялары тоторға тотҡарлап торорға тейеш була. 5-се айырым Кубань кавдивизияһы үҙ бурысын теүәл үтәй: Ҡытай ғәскәрҙәрен Хайларҙан айыра. 17 ноябрь көнө ахырына 35-се Себер уҡсы дивизияһы, дошманды ҡыйратып, Чжалайнорға барып терәлә, ләкин ҡаланы яулап ала алмай. Иртән иртә менән авиаразведка Цаган станцияһынан Чжалайнор гарнизонына табан хәрәкәт иткән күп һанлы Ҡытай ғәскәрҙәрен күреп ҡала. Блюхерҙың реакцияһы бик тиҙ һәм ҡәтғи була: ул Вострецовҡа көслө ут ҡапламы ҡуйырға һәм бер нимәгә ҡарамай Чжалайнорҙы көндөҙгө сәғәт 12-гә яулап алырға бойора. Ҡыҙыл полкттары нығытылған позицияларҙы көслө утҡа тота. Бында ла командарм күрһәтмәһе буйынса Блюхерҙың тулҡын рәүешендәге һөжүмдәр менән дошман оборонаһын йырыу методы уңышлы ҡулланыла. Һөжүмселәрҙең беренсе эшелоны алғы окоптарҙы биләй, гранаталарҙы блиндаждарға яуҙыра һәм тотҡарлыҡһыҙ алға ынтыла. Блиндаждарҙы дошмандарҙан таҙартыу, локаль ҡаршылыҡ нөктәләрен баҫыу икенсе һәм өсөнсө эшелондар тарафынан башҡарыла. Чжалайнор 1929 йылдың 18 ноябрендә алына, Маньчжурия — 1929 йылдың 20 ноябрендә. Әсирлеккә Лян Чжуцзян етәкселегендәге бөтә Чжалайнор-Маньчжур төркөмө эләгә. Советтар яғынан: һәләк булғандар — 123, яраланған — 605 кеше. Был ваҡытҡа Лапиндың йыйылма төркөмө тарафынан Приморьела Мишань-Фу гарнизоны тар-мар ителә. 1-се Мукден кавалерия дивизияһы һәм 1-се уҡсылар дивизияһы штабтары баҫып алына. Алыштарҙа барыһы меңдән ашыу дошман офицеры һәм һалдаты юҡ ителә. Маньчжурия хакимы маршал Чжан Сюэлян совет властарына ашығыс рәүештә хәлдәрҙе көйләү тураһында һөйләшеүҙәр башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 22 декабрҙә Хабаровскиҙа әлеге килешеүгә ҡул ҡуйыла. ОДВА (Айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы) Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә һәм артабан Айырым Ҡыҙыл Байраҡ Алыҫ Көнсығыш армияһы (ОКДА) тип исемләнә башлай. Ҡыҙыл Байраҡ орденына 500-ҙән ашыу командир һәм ҡыҙыармеец лайыҡ була. 1930 йылдың майында Блюхер 1-се һанлы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм 1931 йылда 48-се һанлы Ленин ордены менән наградлана. [[Файл:5marshals_01.jpg|мини|300x300пкс|Советтар Союзы Маршалы исеменә лайыҡ булған тәүге биш совет маршалы. Һулдан уңға ултыралар: [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Егоров Александр Ильич|Егоров]]; тора: [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]] һәм '''Блюхер''')]] 1930 йылдың июнендә асылған ВКП(б)-ның XVI съезына Блюхер Алыҫ Көнсығыш крайы большевиктарынан делегат итеп һайлана. РККА исеменән уға съезға сәләмләү һүҙе йөкмәтелә. 1932 йылдың көҙөндә Блюхер үҙен насар тоя башлай: ҡабаттан элекке ауырыуҙары йонсота башлай. Доктор Ф. С. Малышев талабы буйынса октябрь аҙағында Мәскәүгә Кремль дауаханаһына дауаланыу өсөн китә. [[1932 йыл]]дың 9 декабрендә Всеволод Васильевич Сибирцев псевдонимы аҫтында медицина тикшереүҙәрен үткәреү өсөн Германияға ебәрелә, әммә унда ла теүәл диагноз ҡуя алмайҙар. [[Хабаровск]]иға 1933 йылдың ғинуарында әйләнеп ҡайта. 1934 йылдың февралендә ВКП(б)-ның XVII съездында партия Үҙәк комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. 1937 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитетының октябрь пленумында ағзалыҡҡа күсерелә. 1935 йылдың 4 майында РККА штабы начальнигы Егоров [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошиловҡа]] Блюхер өҫтөнән ялыу ебәрә: Япония менән һуғыш сығыу осрағында ОКДВА-ның хәрби ғәмәлдәре тураһында оператив директиваһы Блюхерға 25 мартта еткерелә, 6 апрелгә тиклем ул ғәскәрҙе туплау урындарын өйрәнә, әммә 17 апрелгә тиклем бер ниндәй ҙә ҡарар ҡабул итмәй, сөнки 7 апрелдән алып Блюхер билдәле сир менән ауырый («запойға китте»). Тейешле ҡарар тик 29 апрелдә генә ҡабул ителә. Блюхер, хәрби белеме һәм тәжрибәһе булмауы арҡаһында, ҙур күләмле ғәскәр төркөмө менән етәкселек итә алмай. 1935 йылдың 21 ноябрендә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] хәрби начальниктар К. Е. Ворошилов, А. И. Егоров, М. Н. Тухачевский, К. В. Блюхер һәм С. М. Буденный Советтар Союзы Маршалы исеменә лайыҡ булалар. 1936 йылдың көҙөнән алып СССР НКВД-ына Блюхерға «фетнәлә ҡатнашыуыу тураһында агентура мәғлүмәттәре» яуа башлай, уларҙа, мәҫәлән, Блюхер Алыҫ көнсығышты СССР-ҙан айырырға тиәт итә, тип раҫлана. Был «агентура мәғлүмәттәре» [[Ежов Николай Иванович|Ежоовҡа]] ВКП Үҙәк Комитеты өсөн ебәрелә (1936 йылдың сентябре һәм 1937 йылдың феврале){{Sfn|Лебедев|1997|с=10}}. 25 ноябрҙың 1936 йылдың 5 декабрендә Мәскәүҙә ғәҙәттән тыш VIII-се ССР Союзы Советтары съезы үтә. 1936 йылдың 5 декабрендә съезд [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы|СССР Конституцияһын]] ҡабул итә. Блюхер съезда ҡатнашыусылар араһында була. 1937 йылдың 31 майында Блюхер Мәскәүҙә ВКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһы, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының Сәйәси бүлеге начальнигы, 1-се ранг армия комиссары Я. Б. Гамарникты уның фатираһында күрергә бара (уның менән Блюхер Алыҫ Көнсығыш осоронан таныш була). Шул уҡ көндө Я Б Гамарник үҙ-үҙен атып үлтерә. 1937 йылдың июнь башында СССР-ҙың Юғары суды Пленумы маршал Тухачевскийҙың һәм башҡаларҙың эшен тикшереү буйынса Махсус суд присутствиеһы булдырыу тураһында ҡарар сығара. Уның составына В. В. Ульрих етәкселегендә Я. И. Алкснис, В. К. Блюхер, [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Буденный]], [[Шапошников Борис Михайлович|Б. М. Шапошников]], И. П. Белов, П. Е. Дыбенко, Н. Д. Каширин һәм Е. И. Горячев индерелә^{[[Тухачевский Михаил Николаевич|[41]]]} 1937 йылдың 2 июнендә ВКП(б)Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары ҡатнашлығында үткәрелгән хәрби советтың ултырышында Сталин маршал Блюхер тураһында ошондай характеристика бирә: {{Цитата башы}} …Блюхер бик шәп командующий, үҙенең округын белә һәм ғәскәрҙәрҙе тәрбиәләү буйынса ҙур эш алып бара. {{Цитата аҙағы}} 1937 йылдың 12 декабрендә Блюхер Алыҫ Көнсығыш крайы Ворошилов һайлау округы буйынса 1-се саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советы депутаты итеп һайлана.1938 йылдың ғинуарында СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы итеп һайлана (беренсе сессияһында). 1938 йылдың 28-31 майында Мәскәүҙә Баш хәрби советы ултырышы үтә. Унда Блюхер ҙур доклад менән сығыш яһай. ==== Хәсән күле алыштары ==== 1938 йылдың 1 июлендәге Ворошиловтың бойороғона ярашлы ОКДА Алыҫ Көнсығыш фронты итеп үҙгәртелә, уның командующийы итеп Блюхер тәғәйенәләнә. Ике армия ойошторола: 1-се Приморье армияһы һәм 2-се айырым Ҡыҙыл Байраҡ армияһы. 1938 йылдың 20 июлендә япон хөкүмәте СССР-ға Японияға Хәсән күле эргәһендәге СССР территорияһының бер өлөшөн биреү буйынса ультиматум иғлан итә. Ультиматум кире ҡағыла. Блюхер үҙ белдеге менән низағты туҡтатырға була. 24 июлдә, үҙ штабынан һәм эске эштәр һәм оборона наркомдарынан йәшерен рәүештә, ул Заозерная бейеклегенә комиссия ебәрә. «Тикшереү» һөҙөмтәһендә низағтың килеп сығыуында сикте 3 метрға боҙоп япон яғына сыҡҡан совет пограничниктары ғәйепле булыуы асыҡлана. Блюхер Оборона наркомына телеграмма ебәрә һәм кисекмәҫтән погранучастка начальнигын яуапҡа тарттырылыуҙы талап итә, әммә Блюхерҙың әлеге «солох башланғысын» Мәскәүҙә аңлап етмәйҙәр һәм комиссия эшен туҡтатырға һәм Совет хөкүмәтенең япондарға ҡаршы күрһәтмәләрен үтәргә ҡушалар. 1938 йылдың 29 июле иртәһендә ике япон ротаһы дәүләт сиге аша үтеп, Безымянная бейеклегендә сик буйы посына һөжүм итәләр. Ҡаты алыш барышында улар бейеклекте яулауға өлгәшә, әммә килеп еткән погранрезервы һәм уҡсылар ротаһы 29 июлдә япондарҙы кире ҡыуалар. 1938 йылда Хәсән күле янында хәрби ғәмәлдәр башлана, етәкселекте үҙ өҫтөнә Г. М. Штерн ала (В. К. Блюхер Посьетҡа 2 августа килеп етә). Блюхер 40-се уҡсылар дивизияһына, сик буйын үтмәйенсә, япон ғәскәрҙәренә һөжүм итеү буйынса бойороҡ бирә<ref>История Великой Отечественной войны Советского Союза, 1941—1945 (в шести томах). / ред. П. Н. Поспелов. том 1. — М., Воениздат, 1960. — С. 231—236</ref>. Ебәрелгән хаталар һөҙөмтәһендә совет ғәскәрҙәре ҙур юғалтыуҙар кисерә һәм уңышҡа тик 10 августа ғына өлгәшә ала. Баш хәрби советы ([[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]], [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Буденный]], [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] һәм башҡалар), Алыҫ Көнсығыш фронтында күп кенә етешһеҙлектәр таба. Бынан тыш, Блюхерҙы «фронтты халыҡ дошмандарынан таҙарта алмауҙа» ғәйепләйҙәр. И. Р. Апанасенко (1941 йылдың башында фронт командующийы итеп тәғәйенләнә) ҡуйылғандан һуң ғына фронтты ҡамау хәүефенән ҡотҡарыу мөмкинлеге тыуа: быға тиклем тимер юлы берҙән-бер тәьмин итеү «артерияһы» булып тора һәм уны ҙур булмаған диверсанттар төркөмө бик еңел генә эшлектән сығара алған. Апанасенко бик тиҙ арала автомобиль юлын төҙөй: 1941 йылдың 1 сентябренә [[Хабаровск]]иҙән Куйбышевка-Восточный станцияһына тиклем юл әҙер була<ref>[http://www.rg.ru/anons/arc_2000/0516/1.htm Рой Медведев. Иосиф Сталин и Иосиф Апанасенко. Дальневосточный фронт в Великой Отечественной войне//Российская газета]</ref>. 31 июлдә (иртәнге сәғәт өстә) япондар артиллерия утын аса һәм ике пехота полкы көстәре менән дүрт сәғәтлек алыштан һуң Заозерная һәм Безымянная бейеклектәрен баҫып ала. Ялан пехотаһы был мәлдә алыш барған урындан 30-40 км алыҫлыҡта була һәм пограничниктарға ярҙам итә алмай. 1 августа Блюхер ғәскәрҙәргә, төп көстәрҙе көтөп тормайынса, дошманға һөжүм итергә бойороҡ бирә, әммә һөжүм уңышһыҙлыҡҡа осрай. Баш хәрби советы протоколында Блюхерҙың күп кенә хаталары асыҡлана: Блюхер дошманды ҡыйратыу буйынса асыҡтан-асыҡ бурыстар ҡуймай, үҙенең ҡул аҫтындағы командирҙарға ҡамасаулай, атап әйткәндә, 1-се армия етәкселеге бер ниндәй сәбәпһеҙ ғәскәрҙәр менән етәкселек итеүҙән ситләштерелә; фронт идаралығы эшен тотҡарлай, советтар территорияһында урынлашҡан япон ғәскәрҙәрен тар-мар итеүгә ҡамасаулай…төрлө сәбәптәр табып, Мәскәү менән бәйләнештәрҙән баш тарта. Өс тәүлек буйы Блюхер менән һөйләшеү мөмкинлеге булмай. Бынан тыш, маршал Блюхерҙың «оператив эшмәкәрлеге» хәрби хеҙмәткә 12 төрлө йәштәгеләрҙе саҡырыу менән тамамлана (баш хәрби совет май айында һуғыш шарттарында Алыҫ Көнсығышта 6 төрлө йәштәгеләрҙе хеҙмәткә саҡырыу тураһында ҡарар сығара). Блюхерҙың әлеге бойороғо япондарҙың мобилизация үткәреү хәүефен тыуҙыра. Бойороҡ кисекмәҫтән юҡҡа сығарыла. Япон ғәскәрҙәрен биләгән территориянан ҡыуып сығарыу 39-сы уҡсылар корпусына йөкмәтелә. 2-3 августа юғалтылған бейеклектәрҙе ҡайтарыу буйынса маташыуҙар уңышһыҙлыҡҡа тарый. 6 августа совет ғәскәрҙәре хәл иткес һөжүмгә күсә. Хәрби ғәмәлдәр тулыһынса СССР авиацияһының хакимлығында үтә. 6 августа япон позицияларына 60 ТБ-3 ауыр дүрт моторлы бомбардировщик һөжүм итә. 9 августҡа территория япондарҙан азат ителә, 10 августа япон хөкүмәте һөйләшеүҙәрҙе башларға тәҡдим яһай һәм 11 августа япон һәм совет ғәскәрҙәре араһында хәрби ғәмәлдәр туҡтатыла<ref>https://cont.ws/@comandanteoleg/763437 Как Маршал Блюхер родину предавал</ref>. Низағ һөҙөмтәһендә совет яғынан үлеләр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар 960 кеше, яраларҙан вафат булған һәм хәбәрһеҙ юғалған 960 (комсоставтан 152 командир 178 кесе командир), яралылар һәм сирлеләр — 3279 кеше тәшкил итә. Япон яғынан 650 кеше һәләк була һәм 2500 тирәһе кеше яралана. 1938 йылдың 31 авгусында Мәскәүҙә Ворошилов рәйеслегендә РККА-ның баш хәрби советы ултырышы үткәрелә. Ултырышта Щаденко, Буденный, Шапошников, Кулик, Локтионов, Блюхер һәм Павлов, шулай уҡ СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе Молотов һәм эске эштәр наркомы урынбаҫары Фриновский ҡатнашалар. Хәсән күле тирәһендәге ваҡиғалар мәсьәләһе һәм Алыҫ Көнсығыш фронты командующийы Блюхерҙың эше ҡарала. 1938 йылдың 4 сентябрендәге 0040-сы һанлы ССР Союзының Оборона наркомы бойороғона<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Приказ_НКО_СССР_от_04.09.1938_%E2%84%96_0040 Приказ НКО СССР от 04.09.1938. № 0040 — Викитека]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ярашлы Блюхер Алыҫ Көнсығыш Ҡыҙыл Байраҡ фронты ғәскәрҙәре командующийы вазифаһынан бушатыла һәм РККА-ның Баш хәрби советы ҡарамағында ҡалдырыла. Маршал [[Конев, Иван Степанович|И. С. Конев]] хәтирәләренән: {{Цитата башы}} Василий Константинович Хәсәндә уңышһыҙ эш итә. 1937 йылға ҡарата маршал Блюхер үҙенең белем кимәле, тормошҡа ҡарашы буйынса Граждандар һуғышы осоронан бик алыҫ китмәгән кеше була. Һәр хәлдә, Хәсән кеүек ҙур булмаған операцияны, Блюхер башҡарып сыға алмай. {{Цитата аҙағы}} ==== Ҡулға алыныуы һәм вафаты ==== РККА-лағы репрессиялар барышында Блюхерҙың Алыҫ Көнсығыштағы бөтә булған яҡын хеҙмәттәштәре тиерлек ҡулға алына. 1938 йыл башында Блюхер Сталин алдында үҙенә ышаныс булыу-булмауы тураһында һорау ҡуя. Сталин Блюхерға тулыһынса ышаныуын белдерә. 1938 йылдың 22 февралендә «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ флотының ХХ йыллығына бәйле, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының частарының һәм подразделениеларының хәрби, техник һәм сәйәси әҙерлегендәге ҙур ҡаҙаныштары һәм уңыштары өсөн» Блюхер икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә. Яңы хеҙмәт урынына тәғәйенләнеүҙе көтөп, шул уҡ ваҡытта ғаиләһе менән ҡунаҡханала йәшәгән Блюхер Оборона наркоматында даими торлаҡ майҙанын биреү буйынса мөрәжәғәт итә. 1938 йылдың 24 сентябрендә Блюхерға Хөкүмәт йортонда фатир бүленә. 1938 йылдың 28 сентябрендә ғаиләһе менән Адлерға ял итеү һәм дауаланыу өсөн «Бочар Шишмәһе» пансионатына китә. Ворошилов дачаһында йәшәй. 1938 йылдың 22 октябрендә иртәнсәк Блюхер Ворошилов дачаһында ҡулға алына (1901-се һанлы ҡулға алыу ордерына 1938 йылдың 19 октябрендә СССР Эске эштәр халыҡ комиссары Ежов ҡул ҡуйған), шунда уҡ уның ҡатыны Глафира лукинична һәм улар менән бергә ял иткән ағаһы павел да ҡулға алыналар. Уларҙы маршал вагонының төрлө купеларына урынлаштыралар һәм Мәскәүгә оҙаталар. 24 октябрҙә 17 сәғәт 10 минутта Курск вокзалынан СССР НКВД-ның эске төрмәһенә алып киләләр. Блюхерҙы 93-сө һанлы камераға урынлаштыралар, уның төрмә номеры — 11. 18 көн эсендә Блюхерҙан 21 мәртәбә һорау алына (ҡулға алған көндән һәм вафатына тиклем). 1938 йылдың 26 октябренән һорауҙар Лефортово төрмәһендә үткәрелә<ref>[http://www.nnre.ru/istorija/1937_god_yelita_krasnoi_armii_na_golgofe/p5.php А судьи кто — 1937 год Элита Красной Армии на Голгофе]</ref>. Ете һорауҙы шәхсән Берия үткәрә, ҡалғандарын — СССР НКВД ГУГБ бүлексәһе начальнигы дәүләт именлеге өлкән лейтенанты Иванов (11 һорау алыу) һәм НКВД ГУГБ бүлексәһе уполномоченныйҙары И. И. Головлев һәм Д. В. Кащеев (3 һорау алыу). НКВД төрмәһе тотҡоно С. А. Арина-Русаковская һөйләүенән: {{Цитата башы}} Минең менән бергә камерала ҡулға алынған Кольчугина-Блюхер [Блюхерҙың икенсе ҡатыны] ултырҙы… Мин уның маршал Блюхер менән күрешкәнен белдем. Кольчугина-Блюхер, Блюхер танымаҫлыҡ итеп туҡмалған һәм ни эшләгәнен белмәгән хәлдә ине, тип һөйләне. Ул үҙ-үҙе өҫтөнән ҡот осҡос нәмәләрҙе һөйләп ташланы. Блюхер иҙелгән хәлдә ине; әйтерһең дә, ул танк аҫтында ҡалған… {{Цитата аҙағы}} 1938 йылдың 6 — 9 ноябрендәге күрһәтмәләрендә Блюхер «советтарға ҡаршы уңдар ойошмаһында» һәм «хәрби заговорҙа» ҡатнашыуында, шулай уҡ хәрби өлкәлә саботажлыҡ ҡылыуҙа, эш урынында эскелек менән шөғөлләнеүендә һәм әхлаҡи яҡтан тарҡалыуында үҙен ғәйепле итеп таный. Блюхерға ҡаршы уның туғандары һәм хеҙмәттәштәре иҫбат итә. Һуңынан атып үлтерелгән Блюхерҙың беренсе ҡатыны Галина Покровскаяның һорау алыу протоколынан: {{Цитата башы}} Беҙ бергә йәшәгән саҡта мин, Блюхер коммунист булһа ла, коммунистик ҡарашта булмағанын күрә инем… Ул йыш ҡына Троцкийҙы маҡтай ине…Ул ҡырҡа кире яҡтан Мәскәүҙәге хәрби етәкселек тураһында һөйләй ине… {{Цитата аҙағы}} Һуңынан хөкөм ителгән Блюхерҙың ҡустыһы, РККА капитаны Павел Константинович Блюхерҙың һорау алыу протоколынан: {{Цитата башы}} Минең ағайымдың советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһында күрһәтмәләр биреүҙе башларға рөхсәт итеүегеҙҙе һорайым…Блюхер В. К. «уңдарҙың» фетнәһендә 1930 йылдан алып тора. {{Цитата аҙағы|''Великанов Н. Т.'' Блюхер. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 317 с., ил. (Жизнь замечательных людей. Сер. биогр.; вып. 1217)}} Һуңынан атып үлтерелгән [[Егоров Александр Ильич|маршал Александр Егоровты]]ң һорау алыу протоколынан: {{Цитата башы}} Тәүге тапҡыр хәрби фетнәлә ҡатнашыусы булараҡ Блюхер тураһында мин 1935 йылдың башында Гамарниктан ишеттем… {{Цитата аҙағы}} Блюхер 1938 йылдың 9 ноябрендә 22 сәғәт 50 минутта эске төрмәнең табип бүлмәһендә вафат була. Ике сәғәт үткәс, Меркулов Блюхерҙың мәйетен Бутырка төрмәһе моргына оҙатырға ҡуша. Судмедэкспертиза һығымтаһы буйынса (экспертизаны НКВД-ның Эске төрмәһе начальнигы Л. Г. Миронов һәм тәфтишселәр Иванов һәм Головлев алдында эксперт Семеновский үткәрә<ref name="Великанов Н. Т."/>) маршал үпкә артерияһында тромб барлыҡҡа килеүҙән вафат булған<ref>Н. Великанов — «Измена маршалов». Ссылка на документ «Из акта судебно-медицинского исследования трупа заключённого № 11»</ref>. 1938 йылдың 10 ноябренең таңында Блюхерҙың мәйете крематорийға күсерелә һәм яндырыла. 1938 йылдың 11 ноябрендә вафаты айҡанлы Блюхерҙың ғәйепләү эше туҡтатыла. 1939 йылдың 10 мартында артҡы һан менән маршал званиеһынан мәхрүм ителә һәм «Япония файҙаһына шпионлыҡ өсөн» (йәнәһе, Дайренда Япония файҙаһына шпионлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән; уға әүҙем ярҙамды Виктор Сергеевич русяев һәм барон Георгий николаевич Розен күрһәткәндәр), «советтарға ҡаршыуңдар ойошмаларында һәм хәрби заговорҙа ҡатнашыуы өсөн» үлем язаһына тарттырыла<ref name="nvoblukher">[http://nvo.ng.ru/history/2004-11-19/5_blukher.html А. Н. Почтарёв. Трагедия маршала Блюхера // «Независимое военное обозрение» от 19.11.2004 г.]</ref>. ==== Үлгәндән һуң реабилитацияланыуы ==== 1955 йылдың сентябрендә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комитетына ғариза менән М. И. Губельман (1921 йылда Алыҫ көнсығыш Республикаһында Блюхер етәкселек иткән Хәрби Советы ағзаһы) мөрәжәғәт итә, ул Блюхерҙың эшенә аныҡлыҡ индереүҙе талап итә, сөнки легендар маршал ғәйепһеҙ репрессияға дусар булған тип һанай. Ошондай уҡ ғаризаны СССР-ҙың Генераль прокурорына армия генералы А. В. Хрулев та бирә. Архив материалдарын ҡабаттан тикшергәндән һуң, РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 221-се статьяһына таянып, юстиция полковнигы Я. П. Терехов 1956 йылдың 9 мартында Блюхер Василий Констановичтың, уның вафаты айҡанлы һәм уның ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмау сәбәпле, ғәйепләү эшен туҡтатыу тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. Шулай уҡ тере ҡалған ғаилә ағзалары ла аҡлана. == Ғаиләһе == [[Файл:Кенотаф_Маршалу_Блюхеру_на_сопке_Июнь-Корань_март_2015.jpg|мини|293x293пкс|Маршал Блюхер кенотафы (Волочаевка-1 ауылы)]] * Ҡарт олатаһы — Леонтий Феклистович. * Ҡартатаһы — Павел Леонтьевич. * Атаһы — Константин Павлович (1869 — 24.02.1933), Георгиевск-Раменье зыяратында ерләнгән. ** Атаһының бер туғандары: *** Федор Павлович (1872 — ?) ҡатыны (1900 йылдан) — Екатерина Осиповна Иванова. *** Александра Павловна (1880 — ?). ире (1901 йылдан) — Николай Герасимович Павлов. *** Дмитрий Павлович Блюхер (1887—1942). *** Иван Павлович. *** Евгения Павловна. * Әсәһе — Анна Васильевна (ҡыҙ фамилияһы Медведева, 1868—24.11.1932). Хабаровскиҙа ерләнгәнә, 1938 йылда ҡәберташы алып ташлана. * апаһы — Александра Константиновна (ир фамилияһы буйынса Пятибратова). * апаһы — Елизавета Константиновна. * ҡустыһы — Павел Константинович (1905—1939), Хәрби-Һауа көсәтенең Алыҫ көнсығыш фронты штабы ҡарамағындағы авиазвено командиры. 1939 йылдың 26 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Хәрби коллегияһы тарафынан хәрби-фашист фетнәһендә ҡатнашҡан өсөн үлем язаһына тарттырыла. Шул уҡ көндө атып үлтерелә. 1956 йылдың 9 майында аҡлана<ref>[http://lists.memo.ru/d4/f373.htm#n179 Жертвы политического террора в СССР]</ref>. Блюхер өс тапҡыр өйләнгән була. * Беренсе ҡатыны (1919 йылдың авгусынан 1924йылдың июленә тиклем) Галина Павловна Покровская (1899—1939). 1938 йылдың 24 октябрендә Ленинградта ҡулға алына һәм Мәскәүгә оҙатыла. Һорау алыуҙарҙа элекке иренә Япония айҙаһына уның шпион эшмәкәрлегендә ярҙам күрһәтеүе тураһында таныу күрһәтмәләрен бирә. 1939 йылдың 10 мартында атып үлтерелә. Балалары: ** ҡыҙҙары Зоя — 1920 йылғы, сабый саҡта вафат була. ** 1921 йылда Блюхерҙар Волга буйынан Байкал аръяғына эвакуацияланған Катя исемле ҡыҙҙы тәрбиәгә алалар. Катя Блюхер ғаиләһендә 1937 йылға тиклем йәшәй, һуңынан уның өлкән апаһы табыла һәм ул уға күсә. ** улдары Всеволод (1922—1977) ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң Армавир балалр йортона урынлаштырыла. 1943 йылда РККА-ға саҡырыла — 65-се армия составында һуғыша]]<ref>[http://www.kursk1943.mil.ru/kursk/arch/books/memo/batov_pi/11.html Курская битва: Мемуары: Батов П. И. В походах и боях]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (атаһы аҡланғандан һуң бирелә) һәм «Ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың мартында<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30003580/|title=Память народа :: Документ о награде :: Блюхер Всеволод Васильевич, Медаль «За отвагу»|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-09}}</ref>. После войны работал шахтёром в Коммунарске под Луганском<ref>[http://nedelya.net.ua/news/skandali/syn-za-otca-shahter-s-marshalskoy-familiey Сын за отца. Шахтёр с маршальской фамилией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807122222/http://nedelya.net.ua/news/skandali/syn-za-otca-shahter-s-marshalskoy-familiey |date=2019-08-07 }}</ref><ref>[http://kiev-vestnik.com.ua/216-syn-marshala-v-proxodcheskom-zaboe.html «Сын Маршала в проходческом забое» Интернет—версия газеты «Киевский вестник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002073931/http://kiev-vestnik.com.ua/216-syn-marshala-v-proxodcheskom-zaboe.html |date=2013-10-02 }}</ref>. ** ҡыҙҙарыы Зоя (1923 йылдың июлендә тыуа, исеме беренсе ҡыҙы иҫтәлегенә бирелә), ата-әсәһенең ҡулға алынғанынан һуң өләсәһе Людмила Петровна (Галина Покровскаяның әсәһе) тәрбиәләй. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ленинградта йәшәй, кейәүгә сыға, улы тыуа. * Ҡытайҙа эшләгән сағында, 1927 йылдың ғинуарында Блюхер совет консуллығы хеҙмәткәре Галина Александровна Кольчугинаға (1899—1939) өйләнә. Блюхер менән бер көндә ҡулға алына, был ваҡытта ул Подбельский исемендәге Элемтә академияһының хәрби факультетында 4 курста уҡый, Мәскәүҙә ун йәшлек улы василий менән Чистые пруды 12-се һанлы йорт адресы буйынса йәшәй. Элекке иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында хәбәр итмәгән өсөн ғәйепләнә, шулай уҡ шпионаж үткәреүҙә һәм советтарға ҡаршы хәрби заговорҙа ҡатнашҡан өсөн. 1939 йылдың 14 мартында СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһы уны атып үлтереүгә хөкөм итә. ** Улдары Василий Васильевич Блюхер (1928—2013). Ата-әсәһе атып үлетерелгәндән һуң Пенза тирәһендәге балалар йортона урынлашщтырыла. * 1932 йылды Ҡытайҙан ҡайтҡандан һуң Блюхер 17-йәшлек Глафира Лукинична Безверховаға (1915—1999) өйләнә. СССР НКВД-ының Махсус кәңәшмәһе тарафынан иренең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында хәбәр итмәгән өсөн холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына (ИТЛ) 8 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="velikanov"/>. Ҡаҙаҡ ССР-ына лагерға ебәрелә. Реабилитациянан һуң Мәскәүҙә йәшәй. ** Балалары: ҡыҙҙары Ваира (1932 йылғы) һәм улдары Василин (21.03.1938) репрессияланғандарҙың балалары өсөн махсус балалар йортона ебәрелә. Лагерҙан ҡайтҡас, Глафира Безверхова ҡыҙын таба, ә улының яҙмышы билдәһеҙ булып ҡала. Волочаевка алышы урынындағы ошо ваҡиғаларға бағышланған һәйкәл эргәһендә Советтар Союзы маршалы Блюхерға кенотаф — яҙыу эшләнгән таш — ҡуйылған (Йәһүд автономиялы округ). == Хабаровскиҙа иҫтәлекле урындар == {|class="graytable" style="text-align:center" | | width="33%" |<ref>Решением Хабаровского горисполкома № 661 от 16 ноября 1964 года школе № 2 (Математический лицей) г. Хабаровска присвоено имя В. К. Блюхера</ref>[[Файл:Bluher House Khabarovsk.jpg|thumb|250px| [[Хабаровск]]иҙа Истомин урамындағы 1938 йылға тиклем маршал В. К. Блюхерҙың резиденцияһы булған бина]] |width="33%"|[[Файл:Board Bluher Khabarovsk.jpg|thumb|200px|Хабаровскиҙа Истомин урамындағы бинала В. К. Блюхер иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ]] |width="33%"|[[Файл:Board Blukher Rhab.jpg|thumb|200px|Хабаровскиҙа Көнсығыш хәрби округы штабы бинаһында В. К. Блюхер иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ]] |- |} == Наградалары == * 2 [[Ленин ордены]] (48-се һанлы, 11.07.1931; 3698-се һанлы, 22.02.1938) * 3 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ** 1918 йылдың 30 сентябрендәге ВЦИК-тың 1-се һанлы ҡарары. 1919 йылдың 11 майында ВЦИК-тың махсус вәкиле тарафынан Көнсығыш фронтында 3-сө армия штабында тапшырыла; ** 1921 йылдың 14 июнендәге 197-се һанлы РВС бойороғо — 1918 йылда Дутов һәм башҡа аҡгвардиясылар менән көрәштә күрһәткән ҙур батырлығы, хәрби таланты һәм ойоштороу һәләттәре өсөн; Көнсығыш фронтында 30-сы уҡсылар дивизияһының ҡаһарманлыҡтары өсөн; ** 1921 йылдың 20 июнендәге 221-се һанлы РВСР бойороғо — Перекопты штурмлауҙа 51-се уҡсылар дивизияһының ҡаһарманлығы өсөн; * 2 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|СССР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ** 1928 йылдың 25 октябрендәге 664-се һанлы РВС бойороғо — Каховка плацдармын обороналауҙағы ҡаһарманлыҡтары өсөн; ** 1928 йылдың 101-се һанлы СССР-ҙың РВС бойороғо — РККА-ның 10-йыллығы айҡанлы; * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1-се һанлы, 13.05.1930) * «XX лет РККА» миҙалы (5657-се һанлы, 22.02.1938) * «Дәүләт именлегенең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе (773-сө һанлы, 23.02.1932) * 1-се Атлы армияһының Реввоенсоветы Блюхерҙы «Перекопта һәм Юшуньдә юлбашсы һәм еңеүсе» булараҡ тәбрикләй һәм уға алтын сәғәт тапшыра. * Исемле ҡыҙыл йондоҙсоҡ * Ҡытай тәреһе (1551-се һанлы). [[Файл:Rus Stamp-Bluher VK.jpg|200px|right|thumb|СССР Почта маркаһы, 1962 йыл]] == Хәтер == [[Файл:Владивосток_Памятник_Блюхеру,_почтовый_конверт.jpg|справа|мини|200x200пкс|СССР Почта конверты, 1975]] [[Файл:Блюхер_Василий_Константинович,_почтовый_конверт.jpg|справа|мини|200x200пкс|СССР Почта конверты, 1990]] [[Файл:Буксир_Маршал_Блюхер_на_Амуре_(1).jpg|мини|200x200пкс|«Блюхер Маршал» буксиры, Амур йылға пароходсылығы.]] * '''Блюхер исеме бирелгән:''' [[Мәскәү]]ҙәге Богоявлен тыҡрығы 1930—1938 йылдарҙа Блюхер исемен йөрөткән. * Василий Блюхер биҫтәһе (Спасск-Дальний, Приморье крайы) ** урамдар [[Верхнеурал]], [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]], [[Төмән]], [[Екатеринбург]], Каменский-Уральск, [[Запорожье]], [[Иркутск]], [[Ҡазан]], Керчь, [[Киев]], [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]], Константиновка, Кривой рог, [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]], Мелитополь, [[Новосибирск]], Озерск, [[Омск]], [[Ырымбур]], [[Оха]], [[Пермь]], [[Петропавловск-Камчатский]], [[Рыбинск]], [[Һамар]], [[Севастополь]], [[Аҡмесджит|Симферополь]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Белорет]], [[Өфө]], [[Силәбе]], [[Магнитогорск]], [[Харьков]] (2015 йылға тиклем), Ялта, [[Ярославль]], [[Тимертау|Темиртау]] (Караганда өлкәһе), [[Көңгөр]], Ҙур Таш, Славянка (Приморье крайы Хәсән районы), Чегдомын; [[Үрге Әүжән ауыл Советы|Үрге Әүжән ауылы (Белорет районы)]]. ** проспекттар [[Санкт-Петербург|- Санкт-Петербург]] һәм [[Уссурийск]]; ** урам һәм майҙан — [[Хабаровск]]. * '''Шулай уҡ уның исемен мәктәптәр (Владивосток, Коомсомольск-на Амуре), кинотеатр (Каховка ҡалаһы), йылға буксиры, судно, пароход буксиры, ауылдар йөрөтә.''' === Блюхер кинематографта === * «Пароль кәрәкмәй» (1967), Блюхер ролендә — Николай Губенко. * «Революция Маршалы» (1978), Блюхер ролендә — Борис Невзоров. * «Мәскәү сагаһы» (2004), Блюхер ролендә — Валерий Копченов. * «Исаев (телесериал)» (2009), Блюхер ролендә — Константин Лавроненко. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{Китап|автор=Блюхер Глафира Лукинична (Безверхова)|заглавие=Воспоминания о муже — Маршале В. К. Блюхере|серия=|ссылка=|издание=|место=Тюмень|издательство=Институт проблем освоения Севера СА РАН|год=1996|том=|страниц=145|isbn=5891810034, 9785891810037}} * {{Китап|автор=Душенькин Василий Васильевич|заглавие=От солдата до маршала|серия=|ссылка=|издание=3, дополненное|место=М|издательство=Политиздат|год=1966|том=|страниц=224|isbn=}} * {{Китап|автор=Енборисов Гавриил Васильевич|заглавие=От Урала до Харбина. Памятка о пережитом.|серия=|ссылка=|издание=|место=Шанхай|издательство=|год=1932|том=|страниц=155|isbn=}} * {{Китап|автор=Казанин Марк Исаакович|заглавие=В штабе Блюхера. Воспоминания о китайской революции 1925—1927 годов|серия=|ссылка=|издание=|место=Москва|издательство=«Наука». Главная редакция восточной литературы|год=1966|том=|страниц=168|isbn=}} * Карпенко З. Г. В. К. Блюхер. — Хабаровск : Дальпартиздат, 1938. — 50 с. * {{Китап|автор=Картунова Анастасия Ивановна, Институт Дальнего Востока (РАН)|заглавие=В. К. Блюхер в Китае, 1924—1927 гг.: новые документы главного военного советника|серия=|ссылка=|издание=|место=М|издательство=АН СССР. Главная редакция восточной литературы, Наталис.|год=1970, 2003|том=|страниц=184, 558|isbn=}}<!-- http://books.google.ru/books?id=RagyAAAAMAAJ&q=блюхер&dq=блюхер&hl=ru&sa=X&ei=b0zlUbmFFKO74AS8_oCwCQ&ved=0CC0Q6AEwAA--> * {{Китап|автор=Магерамов Александр Арнольдович|заглавие=51-я Перекопская стрелковая дивизия|серия=|ссылка=http://artofwar.ru/m/maa/text_0330.shtml|издание=|место=|издательство=|год=|том=|страниц=|isbn=}} * Политические репрессии комначсостава, 1937—1938. ОКДВА. * Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья * Трагедия полководцев, с. 197—224. * {{Мәҡәлә|автор=Лебедев В. А.|заглавие=М. Н. Тухаческий и «военно-фашистский заговор»|ссылка=|издание=Военно-исторический архив|место=М.|год=1997|номер=2|страницы=3—81|ref=Лебедев}} * ''Великанов Николай Тимофеевич'' Блюхер. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 317 с., ил. (Жизнь замечательных людей. Сер. биогр.; вып. 1217). * Гуль Р. Б. Красные маршалы: Тухачевский, Ворошилов, Блюхер, Котовский/ Сост. П. Г. Горелов. — М.: Молодая гвардия, 1990. — 254 с. * Блюхер В. В. По военным дорогам отца. — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд., 1984. — 176 с., ил. * Светланин А. В., Лихачев Н. В. [http://debri-dv.ru/article/9149 Дальневосточный заговор]. — Frankfurt/Main: Посев, 1953. — 138 с. {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://www.wdl.org/ru/item/123/ Советская карта Дальнего Востока 1930 года издания с изображением Блюхера на ней]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/blyukher-vasiliy-konstantinovich/|title=Блюхер Василий Константинович|author=Ганин А. В.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HtIJtDhF?url=http://100.histrf.ru/commanders/blyukher-vasiliy-konstantinovich/|archivedate=2013-07-05}} * {{БРЭ|Уральской армии поход 1918}} * Стариков Н. [https://cont.ws/@comandanteoleg/763437 Как Маршал Блюхер Родину продавал. Подробный разбор деятельности Блюхера перед его расстрелом.] [[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Иректән мәхрүм итеү урындарында үлеүселәр]] [[Категория:Лефортово төрмәһенең тотҡондары]] [[Категория:Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусылар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Хабаровск]] [[Категория:РСДРП ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Совет Союзы маршалдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]] [[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1890 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 декабрҙә тыуғандар]] cxhcbmv9i9n3nl4xnkcdr0ux1kq9cbb 0 153672 1295478 1052894 2026-05-04T07:17:13Z Kwamikagami 7335 /* Метеориттарҙа тереклек эҙҙәре */ 1295478 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:1967_CPA_3548.jpg|мини|200x200пкс|Ерҙән ситтәге тормош формаһы. СССР Почтаһы маркаһы почта ]] '''Ерҙән ситтәге тереклек''' (сит планеталағы тереклек) — Ерҙән ситтәге мөхиттә барлыҡҡа килгән һәм йәшәгән тереклектең гипотезаға нигеҙләнгән формаһы. Был фәнни өлкә астробиология (экзобиология) һәм ксенобиологияның, шулай уҡ ғилми фантастикала уйлап сығарылған объекттарҙың береһен тикшереү темаһы. Гипотезаларға ҡоролған бындай тереклек ябай прокариоттарҙан башлап (йәғни сағыштырырлыҡ тереклек формалары) кешелек донъяһы менән сағыштырғанда үҫештәре буйынса бик алға киткән цивилизацияларҙағы йән эйәләренә тиклемге варианттарҙы ҡарай<ref name="NYT-20131118">{{Cite news|title=Are We Alone in the Universe?|first=Paul|last=Davies|authorlink=Paul Davies|url=https://www.nytimes.com/2013/11/19/opinion/are-we-alone-in-the-universe.html|work=[[The New York Times]]|date=2013-11-18|accessdate=2013-11-20}}</ref><ref>{{Cite news|title=Top 10: Controversial pieces of evidence for extraterrestrial life|first=John|last=Pickrell|url=https://www.newscientist.com/article/dn9943-top-10-controversial-pieces-of-evidence-for-extraterrestrial-life.html|work=New Scientist|date=2006-09-04|accessdate=2011-02-18}}</ref>. Дрейк тигеҙләмәһе Галактикала Ерҙән ситтәге цивилизацияларҙың һанын билдәләү өсөн тәғәйенләнгән, кешелек донъяһына улар менән бәйләнешкә инеү мөмкинлеге бирелә. XX быуат урталарынан Ерҙән ситтәге тормош эҙҙәрен эҙләү буйынса даими рәүештә әүҙем тикшеренеүҙәр алып барыла. Был тикшеренеүҙәр ерҙән ситтәге ағымдағы тормош һәм уларҙың тарихын, шулай уҡ ерҙән ситтә лә кешелек донъяһының булыуын асыҡлау менән шөғөлләнә. Эҙләнеү категорияһына бәйле төрлө ысулдар ҡулланыла: әйтәйек, телескоп мәғлүмәттәрен һәм өлгөләрҙе анализлауҙан<ref name="NYT-20150106-DB">{{Cite news|title=As Ranks of Goldilocks Planets Grow, Astronomers Consider What's Next|first=Dennis|last=Overbye|authorlink=Dennis Overbye|url=https://www.nytimes.com/2015/01/07/science/space/as-ranks-of-goldilocks-planets-grow-astronomers-consider-whats-next.html|work=[[The New York Times]]|date=2015-01-06|accessdate=2015-01-06}}</ref> элемтә сигналдарфын тотоу һәм ебәреү өсөн файҙаланылған радиоға тиклем. Ерҙән ситтәге тормош, бигерәк тә унда ла аңдың булыу концепцияһы, ер мөхитендә мәҙәни йоғонто тыуҙыра, айырыуса фәнни фантастик әҫәрҙәрҙең барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһай. Был йылдар эсендә фәнни фантастика бер нисә теоретик идея тәҡдим итә. Күп кенә әҫәрҙәр ерҙән ситтә лә тереклектең булыу мөмкинлегенә ҡарата йәмғиәтте ҡыҙыҡһыныу уята. Ҡайһы берәүҙәр ерҙән ситтәге аңлы тереклек менән бәйләнеш урынлаштырыуҙа агрессив ысулдарҙы ҡулланыуға өҫтөнлөк бирә. Икенселәре, бындай аҙым ситтәге аңға Ерҙең ҡайҙа булыуын күрһәтәсәк һәм киләсәктә сит аңдың беҙҙең планетаға баҫып инеүе ихтимал, тигән фекерҙә ҡала<ref>{{Cite news|title=Scientists in US are urged to seek contact with aliens|first=Pallab|last=Ghosh|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-31442952|work=BBC News|date=2015-02-12}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Would Contact with Extraterrestrials Benefit or Harm Humanity? A Scenario Analysis|издание=[[Acta Astronautica]]|том=68|номер=11|страницы=2114—2129|doi=10.1016/j.actaastro.2010.10.012|bibcode=2011AcAau..68.2114B|arxiv=1104.4462|язык=en|тип=journal|автор=Baum, Seth; Haqq-Misra, Jacob; Domagal-Goldman, Shawn|год=2011}}</ref>. == Тәүшарт == Ерҙә тормоштоң барлыҡҡа килеүе ерҙәгенә оҡшаш шарттар булғанда башҡа планеталарҙа тере йән эйәләренең барлыҡҡа килеүен раҫлай. Ерҙәге тормош мөхите генә бының өсөн тәүшарт булып тора<ref>Е. И. Блинникова. [http://www.astronet.ru/db/msg/1181218 Исследования внеземной жизни] Биофак МГУ</ref>. Совет астрономы Иосиф Шкловский, спектраль G, K, M класына ҡараған (үҙенсәлектәре буйынса [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] яҡын булған) һалҡын һәм ярайһы уҡ тотороҡло яңғыҙ йондоҙҙар тирәләй әйләнгән планеталарҙа йәшәү өсөн уңайлы шарттар барлыҡҡа килеүе ихтимал, тип фаразлай<ref>И. С. Шкловский. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174018/5_5.htm#2 Возможна ли связь с разумными существами других планет?] // Разум, Жизнь, Вселенная</ref>. Башҡа йондоҙҙар системаһында планеталарҙың булыуы буйынса асыштар ситләтеп булһа ла «тере йән эйәһе йәшәй алған урында» тормоштоң барлыҡҡа килеүе өсөн уңайлы урындар булыуына күрһәтә. Хәҙерге заман астрономияһы бындай планеталарҙағы йәшәү шарттарын баһалау мөмкинлеген бирмәй, әммә киләсәктә техник мөмкинлектәр уларҙа [[Кислород|кислородтың]] булыу-булмауын асыҡларға ярҙам итәсәк, бына шунда инде Ерҙән ситтә лә тереклектең булыу-булмауын беләсәкбеҙ. == Ерҙән ситтәге тереклек билдәләре == * Шыйыҡ һыу тереклек билдәләренең береһе булып тора, сөнки ул йәшәү өсөн уңайлы мөхит булып тора. Ерҙә тормош иң тәүҙә һыуҙа барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнелә. Юпитер юлдашы Европала һәм Сатурн юлдашы Энцеладта һыуҙың булыуы билдәле. * Органик ҡушылмалар йәки тормош өсөн хас булған матдәләрҙең (мәҫ. [[Углерод|углерод изотоптарының]]) булыуы: ** Глицин<ref>[http://www.membrana.ru/articles/global/2002/07/22/180600.html New Scientist, Льюис Снайдер (США) и И-Цзэн Куань (Тайвань)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901072301/http://www.membrana.ru/articles/global/2002/07/22/180600.html |date=2010-09-01 }}</ref>; ** Аммиак, метанол<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?3397 Mars Express нашёл новые признаки жизни на Красной планете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227015504/http://www.membrana.ru/lenta/?3397 |date=2007-12-27 }}</ref><ref>[http://astro.physfac.bspu.secna.ru/events/2004/04/05/1081158480.html Метан на Марсе — признак жизни?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518072224/http://astro.physfac.bspu.secna.ru/events/2004/04/05/1081158480.html |date=2005-05-18 }}</ref> — планеталар атмосфераһында бик ҡыҫҡа ғына ваҡытта «ғүмер иткән» матдәләр. Ике сәбәп һөҙөмтәһендә планеталар атмосфераһында был матдәләр бар: йә тереклек бар, йәки планета янартауҙан тора. Мәҫәлән, Марс атмосфераһында ошо матдәләрҙең булыуы Марста хәҙерге заманда тереклектең булыу ихтималлығына күрһәтә, сөнки был планета күптән инде янартау хәлендә түгел. * Аномаль [[инфраҡыҙыл нурланыш]]<ref>[http://www.membrana.ru/articles/global/2002/08/06/181500.html Профессор Фриман Дайсон: искать внеземную жизнь лучше не на планетах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208195840/http://www.membrana.ru/articles/global/2002/08/06/181500.html |date=2010-12-08 }}</ref>. * Аңлайышлы радиохәбәрҙәрҙең ебәрелеүе аңлы тормош билдәһе булып тора (ҡара. SETI@home). * Үҫешкән технологик тормош билдәләре — йыһан масштабындағы ҡоролмалар йыһанды тикшереү барышында бер ҡасан да табылмаған. == Метеориттарҙа тереклек эҙҙәре == [[Углерод]]лы (күмерле) метеориттарҙы тикшергәндә уларҙың составында ерҙә йәшәгән тере йән эйәләренең йәшәү эшмәкәрлеге ҡалдыҡтары булған матдәләр табыла. Таш метеориттарҙы тикшергәндә ҡайһы берҙә уларҙа «ойошҡан элементтар» — микроскопик (5-50 мкм) «бер күҙәнәклеләрҙең» булыуы асыҡлана, Бөгөнгө көндә был таштарҙың ерҙән ситтә барлыҡҡа килгән ниндәй ҙә булһа тере йән эйәһенең ҡалдыҡтары булыуы иҫбатланмаған. Әммә, икенсе күҙлектән ҡарағанда, был «ойошҡан элементтар» йәшәү менән бәйле юғары ойоштороу дәрәжәһенә эйә. 1996 йылдың авгусында Science журналында 1984 йылда Антарктидала табылған ALH 8400 метеоритын тикшереү тураһында мәҡәлә баҫыла. Изотоплы тикшеренеү метеориттың 4-4,5 миллиард йыл элек барлыҡҡа килеүен, ә 15 миллион йыл элек планета-ара бушлыҡҡа ырғытылыуын; 13 мең йыл элек метеорит Ергә төшөүен асыҡлай. Электрон микроскоп ярҙамында метеоритты өйрәнеп, ғалимдар унда таш булып ҡатҡан микроскопик бактерияларҙы таба, улар ҙурлыҡтары 100 нанометр булған бактериялар ҡалдыҡтарын хәтерләтә, тип фаразлайҙар. Шулай уҡ микроорганизмдар тарҡалғанда барплыҡҡа килә торған матдәләрҙең эҙҙәре табыла. Ғилми берләшмә был эште бик үк танырға теләмәй. Тәнҡитселәр билдәләүенсә, табылған бактериялар ҡалдыҡтары ерҙәге бактерияларҙан 100—1000 тапҡырға бәләкәйерәк, уларҙа хатта [[ДНК]] һәм [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)|РНК]] малекулалары урынлаша ла алмай. Артабанғы тикшеренеүҙәр барышында уларҙа ерҙәге биобысраҡлыҡ эҙҙәре табыла. Дөйөм алғанда, тикшерелгән өлгөләрҙе таш булып ҡатҡан бактериялар тип атау өсөн етерлек дәрәжәлә дәлилдәр юҡ, тигән һығымта яһала. [[Файл:Great-Moon-Hoax-1835-New-York-Sun-lithograph-298px.jpg|мини|Айҙағы сысҡан-кешеләр, хайуандар һәм пейзаж. XIX быуат литографияһы]] == Фәнни фантастика == == Уфология == == Шулай уҡ ҡара == * Ксенобиология * Шовинизм Углеродный * Цивилизация внеземной == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Джон Уиллис|заглавие=Все эти миры — ваши. Научные поиски внеземной жизни|оригинал=Willis Jon. All These Worlds Are Yours: The Scientific Search for Alien Life|издательство=Альпина Паблишер|год=2018|allpages=286|isbn=978-5-91671-849-2|ref=Уиллис}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|author=Леонид Попов.|date=2011-11-24|url=http://www.membrana.ru/particle/17169|title=Астрономы представили рейтинги обитаемости планет и лун|publisher=Membrana|accessdate=2011-11-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/65dmS5ICw?url=http://www.membrana.ru/particle/17169|archivedate=2012-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222060653/http://www.membrana.ru/particle/17169 |date=2012-02-22 }} [[Категория:Ерҙән ситтәге цивилизация]] [[Категория: Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] 9kjz92gftyoaocnl5gpsfs6q757346x 1295479 1295478 2026-05-04T07:17:27Z Kwamikagami 7335 1295479 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:1967_CPA_3548.jpg|мини|Ерҙән ситтәге тормош формаһы. СССР Почтаһы маркаһы почта ]] '''Ерҙән ситтәге тереклек''' (сит планеталағы тереклек) — Ерҙән ситтәге мөхиттә барлыҡҡа килгән һәм йәшәгән тереклектең гипотезаға нигеҙләнгән формаһы. Был фәнни өлкә астробиология (экзобиология) һәм ксенобиологияның, шулай уҡ ғилми фантастикала уйлап сығарылған объекттарҙың береһен тикшереү темаһы. Гипотезаларға ҡоролған бындай тереклек ябай прокариоттарҙан башлап (йәғни сағыштырырлыҡ тереклек формалары) кешелек донъяһы менән сағыштырғанда үҫештәре буйынса бик алға киткән цивилизацияларҙағы йән эйәләренә тиклемге варианттарҙы ҡарай<ref name="NYT-20131118">{{Cite news|title=Are We Alone in the Universe?|first=Paul|last=Davies|authorlink=Paul Davies|url=https://www.nytimes.com/2013/11/19/opinion/are-we-alone-in-the-universe.html|work=[[The New York Times]]|date=2013-11-18|accessdate=2013-11-20}}</ref><ref>{{Cite news|title=Top 10: Controversial pieces of evidence for extraterrestrial life|first=John|last=Pickrell|url=https://www.newscientist.com/article/dn9943-top-10-controversial-pieces-of-evidence-for-extraterrestrial-life.html|work=New Scientist|date=2006-09-04|accessdate=2011-02-18}}</ref>. Дрейк тигеҙләмәһе Галактикала Ерҙән ситтәге цивилизацияларҙың һанын билдәләү өсөн тәғәйенләнгән, кешелек донъяһына улар менән бәйләнешкә инеү мөмкинлеге бирелә. XX быуат урталарынан Ерҙән ситтәге тормош эҙҙәрен эҙләү буйынса даими рәүештә әүҙем тикшеренеүҙәр алып барыла. Был тикшеренеүҙәр ерҙән ситтәге ағымдағы тормош һәм уларҙың тарихын, шулай уҡ ерҙән ситтә лә кешелек донъяһының булыуын асыҡлау менән шөғөлләнә. Эҙләнеү категорияһына бәйле төрлө ысулдар ҡулланыла: әйтәйек, телескоп мәғлүмәттәрен һәм өлгөләрҙе анализлауҙан<ref name="NYT-20150106-DB">{{Cite news|title=As Ranks of Goldilocks Planets Grow, Astronomers Consider What's Next|first=Dennis|last=Overbye|authorlink=Dennis Overbye|url=https://www.nytimes.com/2015/01/07/science/space/as-ranks-of-goldilocks-planets-grow-astronomers-consider-whats-next.html|work=[[The New York Times]]|date=2015-01-06|accessdate=2015-01-06}}</ref> элемтә сигналдарфын тотоу һәм ебәреү өсөн файҙаланылған радиоға тиклем. Ерҙән ситтәге тормош, бигерәк тә унда ла аңдың булыу концепцияһы, ер мөхитендә мәҙәни йоғонто тыуҙыра, айырыуса фәнни фантастик әҫәрҙәрҙең барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһай. Был йылдар эсендә фәнни фантастика бер нисә теоретик идея тәҡдим итә. Күп кенә әҫәрҙәр ерҙән ситтә лә тереклектең булыу мөмкинлегенә ҡарата йәмғиәтте ҡыҙыҡһыныу уята. Ҡайһы берәүҙәр ерҙән ситтәге аңлы тереклек менән бәйләнеш урынлаштырыуҙа агрессив ысулдарҙы ҡулланыуға өҫтөнлөк бирә. Икенселәре, бындай аҙым ситтәге аңға Ерҙең ҡайҙа булыуын күрһәтәсәк һәм киләсәктә сит аңдың беҙҙең планетаға баҫып инеүе ихтимал, тигән фекерҙә ҡала<ref>{{Cite news|title=Scientists in US are urged to seek contact with aliens|first=Pallab|last=Ghosh|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-31442952|work=BBC News|date=2015-02-12}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Would Contact with Extraterrestrials Benefit or Harm Humanity? A Scenario Analysis|издание=[[Acta Astronautica]]|том=68|номер=11|страницы=2114—2129|doi=10.1016/j.actaastro.2010.10.012|bibcode=2011AcAau..68.2114B|arxiv=1104.4462|язык=en|тип=journal|автор=Baum, Seth; Haqq-Misra, Jacob; Domagal-Goldman, Shawn|год=2011}}</ref>. == Тәүшарт == Ерҙә тормоштоң барлыҡҡа килеүе ерҙәгенә оҡшаш шарттар булғанда башҡа планеталарҙа тере йән эйәләренең барлыҡҡа килеүен раҫлай. Ерҙәге тормош мөхите генә бының өсөн тәүшарт булып тора<ref>Е. И. Блинникова. [http://www.astronet.ru/db/msg/1181218 Исследования внеземной жизни] Биофак МГУ</ref>. Совет астрономы Иосиф Шкловский, спектраль G, K, M класына ҡараған (үҙенсәлектәре буйынса [[Ҡояш|Ҡояшҡа]] яҡын булған) һалҡын һәм ярайһы уҡ тотороҡло яңғыҙ йондоҙҙар тирәләй әйләнгән планеталарҙа йәшәү өсөн уңайлы шарттар барлыҡҡа килеүе ихтимал, тип фаразлай<ref>И. С. Шкловский. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174018/5_5.htm#2 Возможна ли связь с разумными существами других планет?] // Разум, Жизнь, Вселенная</ref>. Башҡа йондоҙҙар системаһында планеталарҙың булыуы буйынса асыштар ситләтеп булһа ла «тере йән эйәһе йәшәй алған урында» тормоштоң барлыҡҡа килеүе өсөн уңайлы урындар булыуына күрһәтә. Хәҙерге заман астрономияһы бындай планеталарҙағы йәшәү шарттарын баһалау мөмкинлеген бирмәй, әммә киләсәктә техник мөмкинлектәр уларҙа [[Кислород|кислородтың]] булыу-булмауын асыҡларға ярҙам итәсәк, бына шунда инде Ерҙән ситтә лә тереклектең булыу-булмауын беләсәкбеҙ. == Ерҙән ситтәге тереклек билдәләре == * Шыйыҡ һыу тереклек билдәләренең береһе булып тора, сөнки ул йәшәү өсөн уңайлы мөхит булып тора. Ерҙә тормош иң тәүҙә һыуҙа барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнелә. Юпитер юлдашы Европала һәм Сатурн юлдашы Энцеладта һыуҙың булыуы билдәле. * Органик ҡушылмалар йәки тормош өсөн хас булған матдәләрҙең (мәҫ. [[Углерод|углерод изотоптарының]]) булыуы: ** Глицин<ref>[http://www.membrana.ru/articles/global/2002/07/22/180600.html New Scientist, Льюис Снайдер (США) и И-Цзэн Куань (Тайвань)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901072301/http://www.membrana.ru/articles/global/2002/07/22/180600.html |date=2010-09-01 }}</ref>; ** Аммиак, метанол<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?3397 Mars Express нашёл новые признаки жизни на Красной планете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227015504/http://www.membrana.ru/lenta/?3397 |date=2007-12-27 }}</ref><ref>[http://astro.physfac.bspu.secna.ru/events/2004/04/05/1081158480.html Метан на Марсе — признак жизни?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518072224/http://astro.physfac.bspu.secna.ru/events/2004/04/05/1081158480.html |date=2005-05-18 }}</ref> — планеталар атмосфераһында бик ҡыҫҡа ғына ваҡытта «ғүмер иткән» матдәләр. Ике сәбәп һөҙөмтәһендә планеталар атмосфераһында был матдәләр бар: йә тереклек бар, йәки планета янартауҙан тора. Мәҫәлән, Марс атмосфераһында ошо матдәләрҙең булыуы Марста хәҙерге заманда тереклектең булыу ихтималлығына күрһәтә, сөнки был планета күптән инде янартау хәлендә түгел. * Аномаль [[инфраҡыҙыл нурланыш]]<ref>[http://www.membrana.ru/articles/global/2002/08/06/181500.html Профессор Фриман Дайсон: искать внеземную жизнь лучше не на планетах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208195840/http://www.membrana.ru/articles/global/2002/08/06/181500.html |date=2010-12-08 }}</ref>. * Аңлайышлы радиохәбәрҙәрҙең ебәрелеүе аңлы тормош билдәһе булып тора (ҡара. SETI@home). * Үҫешкән технологик тормош билдәләре — йыһан масштабындағы ҡоролмалар йыһанды тикшереү барышында бер ҡасан да табылмаған. == Метеориттарҙа тереклек эҙҙәре == [[Углерод]]лы (күмерле) метеориттарҙы тикшергәндә уларҙың составында ерҙә йәшәгән тере йән эйәләренең йәшәү эшмәкәрлеге ҡалдыҡтары булған матдәләр табыла. Таш метеориттарҙы тикшергәндә ҡайһы берҙә уларҙа «ойошҡан элементтар» — микроскопик (5-50 мкм) «бер күҙәнәклеләрҙең» булыуы асыҡлана, Бөгөнгө көндә был таштарҙың ерҙән ситтә барлыҡҡа килгән ниндәй ҙә булһа тере йән эйәһенең ҡалдыҡтары булыуы иҫбатланмаған. Әммә, икенсе күҙлектән ҡарағанда, был «ойошҡан элементтар» йәшәү менән бәйле юғары ойоштороу дәрәжәһенә эйә. 1996 йылдың авгусында Science журналында 1984 йылда Антарктидала табылған ALH 8400 метеоритын тикшереү тураһында мәҡәлә баҫыла. Изотоплы тикшеренеү метеориттың 4-4,5 миллиард йыл элек барлыҡҡа килеүен, ә 15 миллион йыл элек планета-ара бушлыҡҡа ырғытылыуын; 13 мең йыл элек метеорит Ергә төшөүен асыҡлай. Электрон микроскоп ярҙамында метеоритты өйрәнеп, ғалимдар унда таш булып ҡатҡан микроскопик бактерияларҙы таба, улар ҙурлыҡтары 100 нанометр булған бактериялар ҡалдыҡтарын хәтерләтә, тип фаразлайҙар. Шулай уҡ микроорганизмдар тарҡалғанда барплыҡҡа килә торған матдәләрҙең эҙҙәре табыла. Ғилми берләшмә был эште бик үк танырға теләмәй. Тәнҡитселәр билдәләүенсә, табылған бактериялар ҡалдыҡтары ерҙәге бактерияларҙан 100—1000 тапҡырға бәләкәйерәк, уларҙа хатта [[ДНК]] һәм [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)|РНК]] малекулалары урынлаша ла алмай. Артабанғы тикшеренеүҙәр барышында уларҙа ерҙәге биобысраҡлыҡ эҙҙәре табыла. Дөйөм алғанда, тикшерелгән өлгөләрҙе таш булып ҡатҡан бактериялар тип атау өсөн етерлек дәрәжәлә дәлилдәр юҡ, тигән һығымта яһала. [[Файл:Great-Moon-Hoax-1835-New-York-Sun-lithograph-298px.jpg|мини|Айҙағы сысҡан-кешеләр, хайуандар һәм пейзаж. XIX быуат литографияһы]] == Фәнни фантастика == == Уфология == == Шулай уҡ ҡара == * Ксенобиология * Шовинизм Углеродный * Цивилизация внеземной == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Джон Уиллис|заглавие=Все эти миры — ваши. Научные поиски внеземной жизни|оригинал=Willis Jon. All These Worlds Are Yours: The Scientific Search for Alien Life|издательство=Альпина Паблишер|год=2018|allpages=286|isbn=978-5-91671-849-2|ref=Уиллис}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|author=Леонид Попов.|date=2011-11-24|url=http://www.membrana.ru/particle/17169|title=Астрономы представили рейтинги обитаемости планет и лун|publisher=Membrana|accessdate=2011-11-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/65dmS5ICw?url=http://www.membrana.ru/particle/17169|archivedate=2012-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222060653/http://www.membrana.ru/particle/17169 |date=2012-02-22 }} [[Категория:Ерҙән ситтәге цивилизация]] [[Категория: Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] bp9pdbtvdlrh8egtjdi5e9j0umxwfgn 0 153867 1295500 1291579 2026-05-04T07:36:12Z Kwamikagami 7335 1295500 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Ук}} '''Титан''' ({{Lang-grc|Τιτάν}}) — [[Сатурн]]дың иң ҙур юлдашы, [[Ҡояш системаһы]]нда ҙурлығы буйынса, [[Юпитер|Юпитер юлдашы]] Ганимедтан ҡала, икенсе урында. Ҡояш системаһында, [[Ер]]ҙән башҡа, өҫтөндәге шыйыҡсаның тотороҡло һаҡланыуы иҫбатланған берҙән-бер есем<ref name="Stofan_2007">{{Мәҡәлә|заглавие=The lakes of Titan|номер=1|том=445|страницы=61—64|издание=Nature|doi=10.1038/nature05438|bibcode=2007Natur.445...61S|автор=Stofan, E. R.; Elachi, C.; et al.|год=2007|язык=en}}</ref>, һәм планетаның тығыҙ атмосфераға эйә булған берҙән-бер юлдашы. Титан Сатурндың иң беренсе булып билдәле булған юлдашы — уны 1655 йылда [[Нидерланд|голланд]] астрономы Христиан Гюйгенс аса. Титандың диаметры — 5152 км, был [[Ай (юлдаш)|Ай]] диаметрына ҡарағанда 50 процентҡа артығыраҡ, шул уҡ ваҡытта Титан Ер юлдашын массаһы буйынса 80 процентҡа уҙып китә. Титан шулай уҡ күләме буйынса [[Меркурий]] планетаһынан ҙурыраҡ, әммә ул массаһы буйынса унан ҡалыша. Титандың тартыу көсө Ерҙең тартыу көсөнөң етенән бер өлөшөн тәшкил итә. Титандың массаһы Сатурндың бөтә юлдаштары массаһының 95 процентына тигеҙ. Титандың өҫтө, нигеҙҙә, һыулы боҙҙан һәм һарҡынды органик матдәләрҙән тора, геологик йәһәттән йәш, аҙ һанлы тау түбәләстәрен һәм кратерҙарҙы, шулай уҡ бер нисә криовулканды иҫәпкә алмағанда, башлыса, тигеҙ. Титанды уратып алған тығыҙ атмосфера 2004 йылда «Кассини-Гюйгенс» аппараты осоп килгәнгә тиклем юлдаштың өҫтөн күреү мөмкинлеген бирмәй. Атмосфераһы күбеһенсә [[азот]]тан тора, шулай уҡ ҙур булмаған миҡдарҙа метан һәм этан бар, улар шыйыҡ һәм ҡаты яуым-төшөмдөң сығанағы булған [[болот]]тарҙы барлыҡҡа килтерә. Өҫтөндә метан-этан күлдәре һәм йылғалары бар. Өҫтөндәге баҫым ер атмосфераһы баҫымынан 1,5 тапҡырға артығыраҡ. Уның өҫтөндәге температура — минус 170—180&nbsp;°C. Температураһы түбән булыуға ҡарамаҫтан, Титан Ерҙең иртә үҫеш стадияһы менән сағыштырыла, шуға күрә юлдашта тереклектең иң ябай формаларының булыу мөмкинлеген инҡар итергә ярамай, атап әйткәндә, шарттары юлдаштың өҫтөндәгенә ҡарағанда күпкә уңайлы булған ер аҫты һыу ятҡылыҡтарында<ref name="Grasset2000">{{Мәҡәлә|заглавие=On the internal structure and dynamic of Titan|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}|том=48|номер=7—8|страницы=617—636|doi=10.1016/S0032-0633(00)00039-8|язык=mis|автор=O. Grasset, C. Sotin, F. Deschamps|год=2000}}</ref><ref name="Fortes2000">{{Мәҡәлә|заглавие=Exobiological implications of a possible ammonia-water ocean inside Titan|том=146|номер=2|страницы=444—452|doi=10.1006/icar.2000.6400|язык=en|тип=journal|автор=A. D. Fortes|год=2000|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. == Асыу тарихы һәм атамаһы == [[Файл:Christiaan_Huygens-painting.jpeg|мини|upright|Христиан Гюйгенс Титанды 1655 йылда таба]] Титанды 1655 йылдың 25 мартында голланд физигы, математигы һәм астрономы Гюйгенс Христиан аса<ref>{{Cite web|date=2003-09-24|title=Christiaan Huygens: Discoverer of Titan|url=http://www.esa.int/esaSC/SEMJRT57ESD_index_0.html|publisher=ESA|accessdate=2010-07-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/617Vu5Fow|archivedate=2011-08-22}}</ref>. [[Галилео Галилей|Галилей]] өлгөһөнән илһамланып, Гюйгенс ағаһы Константин менән бергә апертураһы 57 мм һәм ҙурайтыү сифаты 50 тапҡырҙан ашыуға артҡан телескоп уйлап таба<ref>{{Cite web|url=http://www.museumboerhaave.nl/collectie/e_voorwerpen/telescoopHuygens.html|title=Telescope by Huygens, Christiaan Huygens, The Hague, 1683|accessdate=2010-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070709154419/http://www.museumboerhaave.nl/collectie/e_voorwerpen/telescoopHuygens.html|archivedate=2007-07-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709154419/http://www.museumboerhaave.nl/collectie/e_voorwerpen/telescoopHuygens.html |date=2007-07-09 }}</ref>. Гюйгенс шул телескоп ярҙамында Ҡояш системаһындағы планеталар — [[Марс]], [[Сулпан|Венера]], [[Юпитер]] һәм [[Сатурн]]ды күҙәтә. Ғалим 16 көн эсендә һуңғы планета тирәләй тулы әйләнеш яһаған сағыу төҫтәге есемде күреп ҡала. Дүрт әйләнештән һуң, 1655 йылдың июнендә, Сатурн ҡулсалары, Ергә ҡарата түбән ауышып күҙәтеүгә ҡамасауламаған мәлдә, Гюйгенс Сатурндың юлдашын табыуына тулыһынса инана. Гюйгенс үҙенең асышын [[Овидий]]ҙың «Фаста» поэмаһы<ref>Овидий, «Фасты», книга 1, строка 305: «К дальним светилам они обратили следящие взоры», перевод с латинского Ф. А. Петровского, цитата по изданию: Публий Овидий Назон. Элегии и малые поэмы. М., «Художественная литература», 1973</ref> юлдарын ''nostris admovere distantia oculis sidera'' анаграммаһы рәүешендә шифрлай, был анаграмманы 1655 йылдың 13 июнендә Джон Валлисҡа хат аша ебәрә. Анаграмманы Гюйгенс 1656 йылдың 13 мартында Валлисҡа яҙған хатында аңлата: {{Lang-la|Saturno luna sua circumducitur diebus sexdecim horis quatuor}} (Юлдаш Сатурн тирәләй 16 көн һәм 4 сәғәт эсендә әйләнеп сыға)<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The discovery of Titan|издание=The Observatory|страницы=338—340|том=11|bibcode=1888Obs....11..338L|язык=mis|автор=Lynn, W. T.|год=1888}}</ref>. Был — телескоп уйлап табылған мәлдән алып икенсе тапҡыр күк есеме тирәләй әйләнгән юлдашты асыу. Бынан 45 йыл элек Галилей Юпитерҙың дүрт юлдашы булыуын асҡан була. Ике быуаттан ашыу, ғәмәлдә, юлдаш исемһеҙ ҡала, Гюйгенс яңы күк есемен ябай ғына итеп ''Saturni Luna'' («Сатурн айы» [[Латин теле|латынь]] буйынса) тип атай. Ҡайһы бер астрономдар уны «Гюйгенс юлдашы» йәки «Huyghenian» тип йөрөтә. Джованни Кассини Сатурндың тағы ла дүрт юлдашын асҡандан һуң астрономдар Титанды ''Сатурн IV'' атай башлай, сөнки ул планетанан дүртенсе урында тора<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=A Discovery of two New Planets about Saturn, made in the Royal Parisian Observatory by Signor Cassini, Fellow of both the Royal Societys, of England and France; English’t out of French.|издание=Philosophical Transactions|том=8|номер=1673|страницы=5178—5185|doi=10.1098/rstl.1673.0003|язык=en|тип=journal|автор=G. D. Cassini|год=1673}}</ref>. 1789 йылдан һуң, планетаның яңы юлдаштары асылыуға бәйле, атама биреүҙәге был ысул бөтөрөлә, сөнки улар билдәлеләренә ҡарағанда планета орбитаһына яҡыныраҡ урынлашҡан булалар. «Титан» исеме 1847 йылда Джон Гершелдең (Мимас менән [[Энцелад (юлдаш)|Энцеладты]] асҡан Уильям Гершелдең улы) «Изге Өмөт морононда яһалған астрономик күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре» тигән мәҡәләһе баҫылып сыҡҡандан һуң ҡулланыла башлай. Астроном мәҡәләһендә Сатурндың ул ваҡытта билдәле булған ете юлдашын Кроностың (рим аллаһы [[Сатурн (мифология)|Сатурндың]] грек аналогы) һеңлеләре һәм ҡустылары исемдәре менән атарға тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Observations of Mimas, the closest and most interior satellite of Saturn|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0008/0000042.000.html|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=8|номер=1|страницы=42|язык=en|тип=journal|автор=Mr. Lassell|год=1847|издательство=[[Oxford University Press]]}}</ref>. == Орбитаһы һәм әйләнеше == [[Файл:Titan's_orbit.svg|слева|мини|Сатурндың башҡа эре юлдаштары араһында Титан орбитаһы (ҡыҙыл һыҙыҡ менән бирелгән). Титан орбитаһынан ситтә — Япет һәм Гиперион, эсендә — Диона, Тефия, Энцелад һәм Мимас]] [[Файл:Titan_Earth_Moon_Comparison.png|мини|Ерҙең, Титандың (түбәндә һулда) һәм Айҙың ҙурлыҡтарын сағыштырыу]] Титан орбитаһының радиусы 1 221 870 км (Сатурн радиусынан 20,3), шулай итеп, ул Сатурн ҡулсаһынан тышта урынлашҡан, Сатурн ҡулсаларының иң ситтәгеһе (Е) планетанан яҡынса 750 000 километр алыҫлыҡта. Яҡындағы ике юлдаштың орбиталары Сатурндан 242 000 км алыҫлыҡта (Гиперион) һәм планетаға 695 000 км яҡыныраҡ (Рея) үтә. Гиперион орбиталь резонанс 3:4 булдыра. Титан Сатурн тирәләй дүрт тапҡыр әйләнеш яһағанда, Гиперин ни бары өс тапҡыр ғына әйләнә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Resonances and close approaches. I. The Titan-Hyperion case|том=22|номер=2|страницы=141—152|ссылка=http://www.springerlink.com/content/g627852062714784/|doi=10.1007/BF00898423|язык=en|тип=journal|автор=Bevilacqua, R.; Menchi, O.; Milani, A.; Nobili, A. M.; Farinella, P.|год=1980|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|издание={{Нп3|Earth, Moon, and Planets}}}}</ref>. Титан планета тирәләй 15 көн, 22 сәғәт һәм 41 минутта тулы әйләнеш яһай, уртаса тиҙлеге — {{S|5,57 км/с}}. Юлдаштың орбитаһы түңәрәк түгел һәм эксцентриситетҡа эйә (0,0288-гә тигеҙ). Орбита яҫылығы Сатурн экваторнан һәм ҡулсалар яҫылығынан 0,348 градусҡа ауышҡан. [[Ҡояш системаһы]]ндағы планеталарҙың [[Ай (юлдаш)|Ай]] һәм күп кенә башҡа юлдаштары кеүек, Ай менән Ҡояштың тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ташыу көстәренең тәьҫир итеүе һөҙөмтәһендә, Титан планетаға ҡарата синхрон әйләнә. Тимәк, Титандың үҙ күсәре тирәләй әйләнеү осоро менән Сатурн тирәләй әйләнеү осоро тап килә, һәм юлдаш планетаға ҡарата һәр саҡ бер үк яғы менән ҡарап тора. Шул яғының үҙәге аша үткән [[меридиан]]дан киңлеге иҫәпләнә лә инде. [[Файл:Titan_(Mond)_(8621291).jpg|мини|Титандың «Кассини» эшләгән 4 инфраҡыҙыл фотографиянан төҙөлгән һүрәте]] Сатурндың әйләнеү күсәре ауышлығы 26,73° тәшкил итә, тап ул планетала һәм уның юлдаштарының көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарында йыл миҙгелдәренең алмашыныуын тәьмин итә. Һәр миҙгел яҡынса ерҙәге 7,5 йылдан тора, сөнки [[Сатурн]] яҡынса 30 йылда [[Ҡояш]] тирәләй тулы әйләнеш яһай. Титандың орбитаһы яҫылығына перпендикуляр булған уның әйләнеү күсәре Сатурндың әйләнеү күсәренә табан йүнәлтелгән. 2009 йылдың авгусында Титандың көньяҡ ярымшарында һуңғы йәй тамамлана. Сатурн һәм Титан массаларының үҙәге Сатурн үҙәгенән ни бары 30 км алыҫлыҡта<ref>[https://public.nrao.edu/news/pressreleases/vlba-measures-saturn-position Improved Saturn Positions Help Spacecraft Navigation, Planet Studies, Fundamental Physics]</ref> һәм Сатурн 4227 тапҡырға ҙурыраҡ, шуға күрә юлдаш планета хәрәкәтенә бик аҙ миҡдарҙа йоғонто яһай. == Үлсәме һәм массаһы == Титандың диаметры 5152 км, һәм ул Ҡояш системаһында, [[Юпитер]]ҙың юлдашы Ганимедтан ҡала, ҙурлығы буйынса икенсе юлдаш. Оҙаҡ ваҡыт астрономдар Титандың диаметры 5550 км тәшкил итә тип иҫәпләй, тимәк, Титан Ганимедтан ҙурыраҡ булып сыға. Ләкин «Вояжер-1» аппараты менән үткәрелгән тикшеренеүҙәр Титанда тығыҙ һәм үтә күренмәле булмаған атмосфераның булыуын күрһәтә, ул объекттың аныҡ үлсәмен билдәләргә ҡамасаулаған була<ref name="Voyager">{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4CC7SNP-1&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=5e718b2de3cffd9556bac61d9b609d0b|заглавие=Titan’s Surface and Rotation: New Results from Voyager 1 Images|том=170|номер=1|страницы=113—124|doi=10.1016/j.icarus.2004.03.010|bibcode=2004Icar..170..113R|язык=en|тип=journal|автор=James Richardson, Ralph Lorenz, & Alfred McEwen|год=2004|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. Титан диаметры, шулай уҡ уның тығыҙлығы һәм массаһы Юпитер юлдаштары — Ганимед һәм Каллистоныҡынаоҡшаш. Титан [[Ай (юлдаш)|Айҙан]] (радиус буйынса) яҡынса 50 процентҡа ҙурыраҡ һәм массаһы буйынса 80 процентҡа уҙа. Титан шулай уҡ күләме уҙып планета Титан [[Меркурий]] планетаһынан да үлсәмдәре буйынса ҙур, ә бына массаһы буйынса ҡалыша. Ирекле төшөү тиҙләнеше {{S|1,352 м/с²}} , тимәк, ауырлыҡ көсө ерҙең был күрһәткесенең етенән бер өлөшөн тәшкил итә ({{S|9,81 м/с²}}). == Төҙөлөшө == [[Файл:Titan's_Many_Layers.jpg|мини|Атмосфераһының ҡатламлы төҙөлөшө, «Кассини», 2004 йыл, тәбиғи төҫтәге һүрәт]] Титан яртылаш һыулы боҙҙон һәм яртылаш — тау тоҡомонан тора<ref name="Tobie">{{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2005Icar..175..496|заглавие=Titan’s internal structure inferred from a coupled thermal-orbital model|том=175|номер=2|страницы=496—502|doi=10.1016/j.icarus.2004.12.007|язык=en|тип=journal|автор=G. Tobie, O. Grasset, J. I. Lunine, A. Mocquet, C. Sotin|год=2005|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. Составы буйынса ҡайһы бер башҡа эре газ планеталары юлдаштарына оҡшаш: Ганимед, Европа, Каллисто, Тритон, әммә атмосфераһының составы һәм структураһы менән уларҙан ныҡ айырыла. === Атмосфераһы === Меркурий һәм Ганимед менән үлсәмдәрен сағыштырғанда Титандың ҡалынлығы 400 км булған ҙур атмосфераһы бар<ref name="Characteristics of Titans">{{Мәҡәлә|заглавие=In situ measurements of the physical characteristics of Titan’s environment|издание=Nature|том=438|doi=10.1038/nature04314|ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7069/full/nature04314.html|язык=en|тип=journal|автор=M. Fulchignoni, F. Ferri, F. Angrilli et al.|год=2005}}</ref>. Хәҙерге заман баһаһы буйынса Титандың атмосфераһында азот 95 %, һәм ул, Ер атмосфераһы менән сағыштырғанда, юлдаш өҫтөнә яһаған баҫымы 1,5 тапҡырға күберәк<ref>[http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=67002#FF2 Кусков О. Л., Дорофеева В. А., Кронрод В. А., Макалкин А. Б. «Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение крупных спутников», изд-во УРСС, 2009]</ref>. Атмосферала булған метан юғары ҡатламдарҙа фотолиз процесына килтерә һәм бер нисә ҡат углеводород «болото» хасил була, шунлыҡтан Титан — [[Ҡояш системаһы]]нда өҫтөн оптик диапазонда күҙәтеү мөмкин булмаған берҙән-бер юлдаш. ==== Атмосфераның килеп сығышы ==== [[Файл:Cassini peers over Titans hazy atmosphare to Saturns south pole.jpg|слева|мини|Титан атмосфераһының өҫкө ҡатламы һәм Сатурндың көньяҡ ҡотобо. «Кассини», 2005 йыл.]] Атмосфераһының барлыҡҡа килеүе тураһында берҙәм генә фекер юҡ. Бер нисә фараз бар, ләкин уларҙың һәр береһенә ҡарата етди контраргумент ҡуйыла<ref name="LentaTitan">[http://lenta.ru/news/2011/05/09/titan/ Титан породил атмосферу в ходе кометной бомбардировки]{{ref-ru}}</ref>. ==== Структураһы ==== [[Файл:AtmosphericComparison_Titan_Earth_ru.svg|мини|Титан һәм Ер атмосфераларын сағыштырыу]] Титан атмосфераһының сиге, Ерҙекенә ҡарағанда яҡынса 10 тапҡырға юғарыраҡ<ref name="Characteristics of Titans"/>. Тропосфера сиге 35 км бейеклегендә урынлашҡан. 50 км бейеклегенә тиклем киң тропопауза ята, унда температура даими булып ҡала, ә шунан һуң температура күтәрелә башлай. Юлдаштың өҫтөндә минималь температура −180&nbsp;°C самаһы тәшкил итә, бейеклек артыу менән бергә температура әкренләп күтәрелә һәм Титан өҫтөнән 500 км алыҫлыҡта −121&nbsp;°C градусҡа етә. Титандың Ионосфераһы, ерҙекенә ҡарағанда, ҡатмарлы структураға эйә, уның төп өлөшө 1200 км бейеклектә урынлашҡан. Титанда икенсе, ионосфераның түбәнге ҡатламының барлығы көтөлмәгән хәл була, ул 40 һәм 140 километрҙар араһында ята (иң юғары электр үткәреүсәнлек 60 км бейеклектә). ==== Атмосфераһының составы ==== [[Файл:Formation_of_tholins_in_Titan's_upper_atmosphere-ru.svg|слева|мини|Титан атмосфераһының өҫкө ҡатламында, ~1000 км бейеклегендә, толиндар — ҙур молекуляр массалы ҡатмарлы органик молекулаларҙың барлыҡҡа килеүе<ref name="Waite_2007">{{Мәҡәлә|автор=J. H. Waite Jr., D. T. Young, T. E. Cravens et al.|заглавие=The Process of Tholin Formation in Titan's Upper Atmosphere|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/316/5826/870.abstract|язык=en|издание=[[Science]]|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]|год=2007|том=316|номер=5826|страницы=870—875|doi=10.1126/science.1139727|issn=0036-8075}}. — ([http://inms.space.swri.edu/publications/2007/Waite_et_al_2007.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429045116/http://inms.space.swri.edu/publications/2007/Waite_et_al_2007.pdf |date=2014-04-29 }}).</ref>]] Ер менән Титан — Ҡ[[Ҡояш системаһы|ояш системаһында]], нигеҙҙә, азоттан торған тығыҙ атмосфералы ике генә есем (Тритон менән [[Плутон]] да шыйығайтылған азот атмосфераһына эйә).Титан атмосфераһының 98,4 проценты азоттан һәм яҡынса 1,6 проценты [[аргон]] һәм метандан тора, был ҡатнашмалар концентрацияһы, башлыса, атмосфераның өҫкө ҡатламында 43 процентҡа етә. Шулай уҡ атмосферала этан, диацетилен, метилацетилен, цианоацетилен, ацетилени, пропан, углекислый газ, һөрөм газы, [[гелий]]ҙың эҙҙәре лә бар . Ирекле [[кислород]] бөтөнләй юҡ. Титан ниндәй ҙә булһа йоғонто яһай алырлыҡ [[магнит ҡыры]]на эйә булмағанға күрә, атмосфераһының бигерәк тә өҫкө ҡатламына ҡояш еле бик ныҡ тәьҫир итә. Бынан тыш, атмосфераһы йыһан һәм ҡояш нурланыштарына дусар ителә, улар ошо нурланыштар йоғонтоһо аҫтында, атап әйткәндә, ультрафиолеттан, азот һәм метан молекулалары иондарға, йәғни углеводородлы радикалдарға тарҡала. Был фрагменттар, үҙ сиратында, азоттың ҡатмарлы органик берләшмәләрен йәки [[углерод]]тыңҡушылмаларын, шул иҫәптән ароматик берләшмәләрен (мәҫәлән, [[бензол]]) барлыҡҡа килтерә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Discovery of heavy negative ions in Titan’s ionosphere|издание=Geophys. Res. Lett.|том=34|страницы=L22103|doi=10.1029/2007GL030978|язык=en|тип=journal|автор=A. J. Coates, F. J. Crary, G. R. Lewis, D. T. Young, J. H. Waite, and E. C. Sittler|год=2007}}</ref>. Шулай уҡ атмосфераһының өҫкө ҡатламдарында полиин — полимер барлыҡҡа килә. Үҙ эсенә азот атомдарын алған органик берләшмәләр, Титандың өҫтөнә һәм атмосфераһына ҡыҙыл -һары төҫ бирә<ref>{{Китап|автор=О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.|заглавие=Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение|место=М.|издательство=ЛКИ|год=2009|страницы=478|isbn=9785382009865}}</ref> (атап әйткәндә, Титан өҫтөнән юғарыға ҡарағанда көк йөҙөнөң шундай булыуы күренә). Ҡояш тәьҫире аҫтында 50 миллион йылда (ҡояш системаһы йәше менән сағыштырғанда бик аҙ ваҡыт) атмосфералағы метан үҙгәрергә тейеш, ләкин был күҙәтелмәй. Тимәк, атмосферала метан запасын тулыландырыусы сығанаҡ бар<ref name="Waite_2007"/>. Вулкандарҙың әүҙемлеге шул сығанаҡтарының береһе булыуыихтимал<ref name="Stofan_2007"/><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Titan’s methane cycle|doi=10.1016/j.pss.2006.05.028|bibcode=2006P&SS...54.1177A|том=54|номер=12|страницы=1177|автор=Sushil K. Atreya, Elena Y. Adams, Hasso B. Niemann et al.|год=2006|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}}}</ref>. ==== Климаты ==== [[Файл:Titan_atmosphere_detail_ru.svg|справа|мини|Титан атмосфераһының төҙөлөшө]] == Шулай уҡ ҡара == * Титан өҫтөндәге деталдәр исемлеге * Титандағы шыйыҡлыҡ == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Силкин Б.И.|заглавие=В мире множества лун|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страниц=208|тираж=150000|ref=Силкин}} == Һылтанмалар == * [http://school-collection.edu.ru/catalog/res/d74c4b53-6792-4e68-bd71-c177486cb826/view/ Мәҡәләләр «Экспедиция „Гюйгенс“ титан һыу, юлдаш Сатурн» журнал «фән һәм Тормош»] * [http://www.freescience.ru/titan/articles.html Титан тураһында мәҡәләләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203060330/http://www.freescience.ru/titan/articles.html |date=2019-12-03 }} * [http://truemoral.ru/Titan.pdf Башлығы тураһында китабы Титан «Сатурн Системаһы һәм юпитер. Формалаштырыуға, эске төҙөлөшөн һәм составын эре юлдаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192902/http://truemoral.ru/Titan.pdf |date=2016-03-04 }} * ''Бурба Г. '' {{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2667/|publisher=Вокруг Света|title=Извержения миров|date=2006-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/617WrRkOK|archivedate=2011-08-22}} * ''Бурба Г. '' {{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6365/|publisher=Вокруг Света|title=Чёрные моря Титана|date=2008-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/617Wttoqq|archivedate=2011-08-22}} * [http://h-tech-news.ru/kosmos/oblaka-vblizi-ekvatora-titana-mogut-obyasnit-nalichie-rusel-rek-na-ego-poverchnosti.html Улар өҫтөндәге болоттар йылға экваторға яҡын булыуы менән аңлатырға мөмкин титан русеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522111420/http://www.h-tech-news.ru/kosmos/oblaka-vblizi-ekvatora-titana-mogut-obyasnit-nalichie-rusel-rek-na-ego-poverchnosti.html |date=2010-05-22 }} * Operations Laboratory Imaging Cassini for Central (2005). [http://ciclops.lpl.arizona.edu/ CICLOPS: Imaging Cassini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060403080758/http://ciclops.lpl.arizona.edu/ |date=2006-04-03 }} * [http://www.esa.int/esaCP/index.html Space Agency European] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221001951/http://www.esa.int/esaCP/index.html |date=2007-12-21 }} (2005). [http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/index.html ESA — Cassini-Huygens] * Gangale, Thomas (2002). {{Cite web|title=The Darian Calendar for Titan|url=http://www.martiana.org/mars/saturn/darian_titan_frm.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070301115805/http://www.martiana.org/mars/saturn/darian_titan_frm.htm|archivedate=2007-03-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301115805/http://www.martiana.org/mars/saturn/darian_titan_frm.htm |date=2007-03-01 }} * Hamilton, J. Calvin (2001). [http://www.solarviews.com/eng/titan.htm Прослеживается — IV Saturn] * Hammerschlag, Michael (2005). [http://hammernews.com/cloudworld.htm CLOUD WORLD: MISSION to ПРОСЛЕЖИВАЕТСЯ] * NASA (2005). [http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/main/index.html NASA — Cassini-Huygens: Encounter With Close Saturn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124033043/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/main/index.html |date=2005-01-24 }} * Perry, Jason (2005). [http://volcanopele.blogspot.com/ Прослеживается Today] * The Society Planetary (2005). {{Cite web|title=TPS: Saturn’s moon Titan|url=http://www.planetary.org/saturn/titan.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040617125755/http://www.planetary.org/saturn/titan.html|archivedate=2004-06-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040617125755/http://www.planetary.org/saturn/titan.html |date=2004-06-17 }} * University of Arizona Lunar Planetary Lab and (2005). {{Cite web|title=Lunar and Planetary Lab The Descent Imager-Spectral Radiometer of the Cassini-Huygens Mission to Titan|url=http://www.lpl.arizona.edu/~kholso/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050308093058/http://www.lpl.arizona.edu/~kholso/|archivedate=2005-03-08}} * [http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti02_11_8_3.php Нефть титандан яһалған булған]. Сюжет роскосмос телестудияһында [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сатурн юлдаштары]] [[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] [[Категория:Титан]] [[Категория:1655 йылда асылған астрономик объекттар]] qafxijtnm18qnxbcrh8ipx7fsjc4rid 0 154165 1295455 1278759 2026-05-03T22:50:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295455 wikitext text/x-wiki [[Файл:Хэш_транзакций.png|справа|мини|334x334пкс|Транзакцияларҙың хешын алыу һыҙмаһы]] '''Блокче́йн''' ({{lang-en|blockchain}}, тәүҙә —  {{lang-en2|block chain}}) — блоктарҙан билдәле бер ҡағиҙәләр буйынса төҙөлгән һәм мәғлүмәт һалынған  өҙлөкһөҙ һәм эҙмә-эҙлекле сынйыр (бәйләнешле исемлек). Ғәҙәттә блоктар сынйырҙарының күсермәләре бер-береһенә бәйһеҙ булған төрлө  компьютерҙарҙа һаҡлана. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Термин башта тулыһынса репликацияланған [[бүлгеләнгән бирелмәләр базаһы]]ның атамаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Был база «[[Биткойн]]» системаһында ғәмәлләшә. Шул сәбәпле блокчейнды йыш ҡына  төрлө [[криптовалюта]]ларҙы транзакциялауға бәйләп ҡабул итәләр.  Ләкин блоктар сынйырҙары технологияһы үҙ-ара бәйләнешле теләһә ҡайһы мәғлүмәт блоктарына ҡағылышлы ҡулланыла ала{{sfn|Генкин, Михеев|2017|loc=|с=15|name=}}. Блокчейн  технологияһы беренсе тапҡыр 2008 йылдың октябрендә биткойнға ҡарата ҡулланыла<ref name="NBR2017">{{статья|заглавие=The Truth About Blockchain|издание=[[Harvard Business Review]]|ссылка=https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain|номер=January—February 2017 issue|страницы=118—127|accessdate=2018-02-27|язык=en|автор=Marco Iansiti and Karim R. Lakhani|год=2017|тип=magazine}}</ref>. == Биткойн системаһында ҡулланыу == === Транзакциялар блогы === Транзакциялар блогы —  [[Биткойн]] һәм уға оҡшаш системаларҙа транзакциялар төркөмдәрен яҙыу өсөн ҡулланыла торған махсус структура{{sfn|Satoshi|2008|c=3}}. Транзакцияның форматы һәм ҡултамғалары тикшерелгәс, транзакция үҙе башҡа транзакциялар менән бер төркөмгә берләштерелеп, ''блок ''тигән махсус структура итеп яҙылғас, тамамланған һәм дөрөҫ («раҫланған») тип һанала. Блоктарҙағы яҙмалар тикшерелә ала, сөнки һәр блоктағы мәғлүмәт уның артынан килгән блокта ла була.  Бөтә блоктар бер сынйырға теҙелә, был сынйыр базала ҡасан да булһа башҡарылған  бөтә операциялар тураһындағы мәғлүмәтте эсендә тота.  Сынйырҙағы иң беренсе  — ''беренсел блок'' ({{lang-en|genesis block}}) — айырым осраҡ тип ҡарала, сөнки уның ата блогы булмай<ref>{{cite web|url=https://bitcoin.org/en/glossary/genesis-block|title=Genesis Block, Block 0|lang=en|accessdate=2015-12-21}}</ref>. Блок транзакциялар исемлегенең баш атамаһынан һәм исемлектең үҙенән тора. Блоктың баш атамаһына уның үҙ  хешы, алдағы блоктың хешы,  транзакцияларҙың хештары һәм ярҙамсы  өҫтәмә  мәғлүмәт инә. Биткойн системаһында һәр ваҡыт блоктағы беренсе  транзакция менән алынған комиссия күрһәтелә, ул блокты эшләгән өсөн   майнерға бүләк булып тора{{sfn|Satoshi|2008|c=3}}. Артабан алдағы блоктарға әлегә яҙылмаған  транзакциялар сиратынан формалашҡан транзакциялар исемлеге килә. Сираттағыларҙан һайлап алыу  критерийын майнер үҙе билдәләй. Блоктағы транзакциялар өсөн ағас рәүешендәге хешлау файҙаланыла{{sfn|Satoshi|2008|c=4}}. Транзакцияларҙа  ''input'' параметрының эсендә бирелмәләрҙең элгәрге  торошон күрһәткән транзакцияға һылтанма ла була (мәҫәлән, Биткойн системаһында  тотонолған биткоиндар транзакцияһына һылтанма бирелә).  Баш атама хешының һанлы ҡиммәте дәүмәле даими төҙәтелеп торған маҡсатлы һанға тиң йә унан кәмерәк булһа, төҙөлгән блок ҡалған ҡулланыусылар тарафынан ҡабул ителә.  SHA-256 функцияһын хешлау һөҙөмтәһе кире әйләнгеһеҙ тип һаналғанға күрә әлеге мәлгә, осраҡлы тап килеүҙән башҡа, теләгән һөҙөмтәгә өлгәшеү алгоритмы юҡ.  Әгәр  хеш бирелгән шартҡа тап килмәһә, баш атамала  ''nonce'' параметры үҙгәрә һәм  хеш ҡабаттан хисаплана. Ғәҙәттә (статистика буйынса) бик күп тапҡырҙар ҡабат хисаплау талап ителә.  Вариант табылғас, узел алынған блокты тоташҡан башҡа узелдарға оҙата, улар блокты тикшерә. Хата булмаһа,  блок сынйырға өҫтәлгән тип һанала һәм сираттағы блок уның хешын үҙ эсенә индерергә тейеш була{{sfn|Satoshi|2008|c=3}}. Хеш менән сағыштырылған маҡсатлы һан дәүмәленә  Биткойн системаһында һәр  2016 блок һайын төҙәтмәәләр индерелә.  Биткойн системаһының бөтә селтәре бер блокты етештереүгә  — яҡынса  10 минут, ә 2016 блокҡа  ике аҙна самаһы тотонорға тейеш, тип планлаштырыла. Әгәр 2016 блок бынан шәберәк төҙөлһә, маҡсат бәләкәйләнә төшә һәм уға өлгәшеү ауырлаша, әкренерәк төҙөлһә, маҡсат ҙурая. Хисаплауҙарҙың ҡатмарлылығын үҙгәртеү  Биткойн селтәренең ышаныслылығына йоғонто яһамай һәм система блоктарҙы даими етештереп торһон өсөн генә талап ителә<ref>{{cite web|url=http://hashingit.com/analysis/30-finding-2016-blocks|title=Finding 2016 Blocks|lang=en|accessdate=2015-12-21}}</ref>. === Блоктар сынйыры === [[Файл:Blockchain.svg|справа|мини|332x332пкс|Блоктарҙың (ҡаралар) төп эҙмә-эҙлеге башланғыстан (йәшел) ағымдағыға тиклем  иң оҙоно булып тора.  Ян тармаҡтар (миләүшә) ҡырҡып ташлана.]] Блоктар бер юлы бик күп  «майнерҙар» тарафынан эшләнә. Критерийҙарға яуап биргән блоктар селтәргә ебәрелә, улар бүлгеләнгән блоктар базаһының бөтә  репликацияларына индерелә. Бүлгеләнгән селтәрҙең төрлө өлөштәрендә бер нисә яңы блокта бер үк блокты элгәр тип атау хәле тыуа, йәғни блоктар селтәре тармаҡланып китә.  Яңы блоктар тураһындағы мәғлүмәтте ретрансляциялауҙы махсус йә осраҡлы рәүештә сикләргә була   (мәҫәлән, сынйырҙарҙың береһе  локаль селтәр эсендә үҫеп китә ала). Был осраҡта төрлө тармаҡтарҙың  йәнәш үҫтерелеү ихтималлығы бар. Һәр яңы  блокта бер төрлө транзакциялар ҙа, уларҙың береһенә генә ингән төрлөләр ҙә осрай. Блоктарҙы ретрансляциялау яңырғас,  майнерҙар хештың ҡатмарлылыҡ кимәле һәм сынйыр оҙонлоғо иҫәпкә алынған сынйырҙы төп тип иҫәпләй башлай. Ҡатмарлылыҡтары һәм оҙонлоҡтары тигеҙ булған осраҡта, һуңғы блогы алданыраҡ барлыҡҡа килгән блокҡа өҫтөнлөк бирелә. Тик баш тартылған тармаҡҡа ғына ингән транзакциялар  (шул иҫәптән әжерен түләгәндә лә) раҫланған тигән статусын юғалта. Әгәр был биткоиндарҙы тапшырыу транзакцияһы булһа, ул сиратҡа ҡуйыла һәм артабан сираттағы блокҡа индерелә.  Баш тартылған блоктарҙы төҙөгән өсөн әжерҙе алыу транзакциялары  башҡа тармаҡта ҡабатланмай, йәғни баш тартылған блоктарҙы төҙөгән өсөн түләнгән  «артыҡ» биткойндар артабан раҫланмай һәм «юғалтыла»{{sfn|Satoshi|2008|c=4}}. Шулай итеп, блоктар сынйырында эйә булыу тарихы һаҡлана, уның менән махсус сайттарҙа танышырға була<ref name="bbe">{{cite web|url=https://bitref.com/|title=Bitcoin Block Explorer - сайт, позволяющий просматривать цепочку блоков|archiveurl=|archivedate=|accessdate=|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120719002755/http://blockexplorer.com/|date=2012-07-19}}</ref>. Блокчейн бөтә транзакциялар тураһында яҙмаларҙы һаҡлаған блоктарҙың өҙлөкһөҙ үҫеүсе сынйыры рәүешендә формалаша.  Базаның йә уның өлөшөнөң күсермәләре бер юлы әллә нисәмә  компьютерҙа һаҡлана һәм блоктар сынйырын төҙөү ҡағиҙәләренә ярашлы бер төрлөгә әйләнә бара.   Блоктарҙағы мәғлүмәт шифрланмай һәм танышыу өсөн асыҡ була, ләкин үҙгәрештәрҙең булмауы  [[Криптография|криптографик]]  юл менән хеш-сынйырҙар [[https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D1%87%D0%B5%D0%B9%D0%BD#cite_note-_dad27756b5742851-10]] ([[Электрон ҡултамға|цифрлы ҡултамға]]  элементы) аша тикшерелә. База  асимметриялы шифрлау ярҙамында [[Электрон ҡултамға|ҡул ҡуйылған]] бөтә транзакциялар тураһындағы мәғлүмәтте шифрламаған көйө танышыу өсөн асыҡ хәлдә  һаҡлай. Бер үк сумма ҡат-ҡат тотонолмаһын  өсөн ваҡыт тамғалары ҡуйыла{{sfn|Satoshi|2008|c=2}}. Һәр яңы блок  транзакцияларҙы раҫлауҙы тормошҡа ашыра, улар тураһындағы мәғлүмәт сынйырҙағы элгәрге блоктарҙың бөтә транзакцияларын өҫтәмә раҫлауҙа ла була. Сынйырҙағы блокта булған мәғлүмәтте үҙгәртеү маҡсатҡа ярашлы түгел, сөнки ул сағында артабанғы бөтә блоктарҙағы мәғлүмәтте мөхәррирләргә кәрәк булыр ине. Ошо арҡала уңышлы double-spending атака (элек тотонолған средстволарҙы ҡабат тотоноу) ғәмәлдә мөмкин түгел<ref name="kopstein">{{cite news|author1=Joshua Kopstein|title=The Mission to Decentralize the Internet|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/the-mission-to-decentralize-the-internet|accessdate=2014-12-30|publisher=The New Yorker|date=2013-12-12|quote=The network’s „nodes“—users running the bitcoin software on their computers—collectively check the integrity of other nodes to ensure that no one spends the same coins twice. All transactions are published on a shared public ledger, called the „block chain“}}</ref>. Базаның күсермәләренең күбеһендә мәғлүмәтте юрамал үҙгәртеү ысын тип табыла алмай, сөнки ҡағиҙәләргә яуап бирмәй. Бөтә күсермәләргә лә индерелгән хәлдә ҡайһы бер үҙгәрештәр ҡабул ителергә мөмкин   (мәҫәлән, блоктарҙы төҙөгәндә ебәрелгән хата арҡаһында һуңғы блоктарҙы юҡ итеү). Түләү системаһының нисек эшләгәнен асығыраҡ аңлатыу өсөн [[Сатоси Накамото]] «''цифрлы  тәңкә''»{{sfn|Satoshi|2008|c=2}}  тигән төшөнсә индерә, уны цифрлы ҡултамғалар сынйыры тип билдәләй. Ҡәҙимге тәңкәләрҙең стандартлаштырылған  номиналдарынан айырмалы, һәр  «цифрлы тәңкә»нең үҙ номиналы бар. Һәр биткойн-адресҡа теләһә күпме «цифрлы тәңкә» ҡуйыла ала. Транзакциялар ярҙамында уларҙы бүлергә һәм ҡушырға  була, шул уҡ ваҡытта, комиссияны алып ташлағандан һуң,  уларҙың номиналының суммаһы һаҡлана.  0.8.0 версияһына тиклем блоктар сынйырын һаҡлау өсөн төп клиент Berkeley DB'ҙы ҡуллана,  0.8.0 версияһынан башлап эшләнмәселәр LevelDB'ға күсә<ref>{{cite web|url=http://www.linux.org.ru/news/opensource/8874093|title=Релиз Bitcoin 0.8.0 - OpenSource - Новости|accessdate=2013-02-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F5D2jlmS?url=http://www.linux.org.ru/news/opensource/8874093|archivedate=2013-03-13}}</ref>. ==== Транзакцияларҙы раҫлау ==== Транзакция  блокҡа индерелгәнгә тиклем, система бирелгән адреста  биткойндар һанын үҙгәрешһеҙ тип күрә. Ошо ваҡытта бер адрестан бер үк биткойндарҙы бер нисә урынға ебәреү өсөн техник мөмкинлек бар<ref name="CNNMoney">{{cite web|url=http://money.cnn.com/2014/02/12/technology/security/bitcoin-attack|title=Bitcoin is under attack|accessdate=2015-12-21|lang=en}}</ref>. Әммә был транзакцияларҙың береһе блокҡа индерелеү менән ошо уҡ биткойндар ҡатнашлығындағы башҡа транзакциялар система тарафынан иҫәпкә алынмай. Мәҫәлән, әгәр блокҡа  һуңғыраҡ транзакция индерелһә, алдағырағы  хата тип табыла. Тармаҡланған саҡта бер төрлө транзакцияларҙың икеһе ике тармаҡҡа эләгеү ихтималлығы бар. Был ихтималлыҡ бик бәләкәй. Икеһе лә дөрөҫ тип һанала, тик тармаҡ үлгәндә генә транзакцияларҙың береһе хата тип табыла.  Шулай итеп,  транзакцияның блокҡа эләгеүе уның ысынлығын раҫлай.  Һәр яңы блок элгәрге блоктарҙағы транзакцияларға өҫтәмә «раҫлау» тип һанала. Әгәр сынйырҙа 3 блок булһа, һуңғы блоктан транзакциялар 1 тапҡыр раҫлана, ә беренсе блоктағылар 3 тапҡыр раҫлау ала. Бер нисә раҫлау эшләнһә,  транзакцияның инҡар ителеү ихтималлығы түбәнәйә. Бындай хәлдәрҙең селтәргә йоғонтоһон кәметеү өсөн биткойндарҙы тиҙ арала тотоноуға сикләүҙәр һалына.   ''Blockchain.info ''сервисына ярашлы,  2015 йылдың майына тиклем инҡарлы сынйырҙарҙың максималь оҙонлоғо  5 блок тәшкил итә<ref name="брошенные">{{cite web|url=https://blockchain.info/ru/charts/n-orphaned-blocks?timespan=all&showDataPoints=false&daysAverageString=1&show_header=true|title=Число брошенных блоков|accessdate=2015-12-21|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307000342/https://blockchain.info/ru/charts/n-orphaned-blocks?timespan=all&showDataPoints=false&daysAverageString=1&show_header=true |date=2016-03-07 }}</ref>. Алынғанды биктән сығарыу өсөн раҫлауҙар һаны  программа-клиентҡа йә ҡабул итеүсе яҡтың күрһәтмәләренә бәйле.  «Bitcoin-qt» клиенты ебәреү өсөн  раҫлау талап итмәй, ләкин алыусыларҙың күбеһендә алдан көйләнгән буйынса  6 раҫлау талабы тора, йәғни алынғанды бер сәғәттән генә тотонорға була. Төрлө онлайн-сервистар үҙҙәренең раҫлау сиктәрен ҡуя.   Блокты төҙөгән өсөн алынған биткойндарҙы  протокол 100 раҫлауҙан һуң файҙаланырға рөхсәт итә<ref>{{cite web|url=https://bitcoin.org/en/developer-examples#regtest-mode|title=Bitcoin Developer Examples|accessdate=2015-12-21|lang=en}}</ref>, ләкин стандарт программа-клиент комиссияны 120 раҫлауҙан һуң күрһәтә, йәғни  ғәҙәттә комиссия күсерелгәндән һуң  20 сәғәттән тотонола ала. ==== «Икеләтелгән тотоноу» ==== Әгәр селтәрҙең хисаплау ҡеүәтенең 50 проценттан ашыуына контроллек ителһә, бер үк биткойндарҙы ике тапҡыр ике алыусыға тапшырыу теоретик  мөмкинлеге бар<ref name="Double Spending">{{cite web|url=http://bits.media/double-spending/|title=Статья о вероятности Double Spending атаки|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gmgz3TqM?url=http://btcsec.com/double-spending/|archivedate=2013-05-21|lang=en}}</ref> — бер  транзакция, асыҡ булып, дөйөм тәртиптә раҫланһа, ә икенсеһе билдәлелек алмаһа, уны раҫлауҙар йәшерен параллель тармаҡ блоктары тарафынан башҡарыласаҡ. Тик бер аҙ ваҡыттан ғына селтәр икенсе транзакция тураһында мәғлүмәт ала, ул раҫлана, ә беренсеһе раҫлауҙарын юғалта һәм инҡар ителә.  Һөҙөмтәлә биткойндар икеләтелмәй{{sfn|Satoshi|2008|c=6—8}}, ләкин уларҙың ағымдағы эйәһе  үҙгәрә, беренсе алыусы  биткойндарҙы  бер ниндәй компенсацияһыҙ юғалта. Блоктар сынйырының асыҡ булыуы ирекле блокҡа үҙгәрештәр индереү мөмкинлеген бирә. Ләкин ул сағында үҙгәртелгән блоктың ғына түгел, артабанғыларының да хешын ҡабаттан хисаплау талап ителә. Ғәмәлдә бындай  операция өсөн кәрәкле ҡеүәт  үҙгәртелгән блоктарҙы һәм артабанғы блоктарҙы төҙөү өсөн кәрәк булған ҡеүәттән  (йәғни бөтә ағымдағы ҡеүәттән)   кәмерәк булырға тейеш түгел.  2013 йылдың 1 декабренә селтәрҙең суммар ҡеүәте 6000 THash/s'тан ашыу була<ref><span lang="en">[http://bitcoin.sipa.be Bitcoin Charts](англ.).Дата обращения 21 декабря 2015.</ref>.  [[2014 йыл]]  башынан майнерҙар берләшмәһе (пул) ''Ghash.io'' байтаҡ ваҡыттар буйы  «Биткойн» селтәренең суммар ҡеүәтенең 40 проценттан ашыуын контролдә тота, ә 2014 йылдың июнь башында унда ҡыҫҡа ваҡытҡа селтәр ҡеүәтенең   50 проценттан ашыуы туплана<ref><span lang="en">[http://arstechnica.com/security/2014/06/bitcoin-security-guarantee-shattered-by-anonymous-miner-with-51-network-power Bitcoin security guarantee shattered by anonymous miner with 51 % network power]</span>&nbsp;(англ.).&#x20;<small>Дата обращения 21 декабря 2015.</small></ref>. Биткойндар ғәмәлдә бер тапҡыр ҙа  ике тапҡыр тотонолмай.  [[2015 йыл]]да  параллель сынйырҙар бер тапҡыр ҙа 5 блоктан артмай. === Ҡатмарлылыҡ === Блоктарҙың хештарына ҡуйылыусы талаптар өсөн  «ҡатмарлылыҡ» тигән махсус параметр яуап бирә. Селтәрҙең хисаплау ҡеүәттәре даими булмағанлыҡтан, был параметр селтәр клиенттары тарафынан  һәр  2016 блок аша уртаса  блокчейндар формалашыу тиҙлеген ике аҙнаға 2016 блок кимәлендә тоторлоҡ итеп хисаплана.  Шулай итеп, 1 блок яҡынса ун минутта булдырыла. Ғәмәлдә, селтәрҙең хисаплау ҡеүәте үҫкәндә — ваҡыт арауыҡтары ҡыҫҡараҡ, түбәнәйгәндә  оҙонораҡ була<ref><span lang="en">[http://bitcoin.sipa.be Графики изменения сложности сети Bitcoin]</span>&nbsp;(англ.).&#x20;<small>Дата обращения 21 декабря 2015.</small></ref>. Ҡатмарлылыҡты ваҡытҡа бәйләп ҡайтанан хисаплау блоктарҙың баш атамаларына булдырылыу ваҡыты ҡуйылғанға күрә мөмкин. Ул Unix-форматта  блок авторының  система сәғәте  (әгәр блок пулда яһалһа — был пулдың серверының система сәғәте буйынса) булдырыла<ref><span lang="en">[http://blockexplorer.com/rawblock/0000000000000079d4636e1ed808c4f4b1b0f512ac74b4659e67b5f2a402c9ab Bitcoin hash] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115075155/https://blockexplorer.com/rawblock/0000000000000079d4636e1ed808c4f4b1b0f512ac74b4659e67b5f2a402c9ab |date=2019-11-15 }}</span>&nbsp;(англ.).&#x20;<small>Дата обращения 21 декабря 2015.</small></ref>. == Криптовалюталар өлкәһенән тыш ҡулланыу == Хәҙерге ваҡытта блокчейн технологияһына төрлө өлкәләр вәкилдәре ҡыҙыҡһыныу күрһәтә.  Финанс секторы блокчейнды бөтә тармаҡта индерергә йыйына, производство предприятиелары технологияға ҙур иғтибар бирмәй. === Банк секторы, инвестициялар һәм биржалар === Рәсәй банк секторында технологияға ВТБ<ref>{{Cite news|title=«Наш ответ блокчейну»: российские банки намерены запустить свой аналог распределённого реестра|url=https://coinmarket.news/2017/08/04/nash-otvet-blokchejnu-rossijskie-banki-namereny-zapustit-svoj-analog-raspredelyonnogo-reestra/|work=CoinMarket.News|date=2017-08-04|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011233331/https://coinmarket.news/2017/08/04/nash-otvet-blokchejnu-rossijskie-banki-namereny-zapustit-svoj-analog-raspredelyonnogo-reestra/ |date=2017-10-11 }}</ref> һәм  Сбербанк<ref>{{Cite news|title=«Сбербанк» стал первым российским банком в составе Enterprise Ethereum Alliance|url=https://coinmarket.news/2017/10/18/sberbank-stal-pervym-rossijskim-bankom-v-sostave-enterprise-ethereum-alliance/|work=CoinMarket.News|date=2017-10-18|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019004530/https://coinmarket.news/2017/10/18/sberbank-stal-pervym-rossijskim-bankom-v-sostave-enterprise-ethereum-alliance/ |date=2017-10-19 }}</ref> иғтибар бирә. Блокчейн  технологияһын ҡулланыу эшләнмәләре һәм пландары тураһында  VISA<ref>{{Cite news|title=Visa планирует запатентовать собственную систему цифровых активов|url=https://coinmarket.news/2017/08/21/visa-planiruet-zapatentovat-sobstvennuyu-sistemu-tsifrovyh-aktivov/|work=CoinMarket.News|date=2017-08-21|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107021452/https://coinmarket.news/2017/08/21/visa-planiruet-zapatentovat-sobstvennuyu-sistemu-tsifrovyh-aktivov/ |date=2017-11-07 }}</ref><ref><span lang="ru">[https://hightech.fm/2016/10/24/blockchain Visa будет использовать блокчейн для международных платежей]</span>&nbsp;(рус.).&#x20; Хайтек.&#x20;<small>Дата обращения 3 ноября 2017.</small></ref>, Mastercard<ref>{{Cite news|title=Mastercard разрабатывает собственную блокчейн-систему транзакций|url=https://coinmarket.news/2017/09/22/mastercard-razrabatyvaet-sobstvennuyu-blokchejn-sistemu-tranzaktsij/|work=CoinMarket.News|date=2017-09-22|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107011033/https://coinmarket.news/2017/09/22/mastercard-razrabatyvaet-sobstvennuyu-blokchejn-sistemu-tranzaktsij/ |date=2017-11-07 }}</ref><ref><span lang="ru">[https://hightech.fm/2017/10/23/mastercard Mastercard запускает платежную сеть на блокчейне]</span>&nbsp;(рус.).&#x20; Хайтек.&#x20;<small>Дата обращения 3 ноября 2017.</small></ref>, Unionpay<ref>{{Cite news|title=Китайский гигант UnionPay работает над блокчейном для банкоматов|url=https://coinmarket.news/2017/08/28/kitajskij-gigant-unionpay-rabotaet-nad-blokchejnom-dlya-bankomatov/|work=CoinMarket.News|date=2017-08-28|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107022755/https://coinmarket.news/2017/08/28/kitajskij-gigant-unionpay-rabotaet-nad-blokchejnom-dlya-bankomatov/ |date=2017-11-07 }}</ref> һәм SWIFT түләү системалары белдерҙе <ref>{{Cite news|title=Межбанковская система Swift завершила тестирование смарт-контрактов на основе блокчейна|url=https://coinmarket.news/2017/07/03/mezhbankovskaya-sistema-swift-zavershila-testirovanie-smart-kontraktov-na-osnove-blokchejna/|work=CoinMarket.News|date=2017-07-03|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107003422/https://coinmarket.news/2017/07/03/mezhbankovskaya-sistema-swift-zavershila-testirovanie-smart-kontraktov-na-osnove-blokchejna/ |date=2017-11-07 }}</ref><ref>{{Cite news|title=«Единогласно»: SWIFT сообщает об успешном тестировании протоколов Proof-of-Concept|url=https://coinmarket.news/2017/10/16/edinoglasno-swift-soobshhaet-ob-uspeshnom-testirovanii-protokolov-proof-of-concept/|work=CoinMarket.News|date=2017-10-16|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024205648/https://coinmarket.news/2017/10/16/edinoglasno-swift-soobshhaet-ob-uspeshnom-testirovanii-protokolov-proof-of-concept/ |date=2017-10-24 }}</ref>. Дойче Банктың  Лондон бүлексәһе Innovation Lab блокчейн-технология нигеҙендә инвестициялар системаһын эшләй, ул  аралашсылар, адвокаттар (ышаныҡлылар), аудиторҙар һәм клиринг агенттары ролен бөтөрөү йә ҡыҫҡартыу иҫәбенә инвестициялау процесын  тиҙләтә, ябайлаштыра һәм арзанайта<ref name=":0">{{Cite news|title=Kryptowährung: Der Blockchain-Code|first=Lisa|last=Nienhaus|url=http://www.zeit.de/2018/10/kryptowaehrung-blockchain-bitcoin-banken-bezahlsysteme/komplettansicht#!top-of-overscroll|work=Die Zeit|location=Hamburg|id=0044-2070|date=2018-02-28|accessdate=2018-02-28|language=de-DE}}</ref>. 2017 йылдың июлендә S7 Airlines һәм Альфа-банк Ethereum базаһында сауҙа операцияларын автоматлаштырыусы блокчейн-платформаһын  эксплуатацияға индерә<ref><span lang="und">[https://www.s7.ru/home/about/news/s7-airlines-v-partnerstve-s-alfa-bankom-zapustila-novoe-reshenie-po-prodazhe-aviabiletov-na-baze-ethereum S7 Airlines в партнерстве с Альфа-Банком запустила новое решение по продаже авиабилетов на базе Ethereum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208183744/https://www.s7.ru/home/about/news/s7-airlines-v-partnerstve-s-alfa-bankom-zapustila-novoe-reshenie-po-prodazhe-aviabiletov-na-baze-ethereum |date=2017-12-08 }}</span>'''&nbsp;(неопр.)'''&#x20;(28&nbsp;июля 2017).</ref>. === Ер реестры === Швеция<ref>{{Cite news|title=Sweden tests blockchain technology for land registry|url=https://www.reuters.com/article/us-sweden-blockchain/sweden-tests-blockchain-technology-for-land-registry-idUSKCN0Z22KV|work=Reuters|date=2016-06-16|accessdate=2017-11-03}}</ref>, Украина<ref>{{Cite news|title=Государственный земельный кадастр Украины перешел на технологию Blockchain - ITC.ua|url=https://itc.ua/news/gosudarstvennyiy-zemelnyiy-kadastr-ukrainyi-pereshel-na-tehnologiyu-blockchain/|work=ITC.ua|date=2017-10-03|accessdate=2017-12-13|language=ru-RU}}</ref> һәм БҒӘ<ref>{{Cite news|title=Теперь официально: земельный реестр Дубая начал «переезд» в блокчейн|url=https://coinmarket.news/2017/10/09/teper-ofitsialno-zemelnyj-reestr-dubaya-nachal-pereezd-v-blokchejn/|work=CoinMarket.News|date=2017-10-09|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027130649/https://coinmarket.news/2017/10/09/teper-ofitsialno-zemelnyj-reestr-dubaya-nachal-pereezd-v-blokchejn/ |date=2017-10-27 }}</ref>  блокчейн технологияһы ярҙамында ер реестры индерергә планлаштыра. Һиндостан хөкүмәте блокчейн ярҙамында ергә ҡағылышлы мутлыҡтар менән көрәшә<ref>{{Cite news|title=An Indian state wants to use blockchain to fight land ownership fraud|first=Ryan|last=Browne|url=https://www.cnbc.com/2017/10/10/this-indian-state-wants-to-use-blockchain-to-fight-land-ownership-fraud.html|work=CNBC|date=2017-10-10|accessdate=2018-04-06}}</ref>. Андхра-Прадеш блокчейнды ҡулланыуға  индереү аҙымдары яһаған беренсе һинд штаты була<ref>{{Cite news|title=AP govt becomes first state in India to adopt blockchain tech for governance|url=https://www.thenewsminute.com/article/ap-govt-becomes-first-state-india-adopt-blockchain-tech-governance-69727|work=The News Minute|date=2017-10-10|accessdate=2018-04-06}}</ref>. Бының өсөн Вишакхапатнам ҡалаһында  Apla, Phoenix һәм Oasis Grace компанияларының блокчейндары ҡатнашлығында технология паркы төҙөлә<ref><span lang="en">[http://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2017-11-01/Andhra-to-get-Block-Chain-Technology-Park/336832 Andhra to get Block Chain Technology Park]</span>&nbsp;(англ.).&#x20; The Hans India.&#x20;<small>Дата обращения 6 апреля 2018.</small></ref>. 2018 йылдың беренсе яртыһында Мәскәү территорияһында Күсемһеҙ милек берҙәм дәүләт реестры ({{lang-ru|Единый государственный реестр недвижимости}}, ҡыҫҡартмаһы — ЕГРН) мәғлүмәттәренең дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн блокчейн технологияһын ҡулланыу буйынса эксперимент башлана<ref>{{Cite news|title=Блокчейн могут начать внедрять в систему ЕГРН на территории Москвы в рамках эксперимента в 2018 г.|url=https://news.rambler.ru/realty/38185394-blokcheyn-mogut-nachat-vnedryat-v-sistemu-egrn-na-territorii-moskvy-v-ramkah-eksperimenta-v-2018-g/|work=Рамблер|date=2017-10-18|accessdate=2017-11-03}}</ref>. === Шәхесте раҫлау === 2014 йылда нигеҙләнгән  Bitnation  компанияһы традицион [[дәүләт]] хеҙмәттәрен, мәҫәлән, шәхесте раҫлау,   нотариат һәм башҡа хеҙмәттәрҙе күрһәтә<ref>{{Cite news|title=3D printing, counterfeit pharma and crypto CCTV highlighted at Digital Catapult Blockchain Pitchoff|first=Ian|last=Allison|url=http://www.ibtimes.co.uk/3d-printing-counterfeit-pharma-crypto-cctv-highlighted-digital-catapult-blockchain-pitchoff-1552392|work=International Business Times UK|date=2016-03-31|accessdate=2017-11-03|language=en}}</ref>. 2017 йылдың июнендә Accenture һәм [[Microsoft]] блокчейнда цифрлы шәхес танытмаларын тәҡдим итә <ref name="автоссылка2">{{Cite news|title=Правительство Бразилии тестирует блокчейн-систему удостоверений личности|url=https://coinmarket.news/2017/08/24/pravitelstvo-brazilii-testiruet-blokchejn-sistemu-udostoverenij-lichnosti/|work=CoinMarket.News|date=2017-08-24|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107013304/https://coinmarket.news/2017/08/24/pravitelstvo-brazilii-testiruet-blokchejn-sistemu-udostoverenij-lichnosti/ |date=2017-11-07 }}</ref>. 2017 йылдың авгусында  [[Бразилия]]  хөкүмәте блокчейнда шәхес танытмалары системаһын һынай. Финляндия ҡасаҡтарҙы блокчейн-технологиялар ярҙамында таный<ref>{{Cite news|title=Финляндия решила проблему идентификации беженцев с помощью блокчейна|url=https://coinmarket.news/2017/09/06/finlyandiya-reshila-problemu-identifikatsii-bezhentsev-s-pomoshhyu-blokchejna/|work=CoinMarket.News|date=2017-09-06|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021163852/https://coinmarket.news/2017/09/06/finlyandiya-reshila-problemu-identifikatsii-bezhentsev-s-pomoshhyu-blokchejna/ |date=2017-10-21 }}</ref>. Эстонияла электрон гражданлыҡ блокчейн-системаһы эшләй<ref>{{Cite news|title=Блокчейн-республика: система «электронного резидентства» в Эстонии создаёт цифровое общество без границ|url=https://coinmarket.news/2017/08/16/blokchejn-respublika-sistema-elektronnogo-rezidentstva-v-estonii-sozdayot-tsifrovoe-obshhestvo-bez-granits/|work=CoinMarket.News|date=2017-08-16|accessdate=2017-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107005747/https://coinmarket.news/2017/08/16/blokchejn-respublika-sistema-elektronnogo-rezidentstva-v-estonii-sozdayot-tsifrovoe-obshhestvo-bez-granits/ |date=2017-11-07 }}</ref>. === Түләү сараһы === Бөтә донъя аҙыҡ-түлек программаһы ҡасаҡтарҙы урындағы сауҙа нөктәләре аша  аҙыҡ менән тәьмин итеү өсөн  блокчейн технологияһын ҡуллана. Идеяны Хуман Хадад (Houman Haddad) бирә. Аҙыҡ алыусыларҙы идентификациялау өсөн биометрия (күҙҙең төҫлө шекәрәһен сканлау) ҡулланыла. 2018 йылда был технологияны ҡулланыу  [[Иордания]]ла  ғына ла айына 150 000 доллар экономиялай. == Блокчейн технологиясенең перспективалары һәм үсеше == Блокчейн технологиясенең хәзерге үсеш дәрәҗәсен бәяләү өчен сез өч факторга игътибар итергә тиеш: Блокчейнны яхшыртуга юнәлтелгән яңа техник эшләнмәләр барлыкка килү, Яңа проектларның барлыкка килүе, идеяларының яңалыгы, Societyәмгыять һәм хакимият тарафыннан танылу. Технология бөтенләй яңа диярлек. Бу бер үк вакытта аңа үсеш өчен энергия бирә, һәм аны төрле хаталар белән очрашырга мәҗбүр итә. Стабилизация эше әле күп. Тагын бер проблема - Blockchainны аңламау. Күпчелек кеше өчен мәгълүмат әле бик катлаулы яңгырый, текст авторы аны гадиләштерергә тырышса да. Бу инновацион үсеш өчен нормаль. Ләкин кеше "блокчейн гурулар" ның һәр адымда барлыкка килүеннән сак булырга тиеш, барлык нюансларны билгеле күләмдә акчага өйрәтергә вәгъдә бирә. Еш кына бу блокчейнны тормышка ашыру өчен бүтән мошенник тәкъдим иткән компанияләр белән очраша, чынлыкта алар бу технология турында бернәрсә дә аңламыйлар. Мондый бәхетсез белгечне сезнең бизнеска кабул итү аның таркалуы белән бәйле. Блокчейнның тиз үсеше экосистеманың активлыгы белән раслана. 2013 елдан башлап, яңа биржерлар, биржалар һәм башка хезмәтләр даими пәйда була. Төрле максатлар һәм перспективалар белән бик күп яңа проектлар турында әйтмичә. Бу җәһәттән, идарә итү проблемаларын искә алу артык булмас. Идарә итү - җәмәгать блокчейннарын үстерү механизмнары эшләүдә иң мөһим фактор, шул исәптән техник протоколлар. Идарә итү механизмнары һәрвакыт катлаулы, чөнки блокчейн күп катнашучылар белән бер система, һәм бу катнашучыларның фикерләре һәрвакыт туры килми. Карарлар кабул итүнең ачыклыгына, аннары децентрализациягә куркыныч бар. Әгәр дә үзәк контроль ноктасы белән блокчейн формалашса, ул бик зәгыйфь, һәм гадәттә технологиянең бөтен мәгънәсенә каршы килә. Шуңа күрә, мәсәлән, Тезос кебек проектлар бар - алар идарә итү схемасын яхшырту һәм аны үзәкләштерелмәгән формага китерү максатына нигезләнгән. Вакыт узу белән, мондый сценарийның никадәр мөмкин булуы күренәчәк. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|33em}} == Әҙәбиәт == ; Китаптар * {{книга | автор = Артем Генкин, Алексей Михеев | заглавие = Блокчейн. Как это работает и что ждет нас завтра |оригинал = | место = М. | издательство = Альпина Паблишер | год = 2017 | страниц = 592 | isbn =978-5-9614-6558-7 | ref = Генкин, Михеев }} * {{книга | автор = Melanie Swan | заглавие = Blockchain: Blueprint for a New Economy | издательство = O'Reilly Media, Inc. | год = 2015 | страниц = 152 | isbn = 978-1-4919-2047-3 | ref = Swan }} Руссаға трәжемәһе ''Мелани Свон''. Блокчейн: Схема новой экономики. — Олимп-Бизнес, 2016. — 240 с. ISBN 978-5-9693-0360-7 * {{книга | автор = Лоран Лелу | заглавие = Блокчейн от А до Я. Все о технологии десятилетия |оригинал = | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2018 | страниц = 256 | isbn =978-5-699-98942-3 | ref = }} * {{книга | автор = Алекс Тапскотт, Дон Тапскотт | заглавие = Технология блокчейн - то, что движет финансовой революцией сегодня |оригинал = | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2017 | страниц = 448 | isbn = 978-5-699-95092-8 | ref = }} * {{книга | автор = Уильям Могайар, Виталик Бутерин | заглавие = Блокчейн для бизнеса |оригинал = | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2017 | страниц = 224 | isbn =978-5-699-98499-2 | ref = }} * {{книга | автор = Pedro Franco | заглавие = Understanding Bitcoin: Cryptography, Engineering and Economics | часть = The Blockchain | издательство = John Wiley & Sons | год = 2014 | allpages = 288 | isbn = 978-1-119-01916-9 | ref = Franco }} * {{книга | автор = Andreas M. Antonopoulos | заглавие = Mastering Bitcoin | часть = 7. The Blockchain | издательство = O'Reilly Media, Inc. | год = 2014 | allapages = 298 | isbn = 978-1-4493-7404-4 | ref = Antonopoulos }} * {{книга |автор=Александр Табернакулов, Ян Койфманн |заглавие= Блокчейн на практике |оригинал= |издательство= Альпина Паблишер |год= 2019|место = М.|серия= |страниц= 264 |isbn=ISBN 978-5-9614-2382-2 |ref=Табернакулов, Койфманн}} ; Статьи * {{книга |автор=[[Satoshi Nakamoto]] |год = 2008 |заглавие=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|страниц=9 |lang = en |ссылка=http://www.bitcoin.org/bitcoin.pdf|ref = Satoshi}} * {{книга |автор=Олег Мазонка, Влад Попов|год = 2014 |заглавие=Хэш Цепочки Технологии Hasq|lang = ru |ссылка=http://jrxv.net/x/16/Hasq_Hash_Chains_RU.pdf|ref = Hasq}} == Һылтанмалар == * [http://forklog.com/issledovanie-bitfury-sochetanie-otkrytyh-i-eksklyuzivnyh-blokchejnov-effektivnyj-put-razvitiya-kriptotehnologij/ Обзор открытых и закрытых блокчейнов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160525001743/http://forklog.com/issledovanie-bitfury-sochetanie-otkrytyh-i-eksklyuzivnyh-blokchejnov-effektivnyj-put-razvitiya-kriptotehnologij/ |date=2016-05-25 }} от [[BitFury]]. * [http://www.plusworld.ru/daily/korporativniy-blokcheyn-za-i-protiv-vzglyad-eksperta/ Корпоративный блокчейн: за и против. Взгляд эксперта.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412094836/http://www.plusworld.ru/daily/korporativniy-blokcheyn-za-i-protiv-vzglyad-eksperta/ |date=2016-04-12 }} * [http://rb.ru/opinion/blockchain/ Как blockchain изменит нашу жизнь?] [[Категория:Криптовалюталар]] 9ljqafojn6zh6di42bolk21nbdfga3y 0 154268 1295499 1275842 2026-05-04T07:35:02Z Kwamikagami 7335 /* Асыш */ 1295499 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы |тип=карликовая |ширина=300 |name=Церера |symbol=Ceres symbol (bold).svg |background=#ffe4ca |image=Ceresintruecolor.png |caption=Снимок Цереры в натуральном цвете, сделанный [[Автоматическая межпланетная станция|АМС]] [[Dawn (космический аппарат)|Dawn]] 4 мая 2015 года |mp_name='''1 Ceres''' |discovery_ref=<ref>{{cite book | last=Schmadel | first=Lutz | authorlink=Lutz D. Schmadel | title=Dictionary of minor planet names | url=https://books.google.com/books?id=KWrB1jPCa8AC&pg=PA15 | accessdate=2008-12-30 | edition=fifth | year = 2003 |publisher=Springer | location=Germany | isbn=3-540-00238-3 | page=15 }}</ref> |discovery_site=[[Палермская астрономическая обсерватория]] |mp_category=[[Карликовая планета]]<br>[[Пояс астероидов]] |alt_names=A899 OF; 1943 XB |orbit_ref=<ref name="jpl_sbdb">{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2007-07-05 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Ceres;orb=1 | title = 1 Ceres | publisher = JPL Small-Body Database Browser | accessdate = 2009-04-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/68uVK8Wf7 | archivedate = 2012-07-04 }} —The listed values were rounded at the magnitude of uncertainty (1-sigma).</ref> |epoch=18 июня 2009<br>([[Юлианский день|JD]] 2455000,5) |aphelion=446 521 000 км<br>(2,9842 а. е.) |perihelion=381 028 000 км<br>(2,5465 а. е.) |semimajor=413 767 000 [[Километр|км]]<br>(2,7653 [[астрономическая единица|а. е.]]) |eccentricity=0,07934<ref name="jpl_sbdb" /> |period=1680,5 [[сутки|суток]]<br>4,60 [[Юлианский год (астрономия)|лет]] |avg_speed=17,882 км/с |inclination=10,585°<ref name="jpl_sbdb" /> к [[эклиптика|эклиптике]]<br>9.20° к инвариантной плоскости<ref name=meanplane>{{cite web | date = 2009-04-03 | title = The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter | url = http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif | accessdate = 2009-04-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/68uVKav2a | archivedate = 2012-07-04 }} (создано с помощью [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} (автор Aldo Vitagliano); см. также {{iw|Неизменная плоскость||en|Invariable plane}})</ref> |asc_node=80,399°<ref name="jpl_sbdb" /> |mean_anomaly=27,448° |arg_peri=2,825°<ref name="jpl_sbdb" /> |equatorial_radius=481,5 км<ref name=autogenerated3>[http://dawnblog.jpl.nasa.gov/2015/05/28/dawn-journal-may-28-2015/#more-2754 Dawn Journal | May 28, 2015] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150530075157/http://dawnblog.jpl.nasa.gov/2015/05/28/dawn-journal-may-28-2015/#more-2754 |date=May 30, 2015 }}</ref> |polar_radius=445,5 км<ref name=autogenerated3 /> |density=2,161±0,009 [[грамм|г]]/[[кубический сантиметр|см³]] <ref>[http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/dps15-1112-ceres.html DPS 2015: First reconnaissance of Ceres by Dawn]</ref><ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://nesf2015.arc.nasa.gov/sites/default/files/downloads/pdf/05.pdf&gws_rd=cr&ei=nmYGVoOdHIKhacahn_AC Dawn Explores Ceres: Results fromthe Survey Orbit | July 21, 2015]</ref> |escape_velocity= |sidereal_day=9 [[час|ч]] 4 [[минута|мин]] 27,01 [[секунда|с]]<ref name="Chamberlain2007">{{статья|заглавие=Ceres lightcurve analysis – Period determination |том=188 |номер=2 |страницы=451—456 |doi=10.1016/j.icarus.2006.11.025 |bibcode=2007Icar..188..451C |автор=Chamberlain, Matthew A.; Sykes, Mark V.; Esquerdo, Gilbert A. |год=2007 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |satellites=нет |dimensions= |surface_area={{num|2849631}} км²<ref name="NASA_Ceres">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Dwa_Ceres&Display=Facts |deadlink=yes |title=NASA - Solar System Exploration - Ceres:Facts & Figures}} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150322003212/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Dwa_Ceres&Display=Facts |date=2015-03-22 }}</ref> |mass=9,393{{e|20}} [[килограмм|кг]]<ref name="Carry2008">{{статья |заглавие=Near-Infrared Mapping and Physical Properties of the Dwarf-Planet Ceres |том=478 |страницы=235—244 |ссылка=http://www2.keck.hawaii.edu/inst//conrad/nsfGrantRef/2007-arXiv-Benoit.Carry.pdf |doi=10.1051/0004-6361:20078166 |язык=en |тип=journal |автор=Carry, Benoit; et al. |месяц=11|год=2007 |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |издательство={{Нп3|EDP Sciences}}}}</ref> |surface_grav=0,27 м/с²<br>0,028 [[перегрузка (техника)|''g'']]<ref name="fact2">Вычислено на основе известных параметров.</ref> |right_asc_north_pole=19 [[час|ч]] 24 [[минута|мин]] <br>291°<ref name="Thomas2005">{{статья |заглавие=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape |издание=Nature |том=437 |страницы=224—226 |doi=10.1038/nature03938 |bibcode=2005Natur.437..224T |pmid=16148926 |номер=7056 |язык=en |тип=journal |автор=Thomas, P. C.; Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; et al. |год=2005}}</ref> |declination=59°<ref name="Thomas2005" /> |axial_tilt=около 3°<ref name="Thomas2005" /> |albedo=0,090 ± 0,0033 ([[геометрическое альбедо|геометрическое]])<ref name="Li2006">{{статья |заглавие=Photometric analysis of 1 Ceres and surface mapping from HST observations |том=182 |страницы=143—160 |doi=10.1016/j.icarus.2005.12.012 |bibcode=2006Icar..182..143L |ссылка=http://web.gps.caltech.edu/~vijay/Papers/BRDF/li-etal-06.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Li, Jian-Yang; McFadden, Lucy A.; Parker, Joel Wm. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |pole_ecliptic_lat=<!--(Pole ecliptic latitude)--> |pole_ecliptic_lon=<!--(Pole ecliptic longitude)--> |temp_name1=[[Кельвин]] |min_temp_1=? |mean_temp_1=~167 K<ref name="Saint-Pe1993">{{статья |заглавие=Ceres surface properties by high-resolution imaging from Earth |том=105 |страницы=271—281 |doi=10.1006/icar.1993.1125 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Icar..105..271S |язык=en |тип=journal |автор=Saint-Pé, O.; Combes, N.; Rigaut F. |год=1993 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}} }}</ref> |max_temp_1=239 K<ref name="Saint-Pe1993" /> |spectral_type=G<ref name="Rivkin2006">{{статья |заглавие=The surface composition of Ceres:Discovery of carbonates and iron-rich clays |том=185 |страницы=563—567 |doi=10.1016/j.icarus.2006.08.022 |ссылка=http://irtfweb.ifa.hawaii.edu/~elv/icarus185.563.pdf |accessdate=2007-12-08 |язык=en |тип=journal |автор=Rivkin, A. S.; Volquardsen, E. L.; Clark, B. E. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |magnitude=от 6,7<ref name="Pasachoff1983">{{cite book |author=Menzel, Donald H.; and Pasachoff, Jay M. |year=1983 |title=A Field Guide to the Stars and Planets |edition=2nd |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston, MA |isbn=0395348358 |page=391}}</ref> до 9,32<ref name="fact3">APmag and AngSize generated with [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=1 Horizons] (Ephemeris: Observer Table: Quantities = 9,13,20,29)</ref> |abs_magnitude=3,36 ± 0,02<ref name="Li2006" /> |angular_size=от 0,84"<ref>Ceres Angular Size @ Feb 2009 Opposition: 974&nbsp;km diam. / (1.58319 AU * 149 597 870&nbsp;km) * 206265 = 0.84"</ref> до 0.33"<ref name="fact2" /> |состав атмосферы=следы водяного пара |первая космическая скорость=0,36 км/с<ref>Рассчитано по массе и радиусу: <math>v_1=\sqrt{G\frac{M}{R}}</math></ref> |средний радиус=463,5км }} '''Церера''' (Кесе планеталар үҙәге каталогы буйынса '''1 Ceres''', символы: [[File:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> — [[Ҡояш]]ҡа иң яҡыны һәм [[Ҡояш системаһы]]ның билдәле кәрлә планеталары араһында иң бәләкәйе. Астероидтар билбауында урынлашҡан . Церераны [[1801 йыл]]да итальян астрономы Джузеппе Пиацци Палерма астрономия обсерваторияһында аса. Бер ни тиклем ваҡыт Церера [[Ҡояш системаһы]]ндағы һәр яғы килгән [[планета]] тип ҡарала; [[1802 йыл]]да ул [[астероид]] булараҡ классификациялана<ref name="nolin">{{Cite news|title=Local expert reveals who really coined the word 'asteroid'|first=Robert|last=Nolin|url=http://articles.sun-sentinel.com/2013-10-08/news/fl-asteroid-word-origin-20131008_1_asteroid-word-planetary-sciences|work=Sun-Sentinel|publisher=sun-sentinel.com|date=2013-10-08|accessdate=2015-08-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222130021/http://articles.sun-sentinel.com/2013-10-08/news/fl-asteroid-word-origin-20131008_1_asteroid-word-planetary-sciences |date=2015-12-22 }}</ref>, ләкин бер нисә тиҫтә йыл буйы планета булып иҫәпләнә, ә [[2006 йыл|2006 йылдың 24 авгусында]] Халыҡ-ара астрономия союзы МАС-тың XXVI Генераль Ассамблеяһында «[[планета]]» төшөнсәһенә аныҡлыҡ индерә, һәм уның һөҙөмтәләре буйынса Церера кәрлә планета тип таныла. Ул боронғо Римдең уңдырышлылыҡ алиһәһе хөрмәтенә Церера тип атала. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек<ref name="Pitjeva04b">Pitjeva, E. V.; [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=303499 Precise determination of the motion of planets and some astronomical constants from modern observations]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in Kurtz, D. W. (Ed.), ''Proceedings of IAU Colloquium No. 196: Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy'', 2004</ref>. [[Гравитация]] бик түбән булғанға күрә, күпселек бәләкәй есемдәр, ғәҙәттә, дөрөҫ булмаған формала була<ref name="McCord2005">{{Мәҡәлә|заглавие=Ceres: Evolution and current state|том=110|номер=E5|страницы=E05009|doi=10.1029/2004JE002244|bibcode=2005JGRE..11005009M|автор=McCord, Thomas B.|год=2005|язык=en|издание={{Нп3|Journal of Geophysical Research}}}}</ref>, ә бына Церера, уларҙан айырмалы рәүештә, шар формаһында. Церераның тығыҙлығы буйынса фекер йөрөткәндә, ул һыу боҙонан тора (20-30 %)<ref name="Platz_2016">{{Мәҡәлә|автор=T.&nbsp;Platz, A.&nbsp;Nathues, N.&nbsp;Schorghofer, F.&nbsp;Preusker, E.&nbsp;Mazarico, S.&nbsp;E.&nbsp;Schröder, S.&nbsp;T.&nbsp;Kneissl, N.&nbsp;Schmedemann, J.-P.&nbsp;Combe, M.&nbsp;Schäfer, G.&nbsp;S.&nbsp;Thangjam, M.&nbsp;Hoffmann, P.&nbsp;Gutierrez-Marques, M.&nbsp;E.&nbsp;Landis, W.&nbsp;Dietrich, J.&nbsp;Ripken, K.-D.&nbsp;Matz, C.&nbsp;T.&nbsp;Russell|заглавие=Surface water-ice deposits in the northern shadowed regions of Ceres|ссылка=http://www.nature.com/articles/s41550-016-0007|издание=Nature Astronomy|год=2016|том=1|выпуск=|номер=7|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1038/s41550-016-0007|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref>. Күрәһең, уның эске өлөшө боҙ мантияһы<ref name="Prettyman_2016">{{Мәҡәлә|автор=T.&nbsp;H.&nbsp;Prettyman, N.&nbsp;Yamashita, M.&nbsp;J.&nbsp;Toplis, H.&nbsp;Y.&nbsp;McSween, N.&nbsp;Schorghofer, S.&nbsp;Marchi, W.&nbsp;C.&nbsp;Feldman, J.&nbsp;Castillo-Rogez, O.&nbsp;Forni, D.&nbsp;J.&nbsp;Lawrence, E.&nbsp;Ammannito, B.&nbsp;L.&nbsp;Ehlmann, H.&nbsp;G.&nbsp;Sizemore, S.&nbsp;P.&nbsp;Joy, C.&nbsp;A.&nbsp;Polanskey, M.&nbsp;D.&nbsp;Rayman, C.&nbsp;A.&nbsp;Raymond, C.&nbsp;T.&nbsp;Russell|заглавие=Extensive water ice within Ceres’ aqueously altered regolith: Evidence from nuclear spectroscopy|ссылка=http://science.sciencemag.org/content/early/2016/12/14/science.aah6765|издание=Science|год=2016|том=354|выпуск=6318|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1126/science.aah6765|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref> менән уратылған таш үҙәктән торалыр. Церераның өҫтөндә лә боҙ табыла; бынан тыш, уның өҫкө ҡатламының составына, моғайын, гидратация үткән төрлө матдәләр, шулай уҡ карбонаттар ([[доломит]], сидерит) һәм тимергә бай балсыҡлы минералдар ({{Тәржемәһеҙ 5|кронстедтит||en|cronstedtite}}) инәлер. 2014 йылда «Гершель» телескобы кәрлә планета тирәләй һыу парын таба<span class="ts-Переход noprint" title="#Дальнейшие исследования">^[⇨]</span>. Ерҙән күҙәткәндә Церераның ялтырауы 6,7-нән 9,3 йондоҙ дәүмәленә тиклем тирбәлә. Ябай күҙ менән уны күреү өсөн был ғына етмәй. Вестаны (2011—2012) һәм Церераны өйрәнеү өсөн НАСА 2007 йылдың 27 сентябрендә Dawn зондын ебәрә. Церераның орбитаһына ул 2015 йылдың 6 мартында сыға. == Асыш == Марс менән Юпитер орбиталары араһында асылмаған планета булыу ихтималлығы тураһындағы идеяны тәүге тапҡыр 1772 йылда Иоганн Элерт Боде тәҡдим итә. Уның фекере 1766 йылда немец математигы һәм астрономы Иоганн Тициус беренсе тапҡыр тәҡдим иткән Тициус-Боде ҡағиҙәһенә нигеҙләнә. Тициус ул ваҡытҡа билдәле булған планеталарҙың орбиталары радиустары дәүмәлендә ябай законлылыҡтың булыуын асыуы тураһында белдерә<ref name="Hogg1948">{{Мәҡәлә|заглавие=The Titius-Bode Law and the Discovery of Ceres|издание=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada|том=242|страницы=241—246|bibcode=1948JRASC..42..241S|язык=mis|автор=Hogg, Helen Sawyer|год=1948}}</ref>. 1781 йылда Уилям Гершелдең [[Уран (планета)|Уран]]ды асыуы был ҡағиҙәнең дөрөҫлөгөн раҫлап ҡына ҡалмай, ә Ҡояштан 2,8 а. е. алыҫлыҡта (Марс менән Юпитер орбиталары араһындағы ара) планеталар эҙләүҙе башлап ебәрә. Һөҙөмтәлә 1800 йылда 24 астрономды берләштергән «Күк һаҡсылары» тип аталған төркөм барлыҡҡа килә. Фон Цах етәкләгән был төркөм, бер нисә ул ваҡыттағы иң көслө телескоптан тәүлек әйләнәһенә күҙәтеүҙе ойоштора. Улар Церераны таба алмай, ләкин башҡа бер нисә ҙур астероид аса. [[Файл:Piazzi_Cerere.jpg|слева|мини|upright|Пьяцци китап ''«Cerere Ferdinandea del pianeta scoperta Della nuovo»'', церера асылды.уны яҙыу.]] Церераны [[1801 йыл|1801 йылдың 1 ғинуарында]] Палерма астрономик обсерваторияһында итальян астрономы Джузеппе Пиацци аса, ул да «Күк һаҡсылары» төркөмөнә саҡырыла, әммә саҡырылғанға тиклем үк ул Церераны асҡан була. Ул «ла Кайл әфәнеденең 87-се Зодиак йондоҙҙары каталогында билдәләнгән 87-се [[Йондоҙҙар|йондоҙҙо]]» эҙләй, әммә «уға тиклемге башҡа йондоҙҙоң» булыуын аңлай. Шулай итеп, ул эҙләгән йондоҙ эргәһендә башҡа йыһан объектын таба, башта уны [[комета]] тип иҫәпләй<ref name="Forbes1971">{{Мәҡәлә|заглавие=Gauss and the Discovery of Ceres|издание=Journal for the History of Astronomy|том=2|страницы=195—199|bibcode=1971JHA.....2..195F|язык=mis|автор=Forbes, Eric G.|год=1971}}</ref>. Пияцци, уны сир аяғынан йыҡҡанға тиклем, дөйөм алғанда Церераны 24 тапҡыр күҙәтә (һуңғы тапҡыр 1801 йылдың 11 февралендә күҙәтә). 1801 йылдың 24 ғинуарында ул ике коллегаһына хат аша үҙенең асышы тураһында хәбәр итә: береһе Миланда йәшәүсе ватандашы Барнаба Ориани (Barnaba Oriani) һәм [[Берлин]]дан Иоганн Боде була. Хаттарында объектты комета булараҡ тасуирлай, әммә шунда уҡ аңлатма биреп үтә: «уның хәрәкәтенең әкрен һәм ярайһы уҡ бер төрлө булыуы миндә бер нисә тапҡыр уның кометаға ҡарағанда яҡшыраҡ берәй есем булыуы ихтимал, тигән фекер ҙә тыуҙырҙы», тип белдерә. Шул уҡ йылдың апрель айында Пиацци юғарыла атап үтелгән коллегаларына һәм Парижда йәшәгән Жером Лаландаға күҙәтеүҙәренең тулы вариантын ебәрә. Был күҙәтеүҙәр ''«Correspondenz Monatliche»'' журналының 1801 йылдың сентябрь һанында баҫылып сыға.<blockquote>Журнал баҫылып сыҡҡан мәлгә тиклем Церераның күренгән торошо үҙгәреп өлгөрә (башлыса, Ерҙең орбитаһы буйлап хәрәкәте арҡаһында), һәм Ҡояш нурҙары сағылышы аҫтында башҡа астрномдар Пиацциның күҙәтеүҙәрен раҫлай алмай. Йыл аҙағына тағы Церераны күҙәтергә мөмкин була, әммә оҙаҡ ваҡыт үткәнгә күрә, уның аныҡ ҡына торошон билдәләү бик ҡыйын була. [[Карл Фридрих Гаусс]] 24 йәшендә Церераның орбитаһын билдәләү өсөн махсус ысул уйлап таба<ref name="Forbes1971"/>. Ул үҙ алдына өс тулы күҙәтеү буйынса орбита элементтарын билдәләүсе ысулды табырға тигән бурысты ҡуя (әгәр өс билдәле мәлдәге ваҡыт, туранан-тура инеү һәм ауышыу билдәле булһа)<ref name="astronomers">{{Cite web|url=http://astronomers.name/gauss.html|title=ГАУСС|publisher=Астрономы - Биографический справочник|accessdate=2011-09-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVW9h2S|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Бер нисә аҙна эсендә ул Церераның юлын иҫәпләй һәм һөҙөмтәләрен фон Цахҡа ебәрә. 1801 йылдың 31 декабрендә Франц Ксавер фон Цах Генрих Ольберс менән берлектә Церераны асыуҙы раҫлай<ref name="galspace">{{Cite web}}</ref>.</blockquote>Церераны тәүге күҙәтеүселәр уның үлсәмен ярайһы уҡ яҡынса ғына иҫәпләй ала: 260 километрҙан (1802 йылда Гершель иҫәпләүҙәре буйынса) 2613 километрға тиклем (Иоганн Шрётерҙың 1811 йылдағы иҫәпәләүе)<ref>{{Cite web|title=Asteroid Masses and Densities|url=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3008.pdf|accessdate=2008-06-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVWcf2E|archivedate=2012-07-04}}</ref><ref name="Hughes1994">{{Мәҡәлә|заглавие=The Historical Unravelling of the Diameters of the First Four Asteroids|издание=R.A.S. Quarterly Journal|том=35|номер=3|страницы=331|bibcode=1994QJRAS..35..331H|язык=en|тип=journal|автор=Hughes, D. W.|год=1994}}[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1994QJRAS..35..331H&defaultprint=YES&page_ind=4&filetype=.pdf (Page 335)]</ref>. == Атамаһы == Пиацци үҙе асҡан объектҡа Римдең игенселек алиһәһе Церера һәм Сицилия короле Фердинанд III хөрмәтенә Церера Фердинанда (Ceres Ferdinandea) тип атарға тәҡдим итә<ref name="Forbes1971"/><ref name="galspace">{{Cite web}}</ref>. Донъялағы башҡа илдәр «Ferdinandea» атамаһын ҡабул итә алмай, шуға аҙаҡ атама Церера булып ҡына ҡала. Церера ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа [[Германия]]ла Герой тип атала, Грецияла — Рим алиһаһе Церераның эквиваленты Деметра (греч. Δήμητρα)<ref>В большинстве языков используются адаптации латинского слова ''Ceres'': русское «Церера», персидское ''Seres'', японское ''Keresu''. Исключение — китайский: «Звезда божества зерна» (穀神星 ''gǔshénxīng''). Однако богиня Церера в китайском называется своим оригинальным именем в форме 刻瑞斯 (''kèruìsī'').</ref>. Церераның боронғо астрономик символы ураҡ ⚳ ([[Файл:Ceres_symbol.svg|20x20пкс|Ceres Sickle variant of symbol]])<ref>В Юникоде — U+26B3</ref> була, ул бер аҙ [[Сулпан|Венера]] символына ♀оҡшаш була; һуңынан символ диск нумерацияһына ① алмаштырыла<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=On the symbolic notation of the asteroids|том=2|номер=34|страницы=80|bibcode=1852AJ......2...80G|doi=10.1086/100212|автор={{Нп3|Gould, B. A.|Gould, B. A.||Гулд, Бенджамин Апторп}}|год=1852|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Церера хөрмәтенә1803 йылда яңы асылған химик элемент церий тип атала<ref>{{Cite web|url=http://www.webelements.com/cerium/history.html|title=Cerium: historical information|publisher=Adaptive Optics|accessdate=2007-04-27}}</ref>. Шул уҡ йылда тағы ла бер яңы [[химик элемент]] Церера хөрмәтенә атала, әммә уны асыусы уның исемен үҙгәртеп палладий (икенсе ҙур астероид Палладаны асыу хөрмәтенә) тип атай<ref>{{Cite web|url=http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html#yag|date=2003-10-30|title=Amalgamator Features 2003: 200 Years Ago|accessdate=2006-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060207121906/http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html|archivedate=2006-02-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207121906/http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html#yag |date=2006-02-07 }}</ref>. == Статусы == [[Файл:Ceres_Earth_Moon_Comparison.png|слева|мини|Церераны (түбәндә һулда) [[Ай (юлдаш)|Ай]] (өҫтә һулда) һәм [[Ер]] менән сағыштырыу]] Церераның статусы күп тапҡырҙар үҙгәрә һәм ҡайһы бер фекер айырымлыҡтары булған бәхәс темаһына әйләнә. Иоганн Элерт Боде уны [[Марс]] һәм [[Юпитер]] араһында, Ҡояштан 419 млн км алыҫлыҡтағы (2,8 а. е) «етмәгән планета» тип атай. Ярты быуат дауамында Церера [[Планета|планета булып иҫәпләнә]] (2 Паллада 2, 3 Юнона һәм 4 Вест менән бер рәттән), был турала астрономия таблицаларында ла, китаптарҙа ла баҫылып сыға<ref name="Forbes1971"/>. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Марс менән Юпитер араһында башҡа объекттар ҙа табыла, һәм Церера — шундай объекттарҙың береһе<ref name="hoskin">{{Cite web|last=Hoskin|first=Michael|date=1992-06-26|url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|title=Bodes' Law and the Discovery of Ceres|publisher=Observatorio Astronomico di Palermo "Giuseppe S. Vaiana"|accessdate=2007-07-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVQy7LI|archivedate=2012-07-04}}</ref>. 1802 йылда Уильям Гершель «астероид» (йондоҙға оҡшаш)<ref name="Hilton">{{Cite web|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|first=James L.|last=Hilton|title=When Did the Asteroids Become Minor Planets?|date=2001-09-17|accessdate=2006-08-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVX4Ic9|archivedate=2012-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825024347/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |date=2009-08-25 }}</ref> тигән термин индерә. Шулай итеп, Церера [[Астероид|иң тәүҙә асылған астероид]]<ref name="Hilton"/> булып ҡала [[Плутон]] һәм планеталарҙың ниндәй күк есеме булыуы тураһындағы бәхәс Церераға планета статусын ҡайтарыу тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата<ref>{{Cite web|last=Battersby|first=Stephen|date=2006-08-16|url=https://www.newscientist.com/article/dn9762|title=Planet debate: Proposed new definitions|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVYUuA9|archivedate=2012-07-04}}</ref><ref>{{Cite news|title=Solar system to welcome three new planets|first=Steve|last=Connor|url=http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=5&ObjectID=10396493|publisher=NZ Herald|date=2006-08-16|accessdate=2007-04-27}}</ref>. Халыҡ-ара астрономия союзы түбәндәге билдәләмәне тәҡдим итә: планета — ул : а) гравитация көстәре тәьҫире аҫтында гидростатик тигеҙлеккә эйә һәм түңәрәккә яҡын формала булған күк есеме. б) [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәләй орбитаһы буйлап хәрәкәт итә, һәм ул йондоҙ ҙа, планета юлдашы ла түгел<ref>{{Cite web|date=2006-08-16|url=http://www.iau.org/iau0601.424.0.html|title=The IAU draft definition of "Planet" and "Plutons"|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVZO5LK|archivedate=2012-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827210426/http://www.iau.org/iau0601.424.0.html |date=2008-08-27 }}</ref>. Был резолюция Церераны Ҡояштан бишенсе урында әйләнгән планета тип таный<ref>{{Cite web|author=Staff Writers|date=2006-08-16|url=http://www.spacedaily.com/reports/The_IAU_Draft_Definition_Of_Planets_And_Plutons_999.html|title=The IAU Draft Definition Of Planets And Plutons|publisher=SpaceDaily|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVaYA11|archivedate=2012-07-04}}</ref>, әммә шул көйө лә ҡабул ителмәй, 2006 йылдың 24 авгусында альтернатив билдәләмә үҙ көсөнә инә. Унда, йыһан есеме юғарыла атап үтелгән характеристикаларҙан тыш үҙ гравитацияһы тәьҫире аҫтында орбитаһы янында «башҡа есемдәрҙән азат булған аралыҡҡа» эйә булғанда ғына уға ҡарата «планета» терминын ҡулланырға мөмкин, тип әйтелә. Был билдәләмә буйынса Церера «планета» була алмай, сөнки ул үҙенең орбитаһында өҫтөнлөккә эйә түгел, ә астероидтар билбауында меңәрләгән астероид менән орбитаһын уртаҡлаша һәм дөйөм массаның яҡынса өстән бер өлөшөн генә тәшкил итә<ref name="megabook">{{Cite web|url=https://megabook.ru/article/Церера%20(планета)|title=ЦЕРЕРА (планета)|author=Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|publisher=megabook.ru|accessdate=2011-09-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVO93cx|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Шуға күрә ул хәҙер кәрлә планета тип атала. == Орбитаһы == [[Файл:Sistema_Solar_interior_ru.png|альт=Расположение орбиты Цереры|слева|мини|584x584пкс|Церераның орбитаһының урынлашыуы]] Церераның орбитаһы астероидтар билбауында [[Марс]] менән [[Юпитер]] орбиталары араһында ята, һәм «планетаға бик ныҡ оҡшаған»: эллипсҡа бик аҙ оҡшаған (эксцентриситет 0,08) һәм эклиптика яҫылығына ауышлығы уртаса (10,6°), Плутон менән сағыштырғанда (17°) һәм Меркурий менән сағыштырғанда (7°). Орбитаһының ҙур ярымкүсәре 2,76 а. е. тәшкил итә, перигелийҙа һәм афелийҙа — ярашлы рәүештә 2,54, 2,98 а. е.. Ҡояш тирәләй 4, 6 йылда әйләнеп сыға. [[Ҡояш]]ҡа тиклемге уртаса ара 2,77 а. е. (413,9 млн км). Церера менән [[Ер]] араһы уртаса ~ 263,8 млн км<ref>[https://archive.today/20161215002050/http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/92436 ЦЕРЕРА (планета)], Энциклопедический словарь</ref>. Церерала тәүлек оҙонлоғо 9 сәғәт тә 4 минутҡа тигеҙ<ref name="NSSDC">{{Мәҡәлә|заглавие=Asteroid Fact Sheet|ссылка=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/asteroidfact.html|язык=mis|автор=Williams, David R.|год=2004}}</ref>. [[Файл:Ceres_Orbit_rus.svg|мини|300x300пкс|Церера орбитаһы]] Һүрәттә Церера орбитаһы (күк төҫ менән күрһәтелә) һәм ҡайһы бер башҡа планеталар орбиталары (аҡ һәм һоро төҫтә) күрһәтелгән. Орбитаһының эклиптиканан түбәнерәк өлкәһе ҡарараҡ төҫ менән, ә Ҡояш ҡыҙыл-һары төҫ менән билдәләнгән. Юғарылағы диаграммала Марс менән Юпитер араһындағы Церераның орбитаһы күрһәтелә. Юғарылағы диаграммала уңда Церераның һәм Марстың перигелийы (q) һәм афелийы (Q) урынлашҡан. Түбәнге диаграммала Церера орбитаһының Марс һәм Юпитерҙың орбиталарына ҡарата ауышлығы күрһәтелгән. {| class="wikitable" |Быуаттар барышында йоғонто яһай алған планеталар тәьҫире аҫтында Церерала барлыҡҡа килгән тайпылыштар (в Григориан йыл иҫәбендә)<ref>{{Китап|автор=Горячев Н. Н.|заглавие=Вековые возмущения Цереры от восьми влиятельных планет|ссылка=http://www.lib.tpu.ru/fulltext/v/Bulletin_TPU/1936/v55/a01_bw.pdf|год=14 апреля 1935}}</ref>. !Планеталар атамалары !Массалары !δ. e. !δi !δθ !δψ !δε !δχ !δα |- |Меркурий |1:(8×10⁶) | -0,000018 | +0,000044 | -0,000241 | +0,000484 | +0,071482 | +0,000488 | +3×10⁻⁷ |- |Венера |1:(41×10⁴) | -0,000025 | +0,000227 | -0,027558 | +0,037903 | +1,446688 | +0,038375 | +3×10⁻⁶ |- |Ер |1:329390 | -0,000536 | +0,000011 | -0,106807 | +0,092360 | +1,887510 | +0,094189 | -4×10⁻⁷ |- |Марс |1:(3085×10³) | +0,000069 | +0,000359 | -0,039992 | +0,064190 | +0,239440 | +0,064875 | +4×10⁻⁷ |- |Юпитер |1:(1047,35) | -0,6752 | -0,5772 | -52,184 | +55,909 | -56,053 | +56,802 | -2×10⁻⁴ |- |Сатурн |1:(3501,6) | -0,022 | -0,041 | -1,411 | +1,290 | -2,125 | +1,314 | -1×10⁻⁴ |- |Уран |1:22650 | +0,00025 | +0,000002 | -0,02712 | +0,02327 | -0,03735 | +0,02373 | +3×10⁻⁵ |- |Нептун |1:19350 | +0,000013 | -0,000229 | -0,007816 | +0,007691 | -0,011239 | +0,007825 | -1×10⁻⁵ |} == Физик характеристикалары == [[Файл:Ceres_size.jpg|мини|Планеталарҙың ҡайһы бер юлдаштары менән сағыштырғанда Церераның үлсәме.]] === Церераның төҙөлөшө === [[Файл:Ceres_Cutaway_inernaz.png|мини|Церера Төҙөлөшө:<br><br><br><br>1 — йоҡа реголит ҡатламы;<br><br><br><br>2 — боҙ мантияһы;<br><br><br><br>3 — таш ядроһы]] Күпселек астероидтарҙың айырмалы рәүештә, шарға яҡын форманы алғандан һуң Церераның эске ҡатламдарында гравитацион билдәләнеш башлана — ауыр тоҡомдар үҙәк өлөшкә күсә, еңелерәктәре өҫкө ҡатламға урынлаша. Шулай итеп, таш йәҙрәһе һәм һыу боҙонан криомантия формалаша<ref name="autogenerated1">{{Мәҡәлә|заглавие=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape|издание=Nature|том=437|страницы=224—226|doi=10.1038/nature03938|bibcode=2005Natur.437..224T|pmid=16148926|номер=7056|язык=en|тип=journal|автор=Thomas, P. C.; Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; et al.|год=2005}}</ref>. Церераның тығыҙлығының түбән булыуын (2,16 г/см3) иҫәпкә алһаҡ, уның мантияһының ҡалынлығы 100 километрға етә (массаның 23-28 проценты һәм кәрлә планета күләменең 50 проценты)<ref>72-77 % безводного камня по массе — согласно William B. McKinnon, 2008, [[bibcode:2008DPS....40.3803M|«On The Possibility Of Large KBOs Being Injected Into The Outer Asteroid Belt»]]. ''American Astronomical Society,'' DPS meeting #40, #38.03</ref>, бынан тыш унда ҙур ғына күләмдә боҙ бар: 200 миллион куб километр, был Ерҙәге сөсө һыу күләменән артыҡ<ref name="Carey2006">{{Cite news|title=Largest Asteroid Might Contain More Fresh Water than Earth|first=Bjorn|last=Carey|url=http://space.com/scienceastronomy/050907_ceres_planet.html|publisher=SPACE.com|date=2005-09-07|accessdate=2006-08-16}}</ref>. Ошо мәғлүмәттәр 2002 йылда Кек обсерваторияһы яһаған күҙәтеүҙәр һәм эволюция моделдәре<ref name="McCord2005"/> менән дәлилләнә. Церераның юлдаштары табылмай. Һәр хәлдә әлегә, «Хаббл» күҙәтеүҙәре 10—20 километрҙан ашыу ҙурлыҡтағы юлдаштарҙың булыуын инҡар итә. == Өҫтө == [[Файл:Ceres_Rotation.jpg|мини|2003-2004 йылдарҙа «Хаббл» йыһан телескобы (30 км/пиксель) эшләгән һүрәттәрҙә Церерала сағыу тап булыуын асыҡлана]] [[Файл:Ceres_RC2_Bright_Spot.jpg|мини|Церера таптар иң сағыу булып, һанһыҙ станцияһы йыраҡлыҡта менән 2015 йылдың 19 февралендә {{S|46 000 км}} алыҫлыҡтан «Dawn» станцияһы Церералағы саҡыу тапты төшөрөп ала. Баҡһаң, был тап ике өлөштән тора икән һәм Оккатор кратерында урынлашҡан]] [[Файл:Occator_PIA19889.jpg|мини|2015 ййылдың авгусында «Dawn» станцияһы төшөргән һүрәттә Оккатор кратерының эсендә бер төркөм сағыу таптар күренә. Элегерәк алынған һүрәттәрҙә улар бер ҙур тап булып күренә ине.]] 2015 йылдың 13 июлендә тәүге 17 исем Церера кратерҙарына<ref>[https://astrogeology.usgs.gov/news/nomenclature/first-17-names-approved-for-features-on-ceres First 17 Names Approved for Features on Ceres]</ref> бирелә. Сағыу табы булған кратерға [[Боронғо Рим]]дең ер тырматыу аллаһы Оккаторҙың исеме бирелә. Dawn-дың төп камераларынан алынған һүрәттәрҙе анализлап, АҠШ, Италия, Германия һәм Франция геологтары<ref name="Schmidt_04_2017">{{Мәҡәлә|автор=Britney&nbsp;E.&nbsp;Schmidt, Kynan&nbsp;H.&nbsp;G.Hughson, Heather&nbsp;T.&nbsp;Chilton, Jennifer&nbsp;E.&nbsp;C.&nbsp;Scully, Thomas&nbsp;Platz, Andreas&nbsp;Nathues, Hanna&nbsp;Sizemore, Michael&nbsp;T.&nbsp;Bland, Shane&nbsp;Byrne, Simone&nbsp;Marchi, David&nbsp;P.&nbsp;O’Brien, Norbert&nbsp;Schorghofer, Harald&nbsp;Hiesinger, Ralf&nbsp;Jaumann, Jan&nbsp;Pasckert, Justin&nbsp;D.&nbsp;Lawrence, Debra&nbsp;Buzckowski, Julie&nbsp;C.&nbsp;Castillo-Rogez, Mark&nbsp;V.&nbsp;Sykes, Paul&nbsp;M.&nbsp;Schenk, Maria-Cristina&nbsp;DeSanctis, Giuseppe&nbsp;Mitri, Michelangelo&nbsp;Formisano, Jian-Yang&nbsp;Li, Vishnu&nbsp;Reddy; et.al.|заглавие=Geomorphological evidence for ground ice on dwarf planet Ceres|ссылка=http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo2936.html|издание=Nature Geoscience|год=2017|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1038/ngeo2936|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref> Церера өҫтөндәге әүҙемлек эҙҙәренең тоҡомдоң өҫкө ҡатламдарында һыуҙың күплеге менән бәйле булыуын билдәләй. Материяның өс типтағы ағымы булыуы асыҡлана. Беренсе аҡым башлыса юғары киңлектәрҙә осрай — ул ерҙәге боҙлоҡтарҙы хәтерләтә, улар, бер урындан икенсе урынҡа күсеп йөрөп, кратер ситтәрен емерә, икенсе типтағы шыуышыу ерҙәге ишелмәләргә оҡшаш. Өсөнсө шыуышыу ҙур структураға эйә булған кратерҙар менән ассоциациялана: улар көслө ташҡынды хәтерләтә. Бөтә был шыуышыуҙар планета өҫтөндә бик йыш күҙәтелә — бындай күренештәрҙе диаметры 10 километрҙан ашыу кратерҙарҙың янында осратырға мөмкин<ref>{{Cite news|title=На Церере нашли ледники и оползни|first=Владимир|last=Королев|url=https://nplus1.ru/news/2017/04/18/ceres-water|work=N+1|publisher=|date=2017-04-18|accessdate=2017-04-19|language=}}</ref> == Артабанғы тикшеренеүҙәр == [[Файл:PIA19606-Ceres-Dawn-GlobalMap-Annotated-20150728.jpg|центр|мини|700x700пкс|Церералағы 17 кратерҙың исемдәре (ҡыҙыл тонда — участка бейектәре, күк төҫтәгеһе тәпәштәре]] == Шулай уҡ ҡара == * Астероидтар билбауы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * База данных JPL НАСА по малым телам Солнечной системы (1) (инг.<span class="ref-info" title="на английском языке">)</span> * База данных MPC по малым телам Солнечной системы (1) (инг.<span class="ref-info" title="на английском языке">)</span> * [https://www.youtube.com/watch?v=nJiw2NxqoBU Церерыть Dawn өҫтөндә терәк Видео] // Propulsion Laboratory Jet NASA, 29.01.2016 * [http://www.brera.mi.astro.it/sormano/ceres.html Церера үҙенсәлекле асыштар тураһында яҙыу] * [https://lenta.ru/news/2017/05/17/ceres/ НАСА әйләнеп Церера күрһәткән видео] [[Категория:Карл Фридрих Гаусс]] [[Категория:Кәрлә планеталар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1801 йылда асылған астрономик объекттар]] [[Категория:Церера| ]] kn496338nhieo3way3p6z0z9tf2r2jp 0 154341 1295476 1251567 2026-05-04T07:16:30Z Kwamikagami 7335 /* Килеп сығышы */ 1295476 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Деймос''' (греч. Δείμος «уже») — Марс юлдаштарының береһе ([[Фобос]] менән бер рәттән). [[1877 йыл]]да Америка астрономы Асаф Холл аса, һәм һуғыш аллаһы Арестың улы ҡот осороу аллаһы Деймос хөрмәтенә атала. Деймос 6,96 уртаса планета [[радиус]]ы аралыҡта (яҡынса 23 500 км, Фобосҡа ҡарағанда байтаҡҡа алыҫыраҡ) урынлашҡан һәм планетаны 30 сәғәт 17 минут 55 секундта әйләнеп сыға, һөҙөмтәлә пери- һәм апоүҙәктәре бер-береһенән ни бары 10 киломертға ғына (оло ярымкүсәрҙән ± 5 км алыҫлыҡта) айырыла. Деймостың орбита буйынса мөйөш тиҙлеге, [[Ай (юлдаш)|Айҙыҡы]] кеүек, үҙенең күсәре буйынса әйләнеүенең мөйөш тиҙлегенә тигеҙ, шуға күрә ул [[Марс|Марсҡа]] һәр саҡ бер яғы менән генә боролоп хәрәкәт итә. == Асыу == Марстың ике юлдашы бар, тигән фекерҙе 1611 йылда [[Йоһанн Кеплер]] әйтә. Ул [[Галилео Галилей|Галилео Галилейҙың]] ''smaismrmilmepoetaleumibunenugttauiras'' анаграммаһын яңылыш {{Lang-la|Salue, umbistineum geminatum Martia proles}} («Сәләм, Марс тыуҙырған игеҙәктәр»<ref name="doc">{{Китап|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Перельман Я. И.]]|заглавие=Занимательная астрономия|часть=Астрономические анаграммы|издательство=Государственное издательство технико-теоретической литературы|издание=7-е изд|место=М.|год=1954|страницы=120—122}}</ref>) тип тәржемә итә һәм, шулай итеп, Галилей Марстың ике юлдашын асҡан, тип иҫәпләй. Ә был анаграмманың дөрөҫ тәржемәһе түбәндәгесә була: {{Lang-la|Altissimum planetam tergeminum obseruaui}} («Юғары планетаны өсләтә күрҙем», Галилейҙың Джулиано де Медичиға 1610 йылдың 13 ноябрендә яҙған хаты) — Галилей [[Сатурн]]ды өсләтә итеп күрә — йәғни ҡулсалары менән. Бынан тыш, Кеплер үҙенең фаразын логикаға нигеҙләнеп дәлилләй: Ерҙең юлдашы берәү, Ә Юпитерҙыҡы — дүртәү (ул ваҡытта билдәле Галилей юлдаштары), тимәк, планеталар Ҡояштан алыҫлашҡан һайын уларҙың юлдаштарының һаны геометрик прогрессияға ярашлы арта. Ошо логикаға ярашлы Марс янында ике юлдаш булырға тейеш, тип иҫәпләй ул. Марс юлдаштарын инглиз астрономы Уильям Гершель дә 1783 йылда эҙләп табырға тырыша, әммә һөҙөмтәһеҙ. 1862 һәм 1864 йылдарҙа [[Копенгаген университеты]] обсерваторияһы директоры Генрих (Анри) Луи Д ' Арра 10-[[дюйм]]лы (25-сантиметрлыҡ) телескоп-рефрактор ярҙамы менән эҙләй, әммә таба алмай{{Sfn|Силкин|1982}}. Деймосты Америка астрономы [[Холл, Асаф|Асаф Холл]] [[11 августа]] төнгө күҙәтеүҙәре барышында аса<ref name="Викитека ЭСБЕ ГА">{{ВТ-ЭСБЕ|Голль, Асаф}}</ref><ref>{{cite web |url = http://astroevents.ru/sputniki/otkrytie-sputnikov-marsa-chast-2.html |title = Открытие спутников Марса |lang = |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index43.html Спутники Марса]</ref>. Был күҙәтеүҙәр Вашингтонда АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ обсерваторияһында алып барыла, шуға күрә, [[урындағы ҡояш ваҡытын]] хәҙерге Гринвич буйынса уртаса ваҡытҡа күсергәндә, асыштың рәсми датаһы — 1877 йылдың 12 авгусы<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Деймос|[[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]]}}</ref>. Холл 1877 йылдың 28 декабрендә Глейшерға яҙған хатында түбәндәгеләрҙе яҙа<ref>{{статья|заглавие=The Discovery of the Satellites of Mars|bibcode=1878MNRAS..38..205H|том=38|страницы=205—209|автор=Hall A.|год=1878|язык=en|издательство=[[Oxford University Press]]|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]}}</ref>: {{Цитата башы}} Был юлдаштарға тәҡдим ителгән төрлө исемдәр араһынан Гомерҙан алынған исемдәр — Итонда йәшәгән мистер Мадан тәҡдим иткән исем нығыраҡ оҡшай, атап әйткәндә: тышҡы юлдаш өсөн ''Деймос'', ә эске юлдаш өсөн ''Фобос'' атамалары тап килә. {{Oq|en|Of the various names that have been proposed for these satellites I like best those suggested from Homer by Mr. Madan, of Eton, viz. ''Deimos'' for the outer satellite, and ''Phobos'' for the inner one.}} {{Цитата аҙағы}} == Тасуирламаһы == Деймос яҡынса өс күсәрле эллипсоид формаһында. Уның үлсәмдәре түбәндәгесә 15×12,2×10,4 км тәшкил итә. [[XX быуат]]та Деймос Ҡояш системаһында билдәле юлдаштар араһында иң бәләкәйе тип һанала<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1170734/datamax.html#smallest Чемпионы солнечной системы] //Астронет</ref>. Деймос ташлы тоҡомдарҙан тора, өҫкө ҡатламында ярайһы уҡ ҡалын ғына реголит ҡатламы бар. Кратерҙарының күпселеге ваҡ бөртөклө матдә менән ҡапланғанға күрә, Деймостың тышҡы йөҙө [[Фобос|Фобостыҡына]] ҡарағанда күпкә шымараҡ күренә. Моғайын, был матдә метеориттар килеп бәрелгәндә хасил булғандыр, артабан оҙаҡ ваҡыт юлдаш орбитаһы менән әйләнеп, әкренләп юлдаш өҫтөнә яуып рельефтағы соҡор-саҡырҙарҙы ҡаплағандыр. == Килеп сығышы == [[Файл:PIA17352-MarsMoons-PhobosPassesDeimos-RealTime.gif|слева|мини|Марс юлдаштарын ''Curiosity'' аппараты менән төшөрөү: Фобос Деймос алдында үтә — реаль ваҡытта (1 август, 2013).]] Фобос менән Деймостың астероид төрҙәренең береһенә оҡшашлығы уларҙың элек астероид булыуҙары тураһындағы фаразды тыуҙыра: йәнәһе был юлдаштарҙың орбиталары Юпитерҙың гравитация ҡыры менән боҙола, һәм Марс янынан үтә башлағанда Марс уларҙы үҙе янына «тартып ала». Фобос менән Деймостың килеп сығышы тураһында тағы ла бер фараз — Марстың юлдашы ике өлөшкә бүленә, һәм улар юлдаш булып китә<ref name="Ранцини">Ж. Ранцини. Космос. Сверхновый атлас Вселенной. — М.: Эксмо, 2007. ISBN 978-5-699-11424-5. с. 52—53.</ref>. Юлдаштарҙың килеп сығышы тураһындағы фараздар элеккесә бер-береһенә ҡапма-ҡаршы килә. Фобос менән Деймостың С-тибындағы астероидтар менән уртаҡлыҡтары күп: уларҙың спектры, альбедо һәм тығыҙлығы дөйөм алғанда C йәки D-тибындағы астероидтарға хас. Мәҫәлән, элекке гипотеза буйынса Фобос менән Деймос — төп астероидтар билбауында яҡынса 4,5 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән астероидтар, улар билбауҙың тышҡы өлөшөнән Ҡояш яғына табан хәрәкәт итеп, аҙаҡ Марс юлдаштары булып китә<ref>[http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031 Close Inspection for Phobos], ESA.</ref>. Марстың бер юлы ике астероидты баҫып алыуы икеле, шуға күрә икенсе төрлө фараз тыуа: Фобос менән Деймос — бер ҙур астероидтың икегә бүленгән ҡалдыҡтары. Әммә, Фобос менән Деймос Марс тирәләй планетаның экваторы яҫылығында тип әйтерлек ҡулса орбиталар буйынса әйләнә{{Sfn|Силкин|1982|с=28}}, ә уларҙың тығыҙлығы астероидтар өсөн хас түгел, һәм был ике юлдаш шул тиклем бәләкәй, шуға күрә әгәр ҙә Марс уларҙы үҙ орбитаһына тартып алған булһа, улар тулыһынса ыуалыр ине. Шулай итеп, астероидтарҙы баҫып алыу тураһындағы фараз да юҡҡа сыға. == Деймосты тикшереү == 1894 йылда А. Белопольский һәм 1896 йылда С. Костинский тәүге тапҡыр Деймос һүрәттәрен ала, ә 1909 йылда С. Костинский Фобос менән Деймостың аныҡ фотоһүрәттәрен алыуға өлгәшә. 1911 йылда Г. Струве Марс юлдаштары хәрәкәтенең тәүге теорияһын тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Козенко А., [[Левитан, Ефрем Павлович|Левитан Е.]]|заглавие=О Фобосе до «Фобоса»|год=1988|номер=3|издание=[[Наука и жизнь]]|страницы=152—155}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]|заглавие=Приёмный сын Марса|год=2011|номер=10|издание=[[Вокруг света]]|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7517/|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]}}</ref>. Төп маҡсаттары Марсты фотоға төшөрөү булған бер нисә йыһан аппараты Деймосты эре планда төшөрөп ала. Беренсе булып [[1971 йыл]]да Mariner 9, унан һуң [[1977 йыл]]да Викинг-1 һәм Викинг-2 төшөрә. == Деймос кратерҙары == [[Файл:SwiftCrater.gif|мини|200x200пкс|Свифт һәм Вольтер кратерҙары]] Деймос рельефының үҙ исемдәре булған ике генә детале бар. Улар — Свифт (диаметры 1000 метр) һәм Вольтер (диаметр — 1900 метр) кратерҙары, был кратерҙар, уларҙы асҡанға тиклем үк, Марстың ике юлдашы булыуы тураһында үҙ фекерҙәрен әйтеп ҡалдырған ике яҙыусы хөрмәтенә атала. == Деймос әҙәбиәттә == Владимир Михайловтың «Особая необходимость» повесында (1963), совет космонавтары Деймостың сит планета кешеләренең звездолеты булыуын белеп ҡала. Серҙәренең бер өлөшөн белгәндән һуң экспедицияла ҡатнашыусылар звездолет бортына беркетелгән планета-ара йыһан карабын Ергә ҡайтыу өсөн файҙаланырға ҡарар итә. Станислав Лемдың «Звездные дневники Ийона Тихого», «Путешествия двадцатом» китаптарында XXVII быуат сәйәхәтселәре осраҡлы рәүештә Джонатан Свифтҡа Фобос һәм Деймостың орбиталары элементтары тураһында бер аҙ һөйләйҙәр. Был юлдаштарҙың барлығын яҙыусы нәҡ шулай белеп ҡалған, тип раҫлай әҫәр геройы. Йыһан серияһынан «Экспансия» фильмында Марсиан Республикаһы конгресы флотының радар станцияһы Деймоста урынлашҡан була. Ер менән Марс араһында килеп тыуған конфликт ваҡытында көс күрһәтеү өсөн ядро шартлатыуҙары һөҙөмтәһендә Деймос юҡҡа сығарыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Силкин Б. И.|заглавие=В мире множества лун|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страниц=208|тираж=150000|ref=Силкин}} == Һылтанмалар == * Деймос на сайте НАСА (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 16 сентябрь 2008 йыл. * [https://space.frieger.com/asteroids/moons/M2-Deimos 3D Deimos model of]{{ref-en}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Деймос]] [[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] [[Категория:1877 йылда асылған астрономик объекттар]] 6agkor4sonom9n5js2dvuwi6f3n2b3j 1295477 1295476 2026-05-04T07:16:44Z Kwamikagami 7335 /* Деймос кратерҙары */ 1295477 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Деймос''' (греч. Δείμος «уже») — Марс юлдаштарының береһе ([[Фобос]] менән бер рәттән). [[1877 йыл]]да Америка астрономы Асаф Холл аса, һәм һуғыш аллаһы Арестың улы ҡот осороу аллаһы Деймос хөрмәтенә атала. Деймос 6,96 уртаса планета [[радиус]]ы аралыҡта (яҡынса 23 500 км, Фобосҡа ҡарағанда байтаҡҡа алыҫыраҡ) урынлашҡан һәм планетаны 30 сәғәт 17 минут 55 секундта әйләнеп сыға, һөҙөмтәлә пери- һәм апоүҙәктәре бер-береһенән ни бары 10 киломертға ғына (оло ярымкүсәрҙән ± 5 км алыҫлыҡта) айырыла. Деймостың орбита буйынса мөйөш тиҙлеге, [[Ай (юлдаш)|Айҙыҡы]] кеүек, үҙенең күсәре буйынса әйләнеүенең мөйөш тиҙлегенә тигеҙ, шуға күрә ул [[Марс|Марсҡа]] һәр саҡ бер яғы менән генә боролоп хәрәкәт итә. == Асыу == Марстың ике юлдашы бар, тигән фекерҙе 1611 йылда [[Йоһанн Кеплер]] әйтә. Ул [[Галилео Галилей|Галилео Галилейҙың]] ''smaismrmilmepoetaleumibunenugttauiras'' анаграммаһын яңылыш {{Lang-la|Salue, umbistineum geminatum Martia proles}} («Сәләм, Марс тыуҙырған игеҙәктәр»<ref name="doc">{{Китап|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Перельман Я. И.]]|заглавие=Занимательная астрономия|часть=Астрономические анаграммы|издательство=Государственное издательство технико-теоретической литературы|издание=7-е изд|место=М.|год=1954|страницы=120—122}}</ref>) тип тәржемә итә һәм, шулай итеп, Галилей Марстың ике юлдашын асҡан, тип иҫәпләй. Ә был анаграмманың дөрөҫ тәржемәһе түбәндәгесә була: {{Lang-la|Altissimum planetam tergeminum obseruaui}} («Юғары планетаны өсләтә күрҙем», Галилейҙың Джулиано де Медичиға 1610 йылдың 13 ноябрендә яҙған хаты) — Галилей [[Сатурн]]ды өсләтә итеп күрә — йәғни ҡулсалары менән. Бынан тыш, Кеплер үҙенең фаразын логикаға нигеҙләнеп дәлилләй: Ерҙең юлдашы берәү, Ә Юпитерҙыҡы — дүртәү (ул ваҡытта билдәле Галилей юлдаштары), тимәк, планеталар Ҡояштан алыҫлашҡан һайын уларҙың юлдаштарының һаны геометрик прогрессияға ярашлы арта. Ошо логикаға ярашлы Марс янында ике юлдаш булырға тейеш, тип иҫәпләй ул. Марс юлдаштарын инглиз астрономы Уильям Гершель дә 1783 йылда эҙләп табырға тырыша, әммә һөҙөмтәһеҙ. 1862 һәм 1864 йылдарҙа [[Копенгаген университеты]] обсерваторияһы директоры Генрих (Анри) Луи Д ' Арра 10-[[дюйм]]лы (25-сантиметрлыҡ) телескоп-рефрактор ярҙамы менән эҙләй, әммә таба алмай{{Sfn|Силкин|1982}}. Деймосты Америка астрономы [[Холл, Асаф|Асаф Холл]] [[11 августа]] төнгө күҙәтеүҙәре барышында аса<ref name="Викитека ЭСБЕ ГА">{{ВТ-ЭСБЕ|Голль, Асаф}}</ref><ref>{{cite web |url = http://astroevents.ru/sputniki/otkrytie-sputnikov-marsa-chast-2.html |title = Открытие спутников Марса |lang = |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index43.html Спутники Марса]</ref>. Был күҙәтеүҙәр Вашингтонда АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ обсерваторияһында алып барыла, шуға күрә, [[урындағы ҡояш ваҡытын]] хәҙерге Гринвич буйынса уртаса ваҡытҡа күсергәндә, асыштың рәсми датаһы — 1877 йылдың 12 авгусы<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Деймос|[[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]]}}</ref>. Холл 1877 йылдың 28 декабрендә Глейшерға яҙған хатында түбәндәгеләрҙе яҙа<ref>{{статья|заглавие=The Discovery of the Satellites of Mars|bibcode=1878MNRAS..38..205H|том=38|страницы=205—209|автор=Hall A.|год=1878|язык=en|издательство=[[Oxford University Press]]|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]}}</ref>: {{Цитата башы}} Был юлдаштарға тәҡдим ителгән төрлө исемдәр араһынан Гомерҙан алынған исемдәр — Итонда йәшәгән мистер Мадан тәҡдим иткән исем нығыраҡ оҡшай, атап әйткәндә: тышҡы юлдаш өсөн ''Деймос'', ә эске юлдаш өсөн ''Фобос'' атамалары тап килә. {{Oq|en|Of the various names that have been proposed for these satellites I like best those suggested from Homer by Mr. Madan, of Eton, viz. ''Deimos'' for the outer satellite, and ''Phobos'' for the inner one.}} {{Цитата аҙағы}} == Тасуирламаһы == Деймос яҡынса өс күсәрле эллипсоид формаһында. Уның үлсәмдәре түбәндәгесә 15×12,2×10,4 км тәшкил итә. [[XX быуат]]та Деймос Ҡояш системаһында билдәле юлдаштар араһында иң бәләкәйе тип һанала<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1170734/datamax.html#smallest Чемпионы солнечной системы] //Астронет</ref>. Деймос ташлы тоҡомдарҙан тора, өҫкө ҡатламында ярайһы уҡ ҡалын ғына реголит ҡатламы бар. Кратерҙарының күпселеге ваҡ бөртөклө матдә менән ҡапланғанға күрә, Деймостың тышҡы йөҙө [[Фобос|Фобостыҡына]] ҡарағанда күпкә шымараҡ күренә. Моғайын, был матдә метеориттар килеп бәрелгәндә хасил булғандыр, артабан оҙаҡ ваҡыт юлдаш орбитаһы менән әйләнеп, әкренләп юлдаш өҫтөнә яуып рельефтағы соҡор-саҡырҙарҙы ҡаплағандыр. == Килеп сығышы == [[Файл:PIA17352-MarsMoons-PhobosPassesDeimos-RealTime.gif|слева|мини|Марс юлдаштарын ''Curiosity'' аппараты менән төшөрөү: Фобос Деймос алдында үтә — реаль ваҡытта (1 август, 2013).]] Фобос менән Деймостың астероид төрҙәренең береһенә оҡшашлығы уларҙың элек астероид булыуҙары тураһындағы фаразды тыуҙыра: йәнәһе был юлдаштарҙың орбиталары Юпитерҙың гравитация ҡыры менән боҙола, һәм Марс янынан үтә башлағанда Марс уларҙы үҙе янына «тартып ала». Фобос менән Деймостың килеп сығышы тураһында тағы ла бер фараз — Марстың юлдашы ике өлөшкә бүленә, һәм улар юлдаш булып китә<ref name="Ранцини">Ж. Ранцини. Космос. Сверхновый атлас Вселенной. — М.: Эксмо, 2007. ISBN 978-5-699-11424-5. с. 52—53.</ref>. Юлдаштарҙың килеп сығышы тураһындағы фараздар элеккесә бер-береһенә ҡапма-ҡаршы килә. Фобос менән Деймостың С-тибындағы астероидтар менән уртаҡлыҡтары күп: уларҙың спектры, альбедо һәм тығыҙлығы дөйөм алғанда C йәки D-тибындағы астероидтарға хас. Мәҫәлән, элекке гипотеза буйынса Фобос менән Деймос — төп астероидтар билбауында яҡынса 4,5 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән астероидтар, улар билбауҙың тышҡы өлөшөнән Ҡояш яғына табан хәрәкәт итеп, аҙаҡ Марс юлдаштары булып китә<ref>[http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031 Close Inspection for Phobos], ESA.</ref>. Марстың бер юлы ике астероидты баҫып алыуы икеле, шуға күрә икенсе төрлө фараз тыуа: Фобос менән Деймос — бер ҙур астероидтың икегә бүленгән ҡалдыҡтары. Әммә, Фобос менән Деймос Марс тирәләй планетаның экваторы яҫылығында тип әйтерлек ҡулса орбиталар буйынса әйләнә{{Sfn|Силкин|1982|с=28}}, ә уларҙың тығыҙлығы астероидтар өсөн хас түгел, һәм был ике юлдаш шул тиклем бәләкәй, шуға күрә әгәр ҙә Марс уларҙы үҙ орбитаһына тартып алған булһа, улар тулыһынса ыуалыр ине. Шулай итеп, астероидтарҙы баҫып алыу тураһындағы фараз да юҡҡа сыға. == Деймосты тикшереү == 1894 йылда А. Белопольский һәм 1896 йылда С. Костинский тәүге тапҡыр Деймос һүрәттәрен ала, ә 1909 йылда С. Костинский Фобос менән Деймостың аныҡ фотоһүрәттәрен алыуға өлгәшә. 1911 йылда Г. Струве Марс юлдаштары хәрәкәтенең тәүге теорияһын тәҡдим итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Козенко А., [[Левитан, Ефрем Павлович|Левитан Е.]]|заглавие=О Фобосе до «Фобоса»|год=1988|номер=3|издание=[[Наука и жизнь]]|страницы=152—155}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]|заглавие=Приёмный сын Марса|год=2011|номер=10|издание=[[Вокруг света]]|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7517/|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]}}</ref>. Төп маҡсаттары Марсты фотоға төшөрөү булған бер нисә йыһан аппараты Деймосты эре планда төшөрөп ала. Беренсе булып [[1971 йыл]]да Mariner 9, унан һуң [[1977 йыл]]да Викинг-1 һәм Викинг-2 төшөрә. == Деймос кратерҙары == [[Файл:SwiftCrater.gif|мини|Свифт һәм Вольтер кратерҙары]] Деймос рельефының үҙ исемдәре булған ике генә детале бар. Улар — Свифт (диаметры 1000 метр) һәм Вольтер (диаметр — 1900 метр) кратерҙары, был кратерҙар, уларҙы асҡанға тиклем үк, Марстың ике юлдашы булыуы тураһында үҙ фекерҙәрен әйтеп ҡалдырған ике яҙыусы хөрмәтенә атала. == Деймос әҙәбиәттә == Владимир Михайловтың «Особая необходимость» повесында (1963), совет космонавтары Деймостың сит планета кешеләренең звездолеты булыуын белеп ҡала. Серҙәренең бер өлөшөн белгәндән һуң экспедицияла ҡатнашыусылар звездолет бортына беркетелгән планета-ара йыһан карабын Ергә ҡайтыу өсөн файҙаланырға ҡарар итә. Станислав Лемдың «Звездные дневники Ийона Тихого», «Путешествия двадцатом» китаптарында XXVII быуат сәйәхәтселәре осраҡлы рәүештә Джонатан Свифтҡа Фобос һәм Деймостың орбиталары элементтары тураһында бер аҙ һөйләйҙәр. Был юлдаштарҙың барлығын яҙыусы нәҡ шулай белеп ҡалған, тип раҫлай әҫәр геройы. Йыһан серияһынан «Экспансия» фильмында Марсиан Республикаһы конгресы флотының радар станцияһы Деймоста урынлашҡан була. Ер менән Марс араһында килеп тыуған конфликт ваҡытында көс күрһәтеү өсөн ядро шартлатыуҙары һөҙөмтәһендә Деймос юҡҡа сығарыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Силкин Б. И.|заглавие=В мире множества лун|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страниц=208|тираж=150000|ref=Силкин}} == Һылтанмалар == * Деймос на сайте НАСА (неопра.) (недоступная ссылка). Көндө 16 сентябрь 2008 йыл. * [https://space.frieger.com/asteroids/moons/M2-Deimos 3D Deimos model of]{{ref-en}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Деймос]] [[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] [[Категория:1877 йылда асылған астрономик объекттар]] 3h0i6l4m4wftbafn671ktjhedtx8s1f 0 154852 1295463 1255288 2026-05-04T02:02:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295463 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буковский Владимир Константинович''' ([[30 декабрь]] [[1942 йыл]], [[Бәләбәй]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] — [[27 октябрь]] [[2019 йыл]], Кембридж, [[Бөйөк Британия]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191028/1560281353.html|title=Умер бывший советский диссидент Владимир Буковский|date=20191028T0251+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}</ref>) — рус яҙыусыһы, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙағы диссиденттар хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. Көнбайышта СССР-ҙа каратель психиатрияһы практикаһын танытыу менән билдәлелек ала<ref name="bbc_buk">[https://www.bbc.com/news/world-europe-50206084 Vladimir Bukovsky: Soviet-era dissident dies in UK], BBC, 28.10.2019</ref> (<span class="ts-Переход noprint" title="#Карательная психиатрия">[[Файл:Fairytale key enter-2.png|ссылка=Буковский, Владимир Константинович#Карательная психиатрия|альт=|12x12пкс]]</span>). Дөйөм алғанда, төрмәлә һәм мәжбүри дауалауҙа 12 йыл үткәрә. 1976 йылда совет властары Буковскийҙы Чили коммунистары лидеры Луис Корваланға алмаштыра, һуңынан Буковский Кембриджға күсенә. [[2007 йыл]]да [[2008 йыл]]ғы Рәсәй президенты һайлауҙарына кандидат була, әммә уның кандидатураһын Үҙәк һайлау комиссияһы теркәмәй. 2008 йылда «Теләктәшлек» Берләшкән демократик хәрәкәтен ойоштороуҙа ҡатнаша, 2009 йылда хәрәкәттең етәксе органы — «Теләктәшлек» Федераль политсовет бюроһы составына инә. 2014 йылда Рәсәй сит ил эштәре министрлығы уға рәсәй гражданлығы биреүҙән баш тарта<ref name="autogenerated3">[http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2014/11/28/grazhdanstvo-ne-zasluzhil МИД не подтвердило гражданство диссидента Владимира Буковского]</ref>. == Биографияһы == === Бала сағы === Эвакуацияла [[Бәләбәй]] ([[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]) ҡалаһында тыуа<ref name="ветер">{{Китап|автор=Буковский В.|заглавие=И возвращается ветер…|ссылка=http://www.vehi.net/samizdat/bukovsky.html|место=М.|издательство=Захаров|год=2007|страниц=400|серия=Биографии и мемуары|isbn=978-5-8159-0749-2}}</ref>. Билдәле журналист һәм совет яҙыусыһы Константин Буковский<ref>[http://www.grad-kirsanov.ru/persons.php?id=bukov Константин Буковский] в [[Краткая литературная энциклопедия|КЛЭ]]. Т. 9. М., 1978. С. 158.</ref>; әсәһе тәрбиәһендә үҫә. Эвакуациянан ҡайтҡас, [[Мәскәү]]ҙә уҡый. [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. Хрущев]]тың [[Сталин]] енәйәттәре тураһында докладын ишетеп, 14 йәшлек үҫмер Буковский коммунистик идеологияның инанған дошманы була. Уның властар менән беренсе низағы [[1959 йыл]]да була: ҡулъяҙма журнал сығарыуҙа ҡатнашҡаны өсөн мәктәптән сығарыла (Н. В. Гоголь исемендәге 59-сы мәктәп). Белем алыуын киске мәктәптә ала<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/a-3009384|title=Справка: Владимир Буковский {{!}} DW {{!}} 17.12.2007|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|publisher=DW.COM|lang=ru-RU|accessdate=2019-10-28}}</ref>. === «Маяковка» === [[1960 йыл]]да Юрий Галансков, Эдуард Кузнецов менән бергә Мәскәү үҙәгендә Маяковский һәйкәле эргәһендә («Маяковка» йәки «Маяк»<ref name="ветер"/>) йәштәрҙең даими йыйылыштарын ойоштороусыларҙың береһе һәм иң йәше була. Бер нисә активист ҡулға алынғас, Буковский тентеүгә дусар була һәм унан ВЛКСМ-ды демократизациялау зарурлығы тураһындағы яҙмалар алына (һуңынан был документты тәфтишсе «комсомолды тарҡатыу тураһында тезистар» тип атай). Ул ваҡытта [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] биология-тупраҡ факультетында уҡып йөрөүсе Буковскийҙы сессияға индермәйҙәр һәм [[1961 йыл]] һуңында университеттан сығаралар. [[1962 йыл]]да А. В. Снежневский Буковскийға «яйлап үҫеүсе шизофрения» диагнозы ҡуйыла (һуңынан Көнбайыш психиатрҙары тикшереп, Буковскийҙы сәләмәт тип таба). [[1962 йыл]]да «Маяковка» активистарына суд булғанда уға ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатыу хәүефе килеп тыуа һәм ул һәм [[Себер]]гә ярты йылға геологик экспедицияға китә. === 1963 һәм 1965 йылдарҙағы ҡулға алыу === [[1963 йыл]]да СССР-ҙа тыйылған Югославия авторы Милован Джиластың «Яңы синыф» китабының фотокүсермәләрен эшләгәне өсөн беренсе тапҡыр ҡулға алына. Уны үҙ аҡылында түгел, тип, ленинградтағы махсус психдауаханаға мәжбүри дауаланыуға ебәрәләр; унда ул генерал Петр Григоренко менән таныша, ә һуңынан уны ла диссиденттар даирәһенә индерә. [[1965 йыл]]дың февралендә иреккә сыға. 1965 йылдың декабрь башында Андрей Синявский һәм Юлия Даниэлде яҡлаған «асыҡлыҡ митингыһын» әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша һәм тағы ла ҡулға алынып, мәжбүри рәүештә [[Люберцы|Люберецкий]] психиатрия дауаханаһына һалына. Бер нисә айҙан Сербский исемендәге институтҡа ебәрәләр, унда ул 8 ай тотола; шул уҡ ваҡытта эксперт комиссияһы ағзалары уның психик торошо тураһында берҙәм фекергә килә алмай: ике кеше — Буковский ауырыу, икеһе сәләмәт, тип иҫәпләй. Көнбайышта Буковскийҙы яҡлау кампанияһы киң ойошторола, һөҙөмтәлә Мәскәүгә халыҡ-ара Аmnesty international ойошмаһы вәкиле килеп, уны [[1966 йыл]]дың авгусында азат итеүгә өлгәшә<ref name="Казнимые">{{Китап|автор=|заглавие=Казнимые сумасшествием: Сборник документальных материалов о психиатрических преследованиях инакомыслящих в СССР|ссылка=http://antisoviet.narod.ru/samizdat_kaznim.pdf|ответственный=Редакторы: А. Артемова, Л. Рар, М. Славинский|место=Франкфурт-на-Майне|издательство=Посев|год=1971|страницы=|страниц=508|isbn=}}</ref>. === 1967 йылда ҡулға алыу === Өсөнсө тапҡыр [[1967 йыл]]дың [[22 ғинуар]]ында Мәскәүҙең Пушкин майҙанында Александр Гинзбург, Юрий Галансков һәм уларҙың дуҫтарын ҡулға алыуға ҡаршы демонстрация ойошторолған өсөн ҡулға алына. Был юлы психик яҡтан сәләмәт, тип таныла. Мәскәү ҡалаһындағы суд процесында (1967 йыл [[30 август]] — [[1 сентябрь]], Буковский менән бергә башҡа ҡатнашыусылар — Вадим Делон һәм Евгений Кушев та хөкөм ителә) Буковский үҙен ғәйепле тип таныуҙан баш тартыу ғына түгел, ғәйепләү һүҙе менән дә сығыш яһай — ул самиздатта киү тарала. Суд уны РСФСР Енәйәт кодексының 190.3 статьяһы буйынса өс йылға лагерға хөкөм итә (йәмәғәт тәртибен боҙған төркөм хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыу). Лагерҙарҙа срогын тултырып, Буковский[[1970 йыл]]дың ғинуарында Мәскәүгә ҡайта һәм шунда уҡ үҙе булмағанда ойоштороған диссиденттар хәрәкәте лидерҙарҙың береһе булып китә. Ҡыҫҡа ваҡыт иректә булғанында (йылдан ашыу) ул әҙәби секретарь булып эшләй, уның эш биреүселәре араһында яҙыусы Владимир Максимов була. === Каратель психиатрияһы === Буковский Көнбайыш хәбәрселәренә бер нисә интервью бирә, унда психиатрик золомға дусар ителгән сәйәси тотҡондар тураһында үҙенең фекерен белдерә һәм каратель медицина проблемаһын аса. Уға, әгәр көнбайышҡа СССР-ҙа кеше хоҡуҡтары боҙолоу тураһында мәғлүмәт биреүен туҡтатмаһа, енәйәт яуаплылығына тарттырыласағы тураһында рәсми янау була. Уны асыҡтан-асыҡ эҙәрлекләйҙәр<ref>[http://www.memo.ru/history/diss/chr/ Хроника текущих событий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315041649/http://www.memo.ru/history/diss/chr/ |date=2017-03-15 }}. [http://www.memo.ru/history/diss/chr/chr23.htm Выпуск 23] 5 января 1972</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, ул [[1971 йыл]]да сит ил табип-психиатрҙарына хат менән мөрәжәғәт итә һәм уға СССР-ҙа сәйәси маҡсатта психиатрияны яуыз ниәттә ҡулланыуҙы раҫлаған 150 битлек документ ҡушып ебәрә<ref name="От политических">{{Мәҡәлә|автор=Ван Ворен Р.|заглавие=От политических злоупотреблений психиатрией до реформы психиатрической службы|ссылка=http://www.mif-ua.com/archive/article/36250|издание=Вестник Ассоциации психиатров Украины|год=2013|номер=2}}</ref>. Буковский ебәргән документтарҙа икенсе төрлө фекер йөрөткән һәм СССР-ҙа үҙ аҡылында түгел, тип табылған алты кешенең: Петр Григоренко, Наталья Горбаневская, Валерия Новодворская һ. б. суд-психиатрия экспертизаһы һығымталарын ебәрә. Һөҙөмтәлә Көнбайыш психиатрҙары беренсе тапҡыр яуыз ниәттә ҡатнашҡан совет психиатрҙары ҡуйған диагноздарҙың күсермәһен, уларҙың диагностика ысулдары үҙенсәлектәрен өйрәнеү мөмкинлегенә эйә була<ref name="От политических"/>. Документтар нигеҙендә Британия психиатрҙары төркөмө алты диссидентҡа диагноз бары тик сәйәси сәбәптәр буйынса ғына ҡуйылған, тигән һығымта яһай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Библиография == <!-- каталог РГБ: Золотой эшелон / Владимир Буковский, Игорь Геращенко, Ирина Ратушинская и др. М. : АО — Независимое информ.-изд. об-ние «Демокр. Россия» , 1991—222,[1] с.;20 см — ISBN 5-7292-0001-3:6 р. --> * {{книга |автор = Буковский В., Геращенко И, Ледин М., Ратушинская И. |заглавие = Золотой эшелон |место = М. |издательство = Гудьял-Пресс |год = 2001 |страниц = 256 |серия = Собрание |isbn = 5-8026-0082-9 |тираж = 4000 }}<!-- каталог РГБ: Буковский, Владимир И возвращается ветер...; Письма русского путешественника / Владимир Буковский; [Предисл. А. Аджубея] М. : АО - независимое информ.-изд. об-ние "Демокр. Россия" : Изд.-полигр. фирма "Оригинал" , 1990 - 462,[2] с.;20 см - ISBN 5-235-01826-5:7 р. 50 к. --> * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = И возвращается ветер |место = М. |издательство = Новое изд-во |год = 2007 |страниц = 348 |серия = Свободный человек |isbn = 978-5-98379-090-2 |тираж = 1000 }} * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = Московский процесс |место = М. ; Париж |издательство = МИК : [[Русская мысль (газета)|Рус. мысль]] |год = 1996 |страниц = 525 |isbn = 5-87902-071-1 }}<!-- каталог РГБ: Буковский, Владимир Письма русского путешественника / Владимир Буковский New York : Chalidze , 1981 - 268 с.;19 см --> * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = На краю. Тяжелый выбор России |место = М. |издательство = Алгоритм |год = 2015 |страниц = 224 |серия = Третий путь |isbn = 978-5-906798-82-4 |тираж = 1500 }} * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = Наследники Лаврентия Берия. Путин и его команда |место = М. |издательство = Алгоритм |год = 2013 |страниц = 240 |серия = Власть в тротиловом эквиваленте |isbn = 978-5-4438-0337-1 |тираж = 6000 }} * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = Письма русского путешественника |ответственный = Вступ. ст. В. Штепы |место = СПб. |издательство = Нестор-История |год = 2008 |страниц = 232 |isbn = 978-5-98187-242-6 |тираж = 1000 }}<!-- Буковский В. Пацифисты против мира. Париж La presse libre 1982 г. 103 с. обложка --> * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = Тайная империя Путина. Будет ли «дворцовый переворот»? |место = М. |издательство = Алгоритм |год = 2014 |страниц = 224 |серия = Проект «Путин» |isbn = 978-5-4438-0880-2 |тираж = 4000 }} ; На других языках * Rapport från en rysk resenär // Vladimir Bukovskij; Övers. av Katarina Wahlgren Stockholm Norstedt, Cop. 1982—1983. — ISBN 91-1-823102-0 == Һылтанмалар == {{Кол|2}} ;Библиографик * {{ВТ-ЛП|Буковский, Владимир}} * [https://web.archive.org/web/2004/http://www.brandeis.edu/departments/sakharov/Exhibit/bukovsky.html Faces of Resistance in the USSR (Лица сопротивления в СССР)]{{ref-en}} — из архивов Андрея Сахарова и Центра по правам человека в университете Брандеис, 2004. * [http://www.thegratitudefund.org/bukov.html Краткая биография]{{ref-en}}{{ref-ru}} * В. Буковский. [http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/last_word.html Последнее слово на суде. 5 января 1972 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810010527/http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/last_word.html |date=2012-08-10 }} * ''Бобков Ф.'' [https://web.archive.org/web/20050105025509/http://www.2nt1.com/archive/pdfs/dis70/kgb76-2.pdf Записка председателю КГБ о выдворении Буковских] * [http://www.vzglyad.ru/politics/2007/10/16/117947.html «Возвращение хулигана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305105759/http://vzglyad.ru/politics/2007/10/16/117947.html |date=2016-03-05 }} — взгляд политических противников на биографию и деятельность В. Буковского; 16 октября 2007 * [http://bukovsky2008.org Сайт инициативной группы по выдвижению Владимира Буковского кандидатом в Президенты России в 2008 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823113749/http://bukovsky2008.org/ |date=2007-08-23 }} * [http://www.bukovsky.org/ Портал поддержки В. Буковского, кандидата в Президенты России (архив)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113172843/http://www.bukovsky.org/ |date=2007-11-13 }} * [http://www.kommersant.ru/doc/2968620 Владимир Буковский объявил голодовку с требованием скорее рассмотреть его дело судом Великобритании] ;Буковский архивы * [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Документы, собранные Буковским о советско-афганском конфликте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=2007-04-26 }} * [http://www.bukovsky-archives.net/buk-rus.html Советский архив] ;Интервьюлар һәм сығыштары^{''хронологик тәртиптә''} * Europa auf dem Weg in die Diktatur? (Европа на пути к диктатуре?) [https://web.archive.org/web/20100619061024/http://www.zeit-fragen.ch/ARCHIV/ZF_73c/T01.HTM Часть 1]{{ref-de}} [https://web.archive.org/web/20041016065318/http://www.zeit-fragen.ch/ARCHIV/ZF_73d/T01.HTM Часть 2]{{ref-de}} — речь в Зальцбурге, октябрь 2000 * [http://www.rjews.net/maof/article.php3?id=2405&type=s&sid=37 An Open Letter to President Bush by Vladimir Bukovsky and Elena Bonner (Владимир Буковский и Елена Боннэр. Открытое письмо Президенту Дж. В. Бушу)]{{ref-en}} — март 2003 * [http://www.inache.net/signs/471 «Не хочу жить в антиутопии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119095602/http://www.inache.net/signs/471 |date=2020-01-19 }} — беседа с Вадимом Штепой, 2004 * [http://2004.novayagazeta.ru/nomer/2004/93n/n93n-s43.shtml «Я вооружился копиями»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921211529/http://2004.novayagazeta.ru/nomer/2004/93n/n93n-s43.shtml |date=2006-09-21 }} — интервью, декабрь 2004 * [http://www.brusselsjournal.com/node/865 Former Soviet Dissident Warns For EU Dictatorship (Бывший советский диссидент предупреждает об опасности диктатуры в Евросоюзе)]{{ref-en}} — речь в Брюсселе и краткое интервью, февраль 2006 * [http://www.russian-globe.com/N58/Banchik.Bukovsky.Litvinenko.htm «Убийство гражданина иностранными агентами — это акт агрессии»] — интервью, декабрь 2006 * [https://www.youtube.com/watch?v=-ExK6S_6pgA Телеинтервью с Буковским на НТВ] — июнь 2007 * [http://www.echo.msk.ru/programs/razvorot/53743/ Владимир Буковский в программе «Разворот» радиостанции «Эхо Москвы»] — август 2007 * [https://web.archive.org/web/20070625075356/http://www.inosmi.ru/stories/01/05/29/2996/238064.html «Кто он такой? Презренный подполковник КГБ!»] — интервью «BBC World», ноябрь 2007 * [http://sd.net.ua/2008/04/10/vbukovskijj_raspad_rossii_neizbezhen_a_evrosojuz_rukhnet.html В.Буковский: распад России неизбежен, а Евросоюз рухнет] — апрель 2008 * [http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24406600.html «Алфавит инакомыслия». Буковский.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112075514/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24406600.html |date=2012-01-12 }} — «Радио Свобода»; 29 ноября 2011 * [http://www.svobodanews.ru/content/article/24437884.html Владимир Буковский — о поколении Facebook, противостоящем КГБ. Данила Гальперович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106121858/http://www.svobodanews.ru/content/article/24437884.html |date=2012-11-06 }} — «Радио Свобода»; 30 декабря 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=ebGAtYJil08 Владимир Буковский о чекистах, видео] — передача «В гостях у Дмитрия Гордона», 2012 * [https://www.youtube.com/watch?v=NGBGuPfbfU8 Интервью Владимира Буковского, видео] — «Голос Америки»; 19 февраля 2014 * {{статья |автор=Валерий Петрович Лебедев |заглавие=Печальная болезнь Буковского |оригинал= |ссылка=http://www.lebed.com/2016/art6953.htm |автор издания= |издание=Альманах «Лебедь» |тип= |место= |издательство= |год=11.12.2016 |выпуск= |том= |номер=772 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Лебедев |archiveurl= |archivedate=}} {{конец кол}} ; Публикациялары * [http://www.thegratitudefund.org/buk-publ.html Список публикаций] * [http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/psychiatr.html Пособие по психиатрии для инакомыслящих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501102911/http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/psychiatr.html |date=2022-05-01 }} // Самиздат анталогияһы [[Категория:Лефортово төрмәһенең тотҡондары]] [[Категория:Антикоммунистар]] [[Категория:Рәсәй публицистары]] [[Категория:Рәсәй сәйәсмәндәре]] [[Категория:Рәсәй йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:2019 йылда вафат булғандар]] [[Категория:27 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Бәләбәйҙә тыуғандар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 декабрҙә тыуғандар]] se6mfc34nwbui6q54xd2domlmz956jb 0 158381 1295464 938191 2026-05-04T02:20:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295464 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Булатова Сәғдиә Хәсән ҡыҙы''' ({{lang-tt|Сәгъдия Булатова}}; 1884-1950гг.) — күренекле татар йәмәғәт эшмәкәре, мөғәллим, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы (1920). == Биографияһы == Булатова Сәғдиә Хәсән ҡыҙы [[1882 йыл]]да [[Ҡасим]] ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Ҡасим ҡалаһында уҡытыусы булып эшләй. Атаһы бик иртә үлә, ул ваҡытта уғы ни бары һигеҙ йәш була. Туғандары һәм таныштары ғаиләгә ярҙам итә. 16 йәшендә уҡытыусы булып эшләгән, атаһының элекке уҡыусыһы Булат Хәсәновҡа кейәүгә сыға. Сәғдиә белемде өйҙә ала һәм мөғәлимә булып китә. Ул Ҡасим мәҙрәсәһе тормошонда ҙур роль уйнай, ҡыҙҙар өсөн беренсе мәктәп аса. <ref>Исламский информационный духовно-просветительский портал[http://www.islamisemya.com/kastrovskoe-medrese.html]</ref> 191011912 йылдарҙа уҡыусы йәштәр менән [[театр]] түңәрәге ойоштора. Ул ваҡытта татар йәшәренә театрҙа ҡатнашыу тыйылған булған, шулай ҙа ҡайһы бер йәштәр йәшерен рәүештә ҡатнашҡан. Ул ауылдар буйлап йөрөп кулак һәм капиталистарҙы мыҫҡыл итә торған пьессалар ҡуя. Барлыҡ спектакльдәҙә ул үҙе һәм уның Зәкиә һәм Нажия исемле ҡыҙҙары ҡатнаша.Театр өсөн бөтә кәрәк-яраҡты үҙҙәре эшләй: сценарий яҙалар, костюмдар тегәләр.<ref>Всемирный конгресс татар[http://tatar-congress.org/ru/yanalyklar/sagdiya-bulatova-yarkaya-predstavitelnitsa-kasimovskih-tatar/]</ref> Постановкалар бик уңышлы килеп сыға, [[Октябрь революцияһы]]нан һуң труппа Ҡасим [[мәҙрәсә]]һендә «Сулпан» татар драма театры исеме менән эшләй башлай. 1917-1921 йылдарҙа татар мәктәптәре, изба-читальнялар, «Салғы» татар гәзитен асыуҙа ҡатнаша. 1924 йылда Мәскәүгә эшкә күсерелә. 1939 йылда низахҡа репрессиялана, 1955 йылда аҡлана.<ref>Книга памяти Республики Татарстан[http://lists.memo.ru/d5/f386.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124220446/http://lists.memo.ru/d5/f386.htm |date=2021-11-24 }}</ref> == Һылтанмалар == * Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. - 703с. илл.ISBN 0-9530650-3-0 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Репрессияланғандар]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] c0j2vhifr92llycfrsf531c0ftjh7da 0 162117 1295449 1276216 2026-05-03T19:29:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295449 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Березовский Максим Созонтович''' ([[27 октябрь]] [[1745 йыл]] — [[2 апрель]] [[1777 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]]ның [[Италия]]ла эшләгән композиторы. Д. С. Бортнянский менән бергә рус классик хор концертын барлыҡҡа килтереүсе булып һанала. == Биографияһы == Максим Созонтович Березовский 1745 йылдың 16 (27) октябрендә тыуған. Тикшереүселәр билдәләүенсә, композиторҙың атаһы Сас гербы дворяны булған. Березовскийҙың тыуған урыны билдәле түгел. Бала сағы Гетман Т. Разумовский резиденцияһында Сумщиналағы Глуховта үткән тип фаразлана. Унда бәләкәй Максим гетман Д. Апостол инициативаһы менән ойошторолған популяр йыр мәктәбендә уҡыған, йыр, нота грамотаһын, цимбал һәм бандурала уйнауға өйрәнгән. Мәктәпкә йәштәрҙе лә, ололарҙы ла ҡабул иткәндәр. Ике йыл уҡыу ваҡытында улар мәктәп хорында һәм Глуховтың Николай сиркәүендә йырлаған; гетман резиденцияһында опера, балет һәм драма спектаклдәрендә, хор һәм симфоник концерттарҙа сығыш яһар булған. Фаразланыуынса, Максим Киев дини академияһында уҡыған. 13 йәшенән (1758 Бөйөк кенәз Петр — буласаҡ император Петр III Федорович һарайындағы сиркәү хорында йырлай. Березовский исемен Я. Штелин 1759 һәм 1769 йылдарҙа Ораниенбаумдағы Италия операларында спектаклдә йырсы булараҡ телгә ала<ref>[https://bigenc.ru/music/text/1859942 Березовский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105145433/https://bigenc.ru/music/text/1859942 |date=2019-01-05 }} // Большая российская энциклопедия. Т. 3. М., 2005, с. 357.</ref> 1763 йылда һарай яны оркестры валторна уйынсыһының ҡыҙы — Ораниенбаум театр мәктәбен тамамлаған һәм һарайҙағы театр бейеүсеһе Францияна Юбершерға өйләнә. 1760 йылдарҙа камера-музыкант булып хеҙмәт иткән Березовский бер нисә хор концерты һәм йырҙары ижад итә. Уның композиторлыҡ оҫталығы замандаштарының күп кенә маҡтау һүҙҙәренә лайыҡ була — уның әҫәрҙәрен зауығы һәм көйлөлөгө өсөн маҡтағандар. «Рәсәй музыкаһы тарихы» хеҙмәте М. Березовскийҙың классик типтағы хор концерты урыҫ сиркәүенең «капелла» йырлау традицияларын (инструменталь оҙатмайынса) Италия хор мәктәптәре йырлауы менән берләштергәнен яҙа. Ул 1760-сы йылдарҙа Рәсәй империяһында эшләгән италияндар әҫәрҙәре, шулай уҡ Березовскийҙың был жанрҙағы беренсе авторҙың хор кантаталары менән раҫлана. 1769 йылдың яҙында Березовский Болон филармонияһы академияһына ебәрелә, һәм ул унда 1771 йылға тиклем уҡый. Был иң абруйлы институт [[XVII быуат]]тан алып бөтә Европа өсөн музыканттар әҙерләй. Академияны тамамлаусыларҙың оҫталығына ышаныс уның башлығы, танылған композитор Мартиниҙың юғары фәнни һәм педагогик абруйына нигеҙләнгән, замандаштары уны «музыка аллаһы» тип атағандар. Нәҡ ул Березовскийҙың уҡытыусыһы була. Академик исемен алыу өсөн, өс дәрәжә белем алыу ғына түгел, имтихандар тапшырыу ҙа мотлаҡ була — музыка әҫәре яҙыу өсөн бик яҡшы уҡырға кәрәк була (сөнки ул ваҡытта уҡый-яҙа белмәгән кешеләр хәйерсе һаналған). Березовскийға билдәле бер стилдә полифоник (полифоник) композиция яһарға тура килә. Ул Болон филармония академияһында<ref>Музыкальная энциклопедия. [http://enc-dic.com/enc_music/Bolonskaja-Filarmonicheskaja-Akademija-989.html Болонская филармоническая академия]</ref> «академик-композито»р (1771) исеме өсөн имтихан тапшыра — шул уҡ көндә Чехия композиторы Иосиф Мастиктан да имтихан алалар, һәм бер элек йәш [[Вольфганг Амадей Моцарт]] та имтихан биргән булған, ул да академик була. 1771 йылда Березовский Болон академияһының сит ил ағзаһы статусын ала. Был исем сит ил кешеһенә капельмейстер булып эшләргә хоҡуҡ бирә. «Massimo Berezovsky» тип ҡул ҡуйған Березовскийҙың антиподының протокол әле лә академия архивында һаҡлана. Березовскийҙың Италияла булыуы Болонья менән генә сикләнмәй, композитор [[Венеция]]ла була, унда ул стипендия ала, Рәсәй империяһының диңгеҙ эскадраһы урынлашҡан Ливорнола була. Урындағы традицион ҡышҡы карнавал өсөн Березовский «Демофонт» операһын яҙа (П. Метастазио либретто, [[1773 йыл]]да Ливорнола ҡуйыла). Риүәйәт буйынса, ул быны Рәсәй флотилияһы командующийы Орлов теләге буйынса эшләй. Италияла дүрт йылдан артыҡ йәшәгән Березовский башҡа ҡалаларҙа ла була. Мәҫәлән, уның «Соната для скрипки и чембало» тигән әҫәренең ҡулъяҙмаһында ижад итеү урыны итеп Пиза билдәләнгән. Италия архивтарында «Симфония» һәм өс клавир соната асыҡланған. Әлегә тиклем төрлө сығанаҡтарҙан билдәле булған кантаталар һәм концерттың партитураларын табылмаған. 1773 йылдың октябрендә композитор [[Санкт-Петербург]]ка ҡайта һәм империя театрҙары коллективына билдәләнә, һәм һигеҙ айҙан һуң — һарай яны капеллаһы капельмейстеры була. Березовский тормошоноң һуңғы йылдары тураһында мәғлүмәттәр ҡаршылыҡлы. Композиторҙың беренсе биографы Евгений (Болотнов) әйтеүенсә, ул «ипохондрияға бирелгән» һәм «үҙенә бысаҡ менән сәнскән». Ҡайһы бер биографтар был үҙ-үҙен үлтереү Березовскийҙың опальный принцесса Тараканова менән танышыуына бәйләйҙәр. Березовскийҙың хәҙерге биографы М. Г. Рыцарева композитор тормошоноң һуңғы йылдарына ҡағылышлы был фаразды кире ҡаға. Ул Березовскийҙың Тараканова ҡулға алынғансы ике йыл элек Рәсәйгә ҡайтҡанын һәм үҙ-үҙенә ҡул һалыу версияһы Евгений китаптарында XIX быуаттың икенсе ун йыллығында ғына күренгәнен яҙа; Рыцарева билдәләүенсә, Березовский [[1777 йыл]]дың мартында киҙеңү менән ауырып китә, был уның көтмәгән үлеменә сәбәп була. == Ижады == Д. С. Бортнянский Березовский менән бергә классик хор концертын (инструменталь оҙатмайса) яһаусы булып һанала. Уның хор өсөн музыкаһы араһындағы Иоанн Златоуст Литургияһы (иң танылған өлөшө — «Верую»), хор концерттары («Господь, воцарися», «Отрыгну сердце», «Милость и суд», «Слава в вышних Богу», «Не имамы иныя помощи»), ҡатнаш шиғырҙар («Знаменася на нас», «В память вечную», «Хвалите господа с небес» һ. б.). Рухи музыка өлкәһендә Березовский ижадының иң юғары нөктәһе — «Не отвержи мене во время старости» хор концерты (70-се Мәдхиәнең айырым шиғырҙарына). Шул уҡ ваҡытта композиторҙың ижадына [[Көнбайыш Европа]]ның барокко музыкаһы ҙур йоғонто яһай. Италияла Березовский, нигеҙҙә, классик музыка ижад итә; «көнбайыш» стилистикаһында — «Домофон» опера-серияһында күләмле әҫәрҙәр араһында (Ливон, 1773) һәм скрипка һәм клавесин өсөн соната (1772) һаҡлана. Березовскийҙың ҡайһы бер әҫәрҙәре әлегә тиклем баҫылып сыҡмаған. Бөгөнгө көндә композиторҙың ижади мираҫы күп Европа хор төркөмдәренең репертуарына индерелгән. Бортнянский һәм Ведель менән Березовский — XVIII быуаттың иң талантлы рус композиторҙарының береһе. Максим Созонтович Березовскийҙың хор әҫәрҙәре исемлегендә атрибутикаһы булған 46 пьеса бар {{Sfn|Рыцарева|2013}} . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Воротников П. М.'' Березовский и Галуппи // Библиотека для чтений. Журнал словесности <…> т.105 (1851), с.40-55. * ''Лебедев Н. А.'' Березовский и Бортнянский как композиторы церковного пения. — СПб., 1882. * Калып: Книга: Рыцарева М. Г.: Композитор М. С. Березовский * Рыцарева М. Г. Максим Березовский: жизнь и творчество композитора. — 2-е. — СПб.: Композитор СПб, 2013. — С. 182—206. — 228 с. — (Русская музыкальная классика). — <nowiki>ISBN 978-5-7379-0504-0</nowiki>. * ''Герасимова-Персидская Н.'' Партесный концерт в истории музыкальной культуры. М., 1983. * ''Рыцарева М.'' Было ли самоубийство // Искусство Ленинграда. 1990, № 2. * Березовский М. С. // Большая российская энциклопедия. Т.3. М.. 2005, с.357. == Һылтанмалар == * [http://www.kkovalev.ru/Berezovsky.htm Максим Березовский — о жизни и творчестве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930054318/http://kkovalev.ru/Berezovsky.htm |date=2013-09-30 }} * [http://bookworm-e-library.blogspot.com/search/label/Kukolnik%20Berezovsky Нестор Васильевич Кукольник «Максим Созонтович Березовский»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223170228/http://bookworm-e-library.blogspot.com/search/label/Kukolnik%20Berezovsky |date=2016-02-23 }} Исторический рассказ / Предания веков. В 2-х томах. Русская историческая повесть XIX — начала XX столетия. * {{ВТ-ЭСБЕ|Березовский, Максим Созонтович}} * {{ВТ-РБС|Березовский, Максим Созонтович|Храневич Константин Иерофеевич}} * [https://ludmilamironova.wordpress.com/2017/01/15/русский-моцарт/ Русский Моцарт // Официальный сайт Людмила Мироновой] * [https://www.playbuzz.com/ludmila11/a-a-3-1-2017-12-56-43-pm Викторина «Десять фактов биографии композитора Максима Березовского»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://imti.sias.ru/upload/iblock/132/imti_2017_17_3_78_lebedeva_emelina.pdf Лебедева-Емелина А. В. Биографика композиторов екатерининской эпохи: соотношение документов, легенд и мифов] * [http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/opac/search.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/Muzmyst%5F2013%5F13%5F20%2Epdf О. А. Шумилина ВЕНСКАЯ РУКОПИСЬ М. БЕРЕЗОВСКОГО] * [http://molodyvcheny.in.ua/files/journal/2018/2/131.pdf ХОРОВИЙ КОНЦЕРТ МАКСИМА БЕРЕЗОВСЬКОГО «ПРИІДІТЕ І ВИДІТЕ ДІЛА БОЖИЇ»: ВИКОНАВСЬКИЙ АНАЛІЗ Юрченко М. С.] * Березовский М. С. Хоровые произведения / Сост., ред. и вступ. ст.: М. Юрченко. К., 1989; То же. 1995 (укр. яз.) * Миницикл как композиционная модель раннеклассического хорового концерта (на примере творчества М. Березовского) // Музыка и время. М., 2013. № 1. С. 15-19 * [http://www.pravenc.ru/text/2057176.html] * Сафарова Т. Духовные концерты Максима Березовского. Проблема русской гармонии // Musica Theorica-1. МГК, 1994; * [https://scholar.google.com.ua/citations?user=ywoWMdIAAAAJ&hl=uk Шумилина] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1745 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1777 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Рәсәй империяһы композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Тенорҙар]] [[Категория:Классицизм дәүере композиторҙары]] [[Категория:Рәсәй империяһында тыуғандар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] ncl2off3nh7xmx7vfhz3moo76u1einm 0 165846 1295400 1290974 2026-05-03T12:15:52Z Баныу 28584 [[Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы]] битенең исемен [[Халыҡ-ара ерле халыҡтар телдәре йылы]] тип Баныу алыштырҙы: билдәһеҙ эйәлек килеш 1290974 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[2019 йыл]] [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] тарафынан '''халыҡ-ара ерле (аҫаба) халыҡтар теле йыл''' ({{lang-en|International Year of Indigenous Languages}}) тип иғлан ителә. Ошо йылда үткәрелгән сараларҙың төп бурысы булып йәмәғәтселектең бөтөн донъяла юҡҡа сығыу алдында торған автохтон телдәрҙең торошо тураһындағы мәғлүмәтен арттырыу, шулай уҡ тел, йәмғиәттең үҫеше, тыныс йәшәү һәм низағтарҙы көйләү аһында бәйләнештәр урынлаштырыу тора<ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.languagemagazine.com/2018/09/07/2019-the-year-of-indigenous-languages-iy2019|title=2019 the Year of Indigenous Languages IY2019 – Language Magazine|date=2018-09-07|work=Language Magazine|accessdate=2018-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190508045348/https://www.languagemagazine.com/2018/09/07/2019-the-year-of-indigenous-languages-iy2019/|archivedate=2019-05-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508045348/https://www.languagemagazine.com/2018/09/07/2019-the-year-of-indigenous-languages-iy2019/ |date=2019-05-08 }}</ref><ref name=":4">{{Cite news|url=http://geographical.co.uk/people/cultures/item/2860-get-talking-are-we-losing-indigenous-languages|title=Get talking – are we losing indigenous languages? – Geographical|last=Donovan|first=Sophie|accessdate=2018-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190527220144/http://geographical.co.uk/people/cultures/item/2860-get-talking-are-we-losing-indigenous-languages|archivedate=2019-05-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527220144/http://geographical.co.uk/people/cultures/item/2860-get-talking-are-we-losing-indigenous-languages |date=2019-05-27 }}</ref>. Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле йылы 2019 йылдың 28 ғинуарында [[ЮНЕСКО]]-ның [[Париж]]дағы штаб-фатирында<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6050114 В Париже прошло официальное открытие международного года языков коренных народов]</ref> һәм 1 февралдә БМО-ның [[Нью-Йорк]]<тағы штаб-фатирында асыла<ref>[https://news.un.org/ru/story/2019/02/1348292 «Есть народы, где число носителей языка можно сосчитать по пальцам». В ООН дали старт Международному году языков коренных народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204014305/https://news.un.org/ru/story/2019/02/1348292 |date=2019-02-04 }}</ref>. Элек тә БМО Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле ([[1993 йыл]]) һәм Халыҡ-ара телдәр йылын ([[2008 йыл]]) иғлан итә. 2019 йылдың ноябрендә БМО 2022—2032 йылдарҙы Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле ун йыллығы тип иғлан итте<ref>[https://undocs.org/ru/A/C.3/74/L.19/Rev.1 A/C.3/74/L.19/Rev.1 — R — A/C.3/74/L.19/Rev.1]</ref><ref>[http://raipon.info/info/news/4015/ Генеральная Ассамблея ООН провозгласила период 2022—2032 годы Международным десятилетием языков коренных народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120165809/http://raipon.info/info/news/4015/ |date=2019-11-20 }}</ref>. == Тарих == 2016 йылдың 19 декабрендә [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] ерле халыҡтар мәсьәләләре буйынса БМО-ның Даими Форумы резолюцияһы нигеҙендә (Резолюция 71/178) 2019 йылды Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле йылы тип иғлан итте. Генераль Ассамблеяһы резолюцияһында был ваҡиғаны ойоштороу буйынса әйҙәүсе ойошма итеп [[ЮНЕСКО]]-ны тәғәйенләүҙе тҡдим итә<ref name=":4"/>. 2019 йылда «ЮНЕСКО Курьер» журналының беренсе һаны Халыҡ-ара ерле халыҡтар теленә арнала<ref>[https://ru.unesco.org/news/novyy-nomer-kurera-yunesko-posvyashchen-yazykam-i-znaniyam-korennyh-narodov Latest articles | ЮНЕСКО]</ref>. == Маҡсаттары == Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теленең төп маҡсаты — ерле телдәр дусар ителгән хәүефкә, бигерәк тә уларҙың үҫешкә, тейешле идара итеүгә, аңлашмаусылыҡты көйләүгә һәм тыныслыҡ тәьмин итеүгә йоғонто яһағандарына иғтибар йәлеп итеү. Йылд маҡсаттары йәшәү сифатын яҡшыртыуҙы, халыҡ-ара кимәлдә киң хеҙмәттәшлекте һәм мәғлүмәтлелекте тәьмин итеү, аҫаба халыҡтарҙың теле һәм мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ булыуын раҫлау өсөн мәҙәниәттәр диалогын көсәйтеүҙе үҙ эсенә ала<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Lesson planning – events and themes for 2018|ссылка=https://www.teachermagazine.com.au/articles/lesson-planning-events-and-themes-for-2018|издание=Australian Council for Educational Research – ACER|язык=und|год=2018}}</ref>. Эшмәкәрлектең биш төп йүнәлеше билдәләнә<ref name=":1">{{Cite web|url=https://undocs.org/ru/A/RES/71/178|title=Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 19 декабря 2016 года}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.un.org/ru/events/indigenousday/|title=Международный день коренных народов мира 9 августа}}</ref>: # Үҙ-ара аңлашыуҙы көсәйтеү, низағтарҙы уңышлы көйләү һәм халыҡ-ара бәйләнештәргә булышлыҡ итеү; # ерле телдәргә ҡарата белем менән алмашыу һәм уңышлы стратегияларҙы таратыу өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыу; # ерле халыҡтар телен стандарттар булдырыу процесына интеграциялау; # ҡеүәтте арттырыу ярҙамында мөмкинлектәрҙе арттырыу; # яңы белемде аныҡлау аша үҫеү һәм үҫешеү. == Йыл саралары == Был йыл планына 2010 йылдың тотороҡло үҫеш һәм тотроҡло үҫештең 17 маҡсатын үҙ эсенә алған түбәндәге темаларға бағышланған саралар үткәреү инә: * Тел, мәғлүмәт һәм коммуникация технологияларын ҡулланып күп күләмле материалдар һәм киң хеҙмәт спектры булдырыу ярҙамында ревитализацияланыуға һәм ерле телдәргә ярҙам итергә («Ярҙам»). * Ерле телде һаҡлау, ерле халыҡтар тураһындағы һәм ерле телдәр вәкилдәре өсөн (балалар, үҫмерҙәр һәм өлкәндәр) ошо телдәге мәғарифҡа, мәғлүмәт һәм белемгә алыуҙы тәьмин итеү, мәғлүмәт йыйыу һәм таратыу ысулдарын яҡшыртыу («Файҙаланыу») * Ерле халыҡтың ҡиммәттәрен һәм белемен киңерәк социомәҙәни, иҡтисади һәм сәйәси өлкәләргә индереү, шулай уҡ традицион спорт төрҙәре һәм уйындары кеүек мәҙәни практикаларҙы үҫтереү («Үҫеш») Сараларҙы үткәреүҙә [[Төп халыҡтар|аҫаба халыҡтар]] вәкилдәре, БМО ойошмалары системаһы, ғилми берләшмәләр, дәүләт һәм шәхси ойошмалар, шулай уҡ киң мәғлүмәт саралары ҡатнаша<ref name=":3"/><ref name=":4"/>. == Рәсәйҙә ерле халыҡтар теле йылы == РФ-ның Милләттәр эштәре буйынса федераль агентлығы һәм РФ мәғариф министрлығы «Сахалин Энерджи» һәм «Лукойл» компаниялары ярҙамында Рәсәйҙә Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле сайтын эшләй<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6052124 В России создали фонд поддержки языков коренных народов]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3867553 ФАДН и Минпросвещения РФ создали фонд поддержки родных языков]</ref>. 21 февралдә, Халыҡ-ара туған телдәр көнөндә, рәсми рәүештә Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының туған телен һаҡлау һәм өйрәнеү фонды теркәлә. Рәсәйҙә Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле йылы 2019 йылдың 21 мартында [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ла рәсми асыла<ref>[https://tass.ru/press/7522 Международный год языков коренных народов в России]</ref>. Ерле халыҡтар теле йылын үткәреү планы үҙ эсенә 700-ҙән ашыу сараны ала. Улар төбәк һәм федераль кимәлдә үтә. 4-6 апрелдә РФА-ның тел ғилеме институтында Рәсәйҙә һәм унан ситтә ерле халыҡтың телен өйрәнеү, һаҡлау һәм уҡытыу проблемаларына арналған «Лингвистик форум 2019: Рәсәйҙең һәм донъяның ерле халыҡтары теле» халыҡ-ара конференция үтә<ref>[http://iling-ran.ru/main/conferences/2019_indigenous Международная конференция «Лингвистический форум 2019: Коренные языки России и мира»]</ref><ref>[https://nazaccent.ru/content/29384-nogajskie-idiomy-i-transformaciyu-ketskogo-folklora.html Ногайские идиомы и трансформацию кетского фольклора обсудят на лингвофоруме в Москве]</ref><ref>[https://nazaccent.ru/content/29601-mezhdunarodnyj-lingvisticheskij-forum-otkrylsya-v-moskve.html На лингвистическом форуме в Москве обсудят коренные языки России и мира]</ref><ref>[http://raipon.info/info/news/3498/ Title] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127014134/http://raipon.info/info/news/3498/ |date=2020-01-27 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ерле халыҡтарҙың хоҡуҡтары тураһында декларация * Халыҡ-ара туған телдәр көнө * Донъяның халыҡ-ара ерле халыҡтары көнө * Телдәрҙе тергеҙеү * Юғалып барған телдәр == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://en.iyil2019.org/ Официальный сайт Международного года языков коренных народов]{{ref-en}}{{ref-fr}}{{ref-es}} * [https://iyil2019.ru/ Российский сайт Международного года языков коренных народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031141912/https://iyil2019.ru/ |date=2020-10-31 }}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20190208202142/https://en.unesco.org/indigenous-peoples Коренные народы] на сайте [[ЮНЕСКО]] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Төп халыҡтар]] [[Категория:2019 йыл]] 2k2kditdc12sdlvnxcoxsinkat9hxnd 1295404 1295400 2026-05-03T12:18:49Z Баныу 28584 1295404 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[2019 йыл]] [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] тарафынан '''халыҡ-ара ерле (аҫаба) халыҡтар теле йыл''' ({{lang-en|International Year of Indigenous Languages}}) тип иғлан ителә. Ошо йылда үткәрелгән сараларҙың төп бурысы булып йәмәғәтселектең бөтөн донъяла юҡҡа сығыу алдында торған автохтон телдәрҙең торошо тураһындағы мәғлүмәтен арттырыу, шулай уҡ тел, йәмғиәттең үҫеше, тыныс йәшәү һәм низағтарҙы көйләү аһында бәйләнештәр урынлаштырыу тора<ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.languagemagazine.com/2018/09/07/2019-the-year-of-indigenous-languages-iy2019|title=2019 the Year of Indigenous Languages IY2019 – Language Magazine|date=2018-09-07|work=Language Magazine|accessdate=2018-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190508045348/https://www.languagemagazine.com/2018/09/07/2019-the-year-of-indigenous-languages-iy2019/|archivedate=2019-05-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508045348/https://www.languagemagazine.com/2018/09/07/2019-the-year-of-indigenous-languages-iy2019/ |date=2019-05-08 }}</ref><ref name=":4">{{Cite news|url=http://geographical.co.uk/people/cultures/item/2860-get-talking-are-we-losing-indigenous-languages|title=Get talking – are we losing indigenous languages? – Geographical|last=Donovan|first=Sophie|accessdate=2018-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190527220144/http://geographical.co.uk/people/cultures/item/2860-get-talking-are-we-losing-indigenous-languages|archivedate=2019-05-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527220144/http://geographical.co.uk/people/cultures/item/2860-get-talking-are-we-losing-indigenous-languages |date=2019-05-27 }}</ref>. Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле йылы 2019 йылдың 28 ғинуарында [[ЮНЕСКО]]-ның [[Париж]]дағы штаб-фатирында<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6050114 В Париже прошло официальное открытие международного года языков коренных народов]</ref> һәм 1 февралдә БМО-ның [[Нью-Йорк]]<тағы штаб-фатирында асыла<ref>[https://news.un.org/ru/story/2019/02/1348292 «Есть народы, где число носителей языка можно сосчитать по пальцам». В ООН дали старт Международному году языков коренных народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204014305/https://news.un.org/ru/story/2019/02/1348292 |date=2019-02-04 }}</ref>. Элек тә БМО Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле ([[1993 йыл]]) һәм Халыҡ-ара телдәр йылын ([[2008 йыл]]) иғлан итә. 2019 йылдың ноябрендә БМО 2022—2032 йылдарҙы Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле ун йыллығы тип иғлан итте<ref>[https://undocs.org/ru/A/C.3/74/L.19/Rev.1 A/C.3/74/L.19/Rev.1 — R — A/C.3/74/L.19/Rev.1]</ref><ref>[http://raipon.info/info/news/4015/ Генеральная Ассамблея ООН провозгласила период 2022—2032 годы Международным десятилетием языков коренных народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120165809/http://raipon.info/info/news/4015/ |date=2019-11-20 }}</ref>. == Тарих == 2016 йылдың 19 декабрендә [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] ерле халыҡтар мәсьәләләре буйынса БМО-ның Даими Форумы резолюцияһы нигеҙендә (Резолюция 71/178) 2019 йылды Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле йылы тип иғлан итте. Генераль Ассамблеяһы резолюцияһында был ваҡиғаны ойоштороу буйынса әйҙәүсе ойошма итеп [[ЮНЕСКО]]-ны тәғәйенләүҙе тәҡдим итә<ref name=":4"/>. 2019 йылда «ЮНЕСКО Курьер» журналының беренсе һаны Халыҡ-ара ерле халыҡтар теленә арнала<ref>[https://ru.unesco.org/news/novyy-nomer-kurera-yunesko-posvyashchen-yazykam-i-znaniyam-korennyh-narodov Latest articles | ЮНЕСКО]</ref>. == Маҡсаттары == Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теленең төп маҡсаты — ерле телдәр дусар ителгән хәүефкә, бигерәк тә уларҙың үҫешкә, тейешле идара итеүгә, аңлашмаусылыҡты көйләүгә һәм тыныслыҡ тәьмин итеүгә йоғонто яһағандарына иғтибар йәлеп итеү. Йылд маҡсаттары йәшәү сифатын яҡшыртыуҙы, халыҡ-ара кимәлдә киң хеҙмәттәшлекте һәм мәғлүмәтлелекте тәьмин итеү, аҫаба халыҡтарҙың теле һәм мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ булыуын раҫлау өсөн мәҙәниәттәр диалогын көсәйтеүҙе үҙ эсенә ала<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Lesson planning – events and themes for 2018|ссылка=https://www.teachermagazine.com.au/articles/lesson-planning-events-and-themes-for-2018|издание=Australian Council for Educational Research – ACER|язык=und|год=2018}}</ref>. Эшмәкәрлектең биш төп йүнәлеше билдәләнә<ref name=":1">{{Cite web|url=https://undocs.org/ru/A/RES/71/178|title=Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 19 декабря 2016 года}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.un.org/ru/events/indigenousday/|title=Международный день коренных народов мира 9 августа}}</ref>: # Үҙ-ара аңлашыуҙы көсәйтеү, низағтарҙы уңышлы көйләү һәм халыҡ-ара бәйләнештәргә булышлыҡ итеү; # ерле телдәргә ҡарата белем менән алмашыу һәм уңышлы стратегияларҙы таратыу өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыу; # ерле халыҡтар телен стандарттар булдырыу процесына интеграциялау; # ҡеүәтте арттырыу ярҙамында мөмкинлектәрҙе арттырыу; # яңы белемде аныҡлау аша үҫеү һәм үҫешеү. == Йыл саралары == Был йыл планына 2010 йылдың тотороҡло үҫеш һәм тотроҡло үҫештең 17 маҡсатын үҙ эсенә алған түбәндәге темаларға бағышланған саралар үткәреү инә: * Тел, мәғлүмәт һәм коммуникация технологияларын ҡулланып күп күләмле материалдар һәм киң хеҙмәт спектры булдырыу ярҙамында ревитализацияланыуға һәм ерле телдәргә ярҙам итергә («Ярҙам»). * Ерле телде һаҡлау, ерле халыҡтар тураһындағы һәм ерле телдәр вәкилдәре өсөн (балалар, үҫмерҙәр һәм өлкәндәр) ошо телдәге мәғарифҡа, мәғлүмәт һәм белемгә алыуҙы тәьмин итеү, мәғлүмәт йыйыу һәм таратыу ысулдарын яҡшыртыу («Файҙаланыу») * Ерле халыҡтың ҡиммәттәрен һәм белемен киңерәк социомәҙәни, иҡтисади һәм сәйәси өлкәләргә индереү, шулай уҡ традицион спорт төрҙәре һәм уйындары кеүек мәҙәни практикаларҙы үҫтереү («Үҫеш») Сараларҙы үткәреүҙә [[Төп халыҡтар|аҫаба халыҡтар]] вәкилдәре, БМО ойошмалары системаһы, ғилми берләшмәләр, дәүләт һәм шәхси ойошмалар, шулай уҡ киң мәғлүмәт саралары ҡатнаша<ref name=":3"/><ref name=":4"/>. == Рәсәйҙә ерле халыҡтар теле йылы == РФ-ның Милләттәр эштәре буйынса федераль агентлығы һәм РФ мәғариф министрлығы «Сахалин Энерджи» һәм «Лукойл» компаниялары ярҙамында Рәсәйҙә Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле сайтын эшләй<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6052124 В России создали фонд поддержки языков коренных народов]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3867553 ФАДН и Минпросвещения РФ создали фонд поддержки родных языков]</ref>. 21 февралдә, Халыҡ-ара туған телдәр көнөндә, рәсми рәүештә Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының туған телен һаҡлау һәм өйрәнеү фонды теркәлә. Рәсәйҙә Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле йылы 2019 йылдың 21 мартында [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ла рәсми асыла<ref>[https://tass.ru/press/7522 Международный год языков коренных народов в России]</ref>. Ерле халыҡтар теле йылын үткәреү планы үҙ эсенә 700-ҙән ашыу сараны ала. Улар төбәк һәм федераль кимәлдә үтә. 4-6 апрелдә РФА-ның тел ғилеме институтында Рәсәйҙә һәм унан ситтә ерле халыҡтың телен өйрәнеү, һаҡлау һәм уҡытыу проблемаларына арналған «Лингвистик форум 2019: Рәсәйҙең һәм донъяның ерле халыҡтары теле» халыҡ-ара конференция үтә<ref>[http://iling-ran.ru/main/conferences/2019_indigenous Международная конференция «Лингвистический форум 2019: Коренные языки России и мира»]</ref><ref>[https://nazaccent.ru/content/29384-nogajskie-idiomy-i-transformaciyu-ketskogo-folklora.html Ногайские идиомы и трансформацию кетского фольклора обсудят на лингвофоруме в Москве]</ref><ref>[https://nazaccent.ru/content/29601-mezhdunarodnyj-lingvisticheskij-forum-otkrylsya-v-moskve.html На лингвистическом форуме в Москве обсудят коренные языки России и мира]</ref><ref>[http://raipon.info/info/news/3498/ Title] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127014134/http://raipon.info/info/news/3498/ |date=2020-01-27 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ерле халыҡтарҙың хоҡуҡтары тураһында декларация * Халыҡ-ара туған телдәр көнө * Донъяның халыҡ-ара ерле халыҡтары көнө * Телдәрҙе тергеҙеү * Юғалып барған телдәр == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://en.iyil2019.org/ Официальный сайт Международного года языков коренных народов]{{ref-en}}{{ref-fr}}{{ref-es}} * [https://iyil2019.ru/ Российский сайт Международного года языков коренных народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031141912/https://iyil2019.ru/ |date=2020-10-31 }}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20190208202142/https://en.unesco.org/indigenous-peoples Коренные народы] на сайте [[ЮНЕСКО]] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Төп халыҡтар]] [[Категория:2019 йыл]] numomzjlhbmyyniqvjixt2w4j02tqru 1 165847 1295402 980214 2026-05-03T12:15:52Z Баныу 28584 [[Фекерләшеү:Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Халыҡ-ара ерле халыҡтар телдәре йылы]] тип Баныу алыштырҙы: билдәһеҙ эйәлек килеш 980214 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Международный год языков коренных народов|28 октябрь 2020}} i5i4rl4i7a2ykp28x03b1pqp1uqe5co 0 166970 1295461 986128 2026-05-04T00:54:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295461 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Боҙ өҫтө һуғышы'''({{Lang-de|Schlacht auf dem Eise}}, {{Lang-la|Prœlium glaciale — «Ледовая битва»}}), шулай уҡ '''Чудь күлендәге алыш''' ({{Lang-de|Schlacht auf dem Peipussee}}) - 1242 йылдың 18 (5) апрелендә Александр Невский етәкләгән [[Новгород республикаһы]] менән Владимир көстәре Ливон ордены ғәскәренә ҡаршы (шул иҫәптән 1237 йылдан Ҡылыс йөрөтөүселәр Орденына ҡаршы) Чудь күлендә булған һуғыш. Ливон орденының 1240-1242 йылдарҙағы баҫып алыу һөжүменең генераль бәрелеше Чудь күле боҙо өҫтөндә үткән. Рәсәй хәрби даны көндәренең береһе - кенәз Александр Невскийҙың урыҫ һуғышсылары Чудь күлендә (Боҙ өҫтө һуғышы) немец рыцарҙарын еңеүе көнө {{OldStyleDate|18|апрель||5}} билдәләп үтелә). == Һуғыш башланыуы == [[Файл:Rus-1240-nevski.png|слева|мини|300x300пкс|1239-1245 картаһы]] 1237 йылдың декабрендә Рим папаһы Григорий IX Финляндияға икенсе тәре һуғышы иғлан итә, һәм 1238 йылдың июнендә Дания короле Вальдемар II һәм берләшкән орден магистры Герман Балк Эстонияны бүлеү һәм шведтар ҡатнашлығында Балтик буйында Рәсәйгә ҡаршы хәрби саралар тураһында килешәләр<ref name="AU">Ужанков А. [http://www.pravoslavie.ru/archiv/mezhdvukhzol.htm#2 Меж двух зол. Исторический выбор Александра Невского]</ref> Шул йылдарҙа Рәсәй ерҙәре монгол һөжүме менән көсһөҙләндерелгән булған. Немецтар Изборск ҡалаһын ала, яу тоторға килгән 800 псков кешеһе һәләк була<ref name="HTO">[http://video.mail.ru/mail/izora/1/2.html сть] </ref>, [[Псков]]ты ҡамайҙар, бер аҙнанан псков баярҙарынан улар яҡлылар ҡала ҡапҡаһын асып индерә. 1241 йылда, Александр [[Бөйөк Новгород|Новгород]] ҡалаһы кешеләре саҡырыуы менән шунда бара, һәм Копорьены азат итә. Немецтарға ялланған кешеләрҙе башта ҡулға алһалар ҙа, сығаралар, ә [[чудь]] кешеләрен хыянат өсөн язалайҙар. 1242 йылдың март айында Псков алына. Рыцарҙар үҙ көстәрен тергеҙергә [[Тарту|Дерпт]] епископлығына китә. Александр ғәскәре орденға ҡаршы һуғышырға бара, мәгәр еңелә һәм күл боҙона сигенеп, яңы алышҡа әҙерләнә башлай. == Алыш барышы == Ҡаршы ғәскәрҙәр {{OldStyleDate3|5.4.1242}}1242 йылдың 5 апрелендә иртә менән осрашалар<ref>[http://krotov.info/acts/12/pvl/novg.htm Новгородская первая летопись старшего извода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150717172711/http://krotov.info/acts/12/pvl/novg.htm |date=2015-07-17 }}. Её дата считается более предпочтительной, поскольку кроме числа содержит ещё привязку к дню недели и церковным праздникам (день памяти мученика Клавдия и похвалы Богородице). В Псковских летописях стоит дата 1 апреля.</ref> Һуғыш башланған ваҡыт "Рифмалы йылъяҙмала" ошолай һүрәтләнә: {{цитата|''Русские имели много стрелков, которые мужественно вышли вперёд и первыми приняли натиск перед дружиной князя''}} Һуғыш башланғас алмандар "сусҡа" тигән тактиканы ҡулланып, урыҫ уҡсылары полктарының һыҙығын өҙгәндәр, ләкин Новгород ғәскәре Тевтон Ордены ғәскәре флангтарын ҡамап алған. Немецтарҙың башҡа отрядтары китергә мәжбүр булған. Һуғыштан һуң Тевтон Ордены Новгород менән Солох тураһындағы килешеү төҙөргә мәжбүр булған. Орден баҫып алған урыҫ ерҙәре азат ителә. 10 йылдан тевтондар яңынан [[Псков|Псковҡа]] ҡаршы һөжүм ойошторғандар.  == Һуғыштың әһәмиәтен һәм масштабы== Рәсәй тарихы буйынса традицион ҡараш, был алышта, [[Нева алышы|Нева алышында]] кенәз Александрҙың шведтарҙы (Нева, 1240 йылдың 15 июлендә) һәм 1245 йылда литваларҙы еңеүе менән бергә Псков һәм Новгород өсөн көнбайыштан өс етди дошман баҫышыуын туҡтатыу— монгол яуынан ҡаҡшаған Русь өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Немец тарихсыһы Диттмар Дальманн яҙғанса, Боҙ һуғышы рус милли мифын формалаштырыуҙа үҙ ролен уйнаған, унда Александр Невскийға "көнбайыш янауы" алдында " православ Урыҫ ерен яҡлаусы" роле бирелгән; һуғышта еңеү кенәздең 1250-се йылдарҙағы сәйәси алымдарын аҡлау булып һаналған. Дальман фекеренсә, Сталиндың шәхси культы өсөн үҙенсәлекле тарихи миҫал булып хеҙмәт иткән Невский образы Сталин культы осоронда бигерәк тә актуалләшкән. Боҙ өҫтөндәге һуғыш, Александр Ярославич тураһында Сталин мифының иң ҙур бейеклеге Сергей Эйзенштейн фильмы була <ref name="dahlmann">Dittmar Dahlmann. Der russische Sieg über die «teutonische Ritter» auf der Peipussee 1242// Schlachtenmythen: Ereignis — Erzählung — Erinnerung. Herausgegeben von Gerd Krumeich und Susanne Brandt. (Europäische Geschichtsdarstellungen. Herausgegeben von Johannes Laudage. — Band 2.) — Wien-Köln-Weimar: Böhlau Verlag, 2003. — S. 63—76.</ref>. == Алыш тураһында иҫтәлек == [[Файл:Nevski_Pskov.JPG|справа|мини|249x249пкс|Соколиха тауында Александр Невский дружинаһы һәйкәле, Псков]] === Фильмдар === * 1938 йылда [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Сергей]] [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Эйзенштейн]] төшөргән нәфис фильм «Александр Невский» * 1992 йылда документаль фильм «В память о прошлом и во имя будущего»төшөрөлгән. Фильм Боҙ өҫтөндәге һуғыштың 750 йыллығы айҡанлы Александр Невский һәйкәлен төҙөү тураһында һөйләй<ref>[http://video.mail.ru/mail/izora/1/1.html Часть 1. Видео 20 мин. 20 сек.]</ref><ref>[http://video.mail.ru/mail/izora/1/2.html Часть 2. Видео 15 мин. 39 сек.]</ref>. === Әҙәбиәт === ** Поэма [[:ru:Симонов,_Константин_Михайлович|Константина Симонова]] «Ледовое побоище» (1938) ** Г. Н. Караев, А. С. Потресов «Загадка Чудского Озера» (1966) ** Весной 1942 года немецкий писатель-эмигрант [[:ru:Арнольд_Цвейг|Арнольд Цвейг]] в неопубликованном эссе сравнил поражение немецкой армии с Ледовым побоищем <ref name="dahlmann">Dittmar Dahlmann. Der russische Sieg über die «teutonische Ritter» auf der Peipussee 1242// Schlachtenmythen: Ereignis — Erzählung — Erinnerung. Herausgegeben von Gerd Krumeich und Susanne Brandt. (Europäische Geschichtsdarstellungen. Herausgegeben von Johannes Laudage. — Band 2.) — Wien-Köln-Weimar: Böhlau Verlag, 2003. — S. 63—76.</ref>. == Һәйкәлдәр == *Соколиха тауында Александр Невский дружинаһы һәйкәле * Мемориаль тәре һәм Александр Невский һәйкәле === Филателия , бонистика һәм нумизматика === <gallery mode="packed" class="center" heights="200px"> Файл:1967 CPA 3589.jpg|<small> Марк «[[Александр Невский]]<nowiki/>», 1967 йылда фрагмент менән [[триптих]] {{nobr|[[Корин, Павел|Павла Корина]]}}.</small> Файл:StampRussia1992CPA5.jpg|<small>[[Почтовый блок|Почта блогында]] [[Россия|Рәсәй]], [[1992 год|1992 йыл]]</small> Файл:RUSMARKA-2218.jpg|<small>[[Почтовый блок|Почта блогында]] [[Россия|Рәсәй]] [[2017 год|2017 йылдан]], картина [[Серов, Валентин Александрович|в. а. Серов]] «Боҙ побоище», 1942 йыл</small> Файл:5011-0001-reverse.gif|<small>[[Памятная монета|Иҫтәлекле тәңкәләр]] Рәсәй, [[1992 год|1992 йыл]]</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса алыштар]] 0x051ckec0qe9nlswxaa3f5jkja2y61 0 168234 1295514 1051902 2026-05-04T10:07:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295514 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вильно йәһүд уҡытыусылар институты''' — [[Рәсәй империяһы]]ның Вильно уҡыу округы<ref name="ВилОкруг">[http://otherreferats.allbest.ru/pedagogics/00049378_0.html Виленский учебный округ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301121940/http://otherreferats.allbest.ru/pedagogics/00049378_0.html |date=2017-03-01 }}</ref> территорияһында урынлашҡан [[Педагогика|педагогик]] уҡыу йорто (уҡытыусылар институты), [[Вильнюс|Вильно]] ҡалаһында, [[1873 йыл]]да<ref name="Грушова">{{Cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=''Грушова Л. Д.'' История женского образовательного движения…|accessdate=2010-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100116051159/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|archivedate=2010-01-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116051159/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510 |date=2010-01-16 }}</ref> [[Йәһүдтәр|йәһүд общинаһы]] аҡсаһына асыла. == Тарихы == [[Файл:Vilna_Governorate_Map_(1897).jpg|мини|1878 йылда Вильна губернаһы.]] Рәсәй империяһының Вильно губернаһы рус, белорус һәм йәһүд халыҡтары йәшәгән хәҙерге [[Литва|Литваның]] көньяҡ-көнсығышындағы өйәҙҙәренең бер өлөшөн һәм [[Беларусь|Белоруссия]]<nowiki/>ның бөтә биләмәһен тиерлек үҙ эсенә алған<ref name="ВильнаБрок">{{ВТ-ЭСБЕ|Виленская губерния}}</ref>. Шуға бәйле хәҙерге [[Вильнюс]]та урынлашҡан институттың тарихы Белоруссия һәм Литва мәғариф учреждениелары үҫеше контекстында ҡарала. 1870-се йылдар башына Вильно губернаһында мәктәптәр үҫеше, уҡытыусы кадрҙары әҙерләүсе уҡыу йорттары булмау сәбәпле, тотҡарлана. Губерна тәҡдим иткән бөтә проекттар бюрократик системала оҙаҡ йылдарға тотҡарланып ҡалған, ә йыш ҡына сәйәси ҡаршылыҡтарға ла осраған. Һөҙөмтәлә беренсе проекты [[1863 йыл]]да кенәз А. П. Ширинский-Шихматов тарафынан тәҡдим ителгән православие динле граждандарҙы уҡытыу маҡсатында дәүләт финансланған уҡытыусылар институтын Вильнола [[1876 йыл]]да<ref name="ВилОкруг"/>— шәхси инициаторҙар тырышлығы менән ошонда өс йыл элек йәһүд уҡытыусылар институты эшләй башлағандан һуң ғына асыуға өлгәшелә. Йәһүд уҡытыусылар институты 1873 йылда раввин училищеһы нигеҙендә ойошторола һәм<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Раввинские училища в России}}</ref> урта уҡыу йорто<ref name="БЭ_Вильна">{{ВТ-ЭСБЕ|Вильна}}</ref> статусына эйә була. Унда уҡытыу рус телендә алып барыла, һәм уны тамамлаусылар фәҡәт йәһүд башланғыс училищеларында ғына уҡытыу хоҡуғына эйә булған. Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегендә унда уҡыусылар һаны 61 кеше тәшкил итә тип күрһәтелә. == Директорҙары һәм уҡытыусылары == Первым директором института в 1873—1878 годах был статский советник Иван Зоровавелевич (Павлович) Гвайта. Его служебную характеристику, а также этническое происхождение зафиксировал в своих воспоминаниях географ Ю. Д. Талько-Грынцевич, столкнувшийся с Гвайтой ещё будучи первоклассником Ковенской гимназии:{{Цитата башы}}Математику у нас вел итальянский онемеченный еврей Гвайта из Митавы. Он хорошо владел русским языком и как человек очень ловкий старался лавировать между поляками и правительством<ref name="Талько">''Талько-Грынцевич Ю. Д.'' Сибирские страницы жизни. — Чита, 2000. С. 18.</ref>{{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Математику у нас вел итальянский онемеченный еврей Гвайта из Митавы. Он хорошо владел русским языком и как человек очень ловкий старался лавировать между поляками и правительством<ref name="Талько">''Талько-Грынцевич Ю. Д.'' Сибирские страницы жизни. — Чита, 2000. С. 18.</ref><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>''Талько-Грынцевич Ю. ''</cite><cite>''Д.'' Сибирские страницы жизни.</cite></div></blockquote>Институт студенттары билдәләүенсә, Гвайта «тәрбиәләнеүселәр хәтерендә яғымлы, атайҙарса хәстәрлекле начальник, үҙе етәкләгән уҡыу йортоноң тормошо һәм көнкүреше нескәлектәренә саф немец бөхтәлеге (ул лютеран була), үҙенең бурыстарын педант тырышлыҡ һалып башҡарыуы һәм башҡаларҙан да шундай уҡ мөнәсәбәт талап итеүе менән һаҡланған»<ref name="Каценельсон">Каценельсон Я. Б. Двадцатипятилетие Виленского учительского института // Недельная хроника «Восхода». 1898. 1 нояб. Стб. 1633.</ref><ref name="kamunikat">[http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/sbornik/02/08_levin.htm ''Левин Д. Э.'' Белоруссия в воспоминаниях С. М. Дубнова: опыт комментария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007194508/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/sbornik/02/08_levin.htm |date=2008-10-07 }}.</ref>. [[1878 йыл]]да Гвайтаны Белосток реаль училищеһы директоры итеп билдәләйҙәр; был вазифаһында [[1882 йыл|1882 йылдың 1 февралендә]]<ref name="Циркуляр">Циркуляр по управлению Виленским учебным округом. 1882. № 6. С. 239—240.</ref> вафат була. Вильнола уның вариҫы Е. Г. Котельников була, уны Я. Б. Каценельсон (1880—1884 йылдарҙа институтта уҡыған), Гвайтанан айырмалы рәүештә, «антисемит һәм садист»<ref name="Каценельсон">Каценельсон Я. Б. Двадцатипятилетие Виленского учительского института // Недельная хроника «Восхода». 1898. 1 нояб. Стб. 1633.</ref> тип атай. == Билдәле тамамлаусылар == * С. Р. Мильштейн (институт эргәһендәге башланғыс училищены тамамлай) * Э. М. Хайкин — Минскиҙағы Шәхси ир-ат йәһүд реаль училищеһы директоры. * А. И. Вайнштейн — Бунд рәйесе. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Учительский институт в Вильне (христианский) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Вильно уҡыу округы]] [[Категория:Уҡытыусылар институттары]] [[Категория:Вильнюстың уҡыу йорттары]] 1hpn92cvkgt7a6xx32ofinl3ujbamdp 0 170777 1295486 1051754 2026-05-04T07:22:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295486 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Валя Балканска''' ({{Lang-bg|Валя Младенова Балканска}}), ысын исеме '''Фәһимә Кәстәбәкова''' ({{Lang-bg|Фейме Кестебекова}}) — Родоп төбәгенән болгар халыҡ йырсыһы. 1942 йылдың 8 ғинуар (һыуығай) көнө Арда ауылында, болгар мосолман ([[Помактар|помак]]) ғаиләһендә тыуған . Валя Балканска башҡарыуында ''«Излел е Делю хайдутин»'' болгар халыҡ йыры «Вояджерҙың алтын дискыһына» инеп, «Вояджер 1» һәм «Вояджер 2» АҠШ аппараттарында космосҡа ебәрелгән == "Излел е Делю хайдутин" йырын башҡарыу == Валя ханымдың иң билдәле аудиояҙмаһы − ''„Излел е Делю хайдутин“'' халыҡ йырының үҙ аллы башҡарыуы − е ХХ быуаттың алтмышынсы йылдарының аҙағында Мартин Кёнинг (Америкала йәшәгән болгар фольклорын тикшеренеүсеһе) тарафынан яһалып, АҠШ-та диск итеп сығарылған. Бер нисә йылдан һуң, был дискының бер нөсхәһе "Алтын дискыға" индереләһе аудиояҙмалар араһына инә. Был диск НАСА-ның "Вояджер" программаһы сиктәрендә Ерҙән Ҡояш системаһының тышына ебәреләсәк бер рисәлә итеп әҙерләнгән. Һөҙөмтәлә, 90 минутлыҡ әҫәрҙәр теҙмәһенә Валя Балкансканың башҡарыуында был йыр ҙа инә. Беренсенән, был диск "Вояджер 2" аппаратында 1977 йылдың 20 август (урағай) көнө космосҡа ебәрелә, ике аҙнанан һуң иһә "Вояджер 1" аппаратында икенсе өлгөһө лә ебәрелә. Һуңғыһы 2012 йылдың 25 август (урағай) көнө Гелиосфераның тышына сығып, әлеге мәлдә Йондоҙ арауығында була. == Репертуары == Валя Балкансканың репертуарына түбәндәге болгар халыҡ йырҙары инә: # А бре, юначе лудо и младо # А га бех мома лефтера # Агне, вакло агне # Ветър дуе мене мрези # Видем та се вдим познавам # Вчера се майче отидох # Гори ми, гори, юначе # Горо ле, горо зелена # Дай си ма, майчо # Девойко, бално ли ти е # Добре ми дойде, юначе # Излел е Делю Хайдутин # Какво е ново станало # Майчинко стара майчинко # Марудо, кузум Марудо # Мома сези на йодриво # Момиченце, малачичко # Момнеле мари хубава # Проводи ма, майчинко # Пукни са, тресни са юначе # Развявай Кольо, байрака # Руса девойка липсала # Севдитце пиле шарено # Страхил е страшен войвода # Събрали са се моми ли млади невести # Събрали са се събрали # Сьодните, севдим, сьодните # Триста са пушки пукнали # Хайдутине се молеха # Шар планино # Яла ми яла девойко. == Сығанаҡтар == <references /> == Тышҡы һылтанмалар == * [http://www.bulphoto.com/persons/923/ Галерия снимки на Валя Балканска на bulphoto.com] * [http://www.kaldata.com/forums/lofiversion/index.php/t19234.html Откъс за Валя Балканска от книгата «Майстори на народната музика-спомени и размисли» на Тодор Бакалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309225955/http://www.kaldata.com/forums/lofiversion/index.php/t19234.html |date=2008-03-09 }} * [http://www.vbox7.com/play:90df54e1 Валя Балканска изпълнява «Излел е Делю хайдутин» (видео)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412080733/http://www.vbox7.com/play:90df54e1 |date=2009-04-12 }}, VBox7 * Цветелина Шенева, [https://www.24chasa.bg/Article/949598 «След 43 г. Валя Балканска разбра как песента ѝ е изпратена в Космоса»], в-к «24 часа», 2 юли 2011 [[Категория:«Стара Планина» ордены кавалерҙары]] [[Категория:8 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] hy36fc2088rncstdrogapmrj38hhao0 0 174464 1295472 1284772 2026-05-04T06:49:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295472 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Фон = вокалист | Имя = Лайма Вайкуле | Профессии = {{певица|СССР|Латвия|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{актриса|СССР|Латвия|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}} }} '''Лайма Станиславовна Вайкуле''' ([[31 март]] [[1954]], [[СССР]], Латвия ССР-ы, Цесис) — СССР һәм латыш эстрада йырсыһы, актриса. Латвия Республикаһының халыҡ артисы (1995). «Вернисаж», «Еще не вечер», «Скрипач на крыше», «Шерлок Холмс», «Я вышла на Пикадилли», «Легкой джазовой походкой», «Я за тебя молюсь» һәм башҡа күп хиттарҙы башҡара. == Биографияһы == {{Внешнее изображение|image1=[https://teleprogramma.pro/wp-content/uploads/2016/01/0a799afcd486f46d5682cd5874ff472b.jpg отец Станислав и мать Янина]<ref>{{Cite web |url=https://teleprogramma.pro/stars/interview/64818/ |title=Лайма Вайкуле: «Предсказания гадалки пока сбылись не все. Но время еще есть» {{!}} teleprogramma.pro<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2018-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815231106/http://teleprogramma.pro/stars/interview/64818/ |archivedate=2017-08-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815231106/http://teleprogramma.pro/stars/interview/64818/ |date=2017-08-15 }}</ref>|image2=[http://stories-of-success.ru/files/l-vajkule-2.jpg Лайма в юности]|image3=[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcRCNwsTfvcNgbb5MhX6vkmJTIr32P5w4a4hguQPrFNHQwDy2ZfW Лайма в детстве]<ref>[http://laima.com/photos/photo/detstvo/ Лайма Вайкуле: фотографии 'Детство'<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>|image4=|image5=|image6=}}Лайма Вайкуле 1954 йылдың 31 мартында Латвия ССР-ының ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) Цесис ҡалаһында тыуған. Атаһы, Станислав Вайкулиса, производствола эшсе була. Әсәһе, Янина Вайкуле (2015 йылда вафат була)<ref name="autogenerated2">[http://www.mega-stars.ru/music_stars/vajkule.php Биография Лаймы Вайкуле // mega-stars.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130220075750/http://www.mega-stars.ru/music_stars/vajkule.php |date=2013-02-20 }}</ref>, тәүҙә һатыусы, ә һуңынан магазин директоры була<ref>[https://echo.msk.ru/programs/bomond/42715/ Эхо Москвы — «Бомонд», 4 апреля 2006 года. // echo.msk.ru]</ref>. Лайманың шулай уҡ ике өлкән апайҙары (бер үгәй апаһы һәм бер туған апаһы) һәм өлкән үгәй ағаһы була. Өс йылдан һуң уның ғаилә [[Рига]]ға күсеп килә<ref>Биография Лаймы Вайкуле. ''РИА Новости''(20140331T1050). Дата обращения: 4 ноября 2020.</ref>. Ригала 25-се урта мәктәптә уҡый<ref>13.12.1969. На эстраде – молодые певцы (англ.). ''По страницам "Ригас Балсс"''. Дата обращения: 10 июля 2020.</ref>.Һигеҙенсе класты тамамлағас, Лайма медицина училищеһына уҡырға инә.{{Цитата башы}}Табип булырға хыяллана. Хатта анатомияға йөрөй, шул тиклем табип булырға, кешеләрҙе дауаларға, уларҙы ҡотҡарырға теләнгем. Килеп сыҡманы... Шоу-бизнесҡа барып эләктем һәм башҡа тормош башланды. {{Цитата аҙағы}} 1969 йылдың декабрендә<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.postranicamrigasbalss.info/1969-1/13-12-1969-на-эстраде-молодые-певцы/|title=13.12.1969. На эстраде – молодые певцы|accessdate=2020-11-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119084219/https://www.postranicamrigasbalss.info/1969-1/13-12-1969-%D0%BD%D0%B0-%D1%8D%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B5-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%86%D1%8B/ |date=2021-01-19 }}</ref> Рига [[VEF (фабрика)|ВЭФ]] заводының мәҙәниәт һарайында йәш вокалсылар конкурсында ҡатнашып, сәхнәлә сығыш яһай, дипломант була һәм 4-се урынды яулай<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_7.htm#song3|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Бенефис|accessdate=2020-07-10}}</ref>. 15 йәшендә [[Раймонд Паулс]] етәкселегендә Рига радио һәм телевидениеһы оркестры солисы була. <blockquote> «Был филармонияла була. Миңә 15 йәш ине. Ул ваҡытта мин маэстро Заходникта музыка һәм йырлау менән шөғөлләнә инем, ә ул Раймонд Паулс менән эшләй ине — йырлай һәм Раймондтың йырсыларының тауышы менән эшләй. Уҡытыусы мине яратты, мине яҡшы йырлайһың тип иҫәпләне һәм Паулсҡа тыңлауға алып барҙы. Ҡараңғы филармония залында йырланым, киске сәғәт алтылар ине, шикелле, һәм ҡапыл бер кеше арттан килеп минең иңбашыма ҡаҡҡыланы ла: „Балам, мин һине алам“ тине. Был Раймонд Паулс ине»<ref>[http://www.newizv.ru/news/2004-04-02/5684/ «Я — вылитая Снежная королева» // newizv.ru (2 апреля 2004 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506100554/http://www.newizv.ru/news/2004-04-02/5684/ |date=2008-05-06 }}</ref> </blockquote> 1970 йылдарҙа [[Ҡара диңгеҙ]] курорттарында рок-төркөм менән ресторандарҙа йырлай. Бер ваҡыт Ялтала «Ницца» ресторанында сығыш яһай. Унда ял ваҡытында уны [[Юрмала]]ның сауҙа идаралығы начальнигы Марина Затока күреп ҡала. 1979 йылдың ғинуарынан 1984 йылдың декабренә тиклем Юрмалала билдәле «Юрас перле» ({{lang-lv|Jūras pērle}} — «Морская жемчужина») варьетеһында сығыш яһай. Тәүҙә бейеү оркестрында йырлай, һуңынан художество етәксеһе [[Гурман, Марк Наумович|Гурман Марк]] булған варьете йырсыһы була<ref>[http://www.ves.lv/article/10852 Это было в «Юрас перле» — «Вести сегодня» № 141, 19 июня 2006 // ves.lv]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шулай уҡ «Юрмала» ҡунаҡханаһы ресторанында сығыш яһай<ref>История гостиницы. ''Hotel Jurmala SPA''. Дата обращения: 4 ноября 2020.</ref>. Һуңынан, 80-се йылдар уртаһында Ригала яңы асылған «Латвия» ҡунаҡханаһының «Мелодия» барына саҡыралар. Унан инде үҙ программаһын төҙөп, төркөм һәм балет менән китә<ref>Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала. ''ale07.ru''. — «В середине 80-х Лайма Вайкуле работала в варьете ресторана «Латвия», который посещали преимущественно иностранные туристы. Она часто обращалась ко мне, поскольку включала в программу и латышские песни, хотя основу ее репертуара составляли западные шлягеры.». Дата обращения: 10 июля 2020.</ref><ref>"JURAS PERLE" воспоминания - YouTube. ''www.youtube.com''. Дата обращения: 4 ноября 2020.</ref>. 1981 йылда, варьете солисы булараҡ, «Мелодии уходящего года» (латыш. ''Gadu mijas melodijas'') программаһын төшөрөүҙә ҡатнаша, ул «Кабург» ресторанында үтә, унда балет менән «Бәхет» ([[Латыш теле|латыш.]] ''Laime'') йырын башҡара. Был Лайма Вайкуленың телевидениела беренсе сығышы була. 1983 йылдан 1985 йылға тиклем «Юрмала» һәм «Латвия» интурисында Латвия телевидениеһы өсөн варьете-программаһында төшөрөүҙә ҡатнаша. 1984 йылдың декабрендә уны Латвия телевидениеһында «Яңы йыл варьетеһы» ([[Латыш теле|латыш.]] ''Jaungada varietē'') программаһында күрһәтәләр, унда шулай уҡ «Mušmires» һәм «Brauc, brauc...»<ref>{{Cite web|url=https://ltv.lsm.lv/lv/raksts/24.03.2019-daudz-laimes-jubilar.-laima-vaikule.id154625/|title=«Daudz laimes, jubilār!». Laima Vaikule|accessdate=2020-09-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125052031/https://ltv.lsm.lv/lv/raksts/24.03.2019-daudz-laimes-jubilar.-laima-vaikule.id154625/ |date=2021-01-25 }}</ref> йырҙарын башҡара. Был программала уның менән бергә Леон Звиедрис, шулай уҡ Нора Бумбиер һәм башҡа билдәле башҡарыусылар сығыш яһай. Һуңынан был номерҙар тағы ла 1997 йылда «Субботний ретро-концерт» ([[Латыш теле|латыштар.]] ''Sestdienas retrokoncerts'') тапшырыуҙар циклында күрһәтелә<ref>{{Cite web|url=http://www.diva.lv/video/sestdienas-retrokoncerts/sestdienas-retrokoncerts-1997-09-28|title=Diva.lv - Sestdienas retrokoncerts (1997-09-28)|accessdate=2020-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.diva.lv/video/sestdienas-retrokoncerts/sestdienas-retrokoncerts-1997-04-05|title=Diva.lv - Sestdienas retrokoncerts (1997-04-05)|accessdate=2020-09-19}}</ref>. 1984 йылда ГИТИС-ҡа режиссёрлыҡ бүлегенә уҡырға инә. Көнбайыш репертуарҙан һәм заманса йырҙарҙан тыш «LAIMA» вокаль-инструменталь ансамбль оҙатыуында латыш йырҙарын, башлыса, Р. Паулстың «Verokoko» (урыҫ вариантында В. Леонтьев йырлай — «Вероока») йырын йырлай башлай. 1985 йыл дауамында үҙенең төркөмө һәм балеты менән бергә «Меркурий» клубында сығыш яһай (Хаммер үҙәге). 1984 йылдың декабрендә Владимир Давыденко саҡырыуы буйынса СССР Үҙәк Телевидениеһы өсөн «Яңы йыл зәңгәр уты» программаһын яҙыуҙа ҡатнаша, унда латыш телендә «Весёлые мухоморы» (латыш. Mušmires) йырын башҡара, ул Kool & the Gang төркөмөнөң үҙгәртелгән «Big Fun» йыры (1982) була. Был уның Үҙәк телевидениела беренсе тапҡыр күренеүе була. 1985 йыл дауамында бер нисә тапҡыр «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» тапшырыуында музыка паузаларында һәм тайм-ауттарҙа ҡатнаша, унда ансамбль менән бергә латыш телендә йырҙар башҡара<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_5.htm#song2|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=Лайма Вайкуле в той новогодней программе вместе со своим балетным ансамблем исполняла красочную песенно-танцевальную миниатюру «Мухоморы». Мы перемолвились с Лаймой несколькими фразами, я поздравил ее с дебютом на телеэкране, узнал, что она с огромным успехом выступает со своей программой варьете здесь же, в Центре, в бизнес-клуба «Меркурий».}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?19850928|title=Что? Где? Когда? :: Телекомпания "ИГРА-ТВ"|accessdate=2020-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?19851026#cur|title=Что? Где? Когда? :: Телекомпания "ИГРА-ТВ"|accessdate=2020-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?19851130#cur|title=Что? Где? Когда? :: Телекомпания "ИГРА-ТВ"|accessdate=2020-07-10}}</ref> Йырсыны билдәле йыр яҙыусы шағир Илья Резник һиҙеп ҡала. Ул уға радиола яҙҙырыу өсөн яңы «Ночной костёр» йыр тәҡдим итә, йырсы радиоэфирға ғына түгел, шулай уҡ Вильнюстағы «Йыр-86» телетапшырыуына эләгә<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_5.htm#song2|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=Надо сказать, что Резник завел разговор о Лайме не впустую. Как раз накануне он показал мне свое стихотворение «Ночной костер», с тем чтобы я попробовал написать к нему музыку. Даже напеть его постарался. Я пробурчал ему в ответ что-то невразумительное, однако и не отказался. Стихи остались лежать у меня на рояле. И Резник тут же сообщил, что для поездки и съемок в Вильнюсе Вайкуле нужна какая-то новая песня. Более чем прозрачно он намекнул, что этой песней могла бы быть как раз песня «Ночной костер». А потом повел разговор и дальше: мол, Лайма уже год как не работает в ресторане, что ее приняли в Азербайджанконцерт, что она учится в ГИТИСе на отделении эстрадной режиссуры.}}</ref> Шул уҡ саҡта, 1986 йылдың көҙөндә эстрада йондоҙҙарының совет-итальян концертында «Вернисаж» йырын (Паулс, Резник), шулай уҡ совет-итальян авторҙарының «Посланцы мира» йырын башҡара. Концерттың телеверсияһында «Вернисаж» йырын башҡармай (уның урынына «Ночной костёр» йырын йырлай) сөнки йырҙың премьераһы «Ещё не вечер» (Паулс, Резник) йыры менән бергә «Яңы йыл зәңгәр утында» телевидениела күрһәтеүгә ҡарар ителә. Лайма Вайкуле «Ещё не вечер» йырының үҙенсәлекле тексын тәҡдим итә һәм 1987 йылда Латвия радиоһында тауыш яҙҙырыу студияһында яҙҙыра <ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_5.htm#song1|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=С прекрасным настроением после кировских концертов я приехал в Москву, чтобы в точение недели участвовать в совместной программе звезд советской и итальянской эстрады во Дворце спорта «Лужники». Здесь я должен был впервые показаться на одной сцене вместо с Лаймой Вайкуле. <...> Мне, в конечном итоге, отвели в концерте единственный выход с песней «Ночной костер», которую пела Вайкуле. Я же сидел за роялем, как памятник и лишь выходил [[Выход на поклон|на поклон]] к зрителям. <...> В середине декабря я все-таки приехал вновь в Москву, чтобы сыграть в новогодней программе вместе с Лаймой Вайкуле песню «Еще не вечер». Та запись порадовала и несколько сняла напряжение и даже раздражение, которое испытываю, сталкиваясь с работой съемочных групп советского телевидения. Почти день ушел на проверку заранее приготовленных фонограмм, на никому не нужные репетиции. Полдня я вынужден был просидеть, неизвестно чего ожидая и убивая бесценное время в кафе, а к вечеру, наконец-то, начали снимать. Причем планировались эти съемки на два дубля два вечера подряд. Но я сразу же поставил редакторов и режиссера программы в известность, что в 21 час 30 минут у меня уходит в Ригу поезд. Поэтому была отснята лишь песня «Еще не вечер», которую Лайма исполняла имеете с артистами своего балетного ансамбля. Я же сыграл проигрыш на рояле, простился с участниками программы и помчался на Рижский вокзал. Уже без меня доснимались «Вернисаж» — дуэт Вайкуле с Леонтьевым, и заключительная песня программы «Город песен» в исполнении Валерия Леонтьева.}}</ref> 1987 йылдың февралендә йырсы «Рәсәй» дәүләт концерт залында уҙған Паулстың авторлыҡ кисәһендә ҡатнаша, концерттың бөтә союз телевизион трансляцияһынан һуң ул билдәлелек ала. Чехословакияла шул уҡ йылдың майында халыҡ-ара фестивалдә «Вернисаж» йыры өсөн «Алтын лира» («Братислава лира») призы йырсының уңышын нығыта. 1987 йылдың ноябрендә Болгарияла халыҡ-ара «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйынында сығыш яһай (сығышы 13 ноябрҙә үтә)<ref>{{Youtube|cGrHBayVJqY|Что?Где?Когда? 1987 Игра 1}}</ref>. ГИТИС эстрадаһы режиссеры факультетында уҡыуы менән бер үк ваҡытта ҙур яңғыҙ программа әҙерләй башлай, уның премьераһы 1988 йылдың февралендә «Рәсәй» дәүләт концерт залында уҙа һәм ул актрисаның лирик, характерлы, мәҙәк, гротесклы образдарҙы тыуҙыра алыуын раҫлай<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_9.htm#song1|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала-89|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=Лайма в феврале 1988 года в Москве, в зале «Россия», готовила свою первую сольную концертную программу: жаловалась по телефону, что ей никто не помогал, хотя и обещали, звала меня в Москву на подмогу. На мой взгляд, программа у Лаймы получилась интересной, но только зрители уходили после сольных концертов Вайкуле не в восторге, а скорее в недоумении. Все вроде было сделано в этой программе на высоком профессиональном уровне, однако тактическая расстановка песен оказалась неправильной, а значит — невыигрышной. Все шло в концерте слишком ровно и не обеспечивало высокого эмоционального всплеска, напряженного подъема, без которого трудно рассчитывать на успех сольного концерта. Обидно, что вся та колоссальная работа, которую проделала Лайма при подготовке этих концертов (недоедая, недосыпая, со страшным нервным и физическим напряжением, она сумела всего за месяц подготовить программу из двадцати песен во всем комплексе найденных ею визуальных эффектов), дала куда меньший эффект, чем могла бы.}}</ref> 1988 йылдың мартында Раймонд Паулс һәм Яак Йоала менән бергә Хельсинкиға бара, унда «Я ищу музыку для вас. Раймонд Паулс в Хельсинки» (фин. Etsin musiikkia sinulle. Raimond Pauls Helsingissä) концертында ҡатнаша. Унда «Юлейсрадио» биг-бэнды оҙатыуында үҙенең яңғыҙ альбомынан йырҙар башҡара һәм программа финалында ҡатнашыусылар менән бергә «Миллион алых роз» йырын башҡара<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_9.htm#song1|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала-89|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=В марте 1988 года я выехал в Хельсинки. <...> Там же во время встречи с представителями ВААП и иностранными представителями я попросил Лайму показать несколько номеров со своим балетным коллективом. Финны были восхищены синтезом песни и танца, который она создала, — таким образом определился первый «соучастник» моей поездки в Финляндию. Вторым но обоюдному согласию с финской стороной стал Яак Йоала. Последний раз мы встречались с продюсером в конце октября. Специально для этой встречи я приезжал на один день из Риги в Москву. Тогда же было окончательно решено, что программа будет называться «Шоу Раймонда Паулса», что выступать мы будем в сопровождении биг-бэнда «Юлейсрадио», что Лайма с балетом исполнит десять песен, Яак Йоала — четыре, что выступят в программе еще и известные финские певицы, что ото будет единственный концерт, который отснимет телевидение, а фонограмму затем использует фирма грамзаписи «Поларвокс». <...> Волновало лишь, что уже накануне моего отъезда в Финляндию у Лаймы в Госконцерте возникли какие-то проблемы но оформлению выезда вместе с пей балетного ансамбля. Надо было, конечно, видеть лицо финского продюсера, когда Лайма приехала в Хельсинки без своего балета — наши «культурные» деятели все-таки сумели «сунуть палку в колеса» и не позволили нам показать того, что могли и хотели. Хорошо, что было еще дней пять в запасе, чтобы буквально на ходу перестроить сценографию и балетно-хореографические решения. Мы ведь с Лаймой специально готовили репертуар, в котором бы в лучшем виде был использован ее балетный ансамбль. К этим же песням были сделаны оркестровки, подготовлены партитуры, и заменить их с ходу не было возможности. И все же на концерте был аншлаг. Судя но реакции зала, публика не разочаровалась, что провела тот вечер с нами. А потом мы слышали бесконечные сожаления, о том, что кто-то помешал приезду балетного ансамбля Лаймы. Финны никак не могли понять, подготовка каких документов оказалась столь сложной, что смогла повлиять на ход зарубежных гастролей. Лайму приглашали на серию коммерческих концертов по Финляндии, но, наученная горьким опытом, она уже боялась дать твердое согласие опять же из-за непредсказуемости в поведении наших псевдоменеджеров из Госконцерта.}}</ref> 1989 йылдарҙа уҡ популяр булараҡ Сочиҙа сығыш яһай. Уға «Мелодия» тауыш яҙҙырыу компанияһынан шылтыраталар һәм Мәскәүгә АҠШ башҡарыусыһы менән йыр яҙыуға саҡыралар. Бер нисә айҙан һуң ул АҠШ-ҡа күсенергә саҡырыу ала. Күскәндән һуң тиҙҙән уға онкологик диагноз ҡуйыла, уны йырсы күсенеүе арҡаһында еңеп сыға<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UN-lQlkc50w|title=Лайма Вайкуле: ориентация, Крутой, ЕС, Крым, россияне, Пугачева // А поговорить?..|author=А поговорить?|date=2019-07-11|accessdate=2019-07-12}}</ref>. «Юрмала» эстрада йырының йәш башҡарыусылар конкурсын ойоштороусыларының береһе булып тора. Рәсәйҙә һәм Латвияла бер нисә уңышлы альбом сығара, Рәсәйҙә, Европала һәм АҠШ-та 20 миллиондан ашыу диск һата. Элекке СССР илдәрендә, [[Европа]], [[Япония]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ҡалаларында сығыш яһай. 1991 йылдан [[Япония]]ла «Ҡыҙылдарҙың һәм Аҡтарҙың йыр турниры» программаһында сығыш яһай, унда латыш «Вернисаж» йыры версияһының «Elizabet» йырын башҡара. 1993 йылда Монте-Карлола «World Music Awards» премияһын ала һәм «Breakin' away» йыры менән сығыш яһай<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://ja.wikipedia.org/w/index.php?title=第42回NHK紅白歌合戦&oldid=77762077|заглавие=第42回NHK紅白歌合戦|год=2020-05-28|язык=ja|издание=Wikipedia}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=f4QmVHCjPLU&t=1227|title=World Music Awards 1993|author=|date=2016-05-12|publisher=}}</ref> Латвияла үткәрелгән «[[Яңы тулҡын (конкурс)|Яңы тулҡын]]» музыка конкурсының, шулай уҡ радио һәм телевидениеның, байрам концерттарының даими ҡунағы була. Даими «Голосящий КиВиН» КВН фестивале жюрийына саҡырыла, ул йыл һайын (2014 йыл тиклем) [[Юрмала]]ла үткәрелә. 2015 йылдан Юрмалала йыл һайын «Laima Rendezvous Jūrmala» («Лайма Рандеву Юрмала») халыҡ-ара музыка фестивален ойоштора һәм үткәрә. 1986 йылдың апреленән һәм СССР тарҡалғанға тиклем ВИА «LAIMA» солисы сифатында «Азконцерт» солисы була һәм күпмелер ваҡыт [[Баҡы]]ла йәшәй<ref>{{cite web|url=http://www.trend.az/life/interesting/1457784.html|title=Как Алла Пугачева ревновала солистку "Азконцерта" Баку Лайму Вайкуле|date=2009-04-18|lang=ru|accessdate=2016-07-11}}</ref> 2018 йылдың авгусында, Одессала гастролдәр ваҡытында Вайкуле Ҡырымда санкциялар арҡаһында сығыш яһау хоҡуғына эйә булмауы тураһында белдерә.<ref>{{Cite web|url=https://crimea.ria.ru/culture/20180811/1115002830.html|title=Лайма Вайкуле: в Крым не поеду, какой бы гонорар не предлагали|date=2018-08-11|lang=ru}}</ref>. Әммә һуңыраҡ «[[«Россия-1»|Рәсәй-1]]» телеканалы эфирында йырсы санкциялар бөтөрөлгәндән һуң ярымутрауға барырға әҙер булыуын аңлата<ref>{{Cite web|url=https://crimea.ria.ru/culture/20180811/1115002830.html|title=Лайма Вайкуле назвала условия для приезда в Крым|date=2018-08-14|lang=ru}}</ref> == Шәхси тормошо == {{Внешнее изображение}}Өйҙәш ире '''Андрей Латковский''' (1951 йылдың 30 авгусында тыуған )<ref>[https://jauns.lv/raksts/izklaide/295216-foto-pugacova-slesers-un-sovbiznesa-zvaigznes-viesojas-vaikules-dzivesbiedra-dzimsanas-dienas-ballite Празднование дня рождения Андрея Латковского в 2018 году. ]</ref> — йырсының продюсеры, уның ансамбленең элекке бас-гитарисы, совет дәүләт эшмәкәре Викентий Казимирович Латковскийҙың ейәне (1899—1983). Андрейҙың ағаһы Викентий Латковский «Юрас перле» ресторанында официант булып эшләй<ref>[http://vesti.lv/news/solist-iz-yuras-perle-kabackaya-riga-1970-90-h/print Солист из «Юрас перле»: кабацкая Рига 1970-90-х — версия для печати<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617093621/http://vesti.lv/news/solist-iz-yuras-perle-kabackaya-riga-1970-90-h/print |date=2018-06-17 }}</ref><ref>[https://www.segodnya.ua/lifestyle/showbiz/Prodyuser-Vaykule-rasskazal-kak-nachalis-ih-otnosheniya.html Вайкуленың продюсеры уларҙың мөнәсәббәтәренең нисек башланыуы тураһында һөйләй. 58-йәшлек Лайма Вайкуле бер ваҡытта ла кейәүҙә булмаған, әммә 35 йәшенән граждан никахында йәшәй…<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617015352/https://www.segodnya.ua/lifestyle/showbiz/Prodyuser-Vaykule-rasskazal-kak-nachalis-ih-otnosheniya.html |date=2018-06-17 }}</ref>. Лайма Вайкуле менән 1970 йылда танышалар, 1978 йылдан фактик никахта йәшәйҙәр. Балалары юҡ<ref name="породнился">[https://www.eg.ru/showbusiness/469298/ Игорь Крутой рассказал, как «породнился» с Лаймой Вайкуле | EG.RU<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Игорь Крутой нисек Лайма Вайкуле менән «туғанлашыуы» тураһында һөйләй. 2010 йылда, 56 йәшендә Лайма яһалма рәүештә ауырға ҡала, әммә балаһы төшә.<ref>[https://ru.tsn.ua/glamur/svitska-hronika/layma-vaykule-beremenna.html Лайма Вайкуле беременна — Гламур — TCH.ua<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327091152/https://ru.tsn.ua/glamur/svitska-hronika/layma-vaykule-beremenna.html |date=2019-03-27 }}</ref><ref name="autogenerated3">[http://party.com.ua/news/3751/ Заботливый муж Вайкуле // party.com.ua (11 февраля 2011 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060519/http://party.com.ua/news/3751/ |date=2013-09-21 }}</ref> Бер баланы уллыҡҡа алырға ниәтләй, ләкин духовнигы фатиха бирмәй. {{Цитата башы}}— Үтенәм, ҡыҙҙар, аборт яһатмағыҙ! Әгәр балаға уҙғанһығыҙ һәм хәлегеҙҙән килмәй икән, иң яҡшыһы баланы бирегеҙ... миңә!<ref>[http://boshsoz.com/obshchestvo/5478-vajkule-ne-delajte-abort-otdajte-malysha-mne Вайкуле. Не делайте аборт! Отдайте малыша мне! - Голая правда]</ref>{{Цитата аҙағы}} Раймонд Паулстың 1994 йылда тыуған ейәнсәре Моник-Ивондың тәре әсәһе, ә Игорь Крутой тәре атаһы була. Лайма Вайкуле хайуан хоҡуҡтарын кеүек әүҙем яҡлаусы<ref>[https://regnum.ru/news/970242.html ИА Регнум. Российские знаменитости устроили акцию протеста на льдах Белого моря против убийства тюленей // regnum.ru (12 марта 2008 года)]</ref><ref>[http://www.ntv.ru/novosti/128052/ НТВ. Зона, свободная от убийства. // ntv.ru (11 марта 2008 года)]</ref>. Ул — этик күҙлектән вегетариан.<ref>[http://www.best-woman.ru/news/1123 Зелёные знаменитости: вегетарианство входит в моду. // best-woman.ru]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> Лайманың дине — православие<ref name="Сноб">{{Cite web|author=Сергей Николаевич|url=https://snob.ru/selected/entry/124453/|title=Лайма Вайкуле: Со мной все время что-то происходит, мой ангел-хранитель работает без выходных|date=2017-05-17|accessdate=2020-11-26}}</ref>. == Ижады == === Дискография === * 1986 — Первый сезон. Восьмидесятые. * 1992 — Я за тебя молюсь * 1993 — Laima Tango * 1994 — Милый, прощай! * 1996 — Я вышла на Пикадилли * 1996 — Viss nāk un aiziet… * 1998 — Латинский квартал * 1999 — Зеркало * 2000 — Лучшие песни * 2002 — Имена на все времена * 2005 — О чём играет пианист? * 2013 — Atkal Mājās * 2019 — Leģendas === Фильмографияһы === * 1979 — Инспектор Гулл — ''клубта'' ''йырсы һәм бейеүсе (эпизод, «Lo and Behold» йыры)'' * 1980 — Братья Рико — ''йырсы (эпизод, песни «She’s not a disco lady» и «You’re my everything»)'' * 1984 — Нужна солистка — ''вокал (кадрҙа  — Мирдза Мартинсоне, «Bez puišiem nevar» йырсы)'' * 1985 — Танцы на крыше — ''йырсы (эпизод, «Ты найди меня» йыры)'' * 1991 — В русском стиле — ''Анна, махсус мәктәптә химия уҡытыусыһы (төп роль)'' * 1997 — Старые песни о главном 2 — ''пани Лайма (эпизод)'' * 1998 — Военно-полевой романс — ''певица в военном лагере (эпизод)'' * 1998 — Старые песни о главном 3 — ''камео'' * 2001 — Женское счастье — ''камео'' * 2001 — Старые песни о главном. Постскриптум — ''певица (эпизод)'' * 2003 — Снежная королева — ''Снежная королева (төп роль)'' * 2007 — Очень новогоднее кино, или Ночь в музее — ''певица (эпизод)'' * 2009 — Красная шапочка — ''Ҡыҙыл Башлыҡтың әсәһе (төп роль)'' == Танылыуы һәм бүләктәре == * 1987 — «[[Lyra Bratislavská|Братислава лира]]» эстрада йырҙары конкурсында (Чехословакия) гран-при («Алтын лира») * 1990 — «Латвия ССР-ының атҡаҙанған артисы» * 1993 — «World Music Awards» премияһы (Монте-Карло)<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.abbaomnibus.net/years/articles/billboard_05061993.htm|title=1993 World Music Awards|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-10-29|quote=Laima – Best-Selling Russian Recording Artist Of The Year.}}</ref> * 1995 — «Латвия Республикаһының халыҡ артисы» * 2011 — [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2011 йылдың 7 июлендә, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — Латвия Республикаһында заманса Рәсәй музыкаһы мәҙәниәтен популярлаштырыуға, Р''әсәй-Латвия мәҙәни бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/33515 Указ Президента Российской Федерации от 7 июля 2011 года № 900 «О награждении орденом Дружбы Вайкуле Л.»]</ref>. * 2019 — Латвия президентының Почёт грамотаһы —''дәүләт йәки'' ''Латвия йәмғиәте файҙаһына ҡаҙаныштары өсөн''<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.president.lv/ru/prezident-latvii/byvshie-prezidenty-latvii/raimond-veionis/pochetnaya-gramota-prezidenta-latvii#gsc.tab=0|title=Почётная грамота президента Латвии|publisher=Веб-сайт президента Латвии|accessdate=2020-11-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812175610/https://www.president.lv/ru/prezident-latvii/byvshie-prezidenty-latvii/raimond-veionis/pochetnaya-gramota-prezidenta-latvii#gsc.tab=0 |date=2020-08-12 }}</ref>. * 2019 — «Алтын граммофон» — ''ватан шоу-бизнесы үҫешенә индергән өлөшө өсөн''<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.interfax.ru/pressreleases/686075|title=«Русское Радио» подвело итоги года: в Кремле состоялась XXIV Ежегодная Церемония вручения национальной музыкальной Премии «Золотой Граммофон»|date=2019-11-29|accessdate=2020-11-26}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1954 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 мартта тыуғандар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:XXI быуат актрисалары]] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:Рәсәй актрисалары]] [[Категория:Латвия актёрҙары]] [[Категория:СССР актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XXI быуат йырсылары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Латвияла тыуғандар]] 2ul1ezlffde1xqrcgqdedijchmew1e7 0 181304 1295498 1104673 2026-05-04T07:31:43Z Kwamikagami 7335 1295498 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Lagrange_very_massive.svg|альт=|мини|Лагранж нөктәһе]] [[Файл:InnerSolarSystem_ru.png|альт=|мини|А[[Астероидтар билбауы|стероидтарҙың төп билбауы]] (аҡ төҫтә) һәм троя астероидтары (йәшел төҫтә)]] '''Троя астероидтары''' — L_Дүрт һәм L_Биш Лагранж нөктәләре тирәһендәге, һәм, тимәк, улар теләһә ниндәй планетаның йәки юлдаштарҙың 1:1 орбиталь резонансындағы [[астероид]]тар төркөмө. Ошо типтағы астероидтар тәүге тапҡыр [[Юпитер]] эргәһендә табыла. Был астероидтар [[Илиада]]ла һүрәтләнгән [[Троя һуғышы]]<nowiki/>персонаждарының исемдәре менән атала. Юпитерҙан тыш башҡа планеталарҙа ла троя астероидтары булыуы билдәле: [[Марс]] эргәһендә — 9, [[Нептун]] янында — 28, [[Уран (планета)|Уран]] менән [[Ер]] эргәләрендә 1-әр<ref>[http://www.ria.ru/science/20110727/408188855.html Астрономы открыли «троянский» спутник Земли]</ref><ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net//iau/lists/Trojans.html|title=Trojan Minor Planets|author=|date=|publisher=}}</ref>. Шулай уҡ [[Сулпан|Сулпан (Венера)]] эргәһендә ваҡытлы троя юлдашының булыуы билдәле. Бынан тыш, [[Сатурн (планета)|Сатурндың]] ике юлдашы — Тефия һәм Диона эргәләрендә, үҙ сиратында, икешәр троя юлдашы бар. 2020 йылдың февраленә Ҡояш системаһында 7681 ошондай астероид асыла, шуларҙың 7642-һе — Юпитер орбитаһында. NASA троя астероидтарын Люси (исем — инә австралопитек Люсиҙың исеменән) автоматик планета-ара станцияһы ярҙамында тикшерергә ниәтләй, 2021 йылдың 16 октябрендә уны осороу уңышлы башҡарыла<ref>{{Cite web|url=https://nplus1.ru/news/2021/10/16/lucy-launch|title=NASA запустило в космос аппарат для изучения троянских астероидов Юпитера|author=Александр Войтюк}}</ref>. Был автоматик планета-ара станцияһының астероидтарҙың төп билбауы аша осоп үтеүе 2025 йылға билдәләнгән. «Люси» 2027 йылдан 2033 йылға тиклем Юпитерҙың 6 троя астероидын тикшерәсәк. Миссияны [[Плутон]]ды тикшергәндә файҙаланылған «Новые горизонты» аппаратында ҡулланылған ''Ralph'' һәм ''LORRI'' инструменттарының яңы версияһы менән ҡоралландырыу планлаштырыла, шулай уҡ Ер тирәһендә әйләнгән (101955) Бенн «OSIRIS-REx» астероиды менән башланған миссиянан ''OTES'' приборының эш тәжрибәһе лә иҫәпкә алынасаҡ<ref>[https://www.nasa.gov/press-release/nasa-selects-two-missions-to-explore-the-early-solar-system NASA Selects Two Missions to Explore the Early Solar System], Jan. 4, 2017.</ref>. == Тарихы == 1772 йылда Жозеф Луи Лагранж сикләнгән есем мәсьәләһенөйрәнгәндә билдәле бер шарттарҙа иҫәпләү системаһында есем хәрәкәтһеҙ ҡалған биш нөктәнең булыуын аса. Был нөктәләр Лагранж нөктәләре тип атала, һәм уларҙың икеһе тотороҡло тигеҙләнеш нөктәләре була: L_Дүрт һәм L_Биш. Шулай итеп, был нөктәләрҙә массаһы бәләкәй объекттарҙың булыу ихтималлығы билдәләнә. Был гипотеза ғәмәлдә, 1906 йылда немец астрономы Макс Вольф (588) Ахиллес астероидын асҡан мәлдә, раҫлана. Бындай астероидтарҙы Троя һуғышы батырҙары исеме менән , ә объекттар класын — троя астероидтары тип атау традицияға әйләнә. L_Дүрт нөктәһендәге объекттар гректар хөрмәтенә аталһа, ә L_Биш нөктәһендәгеләр — Троя һаҡсылары хөрмәтенә атала, ләкин ике иҫкәрмә бар: (617) Патрокл — трояндар лагерында, ә (624) Гектор — гректар лагерында урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Воробьев И.|заглавие=Троянцы|издание=Квант|ссылка=http://kvant.mccme.ru/1976/05/troyancy.htm|место=М.|год=1976|номер=5|страницы=11—16}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://lenta.ru/news/2010/07/30/trojan/ Пищей космических кентавров оказались троянские астероиды] * [https://lenta.ru/news/2010/08/13/trojan/ В «мертвой зоне» Нептуна обнаружен новый троянский астероид] {{Внешние ссылки}} [[Категория:Астероидтар классификацияһы]] [[Категория:Троя астероидтары| ]] qiko46uktqssjkith0oux6o5arrxigs 0 183145 1295452 1267386 2026-05-03T20:42:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295452 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бигнов Рәмил Имамағзам улы''' ([[13 февраль]] [[1956 йыл]]) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, хужалыҡ хеҙмәткәре, эшҡыуар. РСФСР Юғары Советы халыҡ депутаты (1990—1993), II саҡырылыш РФ Дәүләт Думаһы депутаты (1996—1999)<ref>https://lib.sale/istoriya-rossii/bignov-ramil-imamagzamovich-73404.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221065313/http://lib.sale/istoriya-rossii/bignov-ramil-imamagzamovich-73404.html |date=2019-02-21 }}</ref>. == Биографияһы == * 1973—1978 — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институты]]<nowiki/>ның төҙөлөш факультеты студенты * 1978—1980 — ташсы, артабан СУ—1 КПД («Крупнопанельный домостроение») төҙөлөш тресы мастеры. Өфө ҡалаһы. * 1979—1983 — секретарь урынбаҫары, һуңынан КПД тресының ВЛКСМ комитеты секретары. * 1981—1983 — КПД тресының комплектлау идаралығы начальнигы урынбаҫары. * 1983—1985 — ВЛКСМ Октябрь район комитетының беренсе секретары (Ѳфѳ ҡалаһы). * 1984—1986 — студенттар төҙөлөш отрядтарының Башҡортостан өлкә штабы командиры. * 1986—1988 — Афғанстан Демократик Республикаһында совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты составында йәштәр эштәре буйынса кәңәшсеһе. * 1988 — КПД тресының партком секретары. * 1989 — Главбашстройҙа производство-технологик комплектация идарасыһы (Ѳфѳ ҡалаһы). * 1990 — КПД тресының КПСС комитеты секретары, Өфө ҡалаһы. * 1990—1992 — баш төҙөүсе, һуңынан КПД тресы оператив идаралығы дирекцияһы директоры, (Өфө ҡалаһы). * 1990 — «Башҡортостан Демократик конгресы» рәйесе. * 1990—1993 — РСФСР Юғары Советы халыҡ депутаты. * 1991—1993 — СССР Юғары Советы ағзаһы(?). * 1992—1996 — «Интерприватизация»хосусилаштырыу һәм сит ил инвестицияларына ярҙам итеү халыҡ-ара фондының төбәк бүлеге генераль директоры, «Трансмилли компанияһы — Юниверс» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры. * 1993—1996 — «Бирлик» чек инвестиция фондының генераль директоры. * 1996—1999 — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты. * 1997 — Башҡортостан татарҙары съезы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. * 1998 — Башҡортостан Президентына һайлауҙарҙа Мортаза Рәхимовтың һайлау компанияның штабын етәкләй. * 1999—2001 — БР Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтай депутаты. * 2001 — ҡабаттан «Трансмилли компанияһы — Юниверс» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры. * 2002 — Башҡортостан Республикаһында Татарстан сауҙа-иҡтисади вәкиллегенең етәксеһе. * 2003—2018 — Белорет ҡалаһының «Белсталь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең берҙән бер ойоштороусыһы һәм хужаһы * 2004—2008 — РФ татар милли-мәҙәни автономияһы Советы рәйестәше * 2004—2011 — БР татарҙарының төбәк милли-мәҙәни автономияһы советы рәйесе. * 2011 — «Белсталь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры ([[Белорет]]).<ref>[https://resbash.ru/news/ekonomika/v-bashkirii-na-belstale-smenilsya-aktsioner-i-pogasil-vse-dolgi-po-zarplate/ В Башкирии на «Белстали» сменился акционер и погасил все долги по зарплате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211162936/https://resbash.ru/news/ekonomika/v-bashkirii-na-belstale-smenilsya-aktsioner-i-pogasil-vse-dolgi-po-zarplate/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/news/147338/ В Башкирии изобрели новый способ взыскания долгов по зарплате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174801/https://deputat.openrepublic.ru/news/147338/ |date=2019-12-11 }}</ref> * 2012 — РФ Эске эштәр министрлығы ҡарамағындағы йәмәғәт советы ағзаһы, «Башҡортостан татарҙары» йәмәғәт ойошмаһының вәкиле<ref>[https://resbash.ru/articles/pravo/komu_zakon_a_komu_dyshlo-2499/ Кому закон, а кому дышло] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163224/https://resbash.ru/articles/pravo/komu_zakon_a_komu_dyshlo-2499/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/news/48527/ Общественный совет при МВД по Башкирии возглавил Айрат Халиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174831/https://deputat.openrepublic.ru/news/48527/ |date=2019-12-11 }}</ref> * 2012 — «Башҡортостан татарҙары» ижтимағи берләшмәләренең төбәк союзы рәйесе<ref>[https://resbash.ru/articles/cotsium/soglasie_natsiy_prodemonstrirovali_lidery_diaspor_v_zaochnom_dialoge_s_vladimirom_putinym-432/ Согласие наций продемонстрировали лидеры диаспор в заочном диалоге с Владимиром Путиным] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163209/https://resbash.ru/articles/cotsium/soglasie_natsiy_prodemonstrirovali_lidery_diaspor_v_zaochnom_dialoge_s_vladimirom_putinym-432/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/news/20115/ Более пяти тысяч человек поддержали Путина на митинге в Уфе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174757/https://deputat.openrepublic.ru/news/20115/ |date=2019-12-11 }}</ref> * 2013—2015 — Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы Рәйесе.<ref>[https://resbash.ru/articles/politika/bez_rozovykh_ochkov-4707/ Без розовых очков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211162933/https://resbash.ru/articles/politika/bez_rozovykh_ochkov-4707/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref name="автоссылка1">[https://resbash.ru/articles/cotsium/kronoshpan_byt_ili_ne_byt-4745/ «Кроношпан»: быть или не быть?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163036/https://resbash.ru/articles/cotsium/kronoshpan_byt_ili_ne_byt-4745/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>[https://resbash.ru/articles/ekonomika/opilki_v_kopilku_sobirayut_v_egorevske-5000/ Опилки в копилку собирают в Егорьевске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211162933/https://resbash.ru/articles/ekonomika/opilki_v_kopilku_sobirayut_v_egorevske-5000/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://resbash.ru/articles/ekonomika/igry_patriotov-4927/ Игры «патриотов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163404/https://resbash.ru/articles/ekonomika/igry_patriotov-4927/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://resbash.ru/articles/ekonomika/obshchestvennye_neslyshaniya-4868/ Общественные неслышания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163029/https://resbash.ru/articles/ekonomika/obshchestvennye_neslyshaniya-4868/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://resbash.ru/articles/cotsium/malozeme-9884/ Малоземье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211162933/https://resbash.ru/articles/cotsium/malozeme-9884/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/589886/ В Уфе прошел Президентский бал-2013 // ОБЩЕСТВО | новости башинформ.рф]</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/705995 Общественники Башкирии представили доклад о состоянии гражданского общества республики // ОБЩЕСТВО | новости башинформ.рф]</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/news/24822/ ШРП5: инвестиции и перспективы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174758/https://deputat.openrepublic.ru/news/24822/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/news/37171/ Уфа уступает по качеству жизни своим соседям – Казани, Екатеринбургу, Челябинску] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174801/https://deputat.openrepublic.ru/news/37171/ |date=2019-12-11 }}</ref> * 2013—2015 — РФ Эске эштәр министрлығы ҡарамағында Башҡортостан Республикаһы буйынса йәмәғәт советы рәйесе. * 2015 — РБ Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтай депутаты, («Берҙәм Рәсәй» кандидаты, 13 сентябрҙә уҙасаҡ өҫтәмә һайлауҙарҙа Туймазы бер мандатлы һайлау округы буйынса һайлана<ref>[https://resbash.ru/articles/politika/novaya_osen_dlya_tryekh_deputatov-8128/ Новая осень для трёх депутатов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163034/https://resbash.ru/articles/politika/novaya_osen_dlya_tryekh_deputatov-8128/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://resbash.ru/articles/politika/svoi_lyudi-8071/ Свои люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163127/https://resbash.ru/articles/politika/svoi_lyudi-8071/ |date=2019-12-11 }}</ref>, сәнәғәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ комитеты составына инә<ref>[https://deputat.openrepublic.ru/news/37179/ Состоялось 22-е заседание республиканского парламента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174757/https://deputat.openrepublic.ru/news/37179/ |date=2019-12-11 }}</ref>).<ref>[https://resbash.ru/articles/politika/konstantin_tolkachyev_zakonotvorchestvo_i_politika_ne_dolzhny_peresekatsya-11265/ Константин ТОЛКАЧЁВ: Законотворчество и политика не должны пересекаться] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174801/https://resbash.ru/articles/politika/konstantin_tolkachyev_zakonotvorchestvo_i_politika_ne_dolzhny_peresekatsya-11265/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://resbash.ru/articles/pravo/bez_chuvstva_dolga-8985 Статьи (Республика Башкортостан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174759/https://resbash.ru/articles/pravo/bez_chuvstva_dolga-8985 |date=2019-12-11 }}</ref><ref>https://rbtoday.ru/licom-k-licu/rustem-ahmadinurov-komanda-vyhodcev-iz-bashkirii-delaet-krasnogorsk-stolicej-podmoskovja/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174804/https://rbtoday.ru/licom-k-licu/rustem-ahmadinurov-komanda-vyhodcev-iz-bashkirii-delaet-krasnogorsk-stolicej-podmoskovja/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/news/59546/ Министр здравоохранения Республики Башкортостан Анвар Бакиров выступил с отчетом о деятельности министерства за 2016 год и первое] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174834/https://deputat.openrepublic.ru/news/59546/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref name="автоссылка2">[https://deputat.openrepublic.ru/articles/41094/ Парламентарии Башкортостана удостоены высоких государственных наград] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211173505/https://deputat.openrepublic.ru/articles/41094/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/835896-v-bashkirii-khotyat-vosstanovit-mery-gospodderzhki-mnogodetnykh-semey-sushchestvovavshie-v-90-e-gody В Башкирии хотят восстановить меры господдержки многодетных семей, существовавшие в 90-е годы // ОБЩЕСТВО | новости башинформ.рф]</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/news/46776/ Ученые Башкирии разработали технологию воспроизводства плодородия почв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174828/https://deputat.openrepublic.ru/news/46776/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>https://www.ufa.kp.ru/daily/26515.7/3534473/</ref> == Рейтингтары == * 2015 — Ҡоролтайҙың барлыҡ депутаттарынын да күберәк аҡса эшләй (декларацияға ярашлы — 36,9 миллион һум)<ref>[http://ufatime.ru/news/2016/05/21/deputaty-bashkirii-otchitalis-o-dohodah-za-proshlyj-god/ Депутаты Башкирии отчитались о доходах за прошлый год]</ref>. * 2016 йылдың апреле —Башҡортостан Республикаһының 50 иң абруйлы сәйәсмәндәре рейтингында 46-сы урын.<ref>[https://deputat.openrepublic.ru/articles/44518/ Рустэм Хамитов продолжает возглавлять рейтинг влиятельных политиков Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174800/https://deputat.openrepublic.ru/articles/44518/ |date=2019-12-11 }}</ref><ref>[http://u7a.ru/articles/politics/12025 На рейтинг политиков Башкирии влияют будущие выборы]</ref><ref>[http://www.apecom.ru/projects/item.php?SECTION_ID=90&ELEMENT_ID=2648 Рейтинг 50 наиболее влиятельных политиков Республики Башкортостан в апреле 2016 года]</ref> * 2016 йылдың июне — сәйәси һәм иҡтисади коммуникациялар агентлығы мәғлүмәттәре буйынса (АПЭК) Башҡортостан Республикаһының иң абруйлы сәйәсмәндәре рейтингында 28-се урынды биләй<ref>[http://u7a.ru/articles/politics/12423 Среди влиятельных политиков в Башкирии в лидерах единороссы]</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/articles/45987/ ТОП-50 самых влиятельных политиков Башкирии в июне 2016 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174800/https://deputat.openrepublic.ru/articles/45987/ |date=2019-12-11 }}</ref> * 2017 — 2016 йыл һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостан Республикаһының иң абруйлы сәйәсмәндәре рейтингында 40-сы урынды биләй<ref>[http://portal.parliament.gov.ru/article/?id=2188 Парламентский портал :: РЕЙТИНГ 50 НАИБОЛЕЕ ВЛИЯТЕЛЬНЫХ ПОЛИТИКОВ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ПО ИТОГАМ 2016 ГОДА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Бүләктәре == * 1985 — «Комсомолда әүҙем эше өсөн» билдәһе. * 1986 — «Студент отрядтарында әүҙем эше өсөн» билдәһе. * 1986 — «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы. * 1988 — ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почет билдәһе. * 1988 — [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт билдәһе» ордены]]. * 1988 — Афғанстан Республикаһының «Халыҡтар дуҫлығы» ордены * 1988 — Афғанстан Республикаһының «Батырлыҡ өсөн» миҙалы * 2016 — Башҡортостан Республикаһының «Халыҡтар дуҫлығы» ордены<ref name="автоссылка2"/> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Энциклопедия Уфимского государственного нефтяного технического университета. — Башкирская энциклопедия, 2018. == Һылтанмалар == * https://deputat.openrepublic.ru/deputies/47756/{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://lib.sale/istoriya-rossii/bignov-ramil-imamagzamovich-73404.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221065313/http://lib.sale/istoriya-rossii/bignov-ramil-imamagzamovich-73404.html |date=2019-02-21 }} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1956 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 февралдә тыуғандар]] [[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Сәйәсмәндәр]] tbqoazdcadpz0ttl9cldj60b6mu4jow 0 184288 1295516 1209719 2026-05-04T10:26:47Z Баныу 28584 1295516 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бунин урманы''' — дәүләт тәбиғи ландшафт заказнигы. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда урынлашҡан. Майҙаны — 1200 гектар<ref>Кадастровые сведения об особо охраняемых природных территориях регионального и местного значения Республики Башкортостан по состоянию на 01.01.2020 г.</ref>. == Тасуирлама == Заказник [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы булдырылған<ref>Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р</ref>. Һыу айырғыс ҡарт йәштәге ҡарағайлыҡтар, йүкәлектәр һәм имәнлектәрҙе ҡурсалау маҡсатында ойошторолған. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның үҙәк өлөшөндәге боронғо эрозиялы платола һәм материк битләүҙәрендә, [[Парафеевка]] ауылынан төньяҡҡа табан 0,5 км һәм [[Рассвет (Бәләбәй районы)|Рассвет]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяҡтан — [[Рә]] йылғаһы, көнбайыштан — [[Көтәмәле]] йылғаһының үҙәне, көнсығыштан — [[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]—[[Яңы Көс]]—[[Бәләбәй]] автомобиль трассаһы менән сикләнгән. Бәләбәй участка урмансылығының 85-93-сө кварталдарын үҙ эсенә ала. Заказниктың иң мөһим объекттары — төп реликт ҡарағай урмандары. Уларҙың бер өлөшө «Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтар» тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә. Көтәмәле һәм Рә йылғаларына ҡарай битләүҙәреҙә ҡарағайлыҡтар һирәгәйә, ваҡ ағаслыҡта селек һәм сейә ҡыуаҡлыҡтары бар. Икенсе участкала улар киң япраҡлы-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт, уларҙа май ынйы сәскәһе осрай. Айырым массивтар менән имәнлектәр осрай. Заказниктың байтаҡ майҙандарын йүкәлектәр, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар биләй. Рә йылғаһы үҙәнендә ерек-муйыл ағаслыҡтары һәм таллыҡ (аҡ тал һәм башҡалар) таралған. Болонлоҡтар һәм далалар, шишмә үҙәненең риофил берләшмәләре киң таралған. Заказниктың төньяҡ өлөшөндә уникаль берләшмә — битләүҙәге мүкле шишмә һаҙлығы урынлашҡан<ref>[http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России.</ref>. Заказниктың өстән бер өлөштән ашыуын төрлө йәштәге урман культуралары, башлыса ҡарағайҙар биләй. Шулай уҡ дала үҫемлектәре (ташлы һәм болонло далалар) айырым һаҡланырға тейеш. Заказник территорияһында үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыу хәүефе янаған (шул иҫәптән [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән) төрҙәре үҫә: ике башаҡлы эфедра, дөйә ҡылғаны, Урал етене, Ипполит ҡыйыҡтажы, Урал төймәбашы, һипкелле йомрогөл, һипкелле глобулярия, эре тәңкәғуҙаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Бунинский лес // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =79—80 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}} == Норматив-хоҡуҡи документтар == * Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р * Постановление правительства Республики Башкортостан от 31.10.2011 № 385 «Об утверждении положений о государственных природных заказниках республиканского значения» == Һылтанмалар == * {{БЭ|82026|автор=[[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|Мулдашев А. Ә.]]}} * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России. {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Башҡортостан заказниктары]] [[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:Бәләбәй районы географияһы]] [[Категория:Алфавит буйынса урмандар]] 8sf24dzukdz4fgvmsppccplt4m4zr9j 1295517 1295516 2026-05-04T10:28:30Z Баныу 28584 /* Тасуирлама */ 1295517 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бунин урманы''' — дәүләт тәбиғи ландшафт заказнигы. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда урынлашҡан. Майҙаны — 1200 гектар<ref>Кадастровые сведения об особо охраняемых природных территориях регионального и местного значения Республики Башкортостан по состоянию на 01.01.2020 г.</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Парафеевка и поля.jpg|Парафеевка и поля.jpg]] Заказник [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы булдырылған<ref>Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р</ref>. Һыу айырғыс ҡарт йәштәге ҡарағайлыҡтар, йүкәлектәр һәм имәнлектәрҙе ҡурсалау маҡсатында ойошторолған. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның үҙәк өлөшөндәге боронғо эрозиялы платола һәм материк битләүҙәрендә, [[Парафеевка]] ауылынан төньяҡҡа табан 0,5 км һәм [[Рассвет (Бәләбәй районы)|Рассвет]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяҡтан — [[Рә]] йылғаһы, көнбайыштан — [[Көтәмәле]] йылғаһының үҙәне, көнсығыштан — [[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]—[[Яңы Көс]]—[[Бәләбәй]] автомобиль трассаһы менән сикләнгән. Бәләбәй участка урмансылығының 85-93-сө кварталдарын үҙ эсенә ала. Заказниктың иң мөһим объекттары — төп реликт ҡарағай урмандары. Уларҙың бер өлөшө «Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтар» тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә. Көтәмәле һәм Рә йылғаларына ҡарай битләүҙәреҙә ҡарағайлыҡтар һирәгәйә, ваҡ ағаслыҡта селек һәм сейә ҡыуаҡлыҡтары бар. Икенсе участкала улар киң япраҡлы-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт, уларҙа май ынйы сәскәһе осрай. Айырым массивтар менән имәнлектәр осрай. Заказниктың байтаҡ майҙандарын йүкәлектәр, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар биләй. Рә йылғаһы үҙәнендә ерек-муйыл ағаслыҡтары һәм таллыҡ (аҡ тал һәм башҡалар) таралған. Болонлоҡтар һәм далалар, шишмә үҙәненең риофил берләшмәләре киң таралған. Заказниктың төньяҡ өлөшөндә уникаль берләшмә — битләүҙәге мүкле шишмә һаҙлығы урынлашҡан<ref>[http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России.</ref>. Заказниктың өстән бер өлөштән ашыуын төрлө йәштәге урман культуралары, башлыса ҡарағайҙар биләй. Шулай уҡ дала үҫемлектәре (ташлы һәм болонло далалар) айырым һаҡланырға тейеш. Заказник территорияһында үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыу хәүефе янаған (шул иҫәптән [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән) төрҙәре үҫә: ике башаҡлы эфедра, дөйә ҡылғаны, Урал етене, Ипполит ҡыйыҡтажы, Урал төймәбашы, һипкелле йомрогөл, һипкелле глобулярия, эре тәңкәғуҙаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Бунинский лес // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =79—80 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}} == Норматив-хоҡуҡи документтар == * Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р * Постановление правительства Республики Башкортостан от 31.10.2011 № 385 «Об утверждении положений о государственных природных заказниках республиканского значения» == Һылтанмалар == * {{БЭ|82026|автор=[[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|Мулдашев А. Ә.]]}} * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России. {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Башҡортостан заказниктары]] [[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:Бәләбәй районы географияһы]] [[Категория:Алфавит буйынса урмандар]] e56ncuh0gsm1rsb9uvyf7pl9c0ws0n9 1295518 1295517 2026-05-04T10:29:26Z Баныу 28584 /* Тасуирлама */ 1295518 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бунин урманы''' — дәүләт тәбиғи ландшафт заказнигы. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда урынлашҡан. Майҙаны — 1200 гектар<ref>Кадастровые сведения об особо охраняемых природных территориях регионального и местного значения Республики Башкортостан по состоянию на 01.01.2020 г.</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Парафеевка и поля.jpg|мини|слева|]] Заказник [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы булдырылған<ref>Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р</ref>. Һыу айырғыс ҡарт йәштәге ҡарағайлыҡтар, йүкәлектәр һәм имәнлектәрҙе ҡурсалау маҡсатында ойошторолған. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның үҙәк өлөшөндәге боронғо эрозиялы платола һәм материк битләүҙәрендә, [[Парафеевка]] ауылынан төньяҡҡа табан 0,5 км һәм [[Рассвет (Бәләбәй районы)|Рассвет]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяҡтан — [[Рә]] йылғаһы, көнбайыштан — [[Көтәмәле]] йылғаһының үҙәне, көнсығыштан — [[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]—[[Яңы Көс]]—[[Бәләбәй]] автомобиль трассаһы менән сикләнгән. Бәләбәй участка урмансылығының 85-93-сө кварталдарын үҙ эсенә ала. Заказниктың иң мөһим объекттары — төп реликт ҡарағай урмандары. Уларҙың бер өлөшө «Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтар» тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә. Көтәмәле һәм Рә йылғаларына ҡарай битләүҙәреҙә ҡарағайлыҡтар һирәгәйә, ваҡ ағаслыҡта селек һәм сейә ҡыуаҡлыҡтары бар. Икенсе участкала улар киң япраҡлы-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт, уларҙа май ынйы сәскәһе осрай. Айырым массивтар менән имәнлектәр осрай. Заказниктың байтаҡ майҙандарын йүкәлектәр, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар биләй. Рә йылғаһы үҙәнендә ерек-муйыл ағаслыҡтары һәм таллыҡ (аҡ тал һәм башҡалар) таралған. Болонлоҡтар һәм далалар, шишмә үҙәненең риофил берләшмәләре киң таралған. Заказниктың төньяҡ өлөшөндә уникаль берләшмә — битләүҙәге мүкле шишмә һаҙлығы урынлашҡан<ref>[http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России.</ref>. Заказниктың өстән бер өлөштән ашыуын төрлө йәштәге урман культуралары, башлыса ҡарағайҙар биләй. Шулай уҡ дала үҫемлектәре (ташлы һәм болонло далалар) айырым һаҡланырға тейеш. Заказник территорияһында үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыу хәүефе янаған (шул иҫәптән [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән) төрҙәре үҫә: ике башаҡлы эфедра, дөйә ҡылғаны, Урал етене, Ипполит ҡыйыҡтажы, Урал төймәбашы, һипкелле йомрогөл, һипкелле глобулярия, эре тәңкәғуҙаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Бунинский лес // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =79—80 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}} == Норматив-хоҡуҡи документтар == * Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р * Постановление правительства Республики Башкортостан от 31.10.2011 № 385 «Об утверждении положений о государственных природных заказниках республиканского значения» == Һылтанмалар == * {{БЭ|82026|автор=[[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|Мулдашев А. Ә.]]}} * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России. {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Башҡортостан заказниктары]] [[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:Бәләбәй районы географияһы]] [[Категория:Алфавит буйынса урмандар]] sql7nrbri6ewmnki7al37ldlca3cag9 1295520 1295518 2026-05-04T10:33:41Z Баныу 28584 1295520 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бунин урманы''' — дәүләт тәбиғи ландшафт заказнигы. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда урынлашҡан. Майҙаны — 1200 гектар<ref>Кадастровые сведения об особо охраняемых природных территориях регионального и местного значения Республики Башкортостан по состоянию на 01.01.2020 г.</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Парафеевка и поля.jpg|мини|слева|Парафеевка ауылы һәм Бунин урманыны аҡланы]] Заказник [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы булдырылған<ref>Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р</ref>. Һыу айырғыс ҡарт йәштәге ҡарағайлыҡтар, йүкәлектәр һәм имәнлектәрҙе ҡурсалау маҡсатында ойошторолған. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның үҙәк өлөшөндәге боронғо эрозиялы платола һәм материк битләүҙәрендә, [[Парафеевка]] ауылынан төньяҡҡа табан 0,5 км һәм [[Рассвет (Бәләбәй районы)|Рассвет]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяҡтан — [[Рә]] йылғаһы, көнбайыштан — [[Көтәмәле]] йылғаһының үҙәне, көнсығыштан — [[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]—[[Яңы Көс]]—[[Бәләбәй]] автомобиль трассаһы менән сикләнгән. Бәләбәй участка урмансылығының 85-93-сө кварталдарын үҙ эсенә ала. Заказниктың иң мөһим объекттары — төп реликт ҡарағай урмандары. Уларҙың бер өлөшө «Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтар» тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә. Көтәмәле һәм Рә йылғаларына ҡарай битләүҙәреҙә ҡарағайлыҡтар һирәгәйә, ваҡ ағаслыҡта селек һәм сейә ҡыуаҡлыҡтары бар. Икенсе участкала улар киң япраҡлы-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт, уларҙа май ынйы сәскәһе осрай. Айырым массивтар менән имәнлектәр осрай. Заказниктың байтаҡ майҙандарын йүкәлектәр, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар биләй. Рә йылғаһы үҙәнендә ерек-муйыл ағаслыҡтары һәм таллыҡ (аҡ тал һәм башҡалар) таралған. Болонлоҡтар һәм далалар, шишмә үҙәненең риофил берләшмәләре киң таралған. Заказниктың төньяҡ өлөшөндә уникаль берләшмә — битләүҙәге мүкле шишмә һаҙлығы урынлашҡан<ref>[http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России.</ref>. Заказниктың өстән бер өлөштән ашыуын төрлө йәштәге урман культуралары, башлыса ҡарағайҙар биләй. Шулай уҡ дала үҫемлектәре (ташлы һәм болонло далалар) айырым һаҡланырға тейеш. Заказник территорияһында үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыу хәүефе янаған (шул иҫәптән [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән) төрҙәре үҫә: ике башаҡлы эфедра, дөйә ҡылғаны, Урал етене, Ипполит ҡыйыҡтажы, Урал төймәбашы, һипкелле йомрогөл, һипкелле глобулярия, эре тәңкәғуҙаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Бунинский лес // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =79—80 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}} == Норматив-хоҡуҡи документтар == * Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р * Постановление правительства Республики Башкортостан от 31.10.2011 № 385 «Об утверждении положений о государственных природных заказниках республиканского значения» == Һылтанмалар == * {{БЭ|82026|автор=[[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|Мулдашев А. Ә.]]}} * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России. {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Башҡортостан заказниктары]] [[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:Бәләбәй районы географияһы]] [[Категория:Алфавит буйынса урмандар]] nytrllic8q63jjy7nmzhdl46hxnwxoe 1295521 1295520 2026-05-04T10:34:07Z Баныу 28584 /* Тасуирлама */ 1295521 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бунин урманы''' — дәүләт тәбиғи ландшафт заказнигы. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда урынлашҡан. Майҙаны — 1200 гектар<ref>Кадастровые сведения об особо охраняемых природных территориях регионального и местного значения Республики Башкортостан по состоянию на 01.01.2020 г.</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Парафеевка и поля.jpg|мини|слева|Парафеевка ауылы һәм Бунин урманының аҡланы]] Заказник [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы булдырылған<ref>Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р</ref>. Һыу айырғыс ҡарт йәштәге ҡарағайлыҡтар, йүкәлектәр һәм имәнлектәрҙе ҡурсалау маҡсатында ойошторолған. [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]нда, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның үҙәк өлөшөндәге боронғо эрозиялы платола һәм материк битләүҙәрендә, [[Парафеевка]] ауылынан төньяҡҡа табан 0,5 км һәм [[Рассвет (Бәләбәй районы)|Рассвет]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяҡтан — [[Рә]] йылғаһы, көнбайыштан — [[Көтәмәле]] йылғаһының үҙәне, көнсығыштан — [[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]—[[Яңы Көс]]—[[Бәләбәй]] автомобиль трассаһы менән сикләнгән. Бәләбәй участка урмансылығының 85-93-сө кварталдарын үҙ эсенә ала. Заказниктың иң мөһим объекттары — төп реликт ҡарағай урмандары. Уларҙың бер өлөшө «Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтар» тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә. Көтәмәле һәм Рә йылғаларына ҡарай битләүҙәреҙә ҡарағайлыҡтар һирәгәйә, ваҡ ағаслыҡта селек һәм сейә ҡыуаҡлыҡтары бар. Икенсе участкала улар киң япраҡлы-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт, уларҙа май ынйы сәскәһе осрай. Айырым массивтар менән имәнлектәр осрай. Заказниктың байтаҡ майҙандарын йүкәлектәр, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар биләй. Рә йылғаһы үҙәнендә ерек-муйыл ағаслыҡтары һәм таллыҡ (аҡ тал һәм башҡалар) таралған. Болонлоҡтар һәм далалар, шишмә үҙәненең риофил берләшмәләре киң таралған. Заказниктың төньяҡ өлөшөндә уникаль берләшмә — битләүҙәге мүкле шишмә һаҙлығы урынлашҡан<ref>[http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России.</ref>. Заказниктың өстән бер өлөштән ашыуын төрлө йәштәге урман культуралары, башлыса ҡарағайҙар биләй. Шулай уҡ дала үҫемлектәре (ташлы һәм болонло далалар) айырым һаҡланырға тейеш. Заказник территорияһында үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыу хәүефе янаған (шул иҫәптән [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән) төрҙәре үҫә: ике башаҡлы эфедра, дөйә ҡылғаны, Урал етене, Ипполит ҡыйыҡтажы, Урал төймәбашы, һипкелле йомрогөл, һипкелле глобулярия, эре тәңкәғуҙаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Бунинский лес // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =79—80 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}} == Норматив-хоҡуҡи документтар == * Решение кабинета Министров Республики Башкортостан от 12.02.1997 № 124-р * Постановление правительства Республики Башкортостан от 31.10.2011 № 385 «Об утверждении положений о государственных природных заказниках республиканского значения» == Һылтанмалар == * {{БЭ|82026|автор=[[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|Мулдашев А. Ә.]]}} * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D1%81 Государственный природный заказник республиканского значения «Бунинский лес»] // ООПТ России. {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Башҡортостан заказниктары]] [[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:Бәләбәй районы географияһы]] [[Категория:Алфавит буйынса урмандар]] rvq72wlsl345bsqgiacphjbddynw387 0 187857 1295405 1212173 2026-05-03T13:32:42Z Баныу 28584 1295405 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = «Асылыкүл» тәбиғәт паркы |Национальное название = |Изображение = Природный парк «Аслы-Куль», Давлекановский район, Башкортостан 1.jpg |Подпись изображения = |Координаты = |Страна = Россия |Регион = Башкортостан |Район = |Категория МСОП = II |Ближайший город = |Площадь = {{число|47500|га}} |Средняя высота = |Дата основания = 19.01.1993 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Сайт = }} [[Файл:Асылыкүл тәбиғәт паркы.Ҡыш.jpg|мини|справа| «Асылыкүл» тәбиғәт паркы. Ҡыш]] [[Файл:Асылыкүл тәбиғәт паркы. Европейская купальница.jpg|мини|справа|«Асылыкүл» тәбиғәт паркы. Һары томбойоҡ (Европа алтынбашы)]] '''«Асылыкүл» тәбиғәт паркы''' ({{lang-ru|Природный парк «Аслыкуль» }}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]]нда федераль әһәмиәттәге тәбиғәт паркы. [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның төньяҡ-көнсығышында, [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]], [[Әлшәй районы|Әлшәй]], [[Бәләбәй районы|Бәләбәй]] һәм [[Бүздәк районы|Бүздәк райондары]] сиктәрендә урынлашҡан. Майҙаны 47500 гектар тәшкил итә<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы">{{БЭ2013|91781}}</ref>, шуның Дәүләкән районында — 29300 га, Әлшәй районында — 4600 га, Бәләбәй районында −1900 га, Бүздәк районында — 11700 га<ref>{{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Аслы-Куль // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =150—152 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}}</ref>. == Тасуирламаһы == [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] 1993 йылдың 19 ғинуарында 15-се «Асылыкүлдә һәм уның менән сиктәш территорияла үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығы ҡарамағында „Асылыкүл“ дәүләт милли паркын ойоштороу тураһында»<ref>[https://base.garant.ru/17733620/ Постановление Совета Министров Республики Башкортостан от 19.01.1993г. № 15 "О создании Государственного природного национального парка «Аслы-Куль»]</ref> ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар Асылыкүлде 1965 йылда комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан итеү һәм ошо статусҡа эйә булған саралар күлдең һәм эргә-тирәләге ландшафттарҙың экологик торошон насарайтыу процесын туҡтата алмау сәбәпле ҡабул ителә. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 8 авгусындағы 274-се ҡарары<ref>[https://ecology.bashkortostan.ru/documents/active/226659/ Постановление Правительства Республики Башкортостан от 8 августа 2011 года № 274]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> менән элекке «Асылыкүл» дәүләт милли паркы сиктәрендә «Асылыкүл» тәбиғәт паркы дәүләт бюджет учреждениеһы булдырыла, ул БР Экология министрлығы ҡарамағына тапшырыла. Парк Башҡортостандың Урал буйының ике ландшафт районы — Бәләбәй ҡалҡыулығы һәм Ағиҙел буйы тигеҙлеге биләмәһендә урынлашҡан. Уға республикалағы иң ҙур күл [[Асылыкүл]], Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәге<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />, [[Алға (шишмә)|Алға]] сығанағы, [[Пыжьяновка шарламаһы]] инә. Күл өҫтө майҙаны −23,5 км², оҙонлоғо −7,1 м, уртаса киңлеге −3,3 м, уртаса тәрәнлеге −5,1 м (иң ҙур тәрәнлеге −8,1 м), һыу күләме — 119,0 млн м³, яр буйы оҙонлоғо — яҡынса 20 км. Асылыкүл Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм республиканың 150 тәбиғәт ҡомартҡыһы иҫәбенә инә. Парк урман-дала зонаһында урынлашҡан<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" /> . === Үҫемлектәр донъяһы === [[Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән үҫемлектәрҙең 40-тан ашыу төрө бар. Ҡатнаш бүтәгәле‑ҡылғанлы дала үҫемлектәре донъяһы таралған. ''Дала кәҫле ҡыяҡлылары'': ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, сүллек [[һолобаш]]ы; ''Ҡуҙаҡлылар'': мөгөҙйемеш астрагал, болон торна [[Борсаҡ|борсағ]]ы, себер йылҡы борсағы; ''Үлән, сәскәләр'': [[һары умырзая]], [[һары томбойоҡ]], һары етен, дала шалфейы; ''Ҡыуаҡтар'': ялан сейәһе, [[ҡарағат|ҡара ҡарағат]], тәпәш миндаль; ''Үҙенсәлекле үҫемлек төрҙәре'': Гельм астрагалы, мурт [[арышбаш]], Разумовский тәңкәғуҙағы, ябай оносма, һырылыусан ҡанүлән үҫкән петрофит дала урындары бар. ''Болон үҫемлектәре'': урман айрауығы, ботаҡлы [[айрыҡ]], үрентеле [[ҡондораҡ]], болон тимофеевкаһы. ''Ағастарҙан'': [[йүкә]]‑[[имән]]‑[[ҡайын]] ҡатнаш урмандар таралған. ''Һыу буйы үҫемлектәре донъяһы'': күл ҡуһаһы, [[һары томбойоҡ]], сатырлы һыусәсәк, көтөүсе ҡумыҙынан тора. «Алға» («Гөлбикә») шишмәһе тирә-яғында 30‑ға яҡын үҫемлек төрө үҫә. Күлдең көнбайыш ярында һәм ''Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәге''ндә һаҙ үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Флораһында ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлектәрҙең 500‑ҙән ашыу төрө: * 5 реликт — еҫле биҙгәксән, Роберт яраны , өс көрәкле күк көпшә, [[Әрем|баргузин әреме]], себер флоксы; * 10 эндемик — Гельм астрагалы, исәт ҡаясатыры, энәле ҡәнәфер, эре сәскәле тәңкәғуҙаҡ, Разумовский тәңкәғуҙағы, татар ҡутырбашы, Гмелин һыйыртеле, башҡорт елемүләне, шырт [[Еҙ үлән|еҙүлән]], урал цицербитаһы бар. [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]на үҫемлектәрҙең 27 һирәк төрө, шуларҙың 7-һе: Залесский ҡылғаны, ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, урыҫ сыбар сәскәһе, шырт еҙүлән, орҡалы әшәлсә РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. === Хайуандар донъяһы === Имеҙеүселәр класынан [[мышы]], [[ҡабан]], [[ҡоралай]], ҡыҙыл [[төлкө]], [[үрғуян]], аҡ [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]], [[бүре]], [[ҡарһаҡ]] йәшәй. Бөтә ерҙә — ябай [[һуҡыр сысҡан]], [[йомрандар]], [[ирлән]]дәр, бер нисә төр ҡыр сысҡандары. Һирәкләп [[Ҡомаҡтар|һыу ҡомаҡтары]], [[йәтсә]] һәм [[көҙән]] осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына хайуандарҙың 21 һирәк төрө индерелгән, шуларҙың 8 төрө Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына ингән<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. === Ҡоштар донъяһы === «Асылыкүл» тәбиғәт паркы зонаһына ингән Берҡаҙан һаҙлығында XX быуат башында һирәк осраған бөҙрә [[берғаҙан]]дар оя ҡорған. [[Һуйыр]], [[ҡор]], [[сел]], күсәр ҡоштар күп. ''Һыу ҡоштарының'' төрлө төрҙәре: һоро [[ҡаҙҙар]], [[өйрәктәр]], [[аҡҡоштар]] күпләп туплана. Башҡортостан өсөн һирәк осраған өйрәктәр — пеганкалар һәм [[көйөлдө]]ләр осрай. Ташлы битләүҙәрҙә [[Ыласындар|ыласын]]-[[сапсан]]дар оя ҡора. Күл [[ҡаҙ һымаҡтар]] һәм башҡа һыу ҡоштары өсөн оя ҡороу, ял итеү һәм туҡланыу урыны булып тора. * 100‑ҙән ашыу төр ҡош: [[борғандаҡ]], [[әберсен]], [[боған]], [[ала ҡаҙ]], [[зырҡыуыт]], [[һар]], [[ҡашҡабаш]], [[өкө|һоро өкө]], [[бүҙәнә]], ябай [[торомтай]] оя ҡора. * 25‑кә яҡын төр: галстучник, [[сыбар ҡаҙ]], аҡ башлы ҡаҙ, [[йомағара]], [[ҡара ҡаҙ]], алтын рәшә турғай, тулес, [[ҡарасабан]], [[ҡарабаш өйрәк]], [[ҡупшы турғай]] осоп барышлай күлдә туҡтала<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. === Күлдең ихтиофаунаһы === Бында [[суртан]], [[һыла]] (зөгәй), [[һаҙан]] (карп), [[сабаҡ]], [[ҡыҙылғанат]], [[ҡарабалыҡ]], сиг, рипус, ялтыр [[сабаҡ]], [[Табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[опто]], сәнске, этбалыҡ, [[алабуға]], [[ҡыҫала]] йәшәй, трек һымаҡтарҙан [[шамбы]] осрай. ''Паркта [[һөйрәлеүселәр]]ҙән'': [[Кеҫәрткеләр|кеҫәртке]], дала [[Ҡара йыландар|ҡара йылан]]ы, шулай уҡ ер-һыу хайуандары — [[әрмәнделәр]], быуа һәм осло моронло [[тәлмәрйендәр]] йәшәй. Умыртҡаһыҙҙар донъяһы байтаҡ. ''[[Күбәләктәр]]ҙең'' генә 25-тән ашыу төрө осрай<ref name="«Асылыкүл» тәбиғәт паркы" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|91781}} * {{БЭ2013|94511|Алға, сығанаҡ}} * [https://ufa.bezformata.com/listnews/prirodoohrannogo-parka-asli-kul/1067062/ Решение о создании Природоохранного парка «Аслы-Куль»] * [https://base.garant.ru/17733620/ Постановление Совета Министров Республики Башкортостан от 19.01.1993г. № 15 "О создании Государственного природного национального парка «Аслы-Куль»] * [https://ecology.bashkortostan.ru/documents/active/226659/ Постановление Правительства Республики Башкортостан от 8 августа 2011 года № 274]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://npa.bashkortostan.ru/8747/ Распоряжение Правительства Республики Башкортостан от 20.11.2014 № 1254-р] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128000453/https://npa.bashkortostan.ru/8747/ |date=2021-11-28 }} * {{ООПТ|Озеро-Аслы-Куль-Озеро-Асликуль}} == Әҙәбиәт == * ''Гареев А.'' Башкортостан — природы край бесценный. — Уфа, 2004. — 160 с. * ''[[Миңлебаев Руфил Ғафар улы|Минибаев Р. Г.]], Назирова З. М. ''Флора памятников природы Асликуль и Кандрыкуль в Башкирской АССР // Редкие виды растений Южного Урала, их охрана и использование. — Уфа, 1985. * {{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = Аслы-Куль // [http://oopt.aari.ru/ref/1000 Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место = Уфа| издательство = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =150—152 | isbn= | ref =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}} {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Башҡортостан парктары]] [[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:Дәүләкән районы географияһы]] lyk3mwb2zwe5h5gi1vcij11zwu1lq6p 0 193463 1295491 1254007 2026-05-04T07:25:59Z Kwamikagami 7335 1295491 wikitext text/x-wiki {{Карточка планеты | маленькая карточка = | тип = спутник | фон = #a0ffa0 | название = Ио | символ = | изображение = Io highest resolution true color.jpg | ширина = | подпись = 1999 йылда «Галилео» аппараты эшләгән Ио фотоһы. Һарғылт төҫ көкөрттөң юғары кимәлдә һатылыуы тураһында һөйләй. Үҙәктең һул яғы - урғылған Прометей вулканы, уны көкөрт оксиды менән ҡапланған яҡты тигеҙлектәр уратып алған | изображение2 = | ширина2 = | подпись2 = | другие названия = Юпитер I | открытие-ref = | первооткрыватель = [[Галилей Галилео|Галилео Галилей]] | место открытия = | дата открытия-ref = [[8 ғинуар]] [[1610 йыл|1610]]<ref name=IAU_Moon_Discoveries/> | способ открытия = | орбита-ref = | эпоха = | апсида = иовий | периапсида = 420 000 км<ref group="к">Перииовий вычисляется по большой полуоси ({{math|''а''}}) и эксцентриситету ({{math|''е''}}): <math>a\cdot (1-e)</math></ref> | апоапсида = 423 400 км<ref group="к">Апоиовий вычисляется по большой полуоси ({{math|''a''}}) и эксцентриситету ({{math|''e''}}): <math>a\cdot (1+e)</math></ref> | большая полуось = | радиус орбиты = 421&nbsp;700&nbsp;км | эксцентриситет = 0,0041 | сидерический период = {{nobr|1,769137786 д (1 д 18 ч 28 мин)}} | синодический период = | орбитальная скорость = 17,334 км/с | аномалия = | наклонение = 2,21° (клиптика)<br>0,05° (Юпитер экваторына) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = | половинная амплитуда = | чей спутник = [[Юпитер]] | спутники = | физические характеристики-ref = | размеры = 3 660,0 × 3 637,4 × 3 630,6 км<ref name=Thomas1998/> | приплюснутость = | экваториальный радиус = | полярный радиус = | средний радиус = 1 821,3 км (0,286 земного)<ref name=Thomas1998/> | окружность большого круга = | площадь поверхности = {{nobr|41 910 000 км²}}<ref group="к">Площадь поверхности рассчитана по формуле <math>4\pi r^2</math></ref> | объём = 2,53{{e|10}} км³<ref group="к">Объём рассчитан по формуле <math>4\pi r^3/3</math></ref> | масса = 8,9319{{e|22}} кг | плотность = 3,528 г/см³ | ускорение свободного падения = 1,796 м/с² (0,183 [[Перегрузка (техника)|{{math|''g''}}]])<ref group="к">Ускорение свободного падения вычисляется по массе ({{math|''m''}}), [[Гравитационная постоянная|гравитационной постоянной]] ({{math|''G''}}) и радиусу ({{math|''r''}}) таким образом: <math>Gm/r^2</math></ref> | первая космическая скорость = 1,809 км/с | вторая космическая скорость = 2,558 км/с<ref group="к">Вторая космическая скорость вычисляется по массе ({{math|''m''}}), [[Гравитационная постоянная|гравитационной постоянной]] ({{math|''G''}}) и радиусу ({{math|''r''}}) таким образом: <math>\textstyle\sqrt{\frac{2Gm}{r}}</math></ref> | скорость вращения = 271 км/ч | период вращения = Минхронлаштырырған юлдаш (Юпитерға бер яғы менән ҡарай) | наклон оси = билдәһеҙ | прямое восхождение = | склонение = | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0,63 ± 0,02<ref name=jplfact>{{cite web|last=Yeomans|first=Donald K.|date=2006-07-13|title=Planetary Satellite Physical Parameters|publisher=JPL Solar System Dynamics|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|access-date=2007-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527091333/http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|archive-date=2010-05-27}}</ref> | спектральный класс = | видимая звёздная величина = 5,02 <ref name="magnitude">{{cite web|title=Classic Satellites of the Solar System|url=http://www.oarval.org/ClasSaten.htm|publisher=Observatorio ARVAL|access-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920010842/http://www.oarval.org/ClasSaten.htm|archive-date=2011-09-20}}</ref> | абсолютная звёздная величина = | угловой диаметр = | температура на поверхности = | температура 1 имя = өҫлөгөндә | температура 1 минимум = 90 [[Кельвин|K]] | температура 1 средняя = 110 K | температура 1 максимум = 130 K<ref name=Rathbun2004>{{статья|заглавие=Mapping of Io's thermal radiation by the Galileo photopolarimeter-radiometer (PPR) instrument|том=169|номер=1|страницы=127—139|doi=10.1016/j.icarus.2003.12.021|bibcode=2004Icar..169..127R|язык=en|тип=journal|автор=Rathbun, J. A.; Spencer, J.R.; Tamppari, L.K.; Martin, T.Z.; Barnard, L.; Travis, L.D.|год=2004|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}} </ref> | температура 2 имя = | температура 2 минимум = | температура 2 средняя = | температура 2 максимум = | атмосфера-ref = | атмосферное давление = следовое | шкала высоты = | состав атмосферы = 90 % [[көкөрт диоксиды]] }} '''И́ó'''{{ref+|Ударение на первый слог — согласно [[Большая российская энциклопедия|Большой российской энциклопедии]]<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/3271166|автор=[[Ксанфомалити, Леонид Васильевич|Ксанфомалити Л. В.]]|архив=https://web.archive.org/web/20180206190325/https://bigenc.ru/physics/text/3271166|архив дата=2018-02-06}}</ref>; в некоторых других источниках указывается ударение на второй слог<ref>{{Книга|автор=Агеенко Ф.Л.|заглавие=Собственные имена в русском языке: словарь ударений|место=М.|издательство=НЦ ЭНАС|год=2001|страницы=|страниц=376|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://orfo.ruslang.ru/search/word|title=Орфографический академический ресурс АКАДЕМОС|author=|website=Институт русского языка им. В. В. Виноградова РАН|date=|publisher=|access-date=2018-02-15|archive-date=2021-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215141252/http://orfo.ruslang.ru/search/word|deadlink=no}}</ref>.|group="к"}} ({{lang-grc|Ἰώ}}) — [[:ru:Юпитер (планета)|Юпитер]] [[:ru:Спутники Юпитера|юлдашы]], дүрт [[:ru:Галилеевы спутники|галилей юлдашынан]] <nowiki/>планетаға иң яҡыны. Исеме мифологик [[:ru:Ио|Ио]]— [[:ru:Гера (мифология)|Гераның]] <nowiki/>ҡанбабаһы һәм [[:ru:Зевс|Зевстың]] <nowiki/>һөйәркәһе хөрмәтенә ҡушылған. Диаметры 3642 км, ул [[:ru:Солнечная система|Ҡояш системаһында]] ҙурлығы буйынса дүртенсе юлдаш. Был юлдаш — Ҡояш системаһында геологик йәһәттән иң әүҙем есем, унда 400-ҙән ашыу эшләп торған [[вулкан]] бар<ref name="book">{{Китап|заглавие=Encyclopedia of the Solar System|часть=Io: The Volcanic Moon|издательство=[[Academic Press]]|год=2006|страницы=419—431|isbn=978-0-12-088589-3|автор=[[Лопес, Розали|Rosaly MC Lopes]]|ответственный=Lucy-Ann McFadden, Paul R. Weissman, Torrence V. Johnson}}</ref><ref name="Lopes2004">{{Мәҡәлә|заглавие=Lava lakes on Io: Observations of Io’s volcanic activity from Galileo NIMS during the 2001 fly-bys|страницы=140—174|том=169|номер=1|doi=10.1016/j.icarus.2003.11.013|bibcode=2004Icar..169..140L|язык=en|тип=journal|автор=Lopes, R. M. C.; et al.|год=2004|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>. Бындай әүҙемлек [[Юпитер]], Европа һәм [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]] яғынан, ташҡын гравитацион тәьҫирҙәр булыу сәбәпле, ышҡылыу һөҙөмтәһендә юлдаштың ер аҫты периодик рәүештә йылыныуына бәйле. Ҡайһы бер вулкандарҙа көкөрт һәм көкөрт диоксидының өҫкә атылыуы шул тиклем көслө, хатта уларҙың фонтаны 500 километр бейеклеккә күтәрелә. Ионың өҫтөндә йөҙҙән ашыу тауҙы күрергә мөмкин, улар, юлдаштың силикаттан торған ҡабығы нигеҙендә, ҡыҫылыу (сжатие) күҙәтелеү сәбәпле, хасил булған. Был түбәләрҙең ҡайһы берҙәре [[Джомолунгма]]нан<ref name="Schenk2001">{{Мәҡәлә|заглавие=The Mountains of Io: Global and Geological Perspectives from ''Voyager'' and ''Galileo''|том=106|номер=E12|страницы=33201—33222|doi=10.1029/2000JE001408|bibcode=2001JGR...10633201S|язык=en|тип=journal|автор=Schenk, P.; et al.|год=2001|издание={{Нп3|Journal of Geophysical Research}}}}</ref> бейегерәк, мәҫәлән, Көньяҡ Боосавла тауы унан ике тапҡырға бейегерәк. Ҡояш системаһының тышҡы өлөшөндәге күпселек юлдаштарҙан айырмалы рәүештә (улар башлыса һыу боҙҙарынан тора), Ио башлыса тимерҙән йәки көкөртлө тимерҙән иретелгән ядроны уратып алған силикат тоҡомдарынан тора. Ионың күпселек өлөшөн көкөрт йәки туңған көкөрт диоксиды менән ҡапланған тигеҙлектәр биләй. Вулканизм Ионың өҫкө йөҙөнә уникаль үҙенсәлектәр бирә. Вулкан көлө һәм лава ағымы өҫкө йөҙөн даими үҙгәртә һәм уны һары, аҡ, ҡыҙыл, ҡара һәм йәшел төҫтәрҙең төрлө төҫтәренә буяй (күп осраҡта аллотроптар һәм көкөрт берләшмәләре йоғонтоһонда). Иола лава ағымынның оҙонлоғо 500 километрға етә. Вулкан сығанаҡтары Иола йоҡа бер төрлө булмаған атмосфераны һәм Юпитерҙың магнитосфераһында плазма ағымын, шул иҫәптән уның тирәләй уғата ҙур плазма торҙарын барлыҡҡа килтерә. XVII—XVIII быуаттарҙа астрономияның үҫешендә Ио ҙур ғына роль уйнай. Уны, башҡа галилей юлдаштары менән бергә, 1610 йылда [[Галилео Галилей]] аса. Был асыш [[Гелиоцентризм|Коперниктың Ҡояш системаһы моделен,]] [[Йоһанн Кеплер|Кеплерҙың]] планеталарҙың хәрәкәте закондарын ҡабул итеүгә, һәм [[яҡтылыҡ тиҙлеге]]н беренсе тапҡыр үлсәүгә булышлыҡ итә. Ионы XIX быуат аҙағы — XX быуат башына тиклем сағыу нөктә булараҡ ҡына күҙәтәләр, шул ваҡытта уның өҫкө йөҙөнөң иң ҙур деталдәрен — ҡара-ҡыҙыл поляр һәм асыҡ экваториаль райондарын ҡарарға мөмкин була. 1979 йылда ике йыһан карабы «Вояджер» Ионы донъяға күп һанлы вулкандары, ҙур тауҙары булған һәм өҫкө йөҙөнөң сағыштырмаса йәш булыуын, әммә һиҙелерлек удар кратерҙары булмаған геологик әүҙем юлдаш итеп күрһәтә. «Галилео» йыһан аппараты 1990-сы йылдарҙа һәм 2000-се йылдар башында бер нисә тапҡыр Ио янына яҡынлашып оса һәм Ионың эске структураһы һәм өҫкө йөҙө составы тураһында мәғлүмәттәр ала. Был йыһан караптары шулай уҡ Юпитерҙың юлдашы һәм магнитосфераһы араһында бәйләнеш, шулай уҡ Ио орбитаһы буйлап радиация билбауы булыуын асыҡлай. Ио өҫтөндәге кеше көнөнә яҡынса 3600 рад (36 Гр) йотолған радиация дозаһын алыр ине. Артабан Ионы 2000 йылда «Кассини-Гюйгенс» йыһан аппараты, 2007 йылда «Яңы офоҡтар» йыһан- планета-ара станцияһы", шулай уҡ, технологиялар үҫеше арҡаһында, ер өҫтөндәге телескоптар һәм «Хаббл» йыһан телескобы күҙәтә. == Юпитер магнитосфераһы менән үҙ-ара йоғонто яһауы == [[Файл:Paris_Bordone_-_Giove_e_Io_-_Kunstmuseum,_Göteborg.jpg|мини|«[[Юпитер (мифология)|Юпитер]] һәм Ио». Парис Бордоне картинаһы (1550-се йылдар)]] Симон Марий галилей юлдаштарын беренсе булып асыусы тип танылмай, әммә ул биргән исемдәр ҡабул ителә. 1614 йылда уның «''Mundus Iovialis anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici»'' исемле мәҡәләһе баҫылып сыға, унда ул Юпитерҙың иң яҡын юлдаштарына, шул иҫәптән «Юпитер Меркурийы» йәки «Юпитер планеталарының беренсеһе» исемдәрен тәҡдим итә<ref name="Marius">{{Китап|год=1614|заглавие=Mundus Iovialis anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1916Obs....39..367./0000367.000.html|автор=[[Марий, Симон|Marius, S.]]}}</ref>. Ул, [[Йоһанн Кеплер|Иоганн Кеплерҙың]] 1613 йылдағы тәҡдимен хуплап, был планетаның юлдаштарын [[Зевс|Зевстың]] йәки уның [[Юпитер (мифология)|рим эквивалентының]] һөйгәндәре хөрмәтенә аталыуы менән риза булыуын белдерә. Эске айҙарҙың иң ҙурыһы булған Ионы ул грек мифологияһындағы Ио хөрмәтенә атай<ref name="Marius" /> Һуңынан Марий тәҡдим иткән атамалар онотола һәм XX быуат уртаһына тиклем ҡулланылыштан сыға. Боронғо әҙәбиәттә Ио, ниндәй планетаға ҡарауын иҫәпкә алып, планета атамаһына рим цифрҙарын өҫтәп, мәҫәлән, "{{S|Юпитер I}}, йәки ябай ғына итеп «Юпитерҙың беренсе айы» тип атала. Ио рельефы деталдәренең исемдәре грек мифологияһындағы Ио мифындағы персонаждар һәм ундағы урындар хөрмәтенә, төрлө мифтарҙағы ут, вулкандар, Ҡояш һәм йәшен илаһтары хөрмәтенә, шулай уҡ [[Данте Алигьери|Дантеның]] вулкан тәбиғәте өсөн яраҡлы[[Данте Алигьери|Тамуғындағы]] персонаждар һәм урындар хөрмәтенә атала Ионың өҫтө «Вояджер-1» тарафынан етерлек дәрәжәлә өйрәнелгәндән һуң 225 вулкан, тау, яйла һәм альбедоһы юғары өлкәләргә исемдәр ҡушыла. Рельеф деталдәре исемдәре ошондай типтарға ҡарай: ''патера'' ({{Lang-la|patera}}) дөрөҫ булмаған формалы вулкан кратеры, ''ағым'' (''fluctus'') лава ағымы, ''үҙән'' (''vallis'') лава каналы, ''эруптив үҙәк'' — вулкандың тәүге билдәләре күренгән урын, ''тау'' (''mons''), ''ашхана тауы'' (''mensa''), ''көмбәҙ'' (''tholus''), ''яйла'' (''planum''), ''өлкә'' (''regio''). Ашхана тауы Пана, Тваштар патерҙары һәм Колхида өлкәһе исемләп аталған структуралар миҫалдары булып тора. == Күҙәтеүҙәр == [[Файл:PIA01667-Io's_Pele_Hemisphere_After_Pillan_Changes.jpg|мини|«Галилео» ебәргән һүрәттә 1997 йылда Пиллан патераһының көслө атылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ҡыҙыл ҡулса менән һыҙылған ҙур ҡара тап күренә]] [[Файл:Iosurface.jpg|мини|«Галилео» һәм «Яңы горизонттар» йыһан аппараттары эшләгән осорҙар араһында Ио өҫтөндә күҙәтелгән үҙгәрештәр]] [[Галилео Галилей]] 1610 йылдың 7 ғинуарында Ионы беренсе тапҡыр күҙәтә. Ул уны Падуан университетында үҙе конструкциялаған һәм есемде 20 тапҡыр ҙурайтып күрһәткән рефракторҙа аша күрә. Әммә беренсе тапҡыр күҙәтеүҙә ул Ионы Юпитерҙың икенсе юлдашы Европанан айыра алмай, һәм уларҙы бер объект итеп билдәләй. Әммә икенсе көндө үк, 1610 йылдың 8 ғинуарында, ул уларҙы айырым-айырым итеп күрә (тап шул дата МАС тарафынан Ио асыу датаһы танылған). Ио һәм башҡа галилей юлдаштарын асыуҙы Галилео 1610 йылдың мартында ''Sidereus Nuncius'' тигән хеҙмәтендә баҫтырып сығара<ref name="IobookChap2">{{Китап|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/5 5]—33|часть=A history of the exploration of Io|автор=Cruikshank, D. P.; and Nelson, R. M.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref>. Симон Марий үҙенең 1614 йылда баҫылып сыҡҡан ''Mundus Jovialis'' тигән хеҙмәтендә Ио һәм Юпитерҙың башҡа юлдаштарын 1609 йылда, Галилей уларҙы асыуға бер аҙна ҡалғас, күҙәткәнен раҫлай. Галилей был раҫлауҙарҙың дөрөҫлөгөнә шик белдерә һәм Мариҙың ғаризаһын плагиат тип кире ҡаға. Әммә Марийҙың беренсе тапҡыр теркәлгән күҙәтеүе 1609 йылдың 29 декабрендә ([[юлиан календары]] буйынса, был 1610 йылдың 8 ғинуарына тап килә), ә Галилейҙың иҫәпләүе [[григориан календары]] буйынса (1610 йылдың 7 ғинуары) башҡарылған. Галилео хеҙмәтен беренсе булып баҫтырып сығарғанлыҡтан, «Юпитерҙы» юлдашы Ионы Галилей асҡан тип таныла. Артабанғы ике быуат дауамында Иола бер ниндәй ҙә деталдәрҙе айыра алмайҙар: ул тик 5-се дәүмәлдәге яҡтылыҡ нөктәһе булараҡ ғына күҙәтелә. XVII быуатта Ио һәм башҡа Галилей юлдаштары төрлө маҡсаттарҙа ҡулланыла: улар ярҙамында моряктар [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоҡто]] (координат) билдәләй, Кеплерҙың планеталар хәрәкәте тураһындағы өсөнсө законы тикшерелә, шулай уҡ [[Яҡтылыҡ тиҙлеге|яҡтылыҡ]] Юпитер менән Ер араһындағы аранан үткән ваҡыт билдәләнә.<ref name="IobookChap2">{{Китап|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/5 5]—33|часть=A history of the exploration of Io|автор=Cruikshank, D. P.; and Nelson, R. M.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref> Джованни Кассини кеүек астрономдар алған эфемеридтар нигеҙендә [[Пьер-Симон Лаплас]] Ио, Европа һәм Ганимедтың орбиталь резонанстарын аңлатыусы математик теория төҙөй.<ref name="IobookChap2" /> Һуңыраҡ асыҡланғанса, был резонанстар был өс юлдаштың геологияһына ҙур йоғонто яһай. XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында телескоптар эшләү технологияһы яҡшыра һәм теүәлерәк эшләүсе телескоптар барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә астрономдар Ио өҫтөндәге ҙур масштаблы деталдәрҙе күреү мөмкинлеген ала. 1890-сы йылдарҙа Эдвард Барнард Ионың экваториаль һәм поляр өлкәләре араһындағы сағыулыҡ айырмаһын күргән беренсе астроном була һәм уларҙың был өлкәләрҙең төҫө һәм альбедоһы айырмаһы арҡаһында барлыҡҡа килеүен дөрөҫ фаразлай, ә Ионың овал формала булыуы (астроном Уильям Пикеринг тәҡдим иткәнсә) йәки экваториль һәм поляр өлкәләре ике айырым объект (тәүҙә үк Барнард тәҡдим иткәнсә) булып тороуы сәбәпле түгел<ref name="Barnard1894">{{Мәҡәлә|заглавие=On the Dark Poles and Bright Equatorial Belt of the First Satellite of Jupiter|том=54|номер=3|страницы=134—136|bibcode=1894MNRAS..54..134B|язык=en|тип=journal|автор={{Нп3|Barnard, E. E.|Barnard, E. E.||Барнард, Эдвард Эмерсон}}|год=1894|издательство=[[Oxford University Press]]|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]}} </ref><ref name="Dobbins">{{Мәҡәлә|заглавие=The Story of Jupiter's Egg Moons|том=107|номер=1|страницы=114—120|автор=Dobbins, T.; and Sheehan, W.|год=2004|язык=en|издание=[[Sky & Telescope]]}} </ref><ref name="Barnard1891">{{Мәҡәлә|заглавие=Observations of the Planet Jupiter and his Satellites during 1890 with the 12-inch Equatorial of the Lick Observatory|том=51|номер=9|страницы=543—556|bibcode=1891MNRAS..51..543B|язык=en|тип=journal|автор={{Нп3|Barnard, E. E.|Barnard, E. E.||Барнард, Эдвард Эмерсон}}|год=1891|издательство=[[Oxford University Press]]|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]}} </ref>. Ио өҫтөн һуңғы осорҙағы телескопик күҙәтеүҙәр ҡыҙғылт-көрән поляр һәм һарғылт-аҡ экваториаль өлкәләр араһындағы айырманы раҫлай<ref name="Minton1973">{{Мәҡәлә|заглавие=The Red Polar Caps of Io|том=10|страницы=35—39|bibcode=1973CoLPL..10...35M|автор=Minton, R. B.|год=1973|язык=en|издательство={{Нп3|University of Arizona Press}}|издание={{Нп3|Communications of the Lunar and Planetary Laboratory}}}} </ref>. XX быуат уртаһында Ионың телескопик күҙәтеүҙәре уның ғәҙәттән тыш геологик әүҙемлеге тураһында фекер тыуҙыра башлай. Спектрографик күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, Ионың өҫтө, моғайын, һыу боҙҙарынан мәхрүмдер (башҡа галилей юлдаштарында боҙ бик күп табылған).<ref name="Lee1972">{{Мәҡәлә|заглавие=Spectral Albedos of the Galilean Satellites|том=9|номер=3|страницы=179—180|bibcode=1972CoLPL...9..179L|автор=Lee, T.|год=1972|язык=en|издательство={{Нп3|University of Arizona Press}}|издание={{Нп3|Communications of the Lunar and Planetary Laboratory}}}}</ref> Шул уҡ күҙәтеүҙәр юлдаштың өҫтөндә натрий һәм көкөрт тоҙҙары өҫтөнлөк итеүен күрһәтә.<ref name="Fanale1974">{{Мәҡәлә|заглавие=Io: A Surface Evaporite Deposit?|издание=[[Science]]|страницы=922—925|том=186|номер=4167|doi=10.1126/science.186.4167.922|pmid=17730914|bibcode=1|автор=Fanale, F. P.; et al.|год=1974|язык=en}}</ref> Ионы радиотелескопик күҙәтеүҙәр уның Юпитерҙың магнитосфераһына йоғонто яһауын күрһәтә, был турала юлдаштың орбиталь осорона тиң булған осорҙа декаметрлы тулҡындарҙағы тоҡаныуҙар раҫлай<ref name="Bigg1964">{{Мәҡәлә|заглавие=Influence of the Satellite Io on Jupiter's Decametric Emission|издание=Nature|том=203|номер=4949|страницы=1008—1010|doi=10.1038/2031008a0|bibcode=1964Natur.203.1008B|язык=en|тип=journal|автор=Bigg, E. K.|год=1964}} </ref>. Фән өсөн Ионың 1971 йылдың 14 майында UTC<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Occultation of Beta Scorpii by Jupiter and Io. II. Io|том=77|страницы=60—65|bibcode=1972AJ.....77...60B|язык=en|тип=journal|автор=Bartholdi, P.; Owen, F.|год=1972|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]}} </ref> ваҡыты менән 2:00 сәғәттә Бета Скорпион йондоҙон ҡаплауы мөһим була[28], бындай сағыу йондоҙ өсөн бик һирәк күренеш. Шул асыш 1972 йылда Ионың уртаса радиусын бик яҡшы итеп билдәләү мөмкинлеген бирә: 1818±5 км.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Io's Triaxial Figure|том=17|номер=1|страницы=209—215|doi=10.1016/0019-1035(72)90057-7|bibcode=1972Icar...17..209O|автор=O'Leary, Brian; Van Flandern, Thomas C.|год=1972|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}} </ref> === «Пионер» === Ио менән яҡынлашҡан тәүге йыһан аппараттары — 1973 йылдың 3 декабрендә һәм 1974 йылдың 2 декабрендә уның эргәһендә осоп үткән игеҙәк аппараттар «[[:ru:Пионер-10|Пионер-10]]<nowiki/>» и «[[:ru:Пионер-11|Пионер-11]]<nowiki/>». Уларҙы радиокүҙәтеү Ио-ның массаһын аныҡлау мөмкинлеген бирә. Был мәғлүмәттәр, уның күләме тураһындағы мәғлүмәттәр менән бергә, галилея юлдаштары араһында Ионың тығыҙлығы иң ҙуры булыуын һәм һыу боҙҙарынан түгел, ә силикат тоҡомдарынан тороуын күрһәтә. Шулай уҡ «Пионарҙар» ярҙамында Ио атмосфераһының ҡатламы бик нәҙек булыуы һәм уның орбитаһы эргәһендә интенсив радиация бүлкәте булыуын асыҡлана. «Пионьер-11» бортындағы камера Ионың төньяҡ поляр өлкәһенең бик яҡшы һүрәтен алыуға өлгәшә. «Пионер-10» да ентекле һүрәттәр төшөрөргә тейеш була, әммә юғары радиацияла аппаратураның дөрөҫ эшләмәүе арҡаһында, был күҙәтеүҙәрҙе алып барыу мөмкин булмай<ref name="Anderson1974">{{Мәҡәлә|заглавие=Gravitational parameters of the Jupiter system from the Doppler tracking of Pioneer&nbsp;10|издание=Science|том=183|номер=4122|страницы=322—323|doi=10.1126/science.183.4122.322|pmid=17821098|bibcode=1974Sci...183..322A|язык=en|тип=journal|автор=Anderson, J. D.; et al.|год=1974}}</ref>. === «Вояджер» === [[Файл:Loki_Patera_Color_Voyager.jpg|мини|Ио өҫтөнөң «[[:ru:Вояджер-1|Вояджер-1]]<nowiki/>» йыһан аппараты эшләгән һүрәттәрҙән йыйылған мозаикаһы. Аҫта — Локи патераһы, артабан төньяҡ-көнбайышҡа — Аматерасу патераһы һәм [[Патера Дажбога|Дажбога патераһы]]. ]] 1979 йылда игеҙәк «Вояджер-1» и «Вояджер-2» зондтарының Ио янынан осоп үтеүе, уларҙа төшөрөү системаһының камилыраҡ булыуы арҡаһында, юлдашты ентеклерәк һүрәтләй. «Вояджер-1» 1979 йылдың 5 мартында юлдаш эргәһенән 20 600 км алыҫлыҡта үтә. Был осош барышында төшөрөлгән һүрәттәр төрлө төҫтәге сәйер пейзажды күрһәтә, уларҙа удар кратерҙар ҙа күренмәй<ref name="Smith1979">{{Мәҡәлә|заглавие=The Jupiter system through the eyes of Voyager 1|издание=Science|страницы=951—972|том=204|номер=4396|doi=10.1126/science.204.4396.951|pmid=17800430|bibcode=1979Sci...204..951S|автор=Smith, B. A.; et al.|год=1979|язык=en}}</ref>. Юғары теүәллекле һүрәттәрҙә Ио йөҙөнөң сағыштырмаса йәш булыуы, сәйер формалағы соҡорҙар, Джомолунгманан бейегерәк тауҙар һәм лава ағымын хәтерләткән матдәләр менән ҡапланыуы күренә. «Вояджера-2» осоуҙан һуң күп тә үтмәй, навигация инженеры Линда Морабито һүрәттәрҙең береһендә юлдаш өҫтөнән сыҡҡан шлейфты күреп ҡала. «Вояджера-1» һүрәттәрен анализлағанда туғыҙ шлейф күренә, был факт Иола вулкан әүҙемлеге булыуын иҫбатлай. «Вояджера-1» һүрәттәрен алғандан саҡ ҡына алда Стэн Дж. Пила, Патрик Кассен һәм Р. Т. Рейнольдстар ошо турала үҙ фараздарын белдерә. Авторҙар иҫәпләүенсә, Ионың Ганимед һәм Европа менән орбиталь резонансҡа инеүе арҡаһында, Ионың төбө һиҙелерлек рәүештә ваҡыт-ваҡыт йылынырға тейеш. «Вояджера-1»ҙән алынған мәғлүмәттәр Ионың өҫтөндә көкөрт һәм туңдырылған көкөрт оксиды өҫтөнлөк итә<ref name="Morabito1979">{{Мәҡәлә|заглавие=Discovery of currently active extraterrestrial volcanism|издание=Science|том=204|номер=4396|страницы=972|doi=10.1126/science.204.4396.972|pmid=17800432|bibcode=1979Sci...204..972M|язык=en|тип=journal|автор=Morabito, L. A.; et al.|год=1979}}</ref><ref name="Strom1979">{{Мәҡәлә|заглавие=Volcanic eruption plumes on Io|издание=[[Nature]]|страницы=733—736|том=280|номер=5725|doi=10.1038/280733a0|bibcode=1979Natur.280..733S|автор=Strom, R. G.; et al.|год=1979|язык=en}}</ref><ref name="Peale1979a">{{Мәҡәлә|заглавие=Melting of Io by Tidal Dissipation|издание=Science|страницы=892—894|том=203|номер=4383|doi=10.1126/science.203.4383.892|pmid=17771724|bibcode=1979Sci...203..892P|автор=Peale, S. J.; et al.|год=1979|язык=en}}</ref>. Улар Ио атмосфераһының һәм уның орбитаһында тупланған плазманың йоҡа ҡатламдарында ла өҫтөнлөк итә.<ref name="Soderblom1980">{{Мәҡәлә|заглавие=Spectrophotometry of Io: Preliminary Voyager 1 results|издание=Geophys. Res. Lett.|том=7|номер=11|страницы=963—966|doi=10.1029/GL007i011p00963|bibcode=1980GeoRL...7..963S|язык=en|тип=journal|автор=Soderblom, L. A.; et al.|год=1980}}</ref><ref name="Pearl1979">{{Мәҡәлә|заглавие=Identification of gaseous SO₂ and new upper limits for other gases on Io|издание=Nature|том=288|номер=5725|страницы=757—758|doi=10.1038/280755a0|bibcode=1979Natur.280..755P|язык=en|тип=journal|автор=Pearl, J. C.; et al.|год=1979}}</ref><ref name="Broadfoot1979">{{Мәҡәлә|заглавие=Extreme ultraviolet observations from ''Voyager 1'' encounter with Jupiter|издание=Science|том=204|номер=4396|страницы=979—982|doi=10.1126/science.204.4396.979|pmid=17800434|bibcode=1979Sci...204..979B|язык=en|тип=journal|автор=Broadfoot, A. L.; et al.|год=1979}}</ref> «Вояджера-2» 1979 йылдың 9 июлендә Ио янынан 1 130 000 км алыҫлыҡта осоп үтә. Был йыһан аппараты, «Вояджера-1» кеүек, юлдашҡа яҡынлашмаһа ла, уларҙан адынған һүрәттәрҙе сағыштырып ҡарағанда, осоштар араһындағы дүрт ай эсендә юлдаштың өҫтөндә күҙәтелгән бер нисә үҙгәреш табыла. Бынан тыш, «Вояджера-2» Юпитер системаһынан алыҫлашҡандан һуңғы күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, мартта күҙәтелгән туғыҙ шлейфтың етәүһе 1979 йылдың июлендә лә әүҙемлек күрһәтә һәм тик Пеле вулканы ғына пассив булып күренә.<ref name="Strom1982">{{Китап|заглавие=Satellites of Jupiter|ссылка=https://archive.org/details/satellitesofjupi0000unse|год=1982|издательство={{Нп3|University of Arizona Press}}|isbn=0-8165-0762-7|страницы=[https://archive.org/details/satellitesofjupi0000unse/page/598 598]—633|часть=Volcanic eruptions on Io|автор=Strom, R. G.; Schneider, N. M.|ответственный=Morrison, D.}}</ref> === «Галилео» === [[Файл:Io,_Earth_&_Moon_size_comparison.jpg|слева|мини| [[Ер|Ер,]] [[Ай (юлдаш)|Ай]] һәм Ио үлсәмдәрен сағыштырыу ,]] 1995 йылда (Ерҙән старт алғандан һуң алты йыл үткәс) «[[:ru:Галилео (КА)|Галилео]]<nowiki/>» йыһан аппараты Юпитерға барып етә. Уның маҡсаты — «Вояджерҙарҙың» уҙған йылдарҙағы тикшеренеүҙәрен һәм ер өҫтөндәге күҙәтеүҙәрҙе аныҡлау һәм дауам итеү. Ио Юпитерҙың иң интенсив радиация билбауҙары сиктәрендә урынлашыуы оҙайлы яҡын тикшеренеүҙәр үткәреү мөмкинлегенән мәхрүм итә, әммә «Галилео» үҙенең төп бурысын үтәү өсөн — Юпитер системаһын ентекле өйрәнеү өсөн кәрәк булған орбитаға сығыр алдынан Иоға бик яҡын үтә. 1995 йылдың 7 декабрендә булған был осош ваҡытында бер ниндәй ҙә һүрәт төшөрөлмәһә лә, ул байтаҡ һөҙөмтәләр килтерә: Ионың Ҡояш системаһындағы таш планеталар йәҙрәһенә оҡшаған тимер йәҙрәһе булыуы асыла<ref name="Anderson1996">{{Мәҡәлә|заглавие=Galileo Gravity Results and the Internal Structure of Io|издание=Science|том=272|номер=5262|страницы=709—712|doi=10.1126/science.272.5262.709|pmid=8662566|bibcode=1996Sci...272..709A|язык=en|тип=journal|автор=Anderson, J. D.; et al.|год=1996}}</ref>. Ҙур планда төшөрөлгән һүрәттәрҙең етешмәүенә һәм алынған мәғлүмәттәр күләмен сикләүсе механик етешһеҙлектәр булыуға ҡарамаҫтан, «Галилео» төп миссия барышында бер нисә мөһим асыш яһай. Ул Пиллан патераһының ҙур атылыуының шаһиты була һәм вулкандарҙан атылған фонтандың магнийға бай һәм төп һәм ультратөп составлы силикат магманан тороуын раҫлай. "Галилео"ның төп миссияһы барышында һәр әйләнештә тип әйтерлек Ионы фотографияға төшөрөү дауам итә. Һөҙөмтәлә күп кенә эшләүсе вулкандарҙы (магманың йылылыҡ нурланышы һәм вулкан шлейфтары арҡаһында), төрлө морфологиялы күп һанлы тауҙарҙы һәм күҙәтеүҙәр араһындағы ҡайһы бер үҙгәрештәрҙе күреү мөмкин була. "Галилео"ның Юпитер тирәләй 35 тапҡыр әйләнеүенең 7-һе Ионы өйрәнеү маҡсатында проектлана (максималь яҡынлашыу — 102 км, 2002 йылдың 17 ғинуарында була)<ref name="Mcewen1998b">{{Мәҡәлә|заглавие=High-temperature silicate volcanism on Jupiter's moon Io|издание=Science|страницы=87—90|том=281|номер=5373|doi=10.1126/science.281.5373.87|pmid=9651251|bibcode=1998Sci...281...87M|язык=en|тип=journal|автор=McEwen, A. S.; et al.|год=1998}}</ref><ref name="IobookChap3">{{Китап|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/n35 35]—59|часть=A Summary of the Galileo mission and its observations of Io|автор=Perry, J.; et al.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref>. Галилеоның миссияһы ике тапҡыр оҙайтыла — 1997 һәм 2000 йылдарҙа. Был миссия дауамында йыһан аппараты Ио эргәһенән өс тапҡыр — 1999 йыл аҙағында һәм 2000 йыл башында — һәм өс тапҡыр — 2001 йыл аҙағында һәм 2002 йыл башында — осоп үтә. Был осоштар ваҡытында күҙәтеүҙәр вулкандарҙа һәм Ио тауҙарында барған геологик процестарҙы күрһәтә, магнит ҡырының булмауын һәм вулкан эшмәкәрлегенең масштабын аса. 2000 йылдың декабрендә «[[:ru:Кассини-Гюйгенс|Кассини]]<nowiki/>» йыһан карабы Сатурнаға табан осҡанда, Юпитер системаһынан алыҫ булмаған аранан үтеп, «Галилео» менән бергә күҙәтеүҙәр яһай.<ref name="IobookChap3">{{Китап|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/n35 35]—59|часть=A Summary of the Galileo mission and its observations of Io|автор=Perry, J.; et al.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref> Шул саҡта Твашар патерҙарында яңы шлейф табыла һәм Ио балҡышының сәбәбе яҡшыраҡ аңлатыла.<ref name="Porco2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Cassini imaging of Jupiter's atmosphere, satellites, and rings|издание=Science|том=299|номер=5612|страницы=1541—1547|doi=10.1126/science.1079462|pmid=12624258|bibcode=2003Sci...299.1541P|язык=en|тип=journal|автор={{Нп3|Porco, C. C.|Porco, C. C.||Carolyn Porco}}; et al.|год=2003}}</ref> Бынан тыш, «[[:ru:Кассини-Гюйгенс|Кассини]]<nowiki/>» үҙенең һиҙгер [[Ультрафиолет нурланыш|ультрафиолет]] спектрометры ярҙамында Ионы барлыҡҡа килтергән плазма торы тураһында яңы мәғлүмәттәр ала. Тор ионлаштырылған атомдарҙан һәм башҡа матдәләр ҡушылған көкөрт молекулаларынан тора. Торҙың меридиональ киҫелеше сағыштырырлыҡ күсәрҙәре булған эллипс формаһына эйә. === Пионер === [[Файл:Iosurface.jpg|мини|«Галилео» һәм «Яңы горизонттар» йыһан аппараттары эшләгән осорҙар араһында Ио өҫтөндә күҙәтелгән үҙгәрештәр]] 2003 йылдың 21 сентябрендә "Галилео"ның миссияһы тамамланғандан һуң был йыһан аппараты Юпитер атмосфераһында яна, Ионы ер өҫтө һәм йыһан телескоптары ярҙамында ғына күҙәтеү алып барыла. Атап әйткәндә, Гавайялағы Кека обсерваторияһында адаптив оптика ярҙамында эшләнгән һүрәттәрҙе һәм Хаббл телескобы һүрәттәрен айырып күрһәтергә мөмкин, улар ғалимдарға хатта Юпитер системаһындағы йыһан аппараттары ярҙамынан тыш та Иоаннда эшләүсе вулкандарҙы күҙәтергә мөмкинлек бирә.<ref name="Marchis2005">{{Мәҡәлә|заглавие=Keck AO survey of Io global volcanic activity between 2 and 5 μm|том=176|номер=1|страницы=96—122|doi=10.1016/j.icarus.2004.12.014|bibcode=2005Icar..176...96M|язык=en|тип=journal|автор=Marchis, F.; et al.|год=2005|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> «[[:ru:Новые горизонты|Новые горизонты]]<nowiki/>» йыһан карабы [[Плутон|Плутонға]] һәм [[Койпер билбауы]]на табан осҡанда Юпитер системаһы, шул иҫәптән Ио янынан 2007 йылдың 28 февралендә үтә. Шул мәлдә Ионы бик күп күҙәтеүҙәр яһала. Улар араһында Тваштара вулканындағы ҙур шлейфтың һүрәттәре лә була, улар 1979 йылда Пеле вулканының шлейфын күҙәтеү менән бергә, Иолағы иң ҙур класлы вулкан шлейфтарын беренсе тапҡыр ентекле күҙәтеү мөмкинлеген бирә.<ref name="Spencer2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Io Volcanism Seen by New Horizons: A Major Eruption of the Tvashtar Volcano|издание=Science|страницы=240—243|том=318|номер=5848|doi=10.1126/science.1147621|pmid=17932290|bibcode=2007Sci...318..240S|язык=en|тип=journal|автор=Spencer, J. R.; et al.|год=2007}}</ref> «Новые горизонты» йыһан аппараты шулай уҡ Гирра патераһы янында вулкандың тәүләп атылыуының һәм артабан бер нисә тапҡыр атылыуын фотоға төшөрә.<ref name="Spencer2007" /> 2011 йылдың 5 авгусында НАСА тарафынан осоролған аппарат Юпитер орбитаһында әйләнә. 2025 йылға тиклем киңәйтелгән миссия станцияның Ио өҫтөнән 1,5 мең км самаһы арауыҡта 11 тапҡыр осоп үтеүе күҙҙә тотола. Ғалимдар был яҡынайыуҙы Ио эсендә магманан торған иретелгән океандың булыу-булмауын билдәләү, шулай уҡ уның Юпитер һәм күрше объекттар менән үҙ-ара тәьҫире һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тулҡын көстәрен өйрәнергә ниәтләй. 2023 йылдың 14 апрелендә осоролған Jupiter Icy Moons Explorer (JUICE) аппараты Ио менән яҡынлашыуҙы күҙҙә тотмай, шуға ҡарамаҫтан, JUICE юлдаштың вулкан әүҙемлеген дистанцион рәүештә тикшерәсәген планлаштыра. Әлеге ваҡытта Ионы өйрәнеү буйынса миссиялар планлаштырылмай. NASA JEO-ны осороуҙан баш тарта һәм «[[:ru:Europa Clipper|Europa Clipper]]<nowiki/>» миссияһын эшләтергә ҡарар итә (уның программаһына Ионы өйрәнеү инмәй). Быға өҫтәп, тағы ла бер нисә махсуслаштырылған миссия тәҡдим ителә. Вулкандарҙы күҙәтеүсе тип аталған бер миссия 2015 йылда Discovery класы миссияһы булараҡ башларға тейеш була һәм бер нисә тапҡыр Ио янынан осоу планлаштырыла, әммә әлегә ул миссия ла концепцияһы фазаһында ҡала. == Орбитаһы һәм әйләнеүе == [[Файл:Jupiter_magnetosphere_schematic.jpg|мини|Юпитер магнитосфераһының схемаһы һәм Ио йоғонтоһо (һүрәттең үҙәге тирәһендә): плазмалы тор (ҡыҙыл), нейтраль болот (һары), ағым торбаһы (йәшел) һәм магнит ҡыры һыҙығы (зәңгәр)]] Ио орбитаһы Юпитер үҙәгенән {{S|421 700 км}} һәм уның болоттарының өҫкө ҡатламынан {{S|350 000 км}} алыҫлыҡта урынлашҡан. Ио — Юпитерҙан алыҫлығы буйынса бишенсе һәм галилея юлдаштарының иң эстә урынлашҡаны. Уның орбитаһы Фива һәм Европа юлдаштары араһында ята. Юпитер тирәләй тулы әйләнеү өсөн уға 42,5 сәғәт талап ителә. Ио Европа менән 2:1 һәм [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]] менән 4:1 орбиталь резонанста тора, йәғни Европаның бер әйләнеү ваҡытында 2 тапҡыр һәм Ганимедтың бер әйләнеүе ваҡытында Юпитер тирәләй 4 тапҡыр әйләнеп өлгөрә. Бындай резонанс Ио орбитаһының эксцентриситетын (0,0041) хуплай, был юлдаштың геоактивлығының төп сәбәбе булып тора (Тулыраҡ аңлау өсөн «Приливный разгрев» бүлеген ҡара).<ref name="Peale1979a">{{Мәҡәлә|заглавие=Melting of Io by Tidal Dissipation|издание=Science|страницы=892—894|том=203|номер=4383|doi=10.1126/science.203.4383.892|pmid=17771724|bibcode=1979Sci...203..892P|автор=Peale, S. J.; et al.|год=1979|язык=en}}</ref> Әгәр бындай резонанс булмаһа, Ио орбитаһы йомроланыр ине һәм, моғайын, ул геологик яҡтан шул тиклем әүҙем булмаҫ ине. Башҡа галилея юлдаштары, шулай уҡ Ерҙәге Ай кеүек үк, Ио — синхрон юлдаш: уның ярымшарҙарының береһе һәр ваҡыт Юпитерға йүнәлтелгән. Иола оҙонлоҡтарҙы (географ.) билдәләү системаһы тап шуға нигеҙләнә. Башланғыс меридиан Юпитерға ҡараған нөктә аша үтә. Юлдаштың орбита буйлап хәрәкәт итеү яғына йүнәлтелгән ярымшар — алып барыусы, ә ҡапма-ҡаршыһы — алып барылыусы тип атала.<ref name="Lopes2005">{{Мәҡәлә|заглавие=Io after ''Galileo''|издание={{Нп3|Reports on Progress in Physics}}|страницы=303—340|том=68|номер=2|doi=10.1088/0034-4885/68/2/R02|bibcode=2005RPPh...68..303L|автор=Lopes, R. M. C.; D. A. Williams|год=2005}}</ref> == Номенклатураһы == Ио Юпитерҙың магнит ҡырын формалаштырыуҙа мөһим роль уйнай. Юпитерҙың магнитосфераһы үҙ эсенә Ионың йоҡа атмосфераһынан газдарҙы һәм саңды ала, секундына {{S|1 [[тонна]]}} тиҙлек менән<ref name="IobookChap11">{{Китап|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/265 265]—286|часть=Io's neutral clouds, plasma torus, and magnetospheric interactions|автор=Schneider, N. M.; Bagenal, F.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref>. Был материя башлыса ионлаштырылған һәм нейтраль көкөрт, кислород һәм хлорҙан; атомар натрий һәм калийҙан; көкөрттың молекуляр диоксидынан һәм көкөрттән; шулай уҡ натрий хлориды<ref name="IobookChap11" /><ref name="Postberg2006">{{Мәҡәлә|заглавие=Composition of jovian dust stream particles|том=183|номер=1|страницы=122—134|doi=10.1016/j.icarus.2006.02.001|bibcode=2006Icar..183..122P|автор=Postberg, F.; et al.|год=2006|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> туҙанынан тора. Улар Ио вулкандары тарафынан ташлана һәм уның атмосфераһына, ә артабан — Юпитерҙың магнитосфераһына һәм ҡайһы берҙә планета-ара арауыҡҡа барып эләгә. Бөтә был материя, уның составына һәм ионлашыу дәрәжәһенә ҡарап, Юпитерҙың магнитосфераһының төрлө нейтраль болоттарында һәм радиация билбауҙарына барып эләгә, ә ҡайһы берҙә Юпитер системаһы сиктәрен ташлап китә. Ио көкөрт, кислород, натрий һәм калийҙан торған атомар болот менән уратып алынған. Ул уның өҫтөнән яҡынса үҙенең алты радиусына тигеҙ алыҫлыҡҡа һуҙыла. Был киҫәксәләр юлдаш атмосфераһының өҫкө ҡатламдарынан килә. Улар плазмалы тора киҫәксәләре менән бәрелешкәндә (түбәндә әйтелгәнсә) һәм Ионың Хилл сфераһында башҡа процестарҙа ҡуҙғала, унда уның ауырлыҡ көсө Юпитер көсөнән өҫтөнлөк итә. Был материяның бер өлөшө атмосфераны ташлап китә һәм Юпитер тирәләй орбитаға сыға. 20 сәғәт дауамында был киҫәксәләр Ионың Хилл сфераһын ташлап китә һәм бананға оҡшаш нейтраль болот барлыҡҡа килтерә, ул Ионан 6 Юпитер радиусына тиклем тарала ала — йә Ио орбитаһы эсендә һәм юлдаш алдында, йә Ио орбитаһынан ситтә һәм юлдаш артында<ref name="IobookChap112">{{книга|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/265 265]—286|часть=Io's neutral clouds, plasma torus, and magnetospheric interactions|автор=Schneider, N. M.; Bagenal, F.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref>. Киҫәксәләрҙе ҡуҙғытҡан бәрелештәр шулай уҡ ҡайһы берҙә [[плазма]]лы турҙағы натрий иондарын электрондар менән тәьмин итә, һәм барлыҡҡа килгән нейтраль атомдар торанан сыға. Әммә был киҫәксәләр һаман да 70 км/с тиҙлеген һаҡлай (шул уҡ ваҡытта Ионың орбиталь тиҙлеге- 17 км/с) һәмИо артында матдә ағымын формалаштыра.<ref name="IobookChap11">{{Китап|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/265 265]—286|часть=Io's neutral clouds, plasma torus, and magnetospheric interactions|автор=Schneider, N. M.; Bagenal, F.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref><ref name="Burger1999">{{Мәҡәлә|заглавие=Galileo's close-up view of Io sodium jet|издание=Geophys. Res. Let.|том=26|номер=22|страницы=3333—3336|doi=10.1029/1999GL003654|bibcode=1999GeoRL..26.3333B|автор=Burger, M. H.; et al.|год=1999}}</ref> 1992 йылда Юпитерға яҡынлашып, «Улисс» йыһан аппараты Юпитер системаһынан йүнәлтелгән саң һымаҡ киҫәксәләр ағымын теркәй. Был ағымдарҙағы саң секундына бер нисә йөҙ километр тиҙлектә Юпитерҙан ситкә китә, үлсәмдәре яҡынса 10 микрон һәм улар башлыса натрий хлоридынан тора.<ref name="Grun1993">{{Мәҡәлә|заглавие=Discovery of Jovian dust streams and interstellar grains by the ULYSSES spacecraft|издание=Nature|том=362|номер=6419|страницы=428—430|doi=10.1038/362428a0|bibcode=1993Natur.362..428G|язык=en|тип=journal|автор=Grün, E.; et al.|год=1993}}</ref><ref name="Postberg2006">{{Мәҡәлә|заглавие=Composition of jovian dust stream particles|том=183|номер=1|страницы=122—134|doi=10.1016/j.icarus.2006.02.001|bibcode=2006Icar..183..122P|автор=Postberg, F.; et al.|год=2006|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><ref name="Zook1996">{{Мәҡәлә|заглавие=Solar Wind Magnetic Field Bending of Jovian Dust Trajectories|издание=Science|том=274|номер=5292|страницы=1501—1503|doi=10.1126/science.274.5292.1501|pmid=8929405|bibcode=1996Sci...274.1501Z|язык=en|тип=journal|автор=Zook, H. A.; et al.|год=1996}}</ref> «Галилео» үткәргән туҙанды тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, туҙан ағымы Ио өҫтөнән бара, әммә уларҙың формалашыуының аныҡ механизмы билдәһеҙ: улар вулкан әүҙемлеге йәки Ио өҫтөнән бәрелештәр һөҙөмтәһе булыуы ихтимал.<ref name="Grun1996">{{Мәҡәлә|заглавие=Dust Measurements During Galileo's Approach to Jupiter and Io Encounter|издание=Science|том=274|номер=5286|страницы=399—401|doi=10.1126/science.274.5286.399|bibcode=1996Sci...274..399G|язык=en|тип=journal|автор=Grün, E.; et al.|год=1996}}</ref> Юпитерҙың Ио аша үткән магнит ҡыры һыҙаттары Ио атмосфераһын һәм нейтраль болоттарҙы Юпитерҙағы поляр атмосфераның өҫкө ҡатламдары менән электр тогы ярҙамында тоташтыра, ул Ионың ағым торбаһы тип атала. Был ток — Юпитер атмосфераһындағы поляр балҡыштарҙың сәбәбе, һәм улар «Ио эҙе» тип атала, шулай уҡ Ио атмосфераһында балҡыштар ҙа була. Был торба буйлап барған киҫәксәләр Юпитерҙың поляр өлкәләрен күренгән яҡтылыҡта ҡараңғылата. Ионың урынлашыуы һәм Ергә һәм Юпитерға ҡарата уның Юпитер атмосфераһындағы «эҙе» Юпитерҙың күҙәтелгән радионурланышының интенсивлығына ныҡ йоғонто яһай: Ио күренеү зонаһында булғанда ул ныҡ арта. 2011 йылдың 5 авгусында Юпитерға табан йүнәлештә старт алған һәм 2016 йылдың июлендә барып еткән [[:ru:Юнона (космический аппарат)|«Юнона»]]<nowiki/>йыһан аппараты, Ио менән Юпитерҙың магнитосфераһы араһындағы үҙ-ара тәьҫир итешеүгә асыҡлыҡ индерергә тейеш. Юпитерҙың Ио ионосфераһы аша үткән магнит ҡыры һыҙаттары электр тогын, шулай уҡ Ионың ер аҫтындағы магнит ҡырын барлыҡҡа килтерә. Ионың индуцирланған магнит ҡыры юлдаштың өҫкө йөҙө аҫтында 50 километрҙа өлөшләтә ирегән силикат магмаһын барлыҡҡа килтерә, тип иҫәпләнелә<ref name="IobookChap11">{{Китап|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/265 265]—286|часть=Io's neutral clouds, plasma torus, and magnetospheric interactions|автор=Schneider, N. M.; Bagenal, F.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref><ref name="Bigg1964">{{Мәҡәлә|заглавие=Influence of the Satellite Io on Jupiter's Decametric Emission|издание=Nature|том=203|номер=4949|страницы=1008—1010|doi=10.1038/2031008a0|bibcode=1964Natur.203.1008B|язык=en|тип=journal|автор=Bigg, E. K.|год=1964}} </ref><ref name="IobookChap11" /><ref name="KerrInducedField">{{Мәҡәлә|заглавие=Magnetics Point to Magma 'Ocean' at Io|издание=Science|том=327|номер=5964|страницы=408—409|doi=10.1126/science.327.5964.408-b|pmid=20093451|автор=Kerr, R. A.|год=2010|язык=en}}</ref>. Башҡа галилея юлдаштарында ла шундай уҡ магнит ҡырҙары табылған, улар ер аҫты һыу океандары тарафынан хасил була. == Структураһы == Ио [[:ru:Газовые планеты|газдан торған планеталар]]<nowiki/>юлдаштарына бөтөнләй оҡшамаған (уларҙа боҙ күп) һәм [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө планеталары]]<nowiki/>кеүек башлыса силикаттарҙан һәм тимерҙән тора. Үлсәме буйынса Ио Ер юлдашы Айҙан бер аҙ ғына ҙурыраҡ. Уның уртаса радиусы яҡынса {{nobr|1821,3 километра}} (Айҙың уртаса радиусынан 5 процентҡа ҙурыраҡ), ә массаһы {{nobr|8,9319×10²² кг}} тәшкил итә (Айҙан яҡынса 21 процентҡа ҙурыраҡ). Ионың формаһы [[:ru:Эллипсоид|эллипсоид]]<nowiki/> кеүек, уның ҙур күсәре Юпитер яғына йүнәлтелгән. [[:ru:Галилеевы спутники|Галилей юлдаштары]] араһында массаһы һәм күләме буйынса Ио [[:ru:Ганимед (спутник)|Ганимедтан]] һәм [[:ru:Каллисто (спутник)|Каллистонан]] һуң, ләкин [[:ru:Европа (спутник)|Европа]] алдынан тора. === Эске структураһы === [[Файл:PIA01129_Interior_of_Io.jpg|мини|Тимерҙән йәки тимер сульфидынан (һоро төҫ менән айырылған), силикат ҡабыҡтан (көрән төҫ менән бүленгән) һәм улар араһында өлөшләтә иретелгән силикат мантиянан (ҡыҙғылт һары төҫ менән) торған йәҙрәле Ионың эске төҙөлөшө моделе]] Башлыса силикат тоҡомдарҙан һәм тимерҙән торған Ио, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]]<ref name="Schubert2004">{{Китап|заглавие=Jupiter: The Planet, Satellites, and Magnetosphere|год=2004|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|страницы=281—306|isbn=978-0-521-81808-7|часть=Interior composition, structure, and dynamics of the Galilean satellites.|автор=Schubert, J. et al.|ответственный=F. Bagenal et al.}}</ref> тышҡы өлөшөндәге башҡа юлдаштарға ҡарағанда (улар башлыса һыу боҙҙарынан һәм силикаттарҙан тора) составы буйынса Ер төркөмө планеталарына яҡыныраҡ. Ионың уртаса тығыҙлығы 3,5275 г/см3 тәшкил итә, был башҡа галилея юлдаштарына ҡарағанда күберәк (һәм Айға ҡарағанда ла), һәм был Ионы Ҡояш системаһындағы юлдаштар араһында тығыҙлығы буйынса беренсе урынға ҡуя. Массаһы, радиусы һәм гравитацион квадруполдең (объект сиктәрендә массаның бүленешен һүрәтләгән һандар) үлсәмдәре буйынса төҙөлгән моделдәр Ионың тимер йәҙрәһенә йәки [[тимер]] сульфидынан һәм мантиялы ҡабыҡҡа бүленеүен күрһәтә. Металл йәҙрәһе Ио массаһының яҡынса 20 процентын тәшкил итә. Йәҙрәнең радиусы көкөрт миҡдарына бәйле: әгәр ул таҙа тимерҙән булһа, уның радиусы 350—650 км сиктәрендә ята, ә әгәр ул тимер һәм көкөрт берләшмәләренән тора икән — {{S|550—900 км}} сиктәрендә.<ref name="Anderson1996">{{Мәҡәлә|заглавие=Galileo Gravity Results and the Internal Structure of Io|издание=Science|том=272|номер=5262|страницы=709—712|doi=10.1126/science.272.5262.709|pmid=8662566|bibcode=1996Sci...272..709A|язык=en|тип=journal|автор=Anderson, J. D.; et al.|год=1996}}</ref><ref name="Anderson2001">{{Мәҡәлә|заглавие=Io's gravity field and interior structure|издание={{Нп3|Journal of Geophysical Research}}|том=106|номер=E12|страницы=32963—32969|doi=10.1029/2000JE001367|bibcode=2001JGR...10632963A|язык=en|автор=Anderson, J. D.; et al.|год=2001}}</ref> «[[:ru:Галилео (КА)|Галилео]]<nowiki/>» мМагнитометры Иола магнит ҡырын тапмаған, һәм был уның тимер йәҙрәһендә конвекция булмауын күрһәтә.<ref name="Kivelson2001">{{Мәҡәлә|заглавие=Magnetized or Unmagnetized: Ambiguity persists following Galileo's encounters with Io in 1999 and 2000|издание={{Нп3|Journal of Geophysical Research}}|том=106|номер=A11|страницы=26121—26135|doi=10.1029/2000JA002510|bibcode=2001JGR...10626121K|язык=en|автор=Kivelson, M. G.; et al.|год=2001}}</ref> === Өҫтө === {{Панорама|Io from Galileo and Voyager missions RUS.jpg|1000px|Карта поверхности Ио}} Айҙың, Марстың һәм Меркурийҙың боронғо йөҙө менән оҡшашлығы буйынса ғалимдар Ионың тәүге һүрәттәрендә күп һанлы удар кратерҙарын күрергә өмөтләнә (уларҙың концентрацияһы ер йөҙөнөң йәшен баһаларға мөмкинлек бирәсәк). Әммә улар, унда удар кратерҙарҙың юҡлығын күреп, бик ғәжәпләнәләр. Улар урынына бейек тауҙар, төрлө формалағы һәм ҙурлыҡтағы лавалар һәм соҡорҙар менән ҡапланған шыма тигеҙлектәр күренә. Башҡа йыһан объекттарынан айырмалы рәүештә, Ио төрлө төҫтәге матдәләр, башлыса аллотроп модификациялар һәм көкөрт берләшмәләре менән ҡапланған. Удар кратерҙарының аҙ булыуы Ио өҫтөнөң, Ерҙең өҫтө кеүек үк, геологик яҡтан йәш булыуын күрһәтә. Иолағы кратерҙар тиҙ арала вулкан ташландыҡтары менән ҡаплана. Был һығымталар кәм тигәндә туғыҙ вулкан менән раҫлана.<ref name="Smith1979">{{Мәҡәлә|заглавие=The Jupiter system through the eyes of Voyager 1|издание=Science|страницы=951—972|том=204|номер=4396|doi=10.1126/science.204.4396.951|pmid=17800430|bibcode=1979Sci...204..951S|автор=Smith, B. A.; et al.|год=1979|язык=en}}</ref><ref name="Strom1979">{{Мәҡәлә|заглавие=Volcanic eruption plumes on Io|издание=[[Nature]]|страницы=733—736|том=280|номер=5725|doi=10.1038/280733a0|bibcode=1979Natur.280..733S|автор=Strom, R. G.; et al.|год=1979|язык=en}}</ref> [[Файл:Galileo.arp.300pix.jpg|слева|мини|[[Галилео Галилей]], Ионы беренсе асыусы]] [[Вулкан|Вулкандарға]] өҫтәп, Иола вулкан булмаған тауҙар, йөҙҙәрсә километрға еткән йәбешкәк лава ағымдары, ирегән көкөрт күлдәре һәм тәрәнлеге бер нисә километрға тиклем еткән кальдерҙар бар. 2012 йылда Ионың тулы геологик картаһы төҙөлә, уның өсөн төрлө детализациялы һүрәттәр ҡулланыла, уларҙы компьютер ярҙамында бер пиксельға {{S|1 км}} теүәллек менән берҙәм мозаикаға йәбештерәләр. Карта 6 йыл төҙөлә. Проектҡа Аризона университетынан Дэвид Уильямс (David Williams) етәкселек итә. Тикшеренеүселәр шулай уҡ яңы геологик картаны ғына түгел, йыһан аппараттарынан күп һанлы һүрәттәрҙе һәм башҡа үлсәмдәрҙең мәғлүмәттәрен үҙ эсенә алған Ио буйынса онлайн мәғлүмәттәр базаһын төҙөй. ==== Өҫтөнөң составы ==== [[Файл:Tvastarpic2.jpg|мини|Тваштар патерҙарында лаваның әүҙем ағымы, 1999 йылдың ноябрендә һәм 2000 йылдың февралендә алынған һүрәттәр]] Ионың сағыу тышҡы күренеше — төрлө матдәләр ташлаған вулкандарҙың интенсив эш һөҙөмтәһе. Улар араһында — силикаттар (мәҫәлән, [[ортопироксен]]), көкөрт һәм көкөрс диоксиды<ref name="IobookChap9">{{Китап|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/194 194]—229|часть=Io's surface composition|автор=Carlson, R. W.; et al.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref>. Көкөрт диоксидынан яһалған һоро бәҫ Ионың өҫтөн, ҙур өлкәләрҙе аҡ йәки һоро төҫкә буяп, тулыһынса тиерлек ҡаплай. Күп кенә өлкәләрҙә юлдаш үҙенең һары йәки һары-йәшел төҫө арҡаһында һары йәки һарығылт-йәшел булып күренә. Урта һәм юғары киңлектәрҙә радиация, ғәҙәттә, S8 көкөртенең тотороҡло һигеҙ атомлы цикллы молекулаларын вата, һөҙөмтәлә Ионың поляр өлкәләре ҡыҙыл-көрән төҫкә буяла. ==== Вулканизм ==== [[Файл:Io_Tupan_Patera.jpg|слева|мини|Тупан патераһы. Ҙурлығы — 75 км, ҡаяларҙың бейеклеге — 900 м. (Галилео)]] [[Файл:Io_Aurorae_color.jpg|слева|мини|Ио атмосфераһының өҫкө ҡатламдарында [[Һаҙағай|поляр балҡыш атмосфераның төрлө компоненттары төрлө төҫтәр менән яҡтыртыла. Йәшел яҡтылыҡ натрий бирә, ҡыҙыл — кислород, зәңгәр — көкөрт диоксиды кеүек вулкан газдары. Иола ҡояш тотолоу ваҡытында алынған һүрәт]] Орбиталь эксцентриситеты тыуҙырған яҡынса йылытыу Ио — Ҡояш системаһындағы йөҙҙәрсә вулкан һәм лава ағымдары булған иң геологик әүҙем ай. Айырыуса ҙур атылыуҙар ваҡытында лава ағымы тиҫтәләрсә һәм хатта йөҙҙәрсә километрға һуҙыла ала. Улар башлыса [[Основные горные породы|төп]] йәки ультратөп составы менән (магнийы күп) [[базальт]] лаванан тора. Вулкан активлығы һөҙөмтәһендә көкөрт диоксиды (газ рәүешендә) һәм силикат пирокластик материя (көл рәүешендә) 200 километрға тиклем бейеклеккә күтәрелә, асыҡ йыһанға үҙенсәлекле зонтиктар рәүешендә күтәрелә, ә төшөп ҡалғандан һуң урындарҙы ҡыҙыл, ҡара һәм аҡ төҫкә буяй. Бынан тыш, был материя йоҡа Ио атмосфераһын барлыҡҡа килтерә һәм Юпитерҙың иркен магнитосфераһын тултыра. === Атмосфераһы === Ио бик йоҡа атмосфераға эйә, ул башлыса көкөрт диоксидынан (SO2) тора, уның составында көкөрт монооксиды (SO), натрий хлориды (NaCl) һәм атомар көкөрт һәм [[кислород]] бик аҙ<ref name="IobookChap10">{{Китап|заглавие=Io after Galileo|ссылка=https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope|год=2007|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Praxis]]|isbn=3-540-34681-3|страницы=[https://archive.org/details/ioaftergalileone00lope/page/n231 231]—264|часть=Io's atmosphere|автор=Lellouch, E.; et al.|ответственный=Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.}}</ref>. Атмосфераның тығыҙлығы һәм температураһы тәүлек ваҡытына, киңлеккә, вулкан әүҙемлегенә һәм өҫкө бәҫтең күплегенә бәйле. Иола максималь атмосфера баҫымы 0,33×10−4 Па йәки, 3×10−4-гә тиклем йәки 0,3-тән 3 нбарға тиклем тирбәлә. Ул Ионың Юпитерға ҡаршы торған ярымшарында һәм экватор буйлап күҙәтелә, ҡайһы берҙә көндөң икенсе яртыһында, Ионың өҫтөндәге температураһы максимумға еткәндә күҙәтелә. Вулкан шлейфтарында баҫымдың иң юғары нөктәләре лә күҙәтелә, унда ул 5×10−4 — 40×10−3 Па (5 — 40 нбар) тәшкил итә. Иң түбән атмосфера баҫымы юлдаштың төнгө яғында күҙәтелә, унда ул 0,0001 — 0,001 нбар дәүмәленә тиклем төшә. Иола атмосфера температураһы бәләкәй бейеклектәрҙә ер өҫтөндәге температура сиктәрендә тирбәлә, унда газ һымаҡ көкөрт диоксиды бәҫ менән бер тигеҙ, ҙур бейеклектәрҙа {{S|1800 К}} тиклем етә<ref name="IobookChap10" /><ref name="Walker2010">{{Мәҡәлә|заглавие=A Comprehensive Numerical Simulation of Io’s Sublimation-Driven Atmosphere|том=207|номер=1|страницы=409—432|doi=10.1016/j.icarus.2010.01.012|bibcode=2010Icar..207..409W|язык=en|автор=Walker, A. C.; et al.|год=2010|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><ref name="Spencer2005">{{Мәҡәлә|заглавие=Mid-infrared detection of large longitudinal asymmetries in Io’s SO₂ atmosphere|том=176|номер=2|страницы=283—304|doi=10.1016/j.icarus.2005.01.019|bibcode=2005Icar..176..283S|язык=en|тип=journal|автор=Spencer, A. C.; et al.|год=2005|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><ref name="Pearl1979">{{Мәҡәлә|заглавие=Identification of gaseous SO₂ and new upper limits for other gases on Io|издание=Nature|том=288|номер=5725|страницы=757—758|doi=10.1038/280755a0|bibcode=1979Natur.280..755P|язык=en|тип=journal|автор=Pearl, J. C.; et al.|год=1979}}</ref><ref name="IobookChap10" /><ref name="Walker2010" /><ref name="IobookChap10" /><ref name="Walker2010" /> Баҫымдың түбән булыуы атмосфераның юлдашдың өҫкө йөҙөнә йоғонтоһон сикләй, иҫкәрмә — көкөрт диоксидын бәҫкә бай һәм ярлы өлкәләре араһында ваҡытлыса бүленеүе<ref name="IobookChap10" /><ref name="Walker2010" />. Ионың йоҡа атмосфераһы шулай уҡ Иоға төшөүсе теләһә ниндәй зондтарҙың йылылыҡ экраны булған аэродинамик тышлыҡҡа мохтаж булмауын күрһәтә, әммә осоусы объектты уңайлы төшөрөп ултырытыу һәм аппаратты әкренәйтеү һәм туҡтатыу өсөн ул ретро-ракеталар менән йыһазландырылырға тейеш. Атмосфера ҡалынлығы йоҡа булғанлыҡтан, аппараттың радиацияға тотороҡло булыуы талап ителә. == Иҫкәрмәләр == === Төшөрмәләр === {{примечания|group="к"}} === Сығанаҡтар === {{примечания|2|refs= <ref name=IAU_Moon_Discoveries>{{cite web |last = Blue |first = Jennifer |date = 2009-11-09 |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html |title = Planet and Satellite Names and Discoverers |publisher = USGS |access-date = 2010-01-13 |archive-url = https://www.webcitation.org/610c8g3sc?url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |archive-date = 2011-08-17 }}</ref> <ref name=Thomas1998>{{статья |заглавие=The Shape of Io from Galileo Limb Measurements |том=135 |номер=1 |страницы=175—180 |doi=10.1006/icar.1998.5987 |bibcode=1998Icar..135..175T |автор=Thomas, P. C.; et al. |год=1998 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] }}</ref> <ref name=Ringwald_2000>{{cite web |title = SPS 1020 (Introduction to Space Sciences) |author = Frederick A. Ringwald |publisher = California State University, Fresno |url = http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt |date = 2000-02-29 |access-date = 2009-07-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120130224350/http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt |archive-date = 2012-01-30 }}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]] |ответственный=Отв. ред. [[Флоренский, Кирилл Павлович|К. П. Флоренский]] и Ю. И. Ефремов |заглавие=Номенклатура деталей рельефа галилеевых спутников Юпитера |ссылка=https://books.google.com.ua/books?hl=ru&id=N3Y4AAAAIAAJ |место=Москва |издательство=Наука |год=1984 |страниц=84 |ref=}} * {{книга|автор=Силкин Б. И.|заглавие=В мире множества лун|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страниц=208|тираж=150000|ref=Силкин}} * ''Джонсон Т., Содерблом Л''. Ио. // [[В мире науки]], 1984, № 2, с.12-25 == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Астрономия }} * {{cite web |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jup_Io |title = Профиль спутника |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20151107085325/https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jup_Io |archive-date = 2015-11-07 }} на сайте НАСА * {{cite web |title = Видео о вращении Ио |url = http://sos.noaa.gov/videos/Io.mov |archive-url = https://web.archive.org/web/20120301025914/http://sos.noaa.gov/videos/Io.mov |archive-date = 2012-03-01 |deadlink = yes |lang = en }} * [https://photojournal.jpl.nasa.gov/target/Io Каталог НАСА изображений Ио]{{ref-en}} * [http://pirlwww.lpl.arizona.edu/missions/Galileo/releases/ Изображения со спутника «Галилео»]{{ref-en}} * [https://astrogeology.usgs.gov/maps/io-voyager-galileo-global-mosaics Глобальная карта Ио] на сайте {{cite web |title = планетной геологии USGS |url = https://astrogeology.usgs.gov/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20170810044014/https://astrogeology.usgs.gov/ |archive-date = 2017-08-10 |deadlink = yes |lang = en |access-date = 2017-10-04 }}, основанная на снимках с «Вояджеров» и «Галилео» * [https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/IO/target Список наименованных деталей поверхности Ио] и [https://planetarynames.wr.usgs.gov/images/io_comp_color.pdf карта с их названиями] на [https://planetarynames.wr.usgs.gov/ сайте планетной номенклатуры USGS]{{ref-en}} * {{cite web |title = Сайт об Ио |url = http://www.freescience.ru/io/main.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20100407012057/http://www.freescience.ru/io/main.html |archive-date = 2010-04-07 |deadlink = yes |lang = ru }} * {{cite web |title = Извержения миров |author=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]] |publisher=Вокруг Света |url = http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2667/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20190102040346/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2667/ |archive-date = 2019-01-02 |deadlink = no }} [[Категория:Ио (юлдаш)]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] k6j8ik5p2cidx9h5b6p57fas3bnhpae 0 197899 1295438 1282697 2026-05-03T18:02:13Z Вәхит 24644 /* Һылтанмалар */ 1295438 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Керчь ҡәлғәһе''' ({{lang-ru|Керченская крепость}})— Ҡырымдағы ҡәлғә. [[Керчь боғаҙы]] ярының иң тар өлөшөндә, Аҡ-Бурун морононда урынлашҡан. Ҡәлғә XIX быуатта [[Рәсәй империяһы]]ның көньяҡ сиктәрен һаҡлау өсөн төҙөлә. == Тарихы == == Ҡәлғәне төҙөү == Керчь боғаҙы ярында тәүге нығытмалар [[1771 йыл]]да барлыҡҡа килә. Павловский тип аталған моронда беренсе батарея урынлашҡан була. Һуңынан фортификация бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола һәм көсәйтелә. [[Ҡырым һуғышы]] барышында батарея 20 орудие менән ҡоралланған була. 1855 йылдың 12 майында инглиз-француз һәм төрөк ғәскәрҙәре десантын Керчь ҡалаһынан көньяҡтараҡ Ҡамыш Бурун (Морон) эргәһендә ултыртыу һөҙөмтәләренең береһе булып ҡоро ер яғынан ҡаршы тора алмаҫлыҡ нығытма тапшырыу кәрәклеге тора.Ҡәлғәне баҫып алыу ҡурҡынысы янай башлағас, командование ҡоралдарҙы, запастарҙы юҡ итергә, ә шәхси составҡа сигенергә әмер бирә. Павловка батареяһы позицияларында һәм уға яҡын урындарҙа француз ғәскәрҙәренең нығытылған лагеры төҙөлә, унда 1856 йылдың июненә тиклем була. [[Файл:Crimea_Fortress_Kerch-28.jpg|справа|мини|7-се ярым капонир]] [[Файл:Crimea_Fortress_Kerch-21.jpg|мини|Мортир батареяһы ҡапҡаһы. Вилен люнеты]] [[Файл:Крепость_Керчь_14.JPG|справа|мини|Мортир батареяһының орудие ихатаһы, Вилен люнеты]] [[Файл:Fortress_Kerch_Radar_And_Visual_Observation_Post_(227165103).jpeg|мини|Хәрби-диңгеҙ флоты һәм Хәрби-һауа көстәренең радиолокация һәм визуаль күҙәтеү посы, 2012]] Париж тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса Ҡара диңгеҙ нейтраль тип иғлан ителә, ә Рәсәйгә бында флот һәм хәрби порттар булдырыу тыйыла. Боғаҙҙы нығытыу килешеү шарттарына ҡаршы килмәй, шуға күрә 1856 йылдың апрелендә үк Керчҡа урындағы шарттарҙы өйрәнеү һәм төшөрөү өсөн сапёр подразделениеларын ебәрергә күрһәтмәләр бирелә. Августа сапёрҙар элекке француз лагеры урынында эш башлай. Башта Керчь боғаҙының төпкөлөндә урынлашҡан [[Йәнкәле]] иҫке төрөк ҡәлғәһен нығытыу ҡарала. Ләкин 1856 йылдың декабрендә яңы проект башлана, уға ярашлы нығытмалар Павловский морононда урынлаша, февраль айында ул юғарынан хуплау ала. Бынан тыш, [[Александр II]] [[Тузла|Тузла утрауында]] һәм Аҡ Бурун мороно рифында өҫтәмә диңгеҙ форттары төҙөргә бойора. Төҙөлөш шул уҡ йылда башлана. Йыл аҙағына яр батареялары һалына, ике казарма һәм дары келәте төҙөлә, Павлов мороно йүнәлешендәге Тузла морононоң осондағы боғаҙҙа ла төҙөлөш башлана. Урында эштәр менән тәжрибәле хәрби инженер полковник Антон Антонович Нат етәкселек итә. 1859 йылдың октябрендә хәрби министрлыҡтың инженер департаменты директоры итеп [[Тотлебен Эдуард Иванович]] Керчты нығытыу мәсьәләһендә батшаның тулы ярҙамы менән файҙалана. Бында Тотлебен ҡәлғәләрҙе ҡамау һәм обороналау буйынса бай тәжрибәһен, тәү сиратта Севастополде обороналау, тәжрибәһен ҡуллана. 1860 йылда Аҡ Бурун морононда ер эштәре башлана, боғаҙҙағы таш кәртәнең оҙонлоғо 3 саҡрымдан ашып китә. 1861 йылда ҡәлғәгә беренсе тапҡыр император [[Александр II]] килә. Төҙөлөштө тикшергәндән һуң былай тип бойороҡ бирә: «һалдаттарҙың хеҙмәттәре хөрмәтенә: люнеттарҙы, һулын „Минск“, ә уңын „Вилен“ полкын, ә төп фортты „Тотлебен форты“ тип атарға». Эштәрҙе ҡарағандан һуң, батша полковник Натаны генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелеүе менән ҡотлай. 1867 йылда Керчь нығытмалары ҡәлғә статусын ала. 1872 йылда батша ҡәлғәгә өсөнсө тапҡыр килгәндә, оборона ҡоролмаларында эштәр тамамланған була, һәм ул «яр буйы батареяларын биҙәлеше менән ҡәнәғәт» ҡала. == Беренсе донъя һуғышы == [[Беренсе донъя һуғышы]] Ҡара диңгеҙҙә 1914 йылдың 15 октябрендә немец-төрөк флоты караптарының [[Одесса]], [[Севастополь]], [[Феодосия]], [[Новороссийск]] ҡалаларына һөжүме менән башлана. Был көндө иртәнге 6-лар тирәһендә Керчь боғаҙына инеү урынында Германияның «Бреслау» еңел крейсеры һаҡта торғаны беленә — бер көндә унда ике пароход шартлай. Керчь нығытмаларына һөжүм итеү ҡурҡынысы менән бәйле, флот командующийының бойороғона ярашлы хәрби хәл иғлан ителә һәм оборона мина кәртәһе ҡуйыла башлай. Керчта бының өсөн урындағы суднолар файҙаланыла<ref>Лорей Г. Операции германо-турецких сил в 1914—1918 гг.: Пер. с нем. — СПб.: «Полигон», 2004. — 24, [4] с.: ил. — (Военно-историческая библиотека)</ref><ref>Новиков Н. В. Операции флота против берега на Чёрном море в 1914—1917 годах. — СПб.: Издатель М. А. Леонов, 2003. — 212 с.: илл.</ref> == Донъя һуғыштары араһында == 1930 йылдарҙа Керчь ҡәлғәһе территорияһында стационар оборона ҡоролмалары төҙөлә башлай. Бөтәһе өс объект төҙөлә: Аҡ Бурун морононда БС-48 яр батареяһы; морондоң осонда БС-9 катерға ҡаршы батареяһы; Тотлебен фортының Е бастионында 69-сы зенит батареяһы. 1930-сы йылдар аҙағында «Тотлебен» форты территорияһында Ҡара диңгеҙ флотының 51-се авиацияһының төп склады булдырыла. Һуңыраҡ, 1942 йылдың февраль-мартында, склад № 590 склад тип үҙгәртелә. == Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыуға Керчь ҡәлғәһе территорияһын Керчь хәрби-диңгеҙ базаһы хеҙмәттәре биләй, шулай уҡ бында [[Ҡара диңгеҙ]] флотының 51-се авиация боеприпастары склады урынлаша, унда 4000 тоннаға тиклем авиабомба һаҡлана. Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа уның территорияһында өс стационар оборона объекты, дүрт 152-мм Канэ орудиеһы составындағы БС-48 яр буйы батареяһы һәм Аҡ-Бурун морононда дүрт 75-мм Канэ орудиеһы составындағы БС-9 катерға ҡаршы батареяһы һәм «Тотлебен» фортының «Е» бастионында дүрт орудиелы № 69 зенит батареяһы төҙөлә. 1941 йылдың сентябрендә ҡәлғәнән бөтә орудиелар эвакуациялана. 69-сы зенит батареяһының 75-мм зенит пушкаларын Севастополгә оҙаталар, улар 1942 йылдың июленә тиклем ҡаланы һаҡлауҙа ҡатнаша. 48-се һәм 9-сы батареяларының орудиеларын Тамань ярымутрауына эвакуациялайҙар. Был батареялар боғаҙҙы обороналауҙа әүҙем ҡатнаша, 1941 йылдың ноябрендә Керчты оккупациялаған немец ғәскәрҙәренә ут асып тора. Керчь беренсе тапҡыр азат ителгәндән һуң ике батарея ла 1942 йылдың авгусына тиклем үҙ позицияларында ҡала, төньяҡтан Тамань ярымутрауына бәреп ингән немец һәм румын ғәскәрҙәре менән алыштарҙа ҙур роль уйнай. Боекомплект бөткәс, бөтә орудиелар үҙ расчёттары менән шартлатыла, ә Тамань ярымутрауынан эвакуацияланған батареяларҙың шәхси составы Һуңыраҡ Новороссийск өсөн алыштарҙа ҡатнаша<ref name=":0">{{Китап|автор=Мартынов В. А., Спахов С. Ф.|заглавие=Пролив в огне|год=1984|место=Киев|издательство=Политиздат Украины|страницы=99—106, 112-114|страниц=192}}</ref>. === Ҡырым оборона операцияһы === 1941 йылдың ноябрендә немец ғәскәрҙәре тәүге тапҡыр Керчь ҡалаһына яҡынлаша. Ҡәлғәнең ҙур булмаған йыйылма гарнизоны менән етәкселекте интендант хеҙмәте капитаны Л. И. Гурский үҙ өҫтөнә ала. Көс етмәү сәбәпле ҡәлғәне тулыһынса обороналау мөмкин булмай, һәм 11-12 ноябрҙәге ике көнлөк алыштарҙан һуң ҡәлғә һәм уның территорияһында урынлашҡан боеприпастар келәте (склады) ҡалдырыла. Совет ғәскәрҙәре уңышлы үткәргән Керчь-Феодосия десант операцияһынан һуң, [[1941 йыл]]дың [[31 декабрь|31 декабренд]]ә, Керчь ҡәлғәһе азат ителә. Шул уҡ ваҡытта немецтарҙың боеприпастар складтарынан файҙаланырға йәки уларҙы алып сығырға өлгөрмәүе асыҡлана, улар совет ғәскәрҙәренә тулыһынса һаҡланып ҡала<ref name=":0">{{Китап|автор=Мартынов В. А., Спахов С. Ф.|заглавие=Пролив в огне|год=1984|место=Киев|издательство=Политиздат Украины|страницы=99—106, 112-114|страниц=192}}</ref>. Керчь ҡәлғәһен беренсе тапҡыр азат иткәндән һуң, уның территорияһын Керчь хәрби-диңгеҙ базаһы подразделениелары һәм хеҙмәттәре яңынан биләй. Ҡара диңгеҙ флотының 51-се авиация склады, «Тотлебен» фортында урынлаша, 1942 йылдың февралендә 590-сы склад тип үҙгәртелә<ref name=":1">{{Мәҡәлә|автор=Лютов Е.Е.|заглавие=Участие 354-й инженерной роты в обороне Керченской крепости в мае 1942 г|год=2021|издание=Материалы IX Всероссийской научно-практической конференции «Военно-исторические чтения» – Симферополь: Бизнес-Информ,|тип=сборник|страницы=50—54}}</ref>. [[1942 йыл]]дың [[8 май]]ында иртән [[Феодосия]] эргәһендәге Аҡ Монай муйынында немец ғәскәрҙәренең ҙур һөжүме башлана, ул «Охота на дроф» операцияһы булараҡ билдәле, һөҙөмтәлә улар Ҡырым фронтының һул флангын өҙөүгә өлгәшә. КВМБ командованиеһы фронттағы хәлде иғтибар менән күҙәтә һәм 10 майҙа КВМБ гарнизоны Керчь ҡәлғәһендә уны оборонаға әҙерләй башлай. 10 майҙан 13 майға тиклем ҡәлғәлә ике оборона рубежы әҙерләнә, өҫтәүенә бының өсөн XIX быуаттың иҫке ҡәлғә ҡоролмалары — алдынғы нығытмалар һәм төп ҡәлғә валы яраҡлаштырыла<ref name=":1">{{Мәҡәлә|автор=Лютов Е.Е.|заглавие=Участие 354-й инженерной роты в обороне Керченской крепости в мае 1942 г|год=2021|издание=Материалы IX Всероссийской научно-практической конференции «Военно-исторические чтения» – Симферополь: Бизнес-Информ,|тип=сборник|страницы=50—54}}</ref>. [[13 май]] кисенән ҡәлғәгә Ҡырым фронтының сигенеүсе частары килә башлай. [[14 май]]ҙа көн уртаһына ҡәлғәгә тулы булмаған составта [[72-се кавалерия дивизияһы]], [[156-сы уҡсылар дивизияһы]], [[404-се уҡсылар дивизияһы]] частары, [[157-се уҡсылар дивизияһы]]ның айырым подразделениелары һәм башҡа ваҡ төркөмдәр килә. Аҡ-Бурун моронона сигенгән Ҡырым фронты ғәскәрҙәре КВМБ (Крымская военно-морская база — [[Ҡырым хәрби-диңгеҙ базаһы]])) частары менән берләшә һәм шулай итеп Керчь ҡәлғәһенең дөйөм гарнизонын тәшкил итә, уларҙың дөйөм һаны яҡынса 5000 кеше тәшкил итә. Ҡәлғәне обороналауҙы 156-сы уҡсылар дивизияһының айырым моторизацияланған дивизионы 45 мм орудиелары булған биш БА-10 бронемашинаһы менән етди көсәйтә. Ҡәлғәнең артиллерия кулагына 5 76-мм ялан орудиеһы һәм 1941 йылдың декабрь аҙағында немецтар ҡәлғәнән беренсе тапҡыр сигенгәндә ташлаған 2 трофей 105-мм пушкаһы инә. Улар Керчь ҡәлғәһен обороналауҙа ҙур роль уйнай<ref>{{Мәҡәлә|автор=Лютов Е.Е.|заглавие=Личный состав и вооружение гарнизона Керченской крепости в период обороны 13-19 мая 1942 г|год=2023|издание=Черноморско-Средиземноморский регион в системе национальной безопасности России: к 240-летию присоединения Крыма и Кубани к России и 80-летию освобождения Краснодарского края от немецко-фашистских захватчиков: материалы Международной научно-практической конференции. Министерство науки и высшего образования Российской Федерации; Кубанский гос. ун-т. – Краснодар: Кубанский гос. ун-т,|тип=сборник научных статей|страницы=257—261}}</ref>. 14 майға ҡаршы төндә ҡәлғәгә Керчтан полк комиссары А. Мартынов килә, ул гарнизондың дөйөм етәкселеге менән идара итә. 14 майҙа төшкә табан немецтар Бочарный заводы янында диңгеҙгә сыға (бөгөн тап ошо урында [[Ҡырым күпере]] ҡоро урынға сыға), ҡәлғә гарнизонын Ҡырым фронтының Керчтағы төп көстәренән айырып, бер үк ваҡытта Көньяҡ-Обинск һырты яғынан көслө һөжүмгә (мкр. Партизан) күсә, пехота батальоны көстәренә тиклем бер нисә танк ярҙамында ҡәлғәне яулап алырға тырыша. Ҡәлғәнең төп валынан трофей пушкалары уты менән 7-8 немец танкыһы ҡыйратыла, шунан һуң дошман һөжүме туҡтай<ref name=":0">{{Китап|автор=Мартынов В. А., Спахов С. Ф.|заглавие=Пролив в огне|год=1984|место=Киев|издательство=Политиздат Украины|страницы=99—106, 112-114|страниц=192}}</ref>. Шул уҡ көндө киске сәғәт 7-лә ҡәлғә гарнизоны бер нисә сәғәт элек Митридат тауын баҫып алған немец подразделениеларының тылына ҡеүәтле контрудар яһай. 21.30 сәғәттә Митридат тауы кире ҡағыла, немец ғәскәрҙәре Солдат биҫтәһенә табан сигенә. Бер нисә сәғәткә ҡәлғә гарнизоны ҡалалағы совет төп көстәре менән тоташа<ref name=":2">{{Китап|автор=Абрамов В.В.|заглавие=Аджимушкай 1942|год=2019|место=Симферополь|издательство=Антиква|страницы=49—51|страниц=432}}</ref>. Совет командованиеһы ҡәлғәнең әһәмиәтен тиҙ баһалай. 110,0 (ҡәлғәнең ретраншементы) бейеклеген биләп, ҡәлғә гарнизоны ҡаланан көньяҡтараҡ немец тылдарын тулыһынса контролдә тота. Ҡәлғәнең корректорҙары радио аша Тамань ярына билдәләнгән маҡсаттарҙың координаталарын хәбәр итә, унан немецтарға шунда уҡ совет ауыр батареялары ут аса. Немец тылы шулай итеп һәм тәүлектең яҡты ваҡытында хәрәкәт итеү мөмкин булмай, немец ғәскәрҙәре ҡаланы төньяҡтан урап үтеп, урау юл менән кисеүҙәргә табан хәрәкәт итә. Шулай итеп, совет ғәскәрҙәренә ҡырым фронтының Төп көстәрен Кубанға күсереүҙе ойоштороу өсөн ҡиммәтле ваҡыт бүләк ителә. Керчь ҡәлғәһенең ҡаршы тороуы һәм өҫтөнлөклө бейеклектән ут төҙәтеүе немецтарҙы ҡәлғә тирәләй ҙур көстәр тотоп торорға мәжбүр итә, был совет төп кисеүҙәренә баҫымды һиҙелерлек кәметә. Керчь ҡәлғәһе гарнизоны Ҡырым фронтының төп көстәрен Ени-Кале — хәүефле кисеү районынан тулыһынса эвакуациялау тамамланғансы оборонаны тотоп ҡалырға бойороҡ ала. 15 майға фронтта дөйөм хәл ҡатмарлаша. Немецтар Бочарный заводын һәм Митридат тауын яңынан баҫып ала һәм ҡәлғәгә һөжүмдәрен дауам итә. Көн дауамында оборонаның уң флангында, урындағы "Бәләкәй ҡәлғә"исеме аҫтында билдәле булған алдынғы ҡоролма районында һуғыш бара. Бер һөжүм ваҡытында Кесе ҡәлғә янында совет оборонаһының уң флангыһы туҡтап ҡала, һуғышсылар сигенә башлай. Хәлде полк комиссары Монастырский ҡотҡара, ул шәхси ҡыҫылышы менән тәртипһеҙ сигенеүҙе туҡтата һәм оборона һыҙығын тергеҙә.<ref name=":2">{{Китап|автор=Абрамов В.В.|заглавие=Аджимушкай 1942|год=2019|место=Симферополь|издательство=Антиква|страницы=49—51|страниц=432}}</ref> Тиҙҙән эвакуация бойороғо килә. КВМБ командованиеһы гарнизонды эвакуациялау өсөн йөҙөү сараларының бер өлөшөн бүлеп бирә һәм 15 майҙа 23.00 сәғәттән гарнизондың шәхси составы бер үк ваҡытта ике оборона сиген дә ҡалдыра, һәм бөтә яугирҙар караптарға тейәү өсөн Павловка бухтаһында туплана. Эвакуация бурысы бер үк ваҡытта «Тотлебен» фортында урынлашҡан боеприпастар келәттәрен шартлатыу менән ҡатмарлаша, сөнки был мәлдә унда 4000 тонна авиабомба һаҡлана. Төнгө сәғәт 2-нән 3-кә тиклем ҡырым фронты яугирҙары ҡәлғәлә шартлауҙарҙың гигант көсөн күҙәтә. Эвакуация өсөн ташыу саралары етмәй. 16 майға ҡаршы төндә 2000 самаһы кеше эвакуациялана. Ҡәлғәлә 2200-ҙән ашыу кеше һәм гарнизондың бөтә ҡоралланыуы төҙөк хәлдә ҡалдырыла<ref name=":3">{{Мәҡәлә|автор=Белик Ю.Л., Лютов Е.Е.|заглавие=К вопросу о практическом применении оборонительных сооружений Виленского люнета Керченской крепости в мае 1942 г|год=2022|издание=Научный сборник Восточно-Крымского музея-заповедника / Вост.-Крым. ист.-культур. музей-заповед. - Симферополь : Бизнес-Информ, 2022. - Вып. 6 : 195-летию открытия Керченского музея древностей посвящается.|страницы=494—497}}</ref>. Пирста ҡалған командирҙарҙың әүҙем эшмәкәрлеге арҡаһында пристандә ҡалған кешеләр араһында тиҙ арала тәртип урынлаштырыу мөмкин була. Ҡәлғәнең ҡалған гарнизоны менән дөйөм етәкселекте капитан И. С. Барабанов үҙ өҫтөнә ала. Иртәнге сәғәт 7-лә ҡәлғәнең төп вал буйынса оборонаһы тулыһынса тергеҙелә. Оборонаны ойоштороуҙа ярҙам итеү өсөн 16 майҙа 16.00 сәғәттә ҡәлғәгә Тамандан батальон комиссары Д. С. Калинин матростар төркөмө һәм радиостанция менән ебәрелә<ref name=":3">{{Мәҡәлә|автор=Белик Ю.Л., Лютов Е.Е.|заглавие=К вопросу о практическом применении оборонительных сооружений Виленского люнета Керченской крепости в мае 1942 г|год=2022|издание=Научный сборник Восточно-Крымского музея-заповедника / Вост.-Крым. ист.-культур. музей-заповед. - Симферополь : Бизнес-Информ, 2022. - Вып. 6 : 195-летию открытия Керченского музея древностей посвящается.|страницы=494—497}}</ref>. 16-18 май дауамында немец пехотаһы һәм танкылары төрлө йүнәлештәрҙән бер нисә тапҡыр һөжүмгә күсә, әммә оборонаны өҙөп сыға алмай. Һөҙөмтәлә, немец командованиеһы эш планын ҡайтанан ҡарай, улар Керчь ҡәлғәһенә генераль штурмға әҙерләнә башлай. Ҡәлғәнән күҙәтеүселәр Солдат биҫтәһе районында ҙур немец көстәре тупланыуын күрә, шунан һуң немецтарҙың генераль һөжүмгә әҙерләнеүе асыҡлана. Немец ғәскәрҙәренең иғтибарын Ла-Кале кисеүҙәренән ситкә йүнәлтеү буйынса төп бурысты ҡәлғә үтәгәнлектән, гарнизонға эвакуация бойороғо бирелә<ref name=":0">{{Китап|автор=Мартынов В. А., Спахов С. Ф.|заглавие=Пролив в огне|год=1984|место=Киев|издательство=Политиздат Украины|страницы=99—106, 112-114|страниц=192}}</ref>. Ала-Калела Ҡырым фронтының төп көстәрен эвакуациялау тамамлана, һәм немецтарҙы ҡәлғә янында бер көн генә, 19 майҙа, тотҡарларға кәрәк була. 2200 кешенән торған гарнизонды тотоу кәрәкмәй, һәм ул Тамань ярына оҙатыла. Ҡәлғәлә КВМБ-ның 17 айырым пулемёт ротаһы яугирҙарынан торған 37 кеше генә ҡала. 19 майҙа иртән немец ғәскәрҙәре тарафынан генераль штурм башлана. Кесе лейтенант Наумов етәкселегендәге ышыҡлау (прикрытие) төркөмө ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә, һәм ҡәлғәләге алыштар ҡараңғыға тиклем дауам итә<ref>{{Китап|автор=Wilhelm Tieke|заглавие=Kampf um die Krim. 1941 – 1944|год=1975|место=Gummersbach 31, Erbland 54.|страницы=144}}</ref>. == Һуғыштан һуң == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң Керчь ҡәлғәһе территорияһына [[Ҡара диңгеҙ]] флотының мөлкәте һәм боеприпастары менән хәрби складтар яңынан килтерелә. 1970-се йылдар уртаһында ҡәлғәнең Мина пирсы эргәһендәге һай һыуға Генуэз портын тәрәнәйтеү ваҡытында сығарылған мең кубометр ләм ташлана, унда б. э. т. V быуатҡа ҡараған әйберҙәр ҙә була. 1946 йылда равелин<ref>Ғәҙәттә, өсмөйөш формаһындағы ярҙамсы фортификация ҡоролмаһы бастиондар араһында ҡәлғә соҡоро алдында урынлашҡан</ref> районында «Тотлебен» фортының көньяҡ өлөшөндә 613-сө штраф батальоны базаһында Ҡара диңгеҙ флотының дисциплинар батальоны ойошторола.<ref name="Крепость">[https://kerchmuseum.ru/ru/obekty/krepost-kerch-musey-kerchi.html / Крепость Керчь]</ref> == Ҡәлғә бөгөн == СССР тарҡалғандан һуң хәрби частар ҡыҫҡартыла башлай. 1993 йылда дисциплинар батальон тарҡатыла, һуңынан складтар сығарыла һәм 2003 йылда ҡәлғә территорияһы Көнсығыш [[Ҡырым тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы]]<ref> хәҙер Керчь тарих-археология музейы</ref> ҡарамағына тапшырыла. Ҡәлғә Керчтың һәм [[Ҡырым]]дың уникаль иҫтәлекле урындарының береһе булып тора, федераль әһәмиәттәге ҡомартҡы статусына эйә һәм [[XIX быуат]]тың күренекле фортификация төҙөлөшө ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт тарафынан һаҡлана. Уның территорияһы буйлап туристик экскурсиялар үткәрелә.<ref name="Крепость" /> 2019 йылдың авгусында ҡәлғәлә миналарҙы таҙартыу эштәре ваҡытында боеприпастар келәте табыла. Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы складта һәр береһе 2,5 килограмм ауырлыҡтағы 1700 авиабомба, шулай уҡ бер 100 килограммлыҡ фугас авиабомба була. Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре боеприпастарҙы зарарһыҙландыра. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * Лорей Г. Немец-төрөк көстәренең 1914—1918 йылдарҙағы Операциялары: Пер.уның менән. СПб. Полигон, 2004. 24, [4] с.: ил. (Хәрби-тарихи китапхана) * Новиков н.в. 1914—1917 йылдарҙа ҡара диңгеҙҙә ярға ҡаршы Флот Операциялары. СПб. Нәшриәтсе М. А. Леонов, 2003. 212 б.: илл. * [http://mycrimea.su/kerch/museums/fortress/ Керчь ҡәлғәһе фортификация сәнғәте ҡомартҡыһы] Архивная копия 2010 йылдың 20 апрелендәге Wayback Machine * [https://web.archive.org/web/20131113161211/http://newscrimea.ru/znaniya/56-krepost-kerch.html Керчь тотлебендың фаталь ижады] * [http://virtual.crimea.ua/ru/pano/kerch/crimea-kerch-zapovednik-2009-37.html/ Керчь ҡәлғәһендә 360 градусҡа Панорама Официальный сайт «Крым буйлап виртуаль тур»>>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222103905/http://virtual.crimea.ua/ru/pano/kerch/crimea-kerch-zapovednik-2009-37.html/ |date=2015-12-22 }} Архивная копия 2015 йылдың 22 декабрендәге Wayback Machine * {{ВТ-ВЭС|Керчь}} {{Крепости Крыма}} [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Ҡырым ҡәлғәләре]] d5quul5lhlt0rum1d5erljnnn1541jd 102 199994 1295414 1295371 2026-05-03T16:18:13Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295414 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |3 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] a2cto6txxu9lhz2qu0vnzf089brm82j 1295428 1295414 2026-05-03T17:13:15Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295428 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |3 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] ibnxdvy74o66bbhz0o1n6g7p3dp520c 1295429 1295428 2026-05-03T17:13:40Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295429 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 36zlz21fbj1vad4lxoefy8aggzmewz5 1295432 1295429 2026-05-03T17:30:07Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295432 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |31 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 1abuiugsw5daqwiz90va21zk3syj7n0 1295443 1295432 2026-05-03T18:15:11Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1295443 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |32 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 98m2t6o8dsho60q6o1znfcelfdxd4ip 1295471 1295443 2026-05-04T05:26:19Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1295471 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |32 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |31 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 4cc211xmxlnf099qqbx1fhxzbqh4gaq 1295510 1295471 2026-05-04T08:23:46Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1295510 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |32 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |32 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] a8cml6wabs3qhz3tfq86mvh2ao8cgf0 0 200031 1295406 1292389 2026-05-03T14:40:38Z Юлдашева Луиза 18980 1295406 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы''' ([[14 апрель]] [[1999 йыл]], [[Яр Саллы]]) — Рәсәй [[Ауыр атлетика|штангасыһы]]. 45 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында биш тапҡыр Рәсәй чемпионы (2021, 2022, 2023, 2024, 2025), 2025 йылғы Рәсәй кубогы еңеүсеһе. == Биографияһы == 1999 йылдың 14 апрелендә Яр Саллы ҡалаһында тыуған. Яр Саллы дәүләт педагогия университетында уҡый. 2018 йылда «Рәсәйҙең спорт мастеры» исемен ала. 2020 йылда Рәсәй чемпионатында көмөш миҙал яулай, ә 2021 йылда 45 кг ауырлыҡ категорияһында еңә. 2021 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2021 йылда Ташкентта үтәсәк донъя чемпионатында ҡатнаша. 2023 йылда Яңы Уренгойҙа үткән ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионатында Регина ике күнекмәлә дөйөм ауырлыҡ 150 килограмм тәшкил итеп, карьераһында өсөнсө тапҡыр чемпион исемен яулай. 2024 йылдың июлендә Новосибирскиҙа үткән Рәсәй чемпионатында Регина карьераһында дүртенсе тапҡыр 45 килограмлыҡ ауырлыҡ категорияһында ил чемпионатында еңеү яулай. 2025 йылдың авгусында Санкт-Петербургта үткән Рәсәй чемпионатында Регина дөйөм һөҙөмтәһе 154 кг менән алтын миҙал яулай, снэтчта икенсе, клин-энд-джеркта беренсе урынды яулай. 2025 йылдың октябрендә Норвегияның Фёрде ҡалаһында үткән донъя чемпионатында нейтраль булып сығыш яһай. Ул 48 кг ауырлыҡ категорияһында В финалында сығыш яһаны һәм 152 кг ауырлыҡ менән дөйөм иҫәптә 21-се урынды яуланы. 2026 йылдың февралендә Люберцыҙа үткән Россия Кубогында үҙе өсөн яңы категорияла, 49 кг тиклем, ул ике өйрәнеү суммаһында 159 кг һөҙөмтә менән икенсе урынды ала һәм титулды Елизавета Аткинаға оттора. == Төп һөҙөмтәләр == {| class="wikitable" !Йыл ! Ярыштар . ! Урын ! Ҡатмарлылыҡ .<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> категория ! Ер,<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> кг ! Этергә,<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> кг ! Һан,<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> кг ! Урын |- | 2020 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Грозный|Грозный .]] | кг тиклем | align="center" | 61 | align="center" | 84 | align="center" | 145 | align="center" | {{2}} |- | rowspan="2" | 2021 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Ханты-Мансийск|Ханты-Мансийск .]] | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 83 | align="center" | 148 | align="center" | {{1}} |- | Донъя чемпионаты . | [[Ташкент]] | кг тиклем | align="center" | — | align="center" | 89 | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="1" | 2022 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Хабаровск|Хабаровск .]] | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 90 | align="center" | 155 | align="center" | {{1}} |- | rowspan="1" | 2023 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Яңы Уренгой|Яңы Уренгой .]] | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 85 | align="center" | 150 | align="center" | {{1}} |- | rowspan="1" | 2024 йыл . | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Новосибирск|Новосибирск й.]] | кг тиклем | align="center" | 66 | align="center" | 83 | align="center" | 149 | align="center" | {{1}} |- | rowspan="2" | 2025 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург .]] | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 89 | align="center" | 154 | align="center" | {{1}} |- | Донъя чемпионаты . | Форде | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 87 | align="center" | 152 | align="center" | 21 |- | rowspan="1" | 2026 йыл | Рәсәй кубогы . | [[Люберцы|Люберцы .]] | кг тиклем . | align="center" | 67 | align="center" | 92 | align="center" | 159 | align="center" | {{2}} |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://iwf.sport/weightlifting_/athletes-bios/?athlete=shaidullina-regina-1999-04-14&id=17484 Регина Шәйҙуллина] IWF сайтында [[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]] [[Категория:Яр Саллыла тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1999 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 апрелдә тыуғандар]] 59ez14l9p1xzyvuk4cdi81twfsqaxhk 0 200521 1295462 1294617 2026-05-04T01:11:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295462 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Брезовица''' ({{lang-sq|Brezovicë}}, {{lang-sr|Брезовица / Brezovica}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның Штрпце [[муниципалитет]]ы территорияһындағы тораҡ, үҙенең шул уҡ исемле [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)|тау саңғыһы курорты]] менән билдәле. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Брезовица халҡының дөйөм һаны 68 кеше тәшкил итә. Брезовица — Косовола ҡышҡы туристарҙың иң күп йөрөгән урындарҙың береһе. Тау саңғыһы курорты Шар милли паркының төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Һырт майҙаны — 39 000 гектар, ул үҙ эсенә бейек таулы ерҙәрҙе һәм бик күп төрлө һәм бай флора һәм фауналы урмандарҙы ала. Ике халыҡ-ара [[аэропорт]]тан 90 минутлыҡ юлда урынлашҡан. Брезовица курорт районы Көньяҡ-Көнсығыш Европала етерлек кимәлдә үҫешмәгән һуңғы тау саңғыһы [[курорт]]тарының береһе булып тора. == Географияһы == Брезовица Шар-Планина тау һыртының төньяҡ-көнсығышында һәм Лепенац йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Брезовица тау саңғыһы курорты [[диңгеҙ кимәле]]нән 900—2500 метр бейеклектә, ауылдан көньяҡҡа табан яҡынса 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тау түбәнендә [[климат]] йомшағыраҡ, ә өҫтә — Альп климаты. == Тарихы == [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] хәҙерге Штрпце муниципалитетын Градиште (Брезовицала) һәм Зидинац (Готовушала) ҡалалары менән бергә биләгән территорияла серб жупаһы (ауылдың боронғо атамаһы, көнбайыш һәм көньяҡ славяндарҙа административ берәмек) Сиринич урынлашҡан. Ул беренме тапҡыр XIII быуат хартияһында, икенсе тапҡыр 1331 йылда король [[Стефан Урош IV Душан]] хартияһында телгә алына. Ошо уҡ төбәк территорияһында бер нисә Византия ҡәлғәһе емереклектәре һаҡланған<ref name=Rastko>[http://www.rastko.rs/arheologija/delo/13047 Rastko website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123101219/http://www.rastko.rs/arheologija/delo/13047 |date=2013-01-23 }}, rastko.rs.{{ref|sr}}</ref>. Чайлие убаһы түбәһендә, Лепенац йылғаһына ҡойған Пилевац шишмәһе тамағында, Градиште ҡәлғәһе емереклектәре урынлашҡан, уларҙың ике археологик ҡатламы бар, беренсеһе — VI быуатҡа<ref name=Rastko/>, ә икенсеһе XIII быуатҡа ҡарай<ref name=NCD1>SANU, National Center for Digitization, [http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=453 Cultural Monuments in Serbia: Ostaci tvrđave Gradište-Čajlije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019103659/http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=453 |date=2021-10-19 }}</ref>. Ҡалаға төньяҡ яҡтан инеү урыны башня менән һаҡланған. Унан икенсе башняға тәәрән соҡор үтә, унан һаҡ диуары ҡалҡыулыҡ итәгенә, Лепенац яғына һуҙыла<ref name=NCD1/>. 1944 йылдың 28 июнендә, [[икенсе донъя һуғышы]] осоронда, болгар һалдаттары Ракановацта, Брезовицала 46 кешене (уларҙың 12-һе балалар), һалдаттарының береһе үлтерелгәне өсөн үс итеп язалай. == Демография == {| class="wikitable" |+ Йылдар буйынса халыҡ һаны |- ! Этник төркөм ! style="width: 3em;" | 1981 ! style="width: 3em;" | 2011 |- ! style="font-weight: normal;" | [[Сербтар]] | 323 (98,48 %) | 44 (67,71 %) |- ! style="font-weight: normal;" | [[Албандар]] | | 23 (33,82 %) |- ! style="font-weight: normal;" | Башҡалар | 5 (1,53 %) | 1 (1,47 %) |- ! Бөтәһе ! 328 ! 68 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://viewkosova.com/visit-kosovo/brezovica-nature-ski/ Brezovica Nature & Ski] * [https://www.nytimes.com/2016/02/28/travel/kosovo-ski-holidays.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&clickSource=story-heading&module=photo-spot-region&region=top-news&WT.nav=top-news Skiing Kosovo, Abandoned Lifts and All] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Косово Республикаһы]] 924izfawksz0q43e4p26jxiwuq6c8f2 0 200609 1295513 1295135 2026-05-04T09:43:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295513 wikitext text/x-wiki [[Файл:Viking Expansion.svg|thumb|right|350px|VIII (ҡара-ҡыҙыл), IX (ҡыҙыл), X (ҡыҙғылт һары) һәм XI (һары) быуаттарҙа скандинав тораҡтарының таралыу картаһы. Йәшел төҫ менән скандинавтарҙың һөжүменә дусар булған территориялар билдәләнгән]] '''Викингтар осоро''' — период Средневеко[[VIII век|VIII]] быуаттан алып [[XI быуат]]ҡа тиклем дауам иткән [[раннее Средневековье|иртә Урта быуаттар]] осоро. Был осорҙа Европала нормандар йәки викингтар булараҡ билдәле, Скандинавия халҡы күрше дәүләттәргә һөжүм итә, Яҡын Көнсығыш һәм Урта Азия дәүләттәре менән сауҙа мөнәсәбәттәре булдыра һәм [[экспансия викингов|Көнсығыш Европанан алып Төньяҡ Америкаға һәм Гренландияға тиклем киң арауыҡта төпләнә]]{{sfn|Хейвуд |2016|loc=| с= 10|name=}}. [[германский железный век|Германия тимер быуатынан]] һуң килә (Швецияла — [[Вендельский период|Вендель осоронан]] һуң). Викингтарҙың экспансия формалары яңы ерҙәр эҙләүҙе, яр буйы тораҡ пункттарын талауҙы, [[пиратлыҡ]]ты һәм сауҙаны үҙ эсенә ала. Община-ырыу ҡоролошоноң тарҡалыуы, улар өсөн хәрби табыш байыуҙың мөһим сығанағы булып хеҙмәт иткәнлектән, юғары ҡатламдың көсәйеүе менән оҙатыла; Скандинавия ярымутрауының диңгеҙ буйы райондарында халыҡтың артыҡ күп булыуы һәм эшкәртеү өсөн яраҡлы ерҙәрҙең етешмәүе арҡаһында күп кенә ябай община ағзалары (бондтар) тыуған илен ташлап китергә мәжбүр була. Скандинавия йәмғиәтендә иң мөһим ҡарарҙарҙы бөтә ирекле ир-егеттәр йыйылышы — [[тинг]] ҡабул иткән. Бәләкәй йәмәғәт структураларында тинг хәҙерге типтағы [[парламент|вәкиллекле орган]]ға әүерелә: был 930 йылда беренсе тапҡыр йыйылған исланд [[альтинг]]ы һәм унан бер нисә тиҫтә йәшкә кесе [[Мэн (остров)|мэн]] [[тинвальд]]ы. [[Инглинги|Инглингтар]], [[Скьёльдунги|Скьёльдунгтар]] йәки башҡа күренекле ырыуҙарҙан булған [[Конунг]] тәү сиратта хәрби юлбашсы, [[дружина]] етәксеһе булараҡ ҡабул ителә. Ул ер биләмәһенә эйә булған йәки карапта сәфәрҙә йөрөп тормош көткән ([[сэконунг]]). Хәҙерге Скандинавия дәүләттәре территорияһында бер осорҙа тиҫтәләгән ваҡ конунгтар хакимлыҡ итә. Нормандарҙың [[кровная месть|ҡанлы үс алыу]] институты булған. Үлтереү осрағында ваҡиғалар «енәйәт составына» һәм зыян күреүсенең социаль статусына бәйле үҫешә. Тыныс килешеү менән тамамланырға мөмкин, аҡсалата компенсация ([[вергельд]]) түләргә мөмкин. Ҡан ҡойошҡа тиклем барып еткән осраҡта, был бер ырыуҙың икенсеһенән үс алыуы була. [[Хольмганг]] тип аталған алышта үлем осрағы булғанда, был үлтереү тип һаналмай. Һуғышта ҡатнашҡан ярһыу яугирҙәр ([[берсерк]]тар) байый, тәжрибәһе аҙ булған яугирҙәрҙе алышта саҡыра, уларҙы йә үлтерә йәки ауыр яралай. Был скандинав дәүләттәрен викингтар дәүеренең аҙағында хольмгангтар үткәреүгә сикләүҙәр индерергә мәжбүр итә. Викингтар дәүерендә Көнбайыш Европанан кешеләрҙең күсенеүе бөтә Скандинавияға ҡағыла, шул уҡ ваҡытта, [[Меларен]] күле үҙәнендә һәм [[Готланд]]та юғары нөктәләр булған саҡта ла, көнсығыштан миграция локалләштерелгән була. Көньяҡ Европанан гендар ағымы күпселектә Скандинавияның көньяғына ҡағыла<ref>[https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(22)01468-4 The genetic history of Scandinavia from the Roman Iron Age to the present] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230131045257/https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(22)01468-4 |date=2023-01-31 }}, 2023</ref>. == Хронология == * 789 йыл — викингтар өс карапта [[Дорсет]]ҡа ([[Көньяҡ-Көнбайыш Англия]]) килә, урындағы король шерифын үлтерә{{efn|По некоторым данным первые набеги норманнов на Англию, имели место уже в 760-х или 770-х годах{{sfn|Роуч|2024| с= 19|name=}}.}}. * 793 йыл — [[Линдисфарн|Линдисфарн утрауында]]ғы [[Кутберт Линдисфарнский|изге Кутберт]] монастырына һөжүм. * 794 йыл — нападение на монастырь [[Северо-Восточная Англия|Төньяҡ-көнсығыш Англияла]] урынлашҡан [[Джарроу]] монастырына һөжүм. * 795 йыл — [[Айона]] утрауына һәм [[Ирландия]]ға сапҡындар. * 800 йыл — освоение [[Шетландские острова|Шетленд]] һәм [[Оркнейские острова|Оркней утрау]]ҙарын үҙләштереү. * 810 йыл — датчандар [[Фрисландия (историческая область)|Фрисландия]]ға һөжүм итә. * 830 йыл — [[Франция]]ға һәм [[Британия]]ға сапҡынсылыҡтары йышая. * 834 год — [[Дорестад]]ҡа (Фрисландия) сапҡын. * 839 год — баш ҡалаһы [[Арма]]ла урынлашҡан [[Ирландия]] короллегенә нигеҙ һалыу. * 844 йыл — викингтар [[Лиссабон]]ға барып етә. * 845 йыл — [[Һамбург]] һәм [[Париж]]ға баҫҡынлыҡ. * 851 йыл — Англияға баҫҡынлыҡ. * 860 йыл — Русь [[Поход Руси на Царьград (860)|набег на Константинополгә сапҡын]] менән бара. * 861 йыл — викингтар [[Пиренеи|Пиреней]] ярымутрауындағы [[Памплона]]ға барып етә һәм урындағы хакимды әсир итә. * 862 йыл — [[Новгород]]тың «[[варягтарҙы саҡырыуы]]» * 867 йыл — «[[Бөйөк мәжүси армияһы]]» [[Йорк]]ты баҫып ала. * 870 йыл тирәһе — викингтар [[Исландия]]ла беренсе ауылға ([[Рейкьявик]]) нигеҙ һала. * 870—890 йылдар — [[варяг]]тар [[Северная Двина|Төньяҡ Двина]] тамағын ([[Биармия]]) аса. * 875 йыл — викингтар тәү тапҡыр впервые посетили [[Гренландия]]ны барып күрә. * 885 йыл — [[Осада Парижа (885-886)|Парижды ҡамау]]. * 907 йыл — киев кенәзе [[Олег Вещий|Олегты]]ң [[Константинополь|Константинополг]]ә походы. * 911 йыл — [[Сен-Клер-сюр-Эпт килешеүе]] норман юлбашсыһы [[Роллон]]ға [[Нормандия]] территорияһын бирә. * 941 йыл — киев кенәзе [[Игорь Рюрикович|Игорь]] ({{lang-non|Ingvarr Hrøríkrsson}}) [[Константинополь|Константинополг]]ә һөжүм итә. * 943 йыл — [[Набег русов на Бердаа (943)|Урыҫтарҙың Бердаа]]ға — бывшую столицу [[Кавказская Албания|Кавказ Албанияһыны]]ң элекке баш ҡалаһына һөжүме. * 968 йыл — викинг-пираттар тағы ла бер тапҡыр Галисияны талай һәм [[Сантьяго-де-Компостела|епископа Компостель епискобын]] үлтерә. * 970 йыл — киев кенәзе Святослав Игоревич үҙенең славян-варяг дружинаһы менән Балҡанда нығынырға маташа. * 980 йыл — Англияға һөжүмдәр яңынан башлана. * 986 йыл — викингтар [[Төньяҡ Америка]]ның ([[Винланд]]) яр буйына барып етә. * 991 год — [[битва при Молдоне|Молдона янындағы алышта]] [[эрл]] [[Биртнот]] һәләк була. * 999 йыл — [[Олав I Трюггвасон]]дың норвегтарҙы христиан динен тоттороуы. * 1000 йыл — Олав I [[битва у Свольдера|битве у Свольдер янындағы]] диңгеҙ алышында һәләк була * 1000 йыл — начались попытки викингтарҙың [[Винланд]]ты колонияға әйләндерергә маташыуы. * 1013 йыл — [[Свен Вилобородый]] [[Англия]]ны тулыһыынса баҫып ала. * 1013 йыл — [[1042]] йй. Төньяҡ-көнсығыш Англияла [[Денло|норман хакимлығы]]. * 1030 йыл — Норвегия короле [[Изге Олав II]] [[битва при Стикластадире|битве при Стикластадир алышында]] һәләк була. * 1036-42 йылдар — [[Ингвар Сәйәхәтсе]] [[Каспий диңгеҙе]]нә һуңғы варяг походын ойоштора. * 1066 йыл — Норвег конунгы [[Харальд III Суровый|Ҡырыҫ Харальд]] Англия тәхетен алырға маташҡанда [[Битва при Стамфорд-Бридже|Стамфорд-Бридж янындағы алышта]] һәләк була. == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{комментарийҙар}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Анохин Г. И.'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М. Наука 1989. — С. 131—163. * ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' [http://ulfdalir.ru/literature/71 Викинги] / Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 320 с. — Серия «Barbaricum». — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2. * {{Книга|ссылка=https://gnezdovo.com/wp-content/uploads/2024/03/675_Арне19142023rus.pdf|автор=[[Арне, Туре|Арне Т.]]|заглавие=Швеция и Восток: археологические исследования взаимоотношений Швеции и Востока в эпоху викингов|ответственный=отв. ред.-сост. Н. А. Кренке|год=2023|место=М.|издательство=[[Институт археологии РАН|ИА РАН]]|страниц=296}} * ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — Серия «Corpus». * {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}} * ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — Серия «Мировая история. Цивилизации и Этносы». * ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — Серия «Живая история. Повседневная жизнь человечества». * ''[http://popov-lib.narod.ru/hist/enciklopedia/vikingi/cont.htm Викинги. Набеги с севера]:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — Серия «Энциклопедия „Исчезнувшие цивилизации“». — ISBN 5-300-00824-3. * ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — Серия «Подлинная история Руси». — ISBN 978-5-699-56960-1. * ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с. * ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' [http://ulfdalir.ru/literature/124 Походы викингов]. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — Серия «Золотой запас знаний». — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9. * ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: Центрполиграф, 2003. — 448 с. * ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: Центрполиграф, 2003. — 301 с. * ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — Серия «Темная сторона истории». — ISBN 978-5-699-84607-8. * ''Дэвидсон Хильда Эллис.'' Древние скандинавы: Сыны северных богов. — М.: Центрполиграф, 2008. — 186 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций». * ''[[Ингстад, Хельге Маркус|Ингстад Хельге.]]'' По следам Лейва Счастливого. — Л.: Гидрометеоиздат, 1969. — 246 с. * {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}} * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' [http://statehistory.ru/books/18/Lev-Kleyn_Spor-o-varyagakh/ Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон]. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с. * ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2003. — 176 с. — Серия «История. Открытие». * ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — Серия «Народы Земли». * {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси|место=М.|издательство=Альма Матер|год=2023|издание=изд. 2-е, испр|страниц=891|тираж=1000|isbn=978-5-904993-98-6}} * ''[[Ловмянский, Генрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с. * ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — Серия «Barbaricum». * ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493. * ''Прайс Нил.'' История викингов. Дети Ясеня и Вяза / Пер. с англ. В. В. Степановой. — М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2021. — 528 с. — ISBN 978-5-389-18416-9. * {{Iw|Роэсдаль, Эльсе|''Эльсе Роэсдаль''||Else Roesdahl}}. Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с. * ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР». * ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. * ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: Центрполиграф, 2005. — 239 с. * ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982] * ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — Серия «Clio Expansiva». — ISBN 5-8071-0104-9 * ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' [http://ulfdalir.ru/literature/317 Походы викингов] / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — Серия «Историческая библиотека». * ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с. * ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель 2004. — 64 с.: ил. — Серия «Элитные войска». * ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с. * ''Шартран Р., Дюрам К., Харрисон М.'' Викинги. Мореплаватели, пираты, воины. — М.: Эксмо, 2008. — 192 с. — Серия «Военная история человечества». — ISBN 978-5-699-23504-9. * {{книга | автор = Хейвуд Дж. | заглавие = Люди Севера: История викингов, 793–1241 | оригинал = John Haywood: NORTHMEN. The Viking Saga | место = М. | издательство = Альпина Нон-фикшн | год = 2016 | allpages = 452 | серия = | isbn = 978-5-91671-630-6 | ref = Хейвуд }} * {{книга |автор=[[Роуч, Леви|Леви Роуч]] |заглавие = Империи норманнов. Создатели Европы, завоеватели Азии|оригинал= Levi Roach. Empires of the Normans: Makers of Europe, Conquerors of Asia | место= М.|издательство= Альпина нон-фикшн|год= 2024|страницы= 384|isbn= 978-5-00139-758-8|ref = Роуч}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=https://fiord.org/|title=Древняя Скандинавия|author=|website=Фьорд|description=исторический медиа-журнал, сайт о Древней Скандинавии, скандинавской мифологии, викингах.|date=|publisher=}} * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FOYGLk0MQgo|title=Повседневная жизнь викингов в деревне Сваргас (Выборг).|author=Михаил Хлопов|website=YouTube|description=Видеозапись экскурсии, посвящённой быту варягов на территории северной Руси|date=2013-06-21|publisher=}} * [http://norroen.info Norroen Dyrd (Северная Слава) — сайт, посвящённый скандинаво-исландской культуре и истории] * [http://ulfdalir.ru Ульвдалир (Волчья долина) — сайт, посвящённый Древней Скандинавии] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Скандинавия хронологияһы}} {{Викингтар}} [[Категория:Викингтар осоро|*]] rv25qgtb5j2eoxgqxmcwzz02spopihp 0 200629 1295523 1295269 2026-05-04T11:49:05Z Akkashka 14326 1295523 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=2 май 2026}} {{Ук}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. «Иран әҙәбиәте» терминының йөкмәткеһе төрлө тарихи осорҙар өсөн бер төрлө түгел, шуға күрә шартлы. [[Древний Иран|Боронғо иран]] әҙәбиәте [[Большой Иран|Иран ҡалҡыулығыны]]ң һәм уға ҡушылған [[Средняя Азия|Урта Азия]] өлкәләренең ҙур территорияһында күп һанлы [[Иранские народы|иран ҡәбиләләре һәм халыҡтары тарафынан]] ижад ителгән. Урта быуаттар, бигерәк тә IX—XV быуаттар, әҙәбиәте [[Литературный язык|әҙәби тел сифатында]] [[Персидский язык|фарсы телен]] ҡулланған иран халыҡтары һәм [[Пакистан|төньяҡ—көнбайыш Һиндостан]] һәм өлөшләтә [[Закавказье|Кавказ аръяғы]] һәм [[Малая Азия|Кесе Азия]] халыҡтары тарафынан ижад ителгән бай әҙәби-нәфис ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Боронғо һәм бигерәк тә [[Средневековая литература|урта быуат]] иран әҙәбиәте [[Иранские языки|иран телдәрендә]] һөйләшкән халыҡтарҙың — [[Персы|фарсылар]], [[Таджики|тажиктар]], [[Пуштуны|афғандар]], [[Курды|курдтар]] һәм башҡаларҙың — дөйөм байлығы булып тора. XVI быуаттан, хәҙерге иран милләте формалаша башлағандан алып, Иран әҙәбиәте тигәндә [[Исламская Республика Иран|хәҙерге Иран]] территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың художестволы ижадын аңларға кәрәк. === Боронғо әҙәбиәт === Боронғо иран яҙма әҙәби традицияһы [[III быуат]]ҡа тиклем [[Ахемениды|Әһәмәниҙәрҙең]], бигерәк тә [[Дарий I]] һәм [[Ксеркс I|Ксерксаты]]ң боронғо шына яҙыулы ҡомартҡылары, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт дауамында төҙөлгән зороастрий диненең изге китабы "[[Авеста|Авестой]]"нан ғибәрәт. [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] хакимлығы осоронда [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] телендә, шулай уҡ башҡа урта иран телдәрендә: [[Парфянский язык|парфян]], [[Согдийский язык|сөғд]], [[Хорезмийский язык|хәрәзм]] телдәрендә пехлеви әҙәбиәте булған. Һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар пехлеви әҙәбиәтендә эпик риүәйәттәр, проза әҫәрҙәре, шиғриәттең бәләкәй формалары булыуын раҫлай. «Хвадай-намак» династия хроникаһын ([[Шахнаме|Фирҙәүесиҙең «Шахнаме»]] әҫәренең төп сығанаҡтарының береһе), «Ядгар Зареран» — баһадир [[Зарер]] һәм уның улы тураһында хикәйәт, «Драхти Асурик» («Ассирия ағасы»), деяний [[Ардашир Папакан|Ардашир Папакан]]дың «Ғәмәлдәр китабы», «[[Калила вә Димна]]» дидактик йыйынтығы, шулай уҡ дини һәм [[манихейлыҡ]] менән бәйле дидактик характерҙағы әҫәрҙәрен билдәләргә кәрәк. «Пехлевийские псалтири» тип аталған [[пехлеви теле]]ндәге иртә әҙәби образдар, [[IV]] йәки [[V]] быуаттарға ҡарай, [[VI]]—[[VII быуат]] манускриптарында һаҡланған<ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}</ref>. === Классик әҙәбиәт === [[VII быуат]] уртаһында Иранды мосолман ғәрәптәре [[Арабское завоевание Персии|яулап ала]], һәм ул [[Арабский халифат| Ғәрәп хәлифәлеге]] составына инә. Баҫып алыуҙар менән бергә [[ислам]], [[Арабский язык| ғәрәп теле]] һәм [[Арабское письмо|ғәрәп яҙмаһы]] тарала. Шул уҡ ваҡытта ғәрәп теленә урта фарсы әҙәби ҡомартҡылары тәржемә ителә. [[Омейядский халифат|Ғәрәп хакимлығы]] осоронда Иран территорияһында [[Иранские языки#|урта иран]] телдәре һәм ғәрәп теле нигеҙендә [[Персидский язык|яңы фарсы теле]] барлыҡҡа килә. Телдәр алмашыныуы иран әҙәбиәтендә тәрән сифатлы үҙгәрештәргә килтерә, ул ғәрәп шиғри һәм ислам мәҙәниәтенең күп элементтары менән байый. Шул уҡ ваҡытта был әҙәбиәт боронғо иран традицияһын һәм үҙенсәлеген һаҡлап ҡала алған<ref>{{книга |автор = Брагинский И. С. |заглавие = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв. |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html |место = М. |издательство = Наука |год = 1983—1987 |том = История всемирной литературы в 9 томах |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-06-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html }}</ref>. === Хәҙерге заман әҙәбиәте === Современная иранская литература (начиная с периода [[Конституционная революция в Персии|Конституционной революции]]) тесно связана с социально-политическими, культурными и литературными движениями эпохи, предшествовавшей Конституционной революции, поэтому её правильное понимание обусловлено знанием событий упомянутой эпохи. В это время при иранском дворе начали появляться европейцы, и [[Аббас-Мирза]] (наследник [[Фетх Али-шах|Фатх-Али-шаха]]) отправил в Европу первую группу иранских студентов. Кроме того, он предпринял ряд мер для изучения и популяризации новых достижений науки и техники. Среди упомянутых мер были учреждение типографии и издание газеты. Однако более глубокое знакомство иранцев с новой цивилизацией состоялось в эпоху правления [[Насер ад-Дин-шах]]а. После создания школы Дар аль-Фонун и дальнейшего развития литературы ряд представителей пишущей интеллигенции, в том числе Фатх-Али Ахунд-заде, Сеййед Джамаль ад-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зайн аль-Абедин Марагеи]] и Мирза Мальком-хан, обнародовал свои идеи в статьях, помещённых на страницах отечественных и зарубежных газет, и тем самым заложил фундамент для популяризации нового мышления. С появлением либеральных и конституционных мотивов в поэзии тоже резко усилились критические и протестные настроения. Интеллигенция составила воззвание, в котором обрушилась на классическую панегирическую придворную поэзию. С началом эпохи Конституционной революции, когда писатели и поэты были непосредственными свидетелями и певцами свободы, язык и стиль литературы изменились. Проза стала простой и невычурной, писателей начали занимать полные свежими идеями и стилями новые виды литературы, например, романистика, драматургия, публицистика и научные литературно-исторические исследования. Язык писателей приблизился к разговорному: вместо тяжеловесного слога и древней рифмованной прозы получил распространение простой доступный стиль. Поэзия в свою очередь освободилась от оков панегирика: язык поэзии приблизился к языку простого народа, а главной темой поэтических произведений стала социальная, политическая, культурная и экономическая проблематика<ref>[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Wayback|url=http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=20201109002622 }}{{ref|fa}}</ref>. ==== Проза ==== Хотя народный роман в персидской литературе имеет давние корни, тем не менее, современный роман распространился в Иране, начиная со второй половины XIX в. Первым иранским романом стало сочинение «Приключения Хаджи-Бабы Исфахани», написанное Мирзой Хабибом Исфахани. После этого [[Джамал-Заде, Сеид Мохаммед Али|Мохаммад-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зайн аль-Абедин Марагеи, а также ряд других писателей начали писать романы: разумеется, труды упомянутых авторов по языку и стилистике были близки официальному литературному (а иногда и разговорному) языку каджарской эпохи. Кроме того, главной особенностью этих произведений был националистический дух и отражение в них иранской мифологии<ref>[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]</ref>. Конституционная революция в Иране (1906 г.), сопровождавшаяся созывом первого Меджлиса национального совета и публикацией массы газет и журналов, создала предпосылки для вызревания первого поколения современных иранских писателей<ref>[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Wayback|url=https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=20171102041941 }}{{ref|fa}}</ref>. После этого (особенно вследствие широкого распространения в Иране европейских художественных произведений) в стране появился новый стиль написания романов, во главе которого встал Садек Хедаят. После Хедаята этот стиль восприняли такие писатели, как Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мохаммад Доулатабади, Али-Мохаммад Афгани и Голям-Хосейн Саэди. В творческом наследии этих авторов встречаются рассказы и повести. После Революции современный иранский роман, главным образом, занимается критикой политического и культурного состояния общества. Современные писатели-романисты, критикуя нормы, порождённые определённым типом религиозного мышления, в основном, обращаются к двум темам. Первая — борьба традиции и модернизации, вторая — критика ряда популярных нравственных ценностей. В действительности дискурс современного иранского романа — это всё тот же дискурс [[Хедаят, Садег|Садека Хедаята]], посвящённый обновлению и отсталости, который на сей раз лишён ясности. Среди выдающихся иранских романистов постреволюционного периода следует отметить Зою Пирзад, Аббаса Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хосейна Санапура и Шива Арастуи<ref>[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}</ref>. В настоящее время термин «военная литература» прилагается по отношению к сочинениям, основным содержанием которых является Ирано-иракская война — в этом смысле их ещё называют «литературой сопротивления». К данному жанру относятся, например, «Игра в шахматы с машиной Страшного суда» Хабиба Ахмад-заде, «Поход по курсу 270 градусов» Ахмада Дехкана, «Урмия» (роман) Резы Амир-хани и «Мать» Сеййеды Захры Хосейни. Одним из основоположников исторического романа в иранской современной литературе считается [[Абд-аль-Хусейн Санати-заде Кермани]]. ==== Шиғриәт ==== {{Основная статья|Персидская поэзия}} Интеллектуальный базис для новой поэзии был заложен за многие годы до Нима, поэтому для того чтобы изучить этот предмет необходимо обратиться к поэтам периода Конституционной революции. Среди них — Абу-л-Касем Лахути, Мирза Хабиб, переводчик «Хаджи-Бабы Исфахани», и [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]]. Новая поэзия — это литературное движение, зародившееся на основе взглядов Нима Йушиджа. В числе поэтов, принадлежавших к этому течению, можно назвать Ахмада Шамлу, Махди Ахавана Салеса, Форуг Фаррохзад, Сохраба Сепехри, Манучехра Аташи, Тахере Саффар-заде и Махмуда Мошаррафа Азада Техрани. Поэзия Нима сохранила размер аруза, только количество слогов перестало быть равным — оно то уменьшается, то увеличивается. А вот в белом стихе, зачинателем которого был Ахмад Шамлу, размера нет и в помине — вместо него используются словесные изображения и внутренняя музыка. Белый стих — стиль персидской поэзии, созданный [[Шамлу, Ахмад|Ахмадом Шамлу]] в 50-х гг. XX в. В этом стиле, возникшем на основе поэзии [[Юшидж, Нима|Нима Юшиджа]], не действует правило размера и рифмы — размер здесь необходимо искать в значении слов. Хотя в этом типе поэзии используется рифма, для неё не существует особых правил, и её место зависит от желания поэта. Идея Шамлу заключалась в том, что размер, аруз и рифма связывают поэту руки, снижая блеск и величественность произведения. Этот тип поэзии на Западе называют «свободным стихом» — во всей полноте его можно встретить в произведениях Мильтона и Лорки. По мнению Барахени, Шамлу заимствовал идею белого стиха из западной литературы: именно из смешения последней с мелодичной персидской прозой, особенно с «Историей» Байхаки, родился белый стих. Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади. Поэзия Священной обороны представляет собой массив поэтических произведений, посвящённых Ирано-иракской войне. Эта отрасль искусства Исламской революции появилась с началом Ирано-иракского конфликта и созданием вокруг него ореола героизма и огромного эмоционального накала. Примерами этого типа персидской литературы служат поэма «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]», роман «Сожжённая земля», а также большая часть стихов Салмана Харати и Сепиде Кашани. ==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ==== В эпоху новой литературы Ирана детская книга начинается с Джаббара Багчебана, Аббаса Йамини Шарифа и Турана Мир-Хади. Впоследствии на этом поприще весьма преуспели Самин Багчебан и Мостафа Рахмандуст. «Сказки Маджида» Хушанга Моради Кермани считаются одним из наиболее удачных произведений детской художественной литературы. В 1965 г. с целью популяризации чтения среди маловозрастных слоёв населения был создан «Клуб интеллектуального развития детей и юношества». Клуб занимается проведением выставок, фестивалей, праздников, а также раздачей книг юной аудитории. После Исламской революции этот клуб стал подразделением Министерства образования. Среди писателей, иногда обращавшихся к этой тематике, можно упомянуть Ахмада Шамлу, Надера Эбрахими и Самада Бехранги == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература] * [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&pg=PT232&dq=tajik+literature&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&q=tajik%20literature&f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иран в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Иран әҙәбиәте| ]] fhwmdnwjiofdlcq1mpu0i3z4th9by2k 1295524 1295523 2026-05-04T11:49:35Z Akkashka 14326 1295524 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. «Иран әҙәбиәте» терминының йөкмәткеһе төрлө тарихи осорҙар өсөн бер төрлө түгел, шуға күрә шартлы. [[Древний Иран|Боронғо иран]] әҙәбиәте [[Большой Иран|Иран ҡалҡыулығыны]]ң һәм уға ҡушылған [[Средняя Азия|Урта Азия]] өлкәләренең ҙур территорияһында күп һанлы [[Иранские народы|иран ҡәбиләләре һәм халыҡтары тарафынан]] ижад ителгән. Урта быуаттар, бигерәк тә IX—XV быуаттар, әҙәбиәте [[Литературный язык|әҙәби тел сифатында]] [[Персидский язык|фарсы телен]] ҡулланған иран халыҡтары һәм [[Пакистан|төньяҡ—көнбайыш Һиндостан]] һәм өлөшләтә [[Закавказье|Кавказ аръяғы]] һәм [[Малая Азия|Кесе Азия]] халыҡтары тарафынан ижад ителгән бай әҙәби-нәфис ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Боронғо һәм бигерәк тә [[Средневековая литература|урта быуат]] иран әҙәбиәте [[Иранские языки|иран телдәрендә]] һөйләшкән халыҡтарҙың — [[Персы|фарсылар]], [[Таджики|тажиктар]], [[Пуштуны|афғандар]], [[Курды|курдтар]] һәм башҡаларҙың — дөйөм байлығы булып тора. XVI быуаттан, хәҙерге иран милләте формалаша башлағандан алып, Иран әҙәбиәте тигәндә [[Исламская Республика Иран|хәҙерге Иран]] территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың художестволы ижадын аңларға кәрәк. === Боронғо әҙәбиәт === Боронғо иран яҙма әҙәби традицияһы [[III быуат]]ҡа тиклем [[Ахемениды|Әһәмәниҙәрҙең]], бигерәк тә [[Дарий I]] һәм [[Ксеркс I|Ксерксаты]]ң боронғо шына яҙыулы ҡомартҡылары, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт дауамында төҙөлгән зороастрий диненең изге китабы "[[Авеста|Авестой]]"нан ғибәрәт. [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] хакимлығы осоронда [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] телендә, шулай уҡ башҡа урта иран телдәрендә: [[Парфянский язык|парфян]], [[Согдийский язык|сөғд]], [[Хорезмийский язык|хәрәзм]] телдәрендә пехлеви әҙәбиәте булған. Һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар пехлеви әҙәбиәтендә эпик риүәйәттәр, проза әҫәрҙәре, шиғриәттең бәләкәй формалары булыуын раҫлай. «Хвадай-намак» династия хроникаһын ([[Шахнаме|Фирҙәүесиҙең «Шахнаме»]] әҫәренең төп сығанаҡтарының береһе), «Ядгар Зареран» — баһадир [[Зарер]] һәм уның улы тураһында хикәйәт, «Драхти Асурик» («Ассирия ағасы»), деяний [[Ардашир Папакан|Ардашир Папакан]]дың «Ғәмәлдәр китабы», «[[Калила вә Димна]]» дидактик йыйынтығы, шулай уҡ дини һәм [[манихейлыҡ]] менән бәйле дидактик характерҙағы әҫәрҙәрен билдәләргә кәрәк. «Пехлевийские псалтири» тип аталған [[пехлеви теле]]ндәге иртә әҙәби образдар, [[IV]] йәки [[V]] быуаттарға ҡарай, [[VI]]—[[VII быуат]] манускриптарында һаҡланған<ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}</ref>. === Классик әҙәбиәт === [[VII быуат]] уртаһында Иранды мосолман ғәрәптәре [[Арабское завоевание Персии|яулап ала]], һәм ул [[Арабский халифат| Ғәрәп хәлифәлеге]] составына инә. Баҫып алыуҙар менән бергә [[ислам]], [[Арабский язык| ғәрәп теле]] һәм [[Арабское письмо|ғәрәп яҙмаһы]] тарала. Шул уҡ ваҡытта ғәрәп теленә урта фарсы әҙәби ҡомартҡылары тәржемә ителә. [[Омейядский халифат|Ғәрәп хакимлығы]] осоронда Иран территорияһында [[Иранские языки#|урта иран]] телдәре һәм ғәрәп теле нигеҙендә [[Персидский язык|яңы фарсы теле]] барлыҡҡа килә. Телдәр алмашыныуы иран әҙәбиәтендә тәрән сифатлы үҙгәрештәргә килтерә, ул ғәрәп шиғри һәм ислам мәҙәниәтенең күп элементтары менән байый. Шул уҡ ваҡытта был әҙәбиәт боронғо иран традицияһын һәм үҙенсәлеген һаҡлап ҡала алған<ref>{{книга |автор = Брагинский И. С. |заглавие = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв. |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html |место = М. |издательство = Наука |год = 1983—1987 |том = История всемирной литературы в 9 томах |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-06-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html }}</ref>. === Хәҙерге заман әҙәбиәте === Современная иранская литература (начиная с периода [[Конституционная революция в Персии|Конституционной революции]]) тесно связана с социально-политическими, культурными и литературными движениями эпохи, предшествовавшей Конституционной революции, поэтому её правильное понимание обусловлено знанием событий упомянутой эпохи. В это время при иранском дворе начали появляться европейцы, и [[Аббас-Мирза]] (наследник [[Фетх Али-шах|Фатх-Али-шаха]]) отправил в Европу первую группу иранских студентов. Кроме того, он предпринял ряд мер для изучения и популяризации новых достижений науки и техники. Среди упомянутых мер были учреждение типографии и издание газеты. Однако более глубокое знакомство иранцев с новой цивилизацией состоялось в эпоху правления [[Насер ад-Дин-шах]]а. После создания школы Дар аль-Фонун и дальнейшего развития литературы ряд представителей пишущей интеллигенции, в том числе Фатх-Али Ахунд-заде, Сеййед Джамаль ад-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зайн аль-Абедин Марагеи]] и Мирза Мальком-хан, обнародовал свои идеи в статьях, помещённых на страницах отечественных и зарубежных газет, и тем самым заложил фундамент для популяризации нового мышления. С появлением либеральных и конституционных мотивов в поэзии тоже резко усилились критические и протестные настроения. Интеллигенция составила воззвание, в котором обрушилась на классическую панегирическую придворную поэзию. С началом эпохи Конституционной революции, когда писатели и поэты были непосредственными свидетелями и певцами свободы, язык и стиль литературы изменились. Проза стала простой и невычурной, писателей начали занимать полные свежими идеями и стилями новые виды литературы, например, романистика, драматургия, публицистика и научные литературно-исторические исследования. Язык писателей приблизился к разговорному: вместо тяжеловесного слога и древней рифмованной прозы получил распространение простой доступный стиль. Поэзия в свою очередь освободилась от оков панегирика: язык поэзии приблизился к языку простого народа, а главной темой поэтических произведений стала социальная, политическая, культурная и экономическая проблематика<ref>[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Wayback|url=http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=20201109002622 }}{{ref|fa}}</ref>. ==== Проза ==== Хотя народный роман в персидской литературе имеет давние корни, тем не менее, современный роман распространился в Иране, начиная со второй половины XIX в. Первым иранским романом стало сочинение «Приключения Хаджи-Бабы Исфахани», написанное Мирзой Хабибом Исфахани. После этого [[Джамал-Заде, Сеид Мохаммед Али|Мохаммад-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зайн аль-Абедин Марагеи, а также ряд других писателей начали писать романы: разумеется, труды упомянутых авторов по языку и стилистике были близки официальному литературному (а иногда и разговорному) языку каджарской эпохи. Кроме того, главной особенностью этих произведений был националистический дух и отражение в них иранской мифологии<ref>[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]</ref>. Конституционная революция в Иране (1906 г.), сопровождавшаяся созывом первого Меджлиса национального совета и публикацией массы газет и журналов, создала предпосылки для вызревания первого поколения современных иранских писателей<ref>[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Wayback|url=https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=20171102041941 }}{{ref|fa}}</ref>. После этого (особенно вследствие широкого распространения в Иране европейских художественных произведений) в стране появился новый стиль написания романов, во главе которого встал Садек Хедаят. После Хедаята этот стиль восприняли такие писатели, как Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мохаммад Доулатабади, Али-Мохаммад Афгани и Голям-Хосейн Саэди. В творческом наследии этих авторов встречаются рассказы и повести. После Революции современный иранский роман, главным образом, занимается критикой политического и культурного состояния общества. Современные писатели-романисты, критикуя нормы, порождённые определённым типом религиозного мышления, в основном, обращаются к двум темам. Первая — борьба традиции и модернизации, вторая — критика ряда популярных нравственных ценностей. В действительности дискурс современного иранского романа — это всё тот же дискурс [[Хедаят, Садег|Садека Хедаята]], посвящённый обновлению и отсталости, который на сей раз лишён ясности. Среди выдающихся иранских романистов постреволюционного периода следует отметить Зою Пирзад, Аббаса Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хосейна Санапура и Шива Арастуи<ref>[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}</ref>. В настоящее время термин «военная литература» прилагается по отношению к сочинениям, основным содержанием которых является Ирано-иракская война — в этом смысле их ещё называют «литературой сопротивления». К данному жанру относятся, например, «Игра в шахматы с машиной Страшного суда» Хабиба Ахмад-заде, «Поход по курсу 270 градусов» Ахмада Дехкана, «Урмия» (роман) Резы Амир-хани и «Мать» Сеййеды Захры Хосейни. Одним из основоположников исторического романа в иранской современной литературе считается [[Абд-аль-Хусейн Санати-заде Кермани]]. ==== Шиғриәт ==== {{Основная статья|Персидская поэзия}} Интеллектуальный базис для новой поэзии был заложен за многие годы до Нима, поэтому для того чтобы изучить этот предмет необходимо обратиться к поэтам периода Конституционной революции. Среди них — Абу-л-Касем Лахути, Мирза Хабиб, переводчик «Хаджи-Бабы Исфахани», и [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]]. Новая поэзия — это литературное движение, зародившееся на основе взглядов Нима Йушиджа. В числе поэтов, принадлежавших к этому течению, можно назвать Ахмада Шамлу, Махди Ахавана Салеса, Форуг Фаррохзад, Сохраба Сепехри, Манучехра Аташи, Тахере Саффар-заде и Махмуда Мошаррафа Азада Техрани. Поэзия Нима сохранила размер аруза, только количество слогов перестало быть равным — оно то уменьшается, то увеличивается. А вот в белом стихе, зачинателем которого был Ахмад Шамлу, размера нет и в помине — вместо него используются словесные изображения и внутренняя музыка. Белый стих — стиль персидской поэзии, созданный [[Шамлу, Ахмад|Ахмадом Шамлу]] в 50-х гг. XX в. В этом стиле, возникшем на основе поэзии [[Юшидж, Нима|Нима Юшиджа]], не действует правило размера и рифмы — размер здесь необходимо искать в значении слов. Хотя в этом типе поэзии используется рифма, для неё не существует особых правил, и её место зависит от желания поэта. Идея Шамлу заключалась в том, что размер, аруз и рифма связывают поэту руки, снижая блеск и величественность произведения. Этот тип поэзии на Западе называют «свободным стихом» — во всей полноте его можно встретить в произведениях Мильтона и Лорки. По мнению Барахени, Шамлу заимствовал идею белого стиха из западной литературы: именно из смешения последней с мелодичной персидской прозой, особенно с «Историей» Байхаки, родился белый стих. Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади. Поэзия Священной обороны представляет собой массив поэтических произведений, посвящённых Ирано-иракской войне. Эта отрасль искусства Исламской революции появилась с началом Ирано-иракского конфликта и созданием вокруг него ореола героизма и огромного эмоционального накала. Примерами этого типа персидской литературы служат поэма «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]», роман «Сожжённая земля», а также большая часть стихов Салмана Харати и Сепиде Кашани. ==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ==== В эпоху новой литературы Ирана детская книга начинается с Джаббара Багчебана, Аббаса Йамини Шарифа и Турана Мир-Хади. Впоследствии на этом поприще весьма преуспели Самин Багчебан и Мостафа Рахмандуст. «Сказки Маджида» Хушанга Моради Кермани считаются одним из наиболее удачных произведений детской художественной литературы. В 1965 г. с целью популяризации чтения среди маловозрастных слоёв населения был создан «Клуб интеллектуального развития детей и юношества». Клуб занимается проведением выставок, фестивалей, праздников, а также раздачей книг юной аудитории. После Исламской революции этот клуб стал подразделением Министерства образования. Среди писателей, иногда обращавшихся к этой тематике, можно упомянуть Ахмада Шамлу, Надера Эбрахими и Самада Бехранги == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература] * [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&pg=PT232&dq=tajik+literature&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&q=tajik%20literature&f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иран в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Иран әҙәбиәте| ]] jv63lxfyhcwqtnwm7fo9s3kre7cksd6 0 200645 1295407 1295360 2026-05-03T14:45:11Z Юлдашева Луиза 18980 1295407 wikitext text/x-wiki {{Шәхес|әүҙемлек йылдары=|Жанр=|әҫәрҙәренең теле=[[эсперанто]]|Викитека=}}'''Варанкин Владимир Валентинович''' ( {{Тыуған көнө|12|11|1902|30|10}} {{ТыуыуУрыны|Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородта}} — {{Үлгән көнө|3|10|1938}}, [[Мәскәү]]) — совет тарихсыһы, эсперантолог, [[эсперанто]] яҙыусыһы. Совет Социалистик Республикаһының Үҙәк Комитеты ағзаһы (1921), Эсперанто академияһының лингвистик комитеты ағзаһы (1921){{Sfn|Королевич|1989}}<ref name=":1">''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. == Биографияһы == Владимир Валентинович Варанкин 1902 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Атаһы — Валентин Егорович (1921 йылда вафат була) —[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] мобилизацияланғансы һаҡлыҡ банкы менән идара итә, ә әсәһе Нина Алексеевна (1953 йылда вафат була) китапханасы була. Владимир Валентинович белеме буйынса тарихсы, Көнбайыш Европа тарихы буйынса махсуслаша. Сит телдәр мәктәбе (һуңыраҡ 2-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтына үҙгәртелә) директоры була. 1935 йылдан [[Мәскәү тарих-архив институты|Мәскәү тарих-архив институтының]] донъя тарихы кафедраһын етәкләй<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1919 йылдан алып [[Эсперантсы|эсперантсы була]] һәм совет эсперанто хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша<ref name=":2">Генерацияланған: :Шаблон:Sfn</ref>. 1920 йылда уҡ ул Түбәнге Новгород губернаһында 40-ҡа яҡын эсперанто ячейкаһы ойоштора<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1921 йылдың июнендә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] үткән 3-сө Бөтә Рәсәй эсперантистар съезында Совет илдәре эсперантистар союзы ойошторола (1927 йылда Совет Республикалары эсперантистар союзы тип үҙгәртелә), Варанкин Владимир Валентинович Союздың Үҙәк комитетына һайлана һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Союз эшендә әүҙем ҡатнаша. 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында совет эсперанто-хәрәкәте өҫтөндә болоттар ҡуйыра; СЭСР ҮК-ның бөтә составы тиерлек һәм байтаҡ ябай эсперантсылар «шпионаж»да уйланылған ғәйепләү буйынса репрессиялана . Владимир Варанкин 1938 йылдың 7 февраленән 8 февраленә ҡарай төндә «советтарға ҡаршы троцкистик террористик ойошмала ҡатнашыусы һәм был ойошманың «Союз үҙәге» тип аталған ойошма ағзаһы» булараҡ ҡулға алына<ref>Владимир Варанкин.&nbsp;''Esperanto en Rusio''.&nbsp;— СПРАВКА по архивно-следств. делу No. 964677, апрель 1954 г.&nbsp;Дата обращения: 4 июня </ref> . Артабан Варанкиндың исеме “Мәскәү өлкәһе. 1-се категория” бүлегендә НКВД һәм И.В.Сталин һәм В.М.Молотов имзалаған 1938 [[Молотов Вячеслав Михайлович|йылдың]] 29 сентябрендәге “ СССР Юғары суды хәрби коллегияһы тарафынан судҡа бирелгән кешеләр исемлегендә ” табыла<ref name=":0">ВАРАНКИН Владимир Валентинович.&nbsp;''Сталинские расстрельные списки''.&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>; ошоноң менән Варанкиндың яҙмышы хәл ителә, сөнки беренсе категория «язаның иң юғары сараһы» тигәнде аңлата. 1938 йылдың 3 октябрендә Хәрби коллегия Варанкинды хөкөм итә, шул уҡ көндә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла<ref name=":0" /> . 1957 йылдың 11 майында Варанкин реабилитациялана, енәйәткә дәлилдәр булмау сәбәпле енәйәт эше ябыла<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. Ҡатыны: Варанкина (тыумышы менән Муравина) Августа Николаевна 1902 йылда тыуған. Ҡыҙы: Варанкина (шулай уҡ Дмитриева,шулай уҡ Жигулева, Фаина Владимировна), 1924 йылғы, Түбәнге Новгородта йәшәй. == Баҫмалары == Владимир Валентинович Варанкин эсперанто өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр яҙған, улар тәү сиратта совет республикаларының эсперантсылар союзы матбуғаты органы «Халыҡ-ара тел» журналында баҫылған мәҡәләләр. Уның {{Lang-eo2|Teorio de Esperanto}} («Эсперанто теорияһы») ( [[1929 йыл|1929]] ) хеҙмәте эсперанто лексикаһының этимологияһын, шулай уҡ был телдең фонетикаһын, морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеүгә арналған {{Sfn|Королевич|1989}} . 1933 йылда Варанкиндың {{Lang-eo2|Metropoliteno}} («Метрополитен») романы {{Lang-eo2|EKRELO}} (Революцион эсперанто әҙәбиәте нәшриәт кооперативы, [[Амстердам]] ) тарафынан баҫылып сыға {{Sfn|Varankin|1933}} . Мауыҡтырғыс фабулаһы һәм оҫта характеристикалы персонаждары менән айырылып торған романдың темаһы булып 1928—1929 йылдарҙа Мәскәүҙә метрополитен төҙөү тора. Романдың төп геройы – Берлинға метро төҙөү тәжрибәһен өйрәнергә ебәрелгән йәш совет инженеры. Унда ул немец коммунистарының тормошо һәм сәйәси көрәше менән таныша, шулай уҡ сәйәхәткә тиклемге Мәскәүҙәге тормошо һәм Берлиндағы ваҡиғалар тураһында автобиографик роман яҙа<ref name=":2" /> Әҙәбиәтселәр бер тауыштан Варанкинды – Кабе [[Россетти, Чезаро|,]] [[Вальен, Анри|А.Вальен]], [[Лойкен, Генрих|Г.Лойкен]], [[Сахаров Александр Андреевич|А.А.Сахаров]], Р.Шварц, Д.Баги, К.Россетти менән бергә – эсперанто прозаһы үҫеше [[Лойкен, Генрих|менән]] бәйле төп шәхестәр исемлегенә индерә{{Sfn|Токарев|1991}}{{Sfn|Королевич|1989}}. 1977 йылда, Копенгагенда, «Метрополитен» романының икенсе баҫмаһы сыҡҡас, Эсперанто академияһы рәйесе У. Олд, «онотолған шедевр»ҙы ҡабаттан баҫтырыуҙы сәләмләп, романға юғары баһа бирә<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Баҫмалары == === Эсперантология буйынса хеҙмәттәре === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Teorio de Esperanto|место=Moskvo|издательство=C. K. SEU|год=1929|allpages=67|ref=Varankin}} === «Митрополия» романының баҫмалары. === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Amsterdam|издательство=EKRELO|год=1933|allpages=200|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 2 eld|место=Kopenhago|издательство=Thorben Kehlet|год=1977|allpages=252|isbn=87-87089-10-6|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|ответственный=перевод на англ. язык Марты Эванс|место=Antwerpen|издательство=Thorben Kehlet — Stafeto|год=1979|allpages=312|isbn=90-6336-016-9|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Moskva|издательство=Progreso|год=1992|allpages=244|isbn=5-01-002952-9|ref=Varankin}} (Репринт издания 1933 г.) * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 3 eld|место=Jekaterinburg|издательство=Sezonoj|год=1992|allpages=260|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Варанкин В. В.|заглавие=Метрополитен|ответственный=перевод на рус. язык А. Александрова|место=М.|издательство=[[Импэто]]|год=2008|страниц=272|isbn=87-87089-10-6|ref=978-5-7161-0173-9}} == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Королевич А. И.|заглавие=Книга об эсперанто|ссылка=https://archive.org/details/knigaobesperanto0000koro|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1989|страниц=256|isbn=5-12-000985-9|ref=Королевич}} * {{Китап|автор=Токарев Б. В.|заглавие=Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=143—161|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Токарев}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://historio.ru/varankin-prop.php|title=Методика агитации и пропаганды Эсперанто|author=В. Варанкин|website=Esperanto en Rusio|lang=ru}} * Vladimir Varankin Metropoliteno (эсп.). * ПРОЕКТ ВИТАЛИЯ ЗОРИНА (перевод романа Владимира Варанкина «Метрополитен»)  (рус.). [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 1g7xeceamh1go8d335efls4qs71xnsh 1295408 1295407 2026-05-03T14:47:02Z Юлдашева Луиза 18980 1295408 wikitext text/x-wiki {{Шәхес|әүҙемлек йылдары=|Жанр=|әҫәрҙәренең теле=[[эсперанто]]|Викитека=}}'''Варанкин Владимир Валентинович''' ( {{Тыуған көнө|12|11|1902|30|10}}, {{ТыуыуУрыны|Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородта}} — {{Үлгән көнө|3|10|1938}}, [[Мәскәү]]) — совет тарихсыһы, эсперантолог, [[эсперанто]] яҙыусыһы. Совет Социалистик Республикаһының Үҙәк Комитеты ағзаһы (1921), Эсперанто академияһының лингвистик комитеты ағзаһы (1921){{Sfn|Королевич|1989}}<ref name=":1">''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. == Биографияһы == Владимир Валентинович Варанкин 1902 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Атаһы — Валентин Егорович (1921 йылда вафат була) —[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] мобилизацияланғансы һаҡлыҡ банкы менән идара итә, ә әсәһе Нина Алексеевна (1953 йылда вафат була) китапханасы була. Владимир Валентинович белеме буйынса тарихсы, Көнбайыш Европа тарихы буйынса махсуслаша. Сит телдәр мәктәбе (һуңыраҡ 2-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтына үҙгәртелә) директоры була. 1935 йылдан [[Мәскәү тарих-архив институты|Мәскәү тарих-архив институтының]] донъя тарихы кафедраһын етәкләй<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1919 йылдан алып [[Эсперантсы|эсперантсы була]] һәм совет эсперанто хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша<ref name=":2">Генерацияланған: :Шаблон:Sfn</ref>. 1920 йылда уҡ ул Түбәнге Новгород губернаһында 40-ҡа яҡын эсперанто ячейкаһы ойоштора<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1921 йылдың июнендә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] үткән 3-сө Бөтә Рәсәй эсперантистар съезында Совет илдәре эсперантистар союзы ойошторола (1927 йылда Совет Республикалары эсперантистар союзы тип үҙгәртелә), Варанкин Владимир Валентинович Союздың Үҙәк комитетына һайлана һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Союз эшендә әүҙем ҡатнаша. 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында совет эсперанто-хәрәкәте өҫтөндә болоттар ҡуйыра; СЭСР ҮК-ның бөтә составы тиерлек һәм байтаҡ ябай эсперантсылар «шпионаж»да уйланылған ғәйепләү буйынса репрессиялана . Владимир Варанкин 1938 йылдың 7 февраленән 8 февраленә ҡарай төндә «советтарға ҡаршы троцкистик террористик ойошмала ҡатнашыусы һәм был ойошманың «Союз үҙәге» тип аталған ойошма ағзаһы» булараҡ ҡулға алына<ref>Владимир Варанкин.&nbsp;''Esperanto en Rusio''.&nbsp;— СПРАВКА по архивно-следств. делу No. 964677, апрель 1954 г.&nbsp;Дата обращения: 4 июня </ref> . Артабан Варанкиндың исеме “Мәскәү өлкәһе. 1-се категория” бүлегендә НКВД һәм И.В.Сталин һәм В.М.Молотов имзалаған 1938 [[Молотов Вячеслав Михайлович|йылдың]] 29 сентябрендәге “ СССР Юғары суды хәрби коллегияһы тарафынан судҡа бирелгән кешеләр исемлегендә ” табыла<ref name=":0">ВАРАНКИН Владимир Валентинович.&nbsp;''Сталинские расстрельные списки''.&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>; ошоноң менән Варанкиндың яҙмышы хәл ителә, сөнки беренсе категория «язаның иң юғары сараһы» тигәнде аңлата. 1938 йылдың 3 октябрендә Хәрби коллегия Варанкинды хөкөм итә, шул уҡ көндә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла<ref name=":0" /> . 1957 йылдың 11 майында Варанкин реабилитациялана, енәйәткә дәлилдәр булмау сәбәпле енәйәт эше ябыла<ref>''N. Stepanov.''&nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&nbsp;(эсп.).&nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. Ҡатыны: Варанкина (тыумышы менән Муравина) Августа Николаевна 1902 йылда тыуған. Ҡыҙы: Варанкина (шулай уҡ Дмитриева,шулай уҡ Жигулева, Фаина Владимировна), 1924 йылғы, Түбәнге Новгородта йәшәй. == Баҫмалары == Владимир Валентинович Варанкин эсперанто өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр яҙған, улар тәү сиратта совет республикаларының эсперантсылар союзы матбуғаты органы «Халыҡ-ара тел» журналында баҫылған мәҡәләләр. Уның {{Lang-eo2|Teorio de Esperanto}} («Эсперанто теорияһы») ( [[1929 йыл|1929]] ) хеҙмәте эсперанто лексикаһының этимологияһын, шулай уҡ был телдең фонетикаһын, морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеүгә арналған {{Sfn|Королевич|1989}} . 1933 йылда Варанкиндың {{Lang-eo2|Metropoliteno}} («Метрополитен») романы {{Lang-eo2|EKRELO}} (Революцион эсперанто әҙәбиәте нәшриәт кооперативы, [[Амстердам]] ) тарафынан баҫылып сыға {{Sfn|Varankin|1933}} . Мауыҡтырғыс фабулаһы һәм оҫта характеристикалы персонаждары менән айырылып торған романдың темаһы булып 1928—1929 йылдарҙа Мәскәүҙә метрополитен төҙөү тора. Романдың төп геройы – Берлинға метро төҙөү тәжрибәһен өйрәнергә ебәрелгән йәш совет инженеры. Унда ул немец коммунистарының тормошо һәм сәйәси көрәше менән таныша, шулай уҡ сәйәхәткә тиклемге Мәскәүҙәге тормошо һәм Берлиндағы ваҡиғалар тураһында автобиографик роман яҙа<ref name=":2" /> Әҙәбиәтселәр бер тауыштан Варанкинды – Кабе [[Россетти, Чезаро|,]] [[Вальен, Анри|А.Вальен]], [[Лойкен, Генрих|Г.Лойкен]], [[Сахаров Александр Андреевич|А.А.Сахаров]], Р.Шварц, Д.Баги, К.Россетти менән бергә – эсперанто прозаһы үҫеше [[Лойкен, Генрих|менән]] бәйле төп шәхестәр исемлегенә индерә{{Sfn|Токарев|1991}}{{Sfn|Королевич|1989}}. 1977 йылда, Копенгагенда, «Метрополитен» романының икенсе баҫмаһы сыҡҡас, Эсперанто академияһы рәйесе У. Олд, «онотолған шедевр»ҙы ҡабаттан баҫтырыуҙы сәләмләп, романға юғары баһа бирә<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Баҫмалары == === Эсперантология буйынса хеҙмәттәре === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Teorio de Esperanto|место=Moskvo|издательство=C. K. SEU|год=1929|allpages=67|ref=Varankin}} === «Митрополия» романының баҫмалары. === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Amsterdam|издательство=EKRELO|год=1933|allpages=200|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 2 eld|место=Kopenhago|издательство=Thorben Kehlet|год=1977|allpages=252|isbn=87-87089-10-6|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|ответственный=перевод на англ. язык Марты Эванс|место=Antwerpen|издательство=Thorben Kehlet — Stafeto|год=1979|allpages=312|isbn=90-6336-016-9|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Moskva|издательство=Progreso|год=1992|allpages=244|isbn=5-01-002952-9|ref=Varankin}} (Репринт издания 1933 г.) * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 3 eld|место=Jekaterinburg|издательство=Sezonoj|год=1992|allpages=260|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Варанкин В. В.|заглавие=Метрополитен|ответственный=перевод на рус. язык А. Александрова|место=М.|издательство=[[Импэто]]|год=2008|страниц=272|isbn=87-87089-10-6|ref=978-5-7161-0173-9}} == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Королевич А. И.|заглавие=Книга об эсперанто|ссылка=https://archive.org/details/knigaobesperanto0000koro|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1989|страниц=256|isbn=5-12-000985-9|ref=Королевич}} * {{Китап|автор=Токарев Б. В.|заглавие=Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=143—161|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Токарев}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://historio.ru/varankin-prop.php|title=Методика агитации и пропаганды Эсперанто|author=В. Варанкин|website=Esperanto en Rusio|lang=ru}} * Vladimir Varankin Metropoliteno (эсп.). * ПРОЕКТ ВИТАЛИЯ ЗОРИНА (перевод романа Владимира Варанкина «Метрополитен»)  (рус.). [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] e55ellc9d4mnzsv6xbtjkn1zjhmyk69 1 200646 1295409 1295362 2026-05-03T14:49:56Z Юлдашева Луиза 18980 1295409 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Варанкин,Владимир Валентинович|}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Эсперанто|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) hlnwden4uymj98npq58rrgn9kaqx46r 0 200648 1295415 1295385 2026-05-03T16:28:49Z Вәхит 24644 /* Биографияһы */ 1295415 wikitext text/x-wiki {{Персона }} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан Һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == Ута Ибрахими Косово Республикаһының Гнилан ҡалаһында тыуған. Ул [[Приштина университеты]]ның иҡтисад факультетында маркетинг буйынса белем ала. Ул үҙенең карьераһын Илирия университетында маркетинг буйынса ассистент булып башлай, ә һуңынан шул уҡ һөнәр буйынса төрлө шәхси компанияларҙа эшләй. «Ogilvy Karrota» маркетинг агентлығы директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.karrota.net/people/team/C4|title=Our team at Karrota|website=www.karrota.net|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305182643/http://www.karrota.net/people/team/C4|url-status=live}}</ref>. Төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш, атап әйткәндә, эре бизнес-клиенттар өсөн маркетинг кампанияларын эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ [[кеше хоҡуҡтары]]на ҡағылышлы социаль проекттар менән шөғөлләнә. Ута шулай уҡ маркетинг буйынса менеджер, жюри ағзаһы һәм Косовоның [[Призрен]] ҡалаһында үткән «Dokufest» документаль кино фестивалендә саралар ойоштороусы була<ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|title=Empower Kosovo Tour Guides|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123845/https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2017/program/jury/|title=Jury|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208062453/https://dokufest.com/2017/program/jury/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда ул бөтә көсөн альпинизмға бағышлау өсөн, маркетинг карьераһын ҡалдыра. 2016 йылда ул Косовола мәҙәниәтте һәм [[туризм]]ды үҫтереү маҡсатында «Butterfly Outdoor Adventures Company» компанияһына нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|title=Nga tokat e sheshta të Prishtinës e deri në maje të botës – gruaja që po sfidon gjithçka|date=2019-03-08|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|url-status=live}}</ref>, был компания «Via Dinarica» проектының бер өлөшө була, ул Көнбайыш Балҡанда (Косовонан Словенияға тиклем) тотороҡло туристик маршруттар булдырыу өсөн платформа булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|title=The Accursed Alps: First Ascents Meet Anti-Hydropower Activism in Albania|last=Barthelemy|first=Bennett|website=Climbing Magazine|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|title=A holiday in Kosovo? {{!}} Lufthansa magazin|last=GmbH|first=TERRITORY Content to Results|website=magazin.lufthansa.com|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|url-status=dead}}</ref>. == Яулаған бейеклектәре == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] [[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]] clm8my4a63i60erustyiwirk50czv2g 1295416 1295415 2026-05-03T16:29:23Z Вәхит 24644 1295416 wikitext text/x-wiki {{Персона}} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан Һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == Ута Ибрахими Косово Республикаһының Гнилан ҡалаһында тыуған. Ул [[Приштина университеты]]ның иҡтисад факультетында маркетинг буйынса белем ала. Ул үҙенең карьераһын Илирия университетында маркетинг буйынса ассистент булып башлай, ә һуңынан шул уҡ һөнәр буйынса төрлө шәхси компанияларҙа эшләй. «Ogilvy Karrota» маркетинг агентлығы директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.karrota.net/people/team/C4|title=Our team at Karrota|website=www.karrota.net|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305182643/http://www.karrota.net/people/team/C4|url-status=live}}</ref>. Төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш, атап әйткәндә, эре бизнес-клиенттар өсөн маркетинг кампанияларын эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ [[кеше хоҡуҡтары]]на ҡағылышлы социаль проекттар менән шөғөлләнә. Ута шулай уҡ маркетинг буйынса менеджер, жюри ағзаһы һәм Косовоның [[Призрен]] ҡалаһында үткән «Dokufest» документаль кино фестивалендә саралар ойоштороусы була<ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|title=Empower Kosovo Tour Guides|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123845/https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2017/program/jury/|title=Jury|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208062453/https://dokufest.com/2017/program/jury/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда ул бөтә көсөн альпинизмға бағышлау өсөн, маркетинг карьераһын ҡалдыра. 2016 йылда ул Косовола мәҙәниәтте һәм [[туризм]]ды үҫтереү маҡсатында «Butterfly Outdoor Adventures Company» компанияһына нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|title=Nga tokat e sheshta të Prishtinës e deri në maje të botës – gruaja që po sfidon gjithçka|date=2019-03-08|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|url-status=live}}</ref>, был компания «Via Dinarica» проектының бер өлөшө була, ул Көнбайыш Балҡанда (Косовонан Словенияға тиклем) тотороҡло туристик маршруттар булдырыу өсөн платформа булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|title=The Accursed Alps: First Ascents Meet Anti-Hydropower Activism in Albania|last=Barthelemy|first=Bennett|website=Climbing Magazine|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|title=A holiday in Kosovo? {{!}} Lufthansa magazin|last=GmbH|first=TERRITORY Content to Results|website=magazin.lufthansa.com|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|url-status=dead}}</ref>. == Яулаған бейеклектәре == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] [[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]] n4i5byoauo8nalqz3db3v4q1kmsbi5r 1295417 1295416 2026-05-03T16:39:30Z Вәхит 24644 /* Яулаған бейеклектәре */ 1295417 wikitext text/x-wiki {{Персона}} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан Һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == Ута Ибрахими Косово Республикаһының Гнилан ҡалаһында тыуған. Ул [[Приштина университеты]]ның иҡтисад факультетында маркетинг буйынса белем ала. Ул үҙенең карьераһын Илирия университетында маркетинг буйынса ассистент булып башлай, ә һуңынан шул уҡ һөнәр буйынса төрлө шәхси компанияларҙа эшләй. «Ogilvy Karrota» маркетинг агентлығы директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.karrota.net/people/team/C4|title=Our team at Karrota|website=www.karrota.net|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305182643/http://www.karrota.net/people/team/C4|url-status=live}}</ref>. Төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш, атап әйткәндә, эре бизнес-клиенттар өсөн маркетинг кампанияларын эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ [[кеше хоҡуҡтары]]на ҡағылышлы социаль проекттар менән шөғөлләнә. Ута шулай уҡ маркетинг буйынса менеджер, жюри ағзаһы һәм Косовоның [[Призрен]] ҡалаһында үткән «Dokufest» документаль кино фестивалендә саралар ойоштороусы була<ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|title=Empower Kosovo Tour Guides|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123845/https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2017/program/jury/|title=Jury|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208062453/https://dokufest.com/2017/program/jury/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда ул бөтә көсөн альпинизмға бағышлау өсөн, маркетинг карьераһын ҡалдыра. 2016 йылда ул Косовола мәҙәниәтте һәм [[туризм]]ды үҫтереү маҡсатында «Butterfly Outdoor Adventures Company» компанияһына нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|title=Nga tokat e sheshta të Prishtinës e deri në maje të botës – gruaja që po sfidon gjithçka|date=2019-03-08|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|url-status=live}}</ref>, был компания «Via Dinarica» проектының бер өлөшө була, ул Көнбайыш Балҡанда (Косовонан Словенияға тиклем) тотороҡло туристик маршруттар булдырыу өсөн платформа булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|title=The Accursed Alps: First Ascents Meet Anti-Hydropower Activism in Albania|last=Barthelemy|first=Bennett|website=Climbing Magazine|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|title=A holiday in Kosovo? {{!}} Lufthansa magazin|last=GmbH|first=TERRITORY Content to Results|website=magazin.lufthansa.com|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|url-status=dead}}</ref>. == Яулаған бейеклектәре == Ута Ибрахими альпинистикэшмәкәрлеген түбәндәге түбәләрҙе яулауҙан башлай: * [[Мусала]] (Болгария) — 2925 м (2014)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|title=Expedition in Mount Musala – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818210632/https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are - Kosovo 2.0Kosovo 2.0|date=2017-02-11|website=Kosovo 2.0|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref>, * [[Олимп]] (Греция) — 2918 м (2014), * [[Триглав (тау)|Триглав]] (Словения) — 2553 м (март 2016), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|title=Triglav Winter Expedition – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329225423/https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|url-status=live}}</ref>, * [[Эрджиес]] (Төркиә) — 3916 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Хасандаг]] (Төркиә) — 3200 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Эмлер (Төркиә) — 3500 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Монблан]] (Франция) — 4880 м (2015), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=http://www.tiranatimes.com/?p=131561|title=Uta Ibrahimi undertakes challenge of becoming first Albanian woman to climb Everest|date=2017-03-10|website=Tirana Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/http://tiranatimes.com/?p=131561|url-status=live}}</ref>, * [[Рейнир]] (АҠШ) — 4392 м (2018), * Пик Ялунг Ри (Непал) — 5700 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Пик Нурбу — 5800 м (2016), ҡышҡы экспедиция (яңы маршрут), * Пик Рамдунг (Непал) — 5925 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Лобуче|Көнсығыш Лобуче]] (Непал) — 6119 м (2017, өс тапҡыр күтәрелә), * [[Мёнх]] (Швейцария) — 4107 м (2017), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/monch-switzerland/|title=Monch, Switzerland – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818212815/https://utalaya.com/monch-switzerland/|url-status=live}}</ref>, * Исланд (Непал) — 6189 м (2018), * [[Ама-Даблам]] (Непал) — 6812 м (2018)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|title=Ama Dablam 6812 – 6 Days – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155312/https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|url-status=dead}}</ref>. Был тауҙарға күтәрелеү осоронда Ибрахими донъяның иң бейек 14 түбәһен яулап алыу идеяһы тыуа<ref>{{Citation|title=Utalaya|url=https://utalaya.com/|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/|url-status=live}} {{Cite web |url=https://utalaya.com/ |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/ |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi, climbing the Himalaya|url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Utalaya - The 14 Peaks of the Himalayas|url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |url-status=unfit }}</ref>. 2017 йылда Эверестҡа күтәрелә<ref name="автоссылка1" />. Әлеге ваҡытта ул менгән түбәләр: * Эверест (8848 м)<ref>{{Cite web|url=http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|title=Uta Ibrahimi : "je voulais planter le drapeau du Kosovo en haut de l'Everest"|last=Dupriez|first=Jonathan|date=2018-01-01|website=Kosovox|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302101041/http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|url-status=live}}</ref>, * [[Манаслу]] (8163 м)<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|title=Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus|website=Ministry of Foreign Affairs - Republic of Kosovo|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205748/http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|url-status=live}}</ref>, * [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|title=Cho Ouy (8201m)—the 6th tallest mountain in the world – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155347/https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|url-status=live}}</ref>, * [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi SDG champ Lhotse South Face Expedition|url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |url-status=unfit }}</ref>, * [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] [[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]] tsc7sy405kfpfkdmdv4xbdtjhckhtvv 1295418 1295417 2026-05-03T16:41:56Z Вәхит 24644 /* Яулаған бейеклектәре */ 1295418 wikitext text/x-wiki {{Персона}} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан Һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == Ута Ибрахими Косово Республикаһының Гнилан ҡалаһында тыуған. Ул [[Приштина университеты]]ның иҡтисад факультетында маркетинг буйынса белем ала. Ул үҙенең карьераһын Илирия университетында маркетинг буйынса ассистент булып башлай, ә һуңынан шул уҡ һөнәр буйынса төрлө шәхси компанияларҙа эшләй. «Ogilvy Karrota» маркетинг агентлығы директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.karrota.net/people/team/C4|title=Our team at Karrota|website=www.karrota.net|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305182643/http://www.karrota.net/people/team/C4|url-status=live}}</ref>. Төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш, атап әйткәндә, эре бизнес-клиенттар өсөн маркетинг кампанияларын эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ [[кеше хоҡуҡтары]]на ҡағылышлы социаль проекттар менән шөғөлләнә. Ута шулай уҡ маркетинг буйынса менеджер, жюри ағзаһы һәм Косовоның [[Призрен]] ҡалаһында үткән «Dokufest» документаль кино фестивалендә саралар ойоштороусы була<ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|title=Empower Kosovo Tour Guides|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123845/https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2017/program/jury/|title=Jury|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208062453/https://dokufest.com/2017/program/jury/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда ул бөтә көсөн альпинизмға бағышлау өсөн, маркетинг карьераһын ҡалдыра. 2016 йылда ул Косовола мәҙәниәтте һәм [[туризм]]ды үҫтереү маҡсатында «Butterfly Outdoor Adventures Company» компанияһына нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|title=Nga tokat e sheshta të Prishtinës e deri në maje të botës – gruaja që po sfidon gjithçka|date=2019-03-08|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|url-status=live}}</ref>, был компания «Via Dinarica» проектының бер өлөшө була, ул Көнбайыш Балҡанда (Косовонан Словенияға тиклем) тотороҡло туристик маршруттар булдырыу өсөн платформа булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|title=The Accursed Alps: First Ascents Meet Anti-Hydropower Activism in Albania|last=Barthelemy|first=Bennett|website=Climbing Magazine|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|title=A holiday in Kosovo? {{!}} Lufthansa magazin|last=GmbH|first=TERRITORY Content to Results|website=magazin.lufthansa.com|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|url-status=dead}}</ref>. == Яулаған бейеклектәре == Ута Ибрахими альпинистикэшмәкәрлеген түбәндәге түбәләрҙе яулауҙан башлай: * [[Мусала]] (Болгария) — 2925 м (2014)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|title=Expedition in Mount Musala – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818210632/https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are - Kosovo 2.0Kosovo 2.0|date=2017-02-11|website=Kosovo 2.0|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref>, * [[Олимп]] (Греция) — 2918 м (2014), * [[Триглав (тау)|Триглав]] (Словения) — 2553 м (март 2016), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|title=Triglav Winter Expedition – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329225423/https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|url-status=live}}</ref>, * [[Эрджиес]] (Төркиә) — 3916 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Хасандаг]] (Төркиә) — 3200 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Эмлер (Төркиә) — 3500 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Монблан]] (Франция) — 4880 м (2015), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=http://www.tiranatimes.com/?p=131561|title=Uta Ibrahimi undertakes challenge of becoming first Albanian woman to climb Everest|date=2017-03-10|website=Tirana Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/http://tiranatimes.com/?p=131561|url-status=live}}</ref>, * [[Рейнир]] (АҠШ) — 4392 м (2018), * Пик Ялунг Ри (Непал) — 5700 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Пик Нурбу — 5800 м (2016), ҡышҡы экспедиция (яңы маршрут), * Пик Рамдунг (Непал) — 5925 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Лобуче|Көнсығыш Лобуче]] (Непал) — 6119 м (2017, өс тапҡыр күтәрелә), * [[Мёнх]] (Швейцария) — 4107 м (2017), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/monch-switzerland/|title=Monch, Switzerland – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818212815/https://utalaya.com/monch-switzerland/|url-status=live}}</ref>, * Исланд (Непал) — 6189 м (2018), * [[Ама-Даблам]] (Непал) — 6812 м (2018)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|title=Ama Dablam 6812 – 6 Days – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155312/https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|url-status=dead}}</ref>. Был тауҙарға күтәрелеү осоронда Ибрахими донъяның иң бейек 14 түбәһен яулап алыу идеяһы тыуа<ref>{{Citation|title=Utalaya|url=https://utalaya.com/|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/|url-status=live}} {{Cite web |url=https://utalaya.com/ |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/ |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi, climbing the Himalaya|url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Utalaya - The 14 Peaks of the Himalayas|url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |url-status=unfit }}</ref>. 2017 йылда Эверестҡа күтәрелә<ref name="автоссылка1" />. Әлеге ваҡытта ул менгән түбәләр: * Эверест (8848 м)<ref>{{Cite web|url=http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|title=Uta Ibrahimi : "je voulais planter le drapeau du Kosovo en haut de l'Everest"|last=Dupriez|first=Jonathan|date=2018-01-01|website=Kosovox|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302101041/http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|url-status=live}}</ref>, * [[Манаслу]] (8163 м)<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|title=Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus|website=Ministry of Foreign Affairs - Republic of Kosovo|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205748/http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|url-status=live}}</ref>, * [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|title=Cho Ouy (8201m)—the 6th tallest mountain in the world – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155347/https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|url-status=live}}</ref>, * [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi SDG champ Lhotse South Face Expedition|url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |url-status=unfit }}</ref>, * [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2" />. Был ҡаҙаныштары уға Балҡандан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ булырға мөмкинлек бирә. Ута Ибрахими шулай уҡ 2019 йылда Лхоцзеның көньяҡ битләүенең түбәһенә (7800 м) күтәрелгән «National Geographic Team» составына инә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] [[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]] mbfgb1mc8hmm0k00a70dnevwk22tdl4 1295419 1295418 2026-05-03T16:47:58Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1295419 wikitext text/x-wiki {{Персона}} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибраһими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан Һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == Ута Ибрахими Косово Республикаһының Гнилан ҡалаһында тыуған. Ул [[Приштина университеты]]ның иҡтисад факультетында маркетинг буйынса белем ала. Ул үҙенең карьераһын Илирия университетында маркетинг буйынса ассистент булып башлай, ә һуңынан шул уҡ һөнәр буйынса төрлө шәхси компанияларҙа эшләй. «Ogilvy Karrota» маркетинг агентлығы директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.karrota.net/people/team/C4|title=Our team at Karrota|website=www.karrota.net|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305182643/http://www.karrota.net/people/team/C4|url-status=live}}</ref>. Төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш, атап әйткәндә, эре бизнес-клиенттар өсөн маркетинг кампанияларын эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ [[кеше хоҡуҡтары]]на ҡағылышлы социаль проекттар менән шөғөлләнә. Ута шулай уҡ маркетинг буйынса менеджер, жюри ағзаһы һәм Косовоның [[Призрен]] ҡалаһында үткән «Dokufest» документаль кино фестивалендә саралар ойоштороусы була<ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|title=Empower Kosovo Tour Guides|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123845/https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2017/program/jury/|title=Jury|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208062453/https://dokufest.com/2017/program/jury/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда ул бөтә көсөн альпинизмға бағышлау өсөн, маркетинг карьераһын ҡалдыра. 2016 йылда ул Косовола мәҙәниәтте һәм [[туризм]]ды үҫтереү маҡсатында «Butterfly Outdoor Adventures Company» компанияһына нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|title=Nga tokat e sheshta të Prishtinës e deri në maje të botës – gruaja që po sfidon gjithçka|date=2019-03-08|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|url-status=live}}</ref>, был компания «Via Dinarica» проектының бер өлөшө була, ул Көнбайыш Балҡанда (Косовонан Словенияға тиклем) тотороҡло туристик маршруттар булдырыу өсөн платформа булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|title=The Accursed Alps: First Ascents Meet Anti-Hydropower Activism in Albania|last=Barthelemy|first=Bennett|website=Climbing Magazine|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|title=A holiday in Kosovo? {{!}} Lufthansa magazin|last=GmbH|first=TERRITORY Content to Results|website=magazin.lufthansa.com|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|url-status=dead}}</ref>. == Яулаған бейеклектәре == Ута Ибрахими альпинистикэшмәкәрлеген түбәндәге түбәләрҙе яулауҙан башлай: * [[Мусала]] (Болгария) — 2925 м (2014)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|title=Expedition in Mount Musala – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818210632/https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are - Kosovo 2.0Kosovo 2.0|date=2017-02-11|website=Kosovo 2.0|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref>, * [[Олимп]] (Греция) — 2918 м (2014), * [[Триглав (тау)|Триглав]] (Словения) — 2553 м (март 2016), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|title=Triglav Winter Expedition – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329225423/https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|url-status=live}}</ref>, * [[Эрджиес]] (Төркиә) — 3916 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Хасандаг]] (Төркиә) — 3200 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Эмлер (Төркиә) — 3500 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Монблан]] (Франция) — 4880 м (2015), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=http://www.tiranatimes.com/?p=131561|title=Uta Ibrahimi undertakes challenge of becoming first Albanian woman to climb Everest|date=2017-03-10|website=Tirana Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/http://tiranatimes.com/?p=131561|url-status=live}}</ref>, * [[Рейнир]] (АҠШ) — 4392 м (2018), * Пик Ялунг Ри (Непал) — 5700 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Пик Нурбу — 5800 м (2016), ҡышҡы экспедиция (яңы маршрут), * Пик Рамдунг (Непал) — 5925 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Лобуче|Көнсығыш Лобуче]] (Непал) — 6119 м (2017, өс тапҡыр күтәрелә), * [[Мёнх]] (Швейцария) — 4107 м (2017), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/monch-switzerland/|title=Monch, Switzerland – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818212815/https://utalaya.com/monch-switzerland/|url-status=live}}</ref>, * Исланд (Непал) — 6189 м (2018), * [[Ама-Даблам]] (Непал) — 6812 м (2018)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|title=Ama Dablam 6812 – 6 Days – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155312/https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|url-status=dead}}</ref>. Был тауҙарға күтәрелеү осоронда Ибрахими донъяның иң бейек 14 түбәһен яулап алыу идеяһы тыуа<ref>{{Citation|title=Utalaya|url=https://utalaya.com/|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/|url-status=live}} {{Cite web |url=https://utalaya.com/ |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/ |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi, climbing the Himalaya|url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Utalaya - The 14 Peaks of the Himalayas|url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |url-status=unfit }}</ref>. 2017 йылда Эверестҡа күтәрелә<ref name="автоссылка1" />. Әлеге ваҡытта ул менгән түбәләр: * Эверест (8848 м)<ref>{{Cite web|url=http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|title=Uta Ibrahimi : "je voulais planter le drapeau du Kosovo en haut de l'Everest"|last=Dupriez|first=Jonathan|date=2018-01-01|website=Kosovox|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302101041/http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|url-status=live}}</ref>, * [[Манаслу]] (8163 м)<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|title=Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus|website=Ministry of Foreign Affairs - Republic of Kosovo|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205748/http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|url-status=live}}</ref>, * [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|title=Cho Ouy (8201m)—the 6th tallest mountain in the world – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155347/https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|url-status=live}}</ref>, * [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi SDG champ Lhotse South Face Expedition|url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |url-status=unfit }}</ref>, * [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2" />. Был ҡаҙаныштары уға Балҡандан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ булырға мөмкинлек бирә. Ута Ибрахими шулай уҡ 2019 йылда Лхоцзеның көньяҡ битләүенең түбәһенә (7800 м) күтәрелгән «National Geographic Team» составына инә. == Билдәлелек фулауы == Ута Ибрахими Косовола аутист балалар өсөн йәйәүле походтар һәм саф һауала күңел асыуҙар ойоштороусы беренсе һәм берҙән-бер спортсы булып ҡала. Билдәле һәм абруйлы шәхес булараҡ, ул «TedEx Albania»<ref>{{Citation|title=I love you mother nature {{!}} Flutura Ibrahimi {{!}} TEDxTirana|url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |url-status=unfit }}</ref>, «Bar Camp Prishtina»<ref>{{Cite web|url=https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|title=BarCamp Prishtina #50 – Golden Edition|website=IPKO Foundation|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303105117/https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|url-status=live}}</ref>,, «World Clean Up Day Campaign Face of the Campaign» кеүек йәмәғәт сараларында ҡатнаша<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi x World Cleanup Day 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |url-status=unfit }}</ref>, [[экология]]ға арналған документаль фильмдар конкурсында жюри ағзаһы була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] [[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]] 6u4sm0alkaxtzz0voilq7qpzex5fqp8 1295421 1295419 2026-05-03T16:53:18Z Вәхит 24644 1295421 wikitext text/x-wiki {{Персона}} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибрахими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан Һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == Ута Ибрахими Косово Республикаһының Гнилан ҡалаһында тыуған. Ул [[Приштина университеты]]ның иҡтисад факультетында маркетинг буйынса белем ала. Ул үҙенең карьераһын Илирия университетында маркетинг буйынса ассистент булып башлай, ә һуңынан шул уҡ һөнәр буйынса төрлө шәхси компанияларҙа эшләй. «Ogilvy Karrota» маркетинг агентлығы директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.karrota.net/people/team/C4|title=Our team at Karrota|website=www.karrota.net|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305182643/http://www.karrota.net/people/team/C4|url-status=live}}</ref>. Төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш, атап әйткәндә, эре бизнес-клиенттар өсөн маркетинг кампанияларын эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ [[кеше хоҡуҡтары]]на ҡағылышлы социаль проекттар менән шөғөлләнә. Ута шулай уҡ маркетинг буйынса менеджер, жюри ағзаһы һәм Косовоның [[Призрен]] ҡалаһында үткән «Dokufest» документаль кино фестивалендә саралар ойоштороусы була<ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|title=Empower Kosovo Tour Guides|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123845/https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2017/program/jury/|title=Jury|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208062453/https://dokufest.com/2017/program/jury/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда ул бөтә көсөн альпинизмға бағышлау өсөн, маркетинг карьераһын ҡалдыра. 2016 йылда ул Косовола мәҙәниәтте һәм [[туризм]]ды үҫтереү маҡсатында «Butterfly Outdoor Adventures Company» компанияһына нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|title=Nga tokat e sheshta të Prishtinës e deri në maje të botës – gruaja që po sfidon gjithçka|date=2019-03-08|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|url-status=live}}</ref>, был компания «Via Dinarica» проектының бер өлөшө була, ул Көнбайыш Балҡанда (Косовонан Словенияға тиклем) тотороҡло туристик маршруттар булдырыу өсөн платформа булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|title=The Accursed Alps: First Ascents Meet Anti-Hydropower Activism in Albania|last=Barthelemy|first=Bennett|website=Climbing Magazine|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|title=A holiday in Kosovo? {{!}} Lufthansa magazin|last=GmbH|first=TERRITORY Content to Results|website=magazin.lufthansa.com|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|url-status=dead}}</ref>. == Яулаған бейеклектәре == Ута Ибрахими альпинистикэшмәкәрлеген түбәндәге түбәләрҙе яулауҙан башлай: * [[Мусала]] (Болгария) — 2925 м (2014)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|title=Expedition in Mount Musala – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818210632/https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are - Kosovo 2.0Kosovo 2.0|date=2017-02-11|website=Kosovo 2.0|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref>, * [[Олимп]] (Греция) — 2918 м (2014), * [[Триглав (тау)|Триглав]] (Словения) — 2553 м (март 2016), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|title=Triglav Winter Expedition – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329225423/https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|url-status=live}}</ref>, * [[Эрджиес]] (Төркиә) — 3916 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Хасандаг]] (Төркиә) — 3200 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Эмлер (Төркиә) — 3500 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Монблан]] (Франция) — 4880 м (2015), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=http://www.tiranatimes.com/?p=131561|title=Uta Ibrahimi undertakes challenge of becoming first Albanian woman to climb Everest|date=2017-03-10|website=Tirana Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/http://tiranatimes.com/?p=131561|url-status=live}}</ref>, * [[Рейнир]] (АҠШ) — 4392 м (2018), * Пик Ялунг Ри (Непал) — 5700 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Пик Нурбу — 5800 м (2016), ҡышҡы экспедиция (яңы маршрут), * Пик Рамдунг (Непал) — 5925 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Лобуче|Көнсығыш Лобуче]] (Непал) — 6119 м (2017, өс тапҡыр күтәрелә), * [[Мёнх]] (Швейцария) — 4107 м (2017), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/monch-switzerland/|title=Monch, Switzerland – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818212815/https://utalaya.com/monch-switzerland/|url-status=live}}</ref>, * Исланд (Непал) — 6189 м (2018), * [[Ама-Даблам]] (Непал) — 6812 м (2018)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|title=Ama Dablam 6812 – 6 Days – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155312/https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|url-status=dead}}</ref>. Был тауҙарға күтәрелеү осоронда Ибрахими донъяның иң бейек 14 түбәһен яулап алыу идеяһы тыуа<ref>{{Citation|title=Utalaya|url=https://utalaya.com/|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/|url-status=live}} {{Cite web |url=https://utalaya.com/ |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/ |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi, climbing the Himalaya|url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Utalaya - The 14 Peaks of the Himalayas|url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |url-status=unfit }}</ref>. 2017 йылда Эверестҡа күтәрелә<ref name="автоссылка1" />. Әлеге ваҡытта ул менгән түбәләр: * Эверест (8848 м)<ref>{{Cite web|url=http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|title=Uta Ibrahimi : "je voulais planter le drapeau du Kosovo en haut de l'Everest"|last=Dupriez|first=Jonathan|date=2018-01-01|website=Kosovox|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302101041/http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|url-status=live}}</ref>, * [[Манаслу]] (8163 м)<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|title=Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus|website=Ministry of Foreign Affairs - Republic of Kosovo|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205748/http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|url-status=live}}</ref>, * [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|title=Cho Ouy (8201m)—the 6th tallest mountain in the world – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155347/https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|url-status=live}}</ref>, * [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi SDG champ Lhotse South Face Expedition|url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |url-status=unfit }}</ref>, * [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2" />. Был ҡаҙаныштары уға Балҡандан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ булырға мөмкинлек бирә. Ута Ибрахими шулай уҡ 2019 йылда Лхоцзеның көньяҡ битләүенең түбәһенә (7800 м) күтәрелгән «National Geographic Team» составына инә. == Билдәлелек фулауы == Ута Ибрахими Косовола аутист балалар өсөн йәйәүле походтар һәм саф һауала күңел асыуҙар ойоштороусы беренсе һәм берҙән-бер спортсы булып ҡала. Билдәле һәм абруйлы шәхес булараҡ, ул «TedEx Albania»<ref>{{Citation|title=I love you mother nature {{!}} Flutura Ibrahimi {{!}} TEDxTirana|url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |url-status=unfit }}</ref>, «Bar Camp Prishtina»<ref>{{Cite web|url=https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|title=BarCamp Prishtina #50 – Golden Edition|website=IPKO Foundation|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303105117/https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|url-status=live}}</ref>,, «World Clean Up Day Campaign Face of the Campaign» кеүек йәмәғәт сараларында ҡатнаша<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi x World Cleanup Day 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |url-status=unfit }}</ref>, [[экология]]ға арналған документаль фильмдар конкурсында жюри ағзаһы була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] [[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]] agayrfds86wa90kh49e6qu46khmopmz 1295422 1295421 2026-05-03T16:53:55Z Вәхит 24644 1295422 wikitext text/x-wiki {{Персона}} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибрахими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == Ута Ибрахими Косово Республикаһының Гнилан ҡалаһында тыуған. Ул [[Приштина университеты]]ның иҡтисад факультетында маркетинг буйынса белем ала. Ул үҙенең карьераһын Илирия университетында маркетинг буйынса ассистент булып башлай, ә һуңынан шул уҡ һөнәр буйынса төрлө шәхси компанияларҙа эшләй. «Ogilvy Karrota» маркетинг агентлығы директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.karrota.net/people/team/C4|title=Our team at Karrota|website=www.karrota.net|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305182643/http://www.karrota.net/people/team/C4|url-status=live}}</ref>. Төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш, атап әйткәндә, эре бизнес-клиенттар өсөн маркетинг кампанияларын эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ [[кеше хоҡуҡтары]]на ҡағылышлы социаль проекттар менән шөғөлләнә. Ута шулай уҡ маркетинг буйынса менеджер, жюри ағзаһы һәм Косовоның [[Призрен]] ҡалаһында үткән «Dokufest» документаль кино фестивалендә саралар ойоштороусы була<ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|title=Empower Kosovo Tour Guides|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123845/https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2017/program/jury/|title=Jury|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208062453/https://dokufest.com/2017/program/jury/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда ул бөтә көсөн альпинизмға бағышлау өсөн, маркетинг карьераһын ҡалдыра. 2016 йылда ул Косовола мәҙәниәтте һәм [[туризм]]ды үҫтереү маҡсатында «Butterfly Outdoor Adventures Company» компанияһына нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|title=Nga tokat e sheshta të Prishtinës e deri në maje të botës – gruaja që po sfidon gjithçka|date=2019-03-08|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|url-status=live}}</ref>, был компания «Via Dinarica» проектының бер өлөшө була, ул Көнбайыш Балҡанда (Косовонан Словенияға тиклем) тотороҡло туристик маршруттар булдырыу өсөн платформа булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|title=The Accursed Alps: First Ascents Meet Anti-Hydropower Activism in Albania|last=Barthelemy|first=Bennett|website=Climbing Magazine|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|title=A holiday in Kosovo? {{!}} Lufthansa magazin|last=GmbH|first=TERRITORY Content to Results|website=magazin.lufthansa.com|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|url-status=dead}}</ref>. == Яулаған бейеклектәре == Ута Ибрахими альпинистикэшмәкәрлеген түбәндәге түбәләрҙе яулауҙан башлай: * [[Мусала]] (Болгария) — 2925 м (2014)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|title=Expedition in Mount Musala – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818210632/https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are - Kosovo 2.0Kosovo 2.0|date=2017-02-11|website=Kosovo 2.0|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref>, * [[Олимп]] (Греция) — 2918 м (2014), * [[Триглав (тау)|Триглав]] (Словения) — 2553 м (март 2016), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|title=Triglav Winter Expedition – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329225423/https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|url-status=live}}</ref>, * [[Эрджиес]] (Төркиә) — 3916 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Хасандаг]] (Төркиә) — 3200 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Эмлер (Төркиә) — 3500 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Монблан]] (Франция) — 4880 м (2015), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=http://www.tiranatimes.com/?p=131561|title=Uta Ibrahimi undertakes challenge of becoming first Albanian woman to climb Everest|date=2017-03-10|website=Tirana Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/http://tiranatimes.com/?p=131561|url-status=live}}</ref>, * [[Рейнир]] (АҠШ) — 4392 м (2018), * Пик Ялунг Ри (Непал) — 5700 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Пик Нурбу — 5800 м (2016), ҡышҡы экспедиция (яңы маршрут), * Пик Рамдунг (Непал) — 5925 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Лобуче|Көнсығыш Лобуче]] (Непал) — 6119 м (2017, өс тапҡыр күтәрелә), * [[Мёнх]] (Швейцария) — 4107 м (2017), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/monch-switzerland/|title=Monch, Switzerland – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818212815/https://utalaya.com/monch-switzerland/|url-status=live}}</ref>, * Исланд (Непал) — 6189 м (2018), * [[Ама-Даблам]] (Непал) — 6812 м (2018)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|title=Ama Dablam 6812 – 6 Days – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155312/https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|url-status=dead}}</ref>. Был тауҙарға күтәрелеү осоронда Ибрахими донъяның иң бейек 14 түбәһен яулап алыу идеяһы тыуа<ref>{{Citation|title=Utalaya|url=https://utalaya.com/|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/|url-status=live}} {{Cite web |url=https://utalaya.com/ |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/ |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi, climbing the Himalaya|url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Utalaya - The 14 Peaks of the Himalayas|url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |url-status=unfit }}</ref>. 2017 йылда Эверестҡа күтәрелә<ref name="автоссылка1" />. Әлеге ваҡытта ул менгән түбәләр: * Эверест (8848 м)<ref>{{Cite web|url=http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|title=Uta Ibrahimi : "je voulais planter le drapeau du Kosovo en haut de l'Everest"|last=Dupriez|first=Jonathan|date=2018-01-01|website=Kosovox|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302101041/http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|url-status=live}}</ref>, * [[Манаслу]] (8163 м)<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|title=Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus|website=Ministry of Foreign Affairs - Republic of Kosovo|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205748/http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|url-status=live}}</ref>, * [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|title=Cho Ouy (8201m)—the 6th tallest mountain in the world – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155347/https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|url-status=live}}</ref>, * [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi SDG champ Lhotse South Face Expedition|url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |url-status=unfit }}</ref>, * [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2" />. Был ҡаҙаныштары уға Балҡандан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ булырға мөмкинлек бирә. Ута Ибрахими шулай уҡ 2019 йылда Лхоцзеның көньяҡ битләүенең түбәһенә (7800 м) күтәрелгән «National Geographic Team» составына инә. == Билдәлелек фулауы == Ута Ибрахими Косовола аутист балалар өсөн йәйәүле походтар һәм саф һауала күңел асыуҙар ойоштороусы беренсе һәм берҙән-бер спортсы булып ҡала. Билдәле һәм абруйлы шәхес булараҡ, ул «TedEx Albania»<ref>{{Citation|title=I love you mother nature {{!}} Flutura Ibrahimi {{!}} TEDxTirana|url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |url-status=unfit }}</ref>, «Bar Camp Prishtina»<ref>{{Cite web|url=https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|title=BarCamp Prishtina #50 – Golden Edition|website=IPKO Foundation|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303105117/https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|url-status=live}}</ref>,, «World Clean Up Day Campaign Face of the Campaign» кеүек йәмәғәт сараларында ҡатнаша<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi x World Cleanup Day 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |url-status=unfit }}</ref>, [[экология]]ға арналған документаль фильмдар конкурсында жюри ағзаһы була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi] {{Wayback|url=http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=20171230172528 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] [[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]] ebrw6fcismq1p0e69ny6jg7mn7fou63 0 200654 1295401 2026-05-03T12:15:52Z Баныу 28584 [[Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы]] битенең исемен [[Халыҡ-ара ерле халыҡтар телдәре йылы]] тип Баныу алыштырҙы: билдәһеҙ эйәлек килеш 1295401 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Халыҡ-ара ерле халыҡтар телдәре йылы]] abinxf9mup3fq8v3m8jkjfl0b4m6yjr 1 200655 1295403 2026-05-03T12:15:52Z Баныу 28584 [[Фекерләшеү:Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Халыҡ-ара ерле халыҡтар телдәре йылы]] тип Баныу алыштырҙы: билдәһеҙ эйәлек килеш 1295403 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Халыҡ-ара ерле халыҡтар телдәре йылы]] 12nh9usrv9owtk4flwmpmsqb0x8v4a6 10 200656 1295412 2026-05-03T16:08:56Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Duck-billed platypus (Ornithorhynchus anatinus) Scottsdale.jpg 1295412 wikitext text/x-wiki Duck-billed platypus (Ornithorhynchus anatinus) Scottsdale.jpg igprerfjk8xgrij94yedvuxr1o0fjkn 0 200657 1295413 2026-05-03T16:10:21Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{Ук}} <!-- {{Infobox artifact | name = Megaliths | image = Dolmen-Ural.jpg | image2 = Dolmen in the M.Urals.jpg | image_caption = Dolmen of stone plates | material = Stone | size = 1.5 - 2.5 m | writing = | created = | discovered = <!-- Deprecated; use the following, separate, parameters --> | discovered_place = | discovered_coords = | discovered_date = | discovered... 1295413 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=3 май 2026}} {{Ук}} <!-- {{Infobox artifact | name = Megaliths | image = Dolmen-Ural.jpg | image2 = Dolmen in the M.Urals.jpg | image_caption = Dolmen of stone plates | material = Stone | size = 1.5 - 2.5 m | writing = | created = | discovered = <!-- Deprecated; use the following, separate, parameters --> | discovered_place = | discovered_coords = | discovered_date = | discovered_by = | location = Urals | id = | map = | website = }} Һуңғы йылдарҙа Уралда бик күп мегалиттар: дольмендар, менгирҙар һәм Вера утрауында ҙур мегалит культ комплексы табылған. == Урта Уралдағы дольмендар == Әлеге ваҡытта [[Свердловск өлкәһе]]ндә 200-ҙән ашыу дольмен табылған.<ref>Морозов В.М., Святов В.Н., Чаиркин С.Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231-236.</ref><ref>Григорьев С.А., Ивасько Л.В., Слепухин С.В., Бердюгина Н.Ю., Галин С.С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114-118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354</ref> Урта Уралдағы дольмендарҙың үҙенсәлеге булып уларҙың сағыштырмаса бәләкәй үлсәме (киңлеге һәм оҙонлоғо 1,52,5 м - ҙан артмай) һәм үҙенсәлекле конструкцияһы тора. Уларҙың конструкцияһындағы айырмаларға ҡарап, дольмендарҙың ике төп төрөн айырып ҡарарға мөмкин: :1. таш плиталарҙан һәм өйөмдәрҙән торған дольмендар; :2. таш плиталарҙан дольмендар. Таш плиталарҙан эшләнгән дольмендар - таш өйөмдәрҙән һәм тупраҡтан торған ҡоролмалар, уға таш камера төкәтмәһе төҙөлгән. Ғәҙәттә бындай дольмендар алдында квадрат ихата урынлашҡан. Ҡайһы берҙә бындай ихата таш менән уратып алынған. Дольмен-ҡаялар камера барлыҡҡа килтереүсе массив ҡаяларҙан төҙөлгән. Камераның өҫкө яғы бер йәки бер нисә яҫы ҡая менән ҡапланған. Камераларҙың формаһы һәм ҙурлығы төрлө булыуға ҡарамаҫтан, бөтә таш дольмендар бер нисбәттә бер төрлө: уларҙың бөтәһенең дә ике инеү урыны бар төп инеү урыны (ҡабырға стеналарының береһендә) һәм икенсе, ҡаялар араһындағы тар инеү урыны. == Менгирҙар == Урал дала зонаһының иң киң таралған мегалит ҡоролмалары булып менгирҙар тора. Улар өҫкө йөҙҙө ҡаплап торған эшкәртелмәгән йәки тупаҫ эшкәртелгән таштарҙан ғибәрәт. Был типтағы объекттар шулай уҡ урман райондарында осрай, әммә бик һирәк һәм ғәҙәттә дольмендар менән ассоциациялана. Көньяҡ Уралда менгирҙарҙың бер нисә тибы бар: яңғыҙ, таш рәттәр, менгир комплекстары һәм менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролмалар.<ref>Полякова Е.Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65.</ref> [[File:Menhir at Akhunovo.jpg|thumb|Ахун ауылы янындағы менгир.]] Табылған бөтә яңғыҙ менгирҙар ғәҙәттә бронза быуаты тораҡ пункттары йәки зыяраттары янында урынлашҡан. Ошо сәбәптән археологтар уларҙың ошо осорға ҡарауын раҫлай, һәм аҙ һанлы ҡаҙыныу мәғлүмәттәре был һығымтаға ҡаршы килмәй. Таш рәттәр күпселеген көнсығыш-көнбайышҡа йүнәлтелгән. Ҡайһы бер билдәле рәттәрҙең оҙонлоғо 13-18 м тәшкил итә. Иң күләмле таштар композицияның үҙәген барлыҡҡа килтереп, уртала урынлашҡан. Таш рәттәрҙең топографияһы (уларҙың ландшафтта урынлашыуы) бик үҙгәреүсән һәм аныҡ структураға эйә түгел.<ref>Гаврилюк А.Г., Григорьев С.А., Марков С.С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152.</ref> Башҡортостандың Ахун ауылында менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролма көтөлмәгән асыш була. Был һигеҙ менгирҙан торған түңәрәк ҡоролманың диаметры яҡынса 25 м. Иң ҙур ике таш ҡулса эсендә төньяҡ–көньяҡ йүнәлешендә урынлашҡан. Был үҙәк таштарҙың береһе терәк тишектәре булған ҡулса (диаметры 3,5 м) менән уратып алынған. Был тишектәрҙең урынлашыуы бөтә таш ҡулсаның структураһын теүәл ҡабатлай, һәр тишек ҡулсаның менгирына тап килә.<ref>Петров Ф.Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31.</ref> == Вера утрауы == [[Урал тауҙары |Урал тауҙары]]ның иң бейек мегалитик комплексы [[Түргеяҡ]] күлендәге Вера утрауында урынлашҡан. Ул энеолит осорона ҡарай.<ref>Григорьев С.А. Меньшенин Н.М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208-213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. {{cite web |url=http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |title=Abstract: The Megalithic Structures of Vera Island in Turgoyak Lake, Southern Urals © (Grigoriev, Vasina & the Comparative Archaeology WEB) |access-date=2011-10-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |archive-date=2011-04-16 }}</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179-185.</ref> Бер нисә объект бар: === 1-се мегалит === The biggest structure of the island is megalith No.1 – a stone drywall construction 19×6 m, cut into the bedrock and covered with megalithic capstones. The megalith is oriented west–east. An entrance, partly destroyed now, is in the east. Inside the megalith consists of the long entrance, a Central hall and two chambers (Western and Northern), connected by a corridor one another. The height of all the chambers (with the exception of the low corridors) is no less than 1.9 m, often more than 2 m.[[File:OV-M1.jpg|thumb|Vera Island. Megalith 1 inside.]] The presence of windows and stone sculptures of heads of animals (bull and wolf), together with impressive size of the megalith, distinguish it from other megalithic buildings of the island. It seems that megalith 1 was a temple built for rituals connected with any transitions from one condition to another: rituals of either age initiations or change of status (lodgment of power of a chief or priest). === 2-се мегалит === Megalith No.2 is a cut in a rocky slope and covered by a mound stone structure oriented north–south, whose internal size is 7.5&nbsp;m × 1.7&nbsp;m × 3.5&nbsp;m. It consists of two chambers connected by a corridor. The entrance of the southern chamber is faced to the west. It has a double portal, it could serve for penetrating sun rays.[[File:OV-M2.jpg|thumb|Megalith 2]]<ref>{{Cite web | title=VKontakte {{!}} VK | url=https://vk.com/album5310201_35918660 | access-date=2025-07-04 | website=vk.com}}</ref> === 3-сө мегалит === One more megalithic structure (No. 3) consists of large boulders (weight of the largest of them is at least 14-15 ton). Between the boulders a square pit is situated cut in rock. Vertical stone slabs were closing both sides of the construction. Massive boulders had been prepared as capstones. In the east the complex has a mound made of broken stone, but it has been not excavated yet.[[File:OV-M3.jpg|thumb|Megalith 3]] === Вера утрауы 9 === There is a cultic ritual place on the island (Vera Island 9) consisted of two menhirs whose axis line sets a direction west–east. This direction is very typical of megalithic orientations of the island. In addition to this there were two fireplaces and a large altar stone. [[File:OV9.jpg|thumb|Cultic place of Vera Island 9 and the central menhir.]] There is one larger menhir in the south-east. This menhir had been erected to mark a direction to the sunset in midwinter. The destination of this open-air sanctuary was rituals connected with seasonal circles.[[File:OV-91.jpg|thumb|The large menhir of the cultic place Vera Island 9]] === Вера утрауы 4 === A cultic place (5.5×4 m) surrounded by vertical stones and paved with massive granite plates tightly adjusted to one another is situated on the settlements of Vera Island 4. There was a small menhir in a center of this place. The exact destination is unknown.[[File:OV4.jpg|thumb|Cultic place of Vera Island 4]] A [[quarry]] is a unique addition to the megalithic complex of the island. Stones of the quarry have clear traces of copper tools as well as wooden wedges. By means of these wedges and water ancient megalithic builders could cut granite and extract needed stone blocks. There are also traces of extractions of large stone plates used as megalithic capstones. [[File:OV-quar.jpg|thumb|Traces of wedges on the quarry.]] == Геоглиф == The discovery of a [[Russian geoglyph|giant land art drawing of a moose]] or elk was made by [[Alexander Shestakov]] using [[satellite imagery]] and reported on in 2011 in the journal [[Antiquity (journal)|Antiquity]].<ref name="Janus">[http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 Janus, Owen., Mysterious elk-shaped structure discovered in Russia Huge geoglyph may predate Peru's famous Nazca Lines by thousands of years, Live Science on NBC News, 2012-10-12.] ([https://web.archive.org/web/20180421222940/http://www.nbcnews.com/id/49389775/])</ref> The [[geoglyph]] is located on the slopes of the [[Zyuratkul National Park|Zyuratkul Mountains]] and has accurate contours of an animal similar to elk (54˚56'33" N 59˚11'32" E). Precisely under the contour on depth of {{convert|30|cm|in}} to {{convert|40|cm|in}} the stone laying {{convert|4.5|m|ft}} wide was unearthed. Its borders consisted of large stones, and the center was filled with small stones. Builders of the object cut off a soil layer up to virgin clay, and placed stones into this trench. Now the stones are covered by a layer of patina and have a dark shade. But earlier they were light and were perfectly visible from the ridge, because the size of the drawing is huge. Its width is of {{convert|195|m|ft}}, the length of {{convert|218|m|ft}}, and the diagonal of {{convert|275|m|ft}}. [[File:Geoglyth2.jpg|thumb|Geoglyph on the slope of the Zyuratkul. Stone structure.]] It is unknown today, whether this geoglyph belongs to the period of the same megalithic culture, as megaliths of the Vera Island. Everywhere, from geoglyphs in the [[Nazca Lines]] to the [[Blythe geoglyphs]] in California and several in England it is very difficult to date them. But a very early date for this geoglyph is probable. In the period of its creation the soil layer was only {{convert|10|cm|in}}, and today it is {{convert|40|cm|in}} to {{convert|50|cm|in}}. In 2012, [[Stanislav Grigoriev]] from the [[Russian Academy of Sciences]] Institute of History and Archaeology has suggested that stone tools found during recent excavations show a style of [[Lithic reduction]] dating to the [[Neolithic]] or [[Eneolithic]] periods between 4000 and 2000 BCE. This suggested dating would place the construction of the {{convert|900|ft|m}} geoglyph many centuries before that of the [[Nazca lines]] in [[Peru]], build around 500 CE.<ref>[http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 Russian geoglyph may be older than 500BC, Sky News Australia, 2012-10-13.] ( {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924115604/http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 |date=September 24, 2015 }})</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түргеяҡ]] * [[Вера утрауы мегалиттары]] == Сығанаҡтар == '''Әҙәбиәт:''' * Григорьев С.А. Меньшенин Н.М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208–213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip * Васина Ю.В., Григорьев С.А. Мегалитические сооружения на озере Тургояк в Южном Зауралье // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: Рифей, 2004. С. 30–33. * Бодрых А.А. Мои встречи с археологическими памятниками // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 225–228. * Непомнящий В.Г. "Уральские дольмены": взгляд краеведов // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 229–230. * Морозов В.М., Святов В.Н., Чаиркин С.Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231–236. * Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm * Васина Ю.В., Григорьев С.А. Рекогносцировочные исследования мегалитических сооружений на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра. 2005, вып. 2, с. 105–109. http://www.csc.ac.ru/news/2005_2/2005_2_13_2.zip * Непомнящий В.Г. Рифейские дольмены. Екатеринбург: Филантроп, 2005 - 28 с. * Гаврилюк А.Г., Григорьев С.А., Марков С.С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89–152. * Grigoriev S.A. The Ural Megaliths and the European tradition: Chronological and Cultural Contexts // XV Congress of the International Union for Prehistoric and Protohistoric Sciences. Book of Abstracts. V. I. Lisbon, 2006. P. 426. * Григорьев С.А., Ивасько Л.В., Слепухин С.В., Бердюгина Н.Ю., Галин С.С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114–118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354 * Васина Ю.В., Григорьев С.А. Мегалиты острова Веры - археоастрономический аспект // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Тезисы докладов полевого семинара. Челябинск: ЧелГУ, 2006. С. 25–27. * Петров Ф.Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27–31. * Полякова Е.Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61–65. * Григорьев С.А., Васина Ю.В., Котов В.Г., Ивасько Л.В. Проблема датировки мегалитических комплексов Урала // XVII Уральское археологическое совещание. Материалы научной конференции (Екатеринбург, 19-22 ноября 2007 г.). - Екатеринбург - Сургут: изд-во "Магеллан", 2007, с. 82, 83. * Григорьев С.А., Ивасько Л.В., Котов В.Г. Мегалитические комплексы Урала, проблема их датировки и происхождения (по материалам раскопок на озере Тургояк в 2007 г.) // Гуманитарные науки в Башкортостане: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию Института истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. - Уфа: Гилем, 2007, с. 78–80. * Григорьев С.А., Васина Ю.В. Мегалиты Южного Урала и проблема их хронологической и культурной интерпретации // Народы Саратовского Поволжья: этнология, этнография, духовная и материальная культура. Саратов: "Триумф", 2006. С. 115–125. * Григорьев С.А., Васина Ю.В., Ивасько Л.В., Котов В.Г. Создание музея мегалитов на острове Веры // Достояние поколений. 1 (4) 2008, с. 18–23. * Григорьев С.А., Васина Ю.В. Остров Веры = Grigoriev, S.A., Vasina, Yu.V. Vera Island // Южный Урал. Путешествие через тысячелетия = South Ural. Traveling through millenniums. Chelyabinsk: Krokus, 2009. P. 11–15. * Григорьев С.А. Землетрясения в голоцене на Урале и их связь с климатическими изменениями // Географическое пространство: сбалансированное развитие природы и общества. - Челябинск: АБРИС, 2009. - С. 15–25. * Григорьев С.А., Васина Ю.В., Ивасько Л.В., Котов В.Г. Мегалитические комплексы Урала: проблема датировки // Труды II (XVIII) Всероссийского археологического съезда в Суздале. Т I - М,: ИА РАН, 2008, с. 204–206. * Григорьев С.А., Ивасько Л.В. Остров Веры. Археологический музей-заповедник под открытым небом // Сборник научных статей и материалов участников V Международной научно-практической конференции. Проблемы устойчивого развития городов. - Миасс: ООО Агентство "ТЭРРА"; Геотур. Т. I. - 2008, с. 303–305. * Григорьев С.А. Мегалиты острова Веры и археоастрономия. ASTROKAZAN - 2009. REPORTS. (материалы конференции). Казань: КГУ, 2009, стр. 8–12. * Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp.&nbsp;179–185. * Григорьев С. А. Мегалиты Урала в свете индоевропейской проблемы // Индоевропейская история в свете новых исследований. Москва: издательство МГОУ, 2010, с. 195–204. * Григорьев С.А. Каменные орудия поселения Остров Веры 4 // Челябинский гуманитарий. 2010. No. 10. С. 147–156. * Григорьев С. А. Природные катастрофы в энеолите на Урале доклад на УАС // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 69–71. * Полякова Е.Л. Раскопки аллеи менгиров Чека 2 в Кизильском районе Челябинской области в 2009 г. // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 357–359. {{European Standing Stones}} [[Категория:Европаның мегалитик ҡомарнтҡылары]] [[Категория:Тарихҡа тиклемге Рәсәй]] [[Категория:Силәбе өлкәһе мәҙәниәте]] [[Категория:Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 3l8bz68mehxuhaoctdnstfv5jw872fp 1295440 1295413 2026-05-03T18:11:43Z Akkashka 14326 1295440 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=3 май 2026}} {{Ук}} <!-- {{Infobox artifact | name = Megaliths | image = Dolmen-Ural.jpg | image2 = Dolmen in the M.Urals.jpg | image_caption = Dolmen of stone plates | material = Stone | size = 1.5 - 2.5 m | writing = | created = | discovered = <!-- Deprecated; use the following, separate, parameters --> | discovered_place = | discovered_coords = | discovered_date = | discovered_by = | location = Urals | id = | map = | website = }} Һуңғы йылдарҙа Уралда бик күп мегалиттар: дольмендар, менгирҙар һәм Вера утрауында ҙур мегалит культ комплексы табылған. == Урта Уралдағы дольмендар == Әлеге ваҡытта [[Свердловск өлкәһе]]ндә 200-ҙән ашыу дольмен табылған.<ref>Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236.</ref><ref>Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354</ref> Урта Уралдағы дольмендарҙың үҙенсәлеге булып уларҙың сағыштырмаса бәләкәй үлсәме (киңлеге һәм оҙонлоғо 1,52,5 м — ҙан артмай) һәм үҙенсәлекле конструкцияһы тора. Уларҙың конструкцияһындағы айырмаларға ҡарап, дольмендарҙың ике төп төрөн айырып ҡарарға мөмкин: : 1. таш плиталарҙан һәм өйөмдәрҙән торған дольмендар; : 2. таш плиталарҙан дольмендар. Таш плиталарҙан эшләнгән дольмендар — таш өйөмдәрҙән һәм тупраҡтан торған ҡоролмалар, уға таш камера төкәтмәһе төҙөлгән. Ғәҙәттә бындай дольмендар алдында квадрат ихата урынлашҡан. Ҡайһы берҙә бындай ихата таш менән уратып алынған. Дольмен-ҡаялар камера барлыҡҡа килтереүсе массив ҡаяларҙан төҙөлгән. Камераның өҫкө яғы бер йәки бер нисә яҫы ҡая менән ҡапланған. Камераларҙың формаһы һәм ҙурлығы төрлө булыуға ҡарамаҫтан, бөтә таш дольмендар бер нисбәттә бер төрлө: уларҙың бөтәһенең дә ике инеү урыны бар төп инеү урыны (ҡабырға стеналарының береһендә) һәм икенсе, ҡаялар араһындағы тар инеү урыны. == Менгирҙар == Урал дала зонаһының иң киң таралған мегалит ҡоролмалары булып менгирҙар тора. Улар өҫкө йөҙҙө ҡаплап торған эшкәртелмәгән йәки тупаҫ эшкәртелгән таштарҙан ғибәрәт. Был типтағы объекттар шулай уҡ урман райондарында осрай, әммә бик һирәк һәм ғәҙәттә дольмендар менән ассоциациялана. Көньяҡ Уралда менгирҙарҙың бер нисә тибы бар: яңғыҙ, таш рәттәр, менгир комплекстары һәм менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролмалар.<ref>Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65.</ref> [[Файл:Menhir at Akhunovo.jpg|thumb|Ахун ауылы янындағы менгир.]] Табылған бөтә яңғыҙ менгирҙар ғәҙәттә бронза быуаты тораҡ пункттары йәки зыяраттары янында урынлашҡан. Ошо сәбәптән археологтар уларҙың ошо осорға ҡарауын раҫлай, һәм аҙ һанлы ҡаҙыныу мәғлүмәттәре был һығымтаға ҡаршы килмәй. Таш рәттәр күпселеген көнсығыш-көнбайышҡа йүнәлтелгән. Ҡайһы бер билдәле рәттәрҙең оҙонлоғо 13-18 м тәшкил итә. Иң күләмле таштар композицияның үҙәген барлыҡҡа килтереп, уртала урынлашҡан. Таш рәттәрҙең топографияһы (уларҙың ландшафтта урынлашыуы) бик үҙгәреүсән һәм аныҡ структураға эйә түгел.<ref>Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152.</ref> Башҡортостандың Ахун ауылында менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролма көтөлмәгән асыш була. Был һигеҙ менгирҙан торған түңәрәк ҡоролманың диаметры яҡынса 25 м. Иң ҙур ике таш ҡулса эсендә төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә урынлашҡан. Был үҙәк таштарҙың береһе терәк тишектәре булған ҡулса (диаметры 3,5 м) менән уратып алынған. Был тишектәрҙең урынлашыуы бөтә таш ҡулсаның структураһын теүәл ҡабатлай, һәр тишек ҡулсаның менгирына тап килә.<ref>Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31.</ref> == Вера утрауы == [[Урал тауҙары]]ның иң бейек мегалитик комплексы [[Түргеяҡ]] күлендәге Вера утрауында урынлашҡан. Ул энеолит осорона ҡарай.<ref>Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. {{cite web |url=http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |title=Abstract: The Megalithic Structures of Vera Island in Turgoyak Lake, Southern Urals © (Grigoriev, Vasina & the Comparative Archaeology WEB) |access-date=2011-10-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |archive-date=2011-04-16 }}</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185.</ref> Бер нисә объект бар: === 1-се мегалит === Утрауҙың иң ҙур ҡоролмаһы — ҡаяны уйып яһалған һәм мегалит плиталар менән ҡапланған 19×6 м ҙурлыҡтағы 1-се мегалит ҡоролмаһы. Мегалит көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлтелгән. Хәҙерге ваҡытта өлөшләтә емерелгән инеү урыны көнсығышта урынлашҡан. Мегалиттың эсе: оҙон инеү урынынан, Үҙәк залдан һәм бер-береһенә коридор менән тоташтырылған ике камеранан (Көнбайыш һәм Төньяҡ) тора. Бөтә камераларҙың бейеклеге (түбән коридорҙарҙан тыш) 1,9 метрҙан кәм түгел, йыш ҡына 2 метрҙан ашыу. [[Файл:OV-M1.jpg|thumb|Иман утрауы. 1-се мегалиттың эсе.]] Тәҙрәләре һәм хайуан (үгеҙ һәм бүре) баштары рәүешендәге таш скульптуралары, шулай уҡ мегалиттың тәьҫирле ҙурлығы уны утрауҙың башҡа мегалит ҡоролмаларынан айыра. Күрәһең, мегалит 1 бер хәлдән икенсеһенә күсеү йолалары өсөн: йә йәшкә бағышлау йолаһы, йә статус үҙгәртеү (башлыҡ йәки рухани власын алыу) төҙөлгән ғибәҙәтхана булған. === 2-се мегалит === В ней есть двойной портал, который мог служить для проникновения солнечных лучей. 2-се мегалит төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлешле битләүҙәге ҡаяны уйып яһалған һәм тупраҡ өйөмө менән ҡапланған эске үлсәме 7,5 м × 1,7 м × 3,5 м тәшкил иткән ҡоролма. Ул коридор менән тоташтырылған ике камеранан тора. Көньяҡ камераға инеү урыны көнбайышҡа ҡарай. Унда ҡояш нурҙары үтеп инеү хеҙмәтен үтәгән икеләтә портал бар [[Файл:OV-M2.jpg|thumb|2-се мегалит]]<ref>{{Cite web | title=VKontakte {{!}} VK | url=https://vk.com/album5310201_35918660 | access-date=2025-07-04 | website=vk.com}}</ref> === 3-сө мегалит === Тағы бер мегалит ҡоролма (3-сө) эре һуйырташтарҙан (валун) тора (уларҙың иң ҙурының ауырлығы 14-15 тоннанан кәм түгел). Һуйырташтар араһында ҡаяны уйып эшләнгән квадрат соҡор бар. Ҡоролманың ике яғын да вертикаль таш плиталар ҡаплай. Күләмле ҡаялар ҡәлғә таштары сифатында ҡулланылған. Комплекстың көнсығышында онталған таш өйөмө бар, әммә ул әле ҡаҙылмаған. [[Файл:OV-M3.jpg|thumb|3-сө мегалит]] === Иман утрауы 9 === Утрауҙа (Иман утрауы, 9) ике менгирҙан торған күсәре көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлеште күрһәткән ғибәҙәт ритуаль ҡоролмаһы бар. Утрауҙың мегалит ҡоролмалары өсөн бик типик йүнәлеш. Бынан тыш, бында ике асыҡ ауыҙлы мейес һәм ҙур ҡорбан килтереү урыны ташы була. [[Файл:OV9.jpg|thumb|9-сы Иман утрауының ғибәҙәт культ урыны һәм үҙәк менгиры.]] Целью этого святилища под открытым небом были ритуалы, связанные с сезонные круги. Көньяҡ-көнсығышта тағы ла бер, ҙурыраҡ, менгир урынлашҡан. Был менгир ҡыш уртаһында ҡояш байыу йүнәлешен күрһәтеү өсөн ҡуйылған. Асыҡ һауалағы был ғибәҙәтхана миҙгел алышыныуы менән бәйле йолалар (ритуал) атҡарыу маҡсатында ҡоролған. [[Файл:OV-91.jpg|thumb|Иман утрауы 9-ҙа ғибәҙәт атҡарыу ҙур менгиры]] === Иман утрауы 4 === Культовое место (5,5×4 м), окруженное вертикальными камнями и вымощенное массивными гранитными плитами, плотно подогнанными одна к другой, расположено на поселениях острова Веры 4. В центре этого места находился небольшой менгир. Точное местоположение неизвестно. Вертикаль таштар менән уратып алынған һәм бер-береһенә тығыҙ тура килтерелгән массив гранит плитәләр менән түшәлгән ғибәҙәт урыны (5,5×4 м) вера 4 утрауы торамаларында урынлашҡан. Был урындың уртаһында бәләкәй генә менгир урынлашҡан. Теүәл урыны билдәһеҙ. [[Файл:OV4.jpg|thumb|4-се Иман утрауының ғибәҙәт атҡарыу урыны]] [[Каменоломня|Таш сығарыу урыны]] утрауҙың мегалит комплексына үҙенә башҡа (уникаль) өҫтәмә булып тора. Таш сығарыу урындарының таштарында баҡыр эш ҡоралдары эҙҙәре, шулай уҡ ағас шыналар табылған. Был шыналар һәм һыу ярҙамында боронғо мегалит төҙөүселәр гранитты ҡырҡа һәм кәрәкле таш сығырҙарҙы (блок) сығара алған. Шулай уҡ мегалит ҡәбер таштары сифатында ҡулланылған ҙур таш плиталар сығарыу эҙҙәре бар. [[Файл:OV-quar.jpg|thumb|Карьерҙа шына эҙҙәре.]] == Геоглиф == It is unknown today, whether this geoglyph belongs to the period of the same megalithic culture, as megaliths of the Vera Island. Everywhere, from geoglyphs in the [[Nazca Lines]] to the [[Blythe geoglyphs]] in California and several in England it is very difficult to date them. But a very early date for this geoglyph is probable. In the period of its creation the soil layer was only {{convert|10|cm|in}}, and today it is {{convert|40|cm|in}} to {{convert|50|cm|in}}. [[Файл:Geoglyth2.jpg|thumb|Йөрәккүл битләүендәге геоглиф. Таш ҡоролма.]] [[Геоглиф]] [[Национального парка Зюраткуль|Йөрәккүл милли паркыны]]ң битләүендә урынлашҡан һәм мышыға оҡшаған хайуандың аныҡ һыҙаттарына эйә ((54˚56’33" N 59˚11’32" E). {{convert|30|cm|in}} {{Үҙгәртеү|30|см|дюйм}} тәрәнлегенән {{convert|40|cm|in}} тиклем тәрәнлектә контур аҫтында {{convert|4.5|m|ft}} киңлегендәге таш һалыу табылған. Уның сиктәре ҙур таштарҙан тора, ә уртаһына ваҡ таштар тултырылған. Объектты төҙөүселәр тупраҡ ҡатламын, тейелмәгән балсығына тиклем, ҡырҡып, таштарҙы ошо траншеяға һалған. Хәҙер таштар баҡыр тутығы (патина) менән ҡапланған һәм ҡарайған. Һүрәт ҙур булғанлыҡтан, элек улар еңел һәм ҡырасынан бик яҡшы күренгән. Уның киңлеге {{convert|195|m|ft}}, оҙонлоғо {{convert|218|m|ft}}, ә диагонале —{{convert|275|m|ft}} тигеҙ. [[Файл:Geoglyth2.Jpg|thumb / Геоглифы Зюраткуль битләүендә. Таш ҡоролма.]] Бөгөн был геоглифтың Иман утрауы мегалиттары менән бер үк мегалит мәҙәниәте осорона ҡарауы билдәһеҙ. Һәр ерҙә, [Наска һыҙығындағы] геоглифтарҙан алып Калифорниялағы [Блайт геоглифтары]на һәм Англиялағы бер нисә геоглифҡа тиклем даталарын билдәләү бик ауыр. Әммә был геоглиф бик иртә даталаныуы ихтимал. Ул барлыҡҡа килгән осорҙа тупраҡ ҡатламы ни бары {{convert|10|cm|in}} тәшкил иткән, ә бөгөн ул {{convert|40|cm|in}} {{convert|50|cm|in}} тигеҙ. Эта предполагаемая датировка указывает на то, что геоглиф {{преобразовать|900 футов|м}} был создан за много веков до [[линий Наска]] в [[Перу]], примерно в 500 году нашей эры. 2012 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй фәндәр академияһы]]ның Тарих һәм археология институты һуңғы ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған таш ҡоралдар беҙҙең эраға тиклем 4000 һәм 2000 йылдар араһындағы [[неолит]] йәки [[энеолит]] осорона ҡараған [[литик эшкәртеү]] стилен күрһәтә тип фаразлай. Был фаразланған дата геоглифтың {{convert|900|ft|m}} [[Перу]]ҙағы [[Наска һыҙыҡтары]]нан күп быуаттар алдараҡ, яҡынса беҙҙең эраның 500-сө йылында барлыҡҡа килеүен күрһәтә. <ref>[http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 Russian geoglyph may be older than 500BC, Sky News Australia, 2012-10-13.] ({{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924115604/http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 |date=September 24, 2015 }})</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түргеяҡ]] * [[Вера утрауы мегалиттары]] == Сығанаҡтар == '''Әҙәбиәт:''' * Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалитические сооружения на озере Тургояк в Южном Зауралье // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: Рифей, 2004. С. 30-33. * Бодрых А. А. Мои встречи с археологическими памятниками // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 225—228. * Непомнящий В. Г. «Уральские дольмены»: взгляд краеведов // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 229—230. * Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236. * Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Рекогносцировочные исследования мегалитических сооружений на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра. 2005, вып. 2, с. 105—109. http://www.csc.ac.ru/news/2005_2/2005_2_13_2.zip * Непомнящий В. Г. Рифейские дольмены. Екатеринбург: Филантроп, 2005 — 28 с. * Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152. * Grigoriev S.A. The Ural Megaliths and the European tradition: Chronological and Cultural Contexts // XV Congress of the International Union for Prehistoric and Protohistoric Sciences. Book of Abstracts. V. I. Lisbon, 2006. P. 426. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354 * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры — археоастрономический аспект // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Тезисы докладов полевого семинара. Челябинск: ЧелГУ, 2006. С. 25-27. * Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31. * Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Котов В. Г., Ивасько Л. В. Проблема датировки мегалитических комплексов Урала // XVII Уральское археологическое совещание. Материалы научной конференции (Екатеринбург, 19-22 ноября 2007 г.). — Екатеринбург — Сургут: изд-во «Магеллан», 2007, с. 82, 83. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала, проблема их датировки и происхождения (по материалам раскопок на озере Тургояк в 2007 г.) // Гуманитарные науки в Башкортостане: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию Института истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. — Уфа: Гилем, 2007, с. 78-80. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Мегалиты Южного Урала и проблема их хронологической и культурной интерпретации // Народы Саратовского Поволжья: этнология, этнография, духовная и материальная культура. Саратов: «Триумф», 2006. С. 115—125. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Создание музея мегалитов на острове Веры // Достояние поколений. 1 (4) 2008, с. 18-23. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Остров Веры = Grigoriev, S.A., Vasina, Yu.V. Vera Island // Южный Урал. Путешествие через тысячелетия = South Ural. Traveling through millenniums. Chelyabinsk: Krokus, 2009. P. 11-15. * Григорьев С. А. Землетрясения в голоцене на Урале и их связь с климатическими изменениями // Географическое пространство: сбалансированное развитие природы и общества. — Челябинск: АБРИС, 2009. — С. 15-25. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала: проблема датировки // Труды II (XVIII) Всероссийского археологического съезда в Суздале. Т I — М,: ИА РАН, 2008, с. 204—206. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В. Остров Веры. Археологический музей-заповедник под открытым небом // Сборник научных статей и материалов участников V Международной научно-практической конференции. Проблемы устойчивого развития городов. — Миасс: ООО Агентство «ТЭРРА»; Геотур. Т. I. — 2008, с. 303—305. * Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры и археоастрономия. ASTROKAZAN — 2009. REPORTS. (материалы конференции). Казань: КГУ, 2009, стр. 8-12. * Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185. * Григорьев С. А. Мегалиты Урала в свете индоевропейской проблемы // Индоевропейская история в свете новых исследований. Москва: издательство МГОУ, 2010, с. 195—204. * Григорьев С. А. Каменные орудия поселения Остров Веры 4 // Челябинский гуманитарий. 2010. No. 10. С. 147—156. * Григорьев С. А. Природные катастрофы в энеолите на Урале доклад на УАС // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 69-71. * Полякова Е. Л. Раскопки аллеи менгиров Чека 2 в Кизильском районе Челябинской области в 2009 г. // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 357—359. {{European Standing Stones}} [[Категория:Европаның мегалитик ҡомарнтҡылары]] [[Категория:Тарихҡа тиклемге Рәсәй]] [[Категория:Силәбе өлкәһе мәҙәниәте]] [[Категория:Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] jtk1nbkr3z7e85rw7brfempy51o5iw2 1295441 1295440 2026-05-03T18:12:56Z Akkashka 14326 /* Сығанаҡтар */ 1295441 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=3 май 2026}} {{Ук}} <!-- {{Infobox artifact | name = Megaliths | image = Dolmen-Ural.jpg | image2 = Dolmen in the M.Urals.jpg | image_caption = Dolmen of stone plates | material = Stone | size = 1.5 - 2.5 m | writing = | created = | discovered = <!-- Deprecated; use the following, separate, parameters --> | discovered_place = | discovered_coords = | discovered_date = | discovered_by = | location = Urals | id = | map = | website = }} Һуңғы йылдарҙа Уралда бик күп мегалиттар: дольмендар, менгирҙар һәм Вера утрауында ҙур мегалит культ комплексы табылған. == Урта Уралдағы дольмендар == Әлеге ваҡытта [[Свердловск өлкәһе]]ндә 200-ҙән ашыу дольмен табылған.<ref>Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236.</ref><ref>Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354</ref> Урта Уралдағы дольмендарҙың үҙенсәлеге булып уларҙың сағыштырмаса бәләкәй үлсәме (киңлеге һәм оҙонлоғо 1,52,5 м — ҙан артмай) һәм үҙенсәлекле конструкцияһы тора. Уларҙың конструкцияһындағы айырмаларға ҡарап, дольмендарҙың ике төп төрөн айырып ҡарарға мөмкин: : 1. таш плиталарҙан һәм өйөмдәрҙән торған дольмендар; : 2. таш плиталарҙан дольмендар. Таш плиталарҙан эшләнгән дольмендар — таш өйөмдәрҙән һәм тупраҡтан торған ҡоролмалар, уға таш камера төкәтмәһе төҙөлгән. Ғәҙәттә бындай дольмендар алдында квадрат ихата урынлашҡан. Ҡайһы берҙә бындай ихата таш менән уратып алынған. Дольмен-ҡаялар камера барлыҡҡа килтереүсе массив ҡаяларҙан төҙөлгән. Камераның өҫкө яғы бер йәки бер нисә яҫы ҡая менән ҡапланған. Камераларҙың формаһы һәм ҙурлығы төрлө булыуға ҡарамаҫтан, бөтә таш дольмендар бер нисбәттә бер төрлө: уларҙың бөтәһенең дә ике инеү урыны бар төп инеү урыны (ҡабырға стеналарының береһендә) һәм икенсе, ҡаялар араһындағы тар инеү урыны. == Менгирҙар == Урал дала зонаһының иң киң таралған мегалит ҡоролмалары булып менгирҙар тора. Улар өҫкө йөҙҙө ҡаплап торған эшкәртелмәгән йәки тупаҫ эшкәртелгән таштарҙан ғибәрәт. Был типтағы объекттар шулай уҡ урман райондарында осрай, әммә бик һирәк һәм ғәҙәттә дольмендар менән ассоциациялана. Көньяҡ Уралда менгирҙарҙың бер нисә тибы бар: яңғыҙ, таш рәттәр, менгир комплекстары һәм менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролмалар.<ref>Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65.</ref> [[Файл:Menhir at Akhunovo.jpg|thumb|Ахун ауылы янындағы менгир.]] Табылған бөтә яңғыҙ менгирҙар ғәҙәттә бронза быуаты тораҡ пункттары йәки зыяраттары янында урынлашҡан. Ошо сәбәптән археологтар уларҙың ошо осорға ҡарауын раҫлай, һәм аҙ һанлы ҡаҙыныу мәғлүмәттәре был һығымтаға ҡаршы килмәй. Таш рәттәр күпселеген көнсығыш-көнбайышҡа йүнәлтелгән. Ҡайһы бер билдәле рәттәрҙең оҙонлоғо 13-18 м тәшкил итә. Иң күләмле таштар композицияның үҙәген барлыҡҡа килтереп, уртала урынлашҡан. Таш рәттәрҙең топографияһы (уларҙың ландшафтта урынлашыуы) бик үҙгәреүсән һәм аныҡ структураға эйә түгел.<ref>Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152.</ref> Башҡортостандың Ахун ауылында менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролма көтөлмәгән асыш була. Был һигеҙ менгирҙан торған түңәрәк ҡоролманың диаметры яҡынса 25 м. Иң ҙур ике таш ҡулса эсендә төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә урынлашҡан. Был үҙәк таштарҙың береһе терәк тишектәре булған ҡулса (диаметры 3,5 м) менән уратып алынған. Был тишектәрҙең урынлашыуы бөтә таш ҡулсаның структураһын теүәл ҡабатлай, һәр тишек ҡулсаның менгирына тап килә.<ref>Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31.</ref> == Вера утрауы == [[Урал тауҙары]]ның иң бейек мегалитик комплексы [[Түргеяҡ]] күлендәге Вера утрауында урынлашҡан. Ул энеолит осорона ҡарай.<ref>Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. {{cite web |url=http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |title=Abstract: The Megalithic Structures of Vera Island in Turgoyak Lake, Southern Urals © (Grigoriev, Vasina & the Comparative Archaeology WEB) |access-date=2011-10-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |archive-date=2011-04-16 }}</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185.</ref> Бер нисә объект бар: === 1-се мегалит === Утрауҙың иң ҙур ҡоролмаһы — ҡаяны уйып яһалған һәм мегалит плиталар менән ҡапланған 19×6 м ҙурлыҡтағы 1-се мегалит ҡоролмаһы. Мегалит көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлтелгән. Хәҙерге ваҡытта өлөшләтә емерелгән инеү урыны көнсығышта урынлашҡан. Мегалиттың эсе: оҙон инеү урынынан, Үҙәк залдан һәм бер-береһенә коридор менән тоташтырылған ике камеранан (Көнбайыш һәм Төньяҡ) тора. Бөтә камераларҙың бейеклеге (түбән коридорҙарҙан тыш) 1,9 метрҙан кәм түгел, йыш ҡына 2 метрҙан ашыу. [[Файл:OV-M1.jpg|thumb|Иман утрауы. 1-се мегалиттың эсе.]] Тәҙрәләре һәм хайуан (үгеҙ һәм бүре) баштары рәүешендәге таш скульптуралары, шулай уҡ мегалиттың тәьҫирле ҙурлығы уны утрауҙың башҡа мегалит ҡоролмаларынан айыра. Күрәһең, мегалит 1 бер хәлдән икенсеһенә күсеү йолалары өсөн: йә йәшкә бағышлау йолаһы, йә статус үҙгәртеү (башлыҡ йәки рухани власын алыу) төҙөлгән ғибәҙәтхана булған. === 2-се мегалит === В ней есть двойной портал, который мог служить для проникновения солнечных лучей. 2-се мегалит төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлешле битләүҙәге ҡаяны уйып яһалған һәм тупраҡ өйөмө менән ҡапланған эске үлсәме 7,5 м × 1,7 м × 3,5 м тәшкил иткән ҡоролма. Ул коридор менән тоташтырылған ике камеранан тора. Көньяҡ камераға инеү урыны көнбайышҡа ҡарай. Унда ҡояш нурҙары үтеп инеү хеҙмәтен үтәгән икеләтә портал бар [[Файл:OV-M2.jpg|thumb|2-се мегалит]]<ref>{{Cite web | title=VKontakte {{!}} VK | url=https://vk.com/album5310201_35918660 | access-date=2025-07-04 | website=vk.com}}</ref> === 3-сө мегалит === Тағы бер мегалит ҡоролма (3-сө) эре һуйырташтарҙан (валун) тора (уларҙың иң ҙурының ауырлығы 14-15 тоннанан кәм түгел). Һуйырташтар араһында ҡаяны уйып эшләнгән квадрат соҡор бар. Ҡоролманың ике яғын да вертикаль таш плиталар ҡаплай. Күләмле ҡаялар ҡәлғә таштары сифатында ҡулланылған. Комплекстың көнсығышында онталған таш өйөмө бар, әммә ул әле ҡаҙылмаған. [[Файл:OV-M3.jpg|thumb|3-сө мегалит]] === Иман утрауы 9 === Утрауҙа (Иман утрауы, 9) ике менгирҙан торған күсәре көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлеште күрһәткән ғибәҙәт ритуаль ҡоролмаһы бар. Утрауҙың мегалит ҡоролмалары өсөн бик типик йүнәлеш. Бынан тыш, бында ике асыҡ ауыҙлы мейес һәм ҙур ҡорбан килтереү урыны ташы була. [[Файл:OV9.jpg|thumb|9-сы Иман утрауының ғибәҙәт культ урыны һәм үҙәк менгиры.]] Целью этого святилища под открытым небом были ритуалы, связанные с сезонные круги. Көньяҡ-көнсығышта тағы ла бер, ҙурыраҡ, менгир урынлашҡан. Был менгир ҡыш уртаһында ҡояш байыу йүнәлешен күрһәтеү өсөн ҡуйылған. Асыҡ һауалағы был ғибәҙәтхана миҙгел алышыныуы менән бәйле йолалар (ритуал) атҡарыу маҡсатында ҡоролған. [[Файл:OV-91.jpg|thumb|Иман утрауы 9-ҙа ғибәҙәт атҡарыу ҙур менгиры]] === Иман утрауы 4 === Культовое место (5,5×4 м), окруженное вертикальными камнями и вымощенное массивными гранитными плитами, плотно подогнанными одна к другой, расположено на поселениях острова Веры 4. В центре этого места находился небольшой менгир. Точное местоположение неизвестно. Вертикаль таштар менән уратып алынған һәм бер-береһенә тығыҙ тура килтерелгән массив гранит плитәләр менән түшәлгән ғибәҙәт урыны (5,5×4 м) вера 4 утрауы торамаларында урынлашҡан. Был урындың уртаһында бәләкәй генә менгир урынлашҡан. Теүәл урыны билдәһеҙ. [[Файл:OV4.jpg|thumb|4-се Иман утрауының ғибәҙәт атҡарыу урыны]] [[Каменоломня|Таш сығарыу урыны]] утрауҙың мегалит комплексына үҙенә башҡа (уникаль) өҫтәмә булып тора. Таш сығарыу урындарының таштарында баҡыр эш ҡоралдары эҙҙәре, шулай уҡ ағас шыналар табылған. Был шыналар һәм һыу ярҙамында боронғо мегалит төҙөүселәр гранитты ҡырҡа һәм кәрәкле таш сығырҙарҙы (блок) сығара алған. Шулай уҡ мегалит ҡәбер таштары сифатында ҡулланылған ҙур таш плиталар сығарыу эҙҙәре бар. [[Файл:OV-quar.jpg|thumb|Карьерҙа шына эҙҙәре.]] == Геоглиф == It is unknown today, whether this geoglyph belongs to the period of the same megalithic culture, as megaliths of the Vera Island. Everywhere, from geoglyphs in the [[Nazca Lines]] to the [[Blythe geoglyphs]] in California and several in England it is very difficult to date them. But a very early date for this geoglyph is probable. In the period of its creation the soil layer was only {{convert|10|cm|in}}, and today it is {{convert|40|cm|in}} to {{convert|50|cm|in}}. [[Файл:Geoglyth2.jpg|thumb|Йөрәккүл битләүендәге геоглиф. Таш ҡоролма.]] [[Геоглиф]] [[Национального парка Зюраткуль|Йөрәккүл милли паркыны]]ң битләүендә урынлашҡан һәм мышыға оҡшаған хайуандың аныҡ һыҙаттарына эйә ((54˚56’33" N 59˚11’32" E). {{convert|30|cm|in}} {{Үҙгәртеү|30|см|дюйм}} тәрәнлегенән {{convert|40|cm|in}} тиклем тәрәнлектә контур аҫтында {{convert|4.5|m|ft}} киңлегендәге таш һалыу табылған. Уның сиктәре ҙур таштарҙан тора, ә уртаһына ваҡ таштар тултырылған. Объектты төҙөүселәр тупраҡ ҡатламын, тейелмәгән балсығына тиклем, ҡырҡып, таштарҙы ошо траншеяға һалған. Хәҙер таштар баҡыр тутығы (патина) менән ҡапланған һәм ҡарайған. Һүрәт ҙур булғанлыҡтан, элек улар еңел һәм ҡырасынан бик яҡшы күренгән. Уның киңлеге {{convert|195|m|ft}}, оҙонлоғо {{convert|218|m|ft}}, ә диагонале —{{convert|275|m|ft}} тигеҙ. [[Файл:Geoglyth2.Jpg|thumb / Геоглифы Зюраткуль битләүендә. Таш ҡоролма.]] Бөгөн был геоглифтың Иман утрауы мегалиттары менән бер үк мегалит мәҙәниәте осорона ҡарауы билдәһеҙ. Һәр ерҙә, [Наска һыҙығындағы] геоглифтарҙан алып Калифорниялағы [Блайт геоглифтары]на һәм Англиялағы бер нисә геоглифҡа тиклем даталарын билдәләү бик ауыр. Әммә был геоглиф бик иртә даталаныуы ихтимал. Ул барлыҡҡа килгән осорҙа тупраҡ ҡатламы ни бары {{convert|10|cm|in}} тәшкил иткән, ә бөгөн ул {{convert|40|cm|in}} {{convert|50|cm|in}} тигеҙ. Эта предполагаемая датировка указывает на то, что геоглиф {{преобразовать|900 футов|м}} был создан за много веков до [[линий Наска]] в [[Перу]], примерно в 500 году нашей эры. 2012 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй фәндәр академияһы]]ның Тарих һәм археология институты һуңғы ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған таш ҡоралдар беҙҙең эраға тиклем 4000 һәм 2000 йылдар араһындағы [[неолит]] йәки [[энеолит]] осорона ҡараған [[литик эшкәртеү]] стилен күрһәтә тип фаразлай. Был фаразланған дата геоглифтың {{convert|900|ft|m}} [[Перу]]ҙағы [[Наска һыҙыҡтары]]нан күп быуаттар алдараҡ, яҡынса беҙҙең эраның 500-сө йылында барлыҡҡа килеүен күрһәтә. <ref>[http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 Russian geoglyph may be older than 500BC, Sky News Australia, 2012-10-13.] ({{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924115604/http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 |date=September 24, 2015 }})</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түргеяҡ]] * [[Вера утрауы мегалиттары]] == Сығанаҡтар == '''Әҙәбиәт:''' * Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалитические сооружения на озере Тургояк в Южном Зауралье // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: Рифей, 2004. С. 30-33. * Бодрых А. А. Мои встречи с археологическими памятниками // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 225—228. * Непомнящий В. Г. «Уральские дольмены»: взгляд краеведов // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 229—230. * Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236. * Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Рекогносцировочные исследования мегалитических сооружений на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра. 2005, вып. 2, с. 105—109. http://www.csc.ac.ru/news/2005_2/2005_2_13_2.zip * Непомнящий В. Г. Рифейские дольмены. Екатеринбург: Филантроп, 2005 — 28 с. * Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152. * Grigoriev S.A. The Ural Megaliths and the European tradition: Chronological and Cultural Contexts // XV Congress of the International Union for Prehistoric and Protohistoric Sciences. Book of Abstracts. V. I. Lisbon, 2006. P. 426. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354 * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры — археоастрономический аспект // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Тезисы докладов полевого семинара. Челябинск: ЧелГУ, 2006. С. 25-27. * Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31. * Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Котов В. Г., Ивасько Л. В. Проблема датировки мегалитических комплексов Урала // XVII Уральское археологическое совещание. Материалы научной конференции (Екатеринбург, 19-22 ноября 2007 г.). — Екатеринбург — Сургут: изд-во «Магеллан», 2007, с. 82, 83. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала, проблема их датировки и происхождения (по материалам раскопок на озере Тургояк в 2007 г.) // Гуманитарные науки в Башкортостане: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию Института истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. — Уфа: Гилем, 2007, с. 78-80. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Мегалиты Южного Урала и проблема их хронологической и культурной интерпретации // Народы Саратовского Поволжья: этнология, этнография, духовная и материальная культура. Саратов: «Триумф», 2006. С. 115—125. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Создание музея мегалитов на острове Веры // Достояние поколений. 1 (4) 2008, с. 18-23. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Остров Веры = Grigoriev, S.A., Vasina, Yu.V. Vera Island // Южный Урал. Путешествие через тысячелетия = South Ural. Traveling through millenniums. Chelyabinsk: Krokus, 2009. P. 11-15. * Григорьев С. А. Землетрясения в голоцене на Урале и их связь с климатическими изменениями // Географическое пространство: сбалансированное развитие природы и общества. — Челябинск: АБРИС, 2009. — С. 15-25. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала: проблема датировки // Труды II (XVIII) Всероссийского археологического съезда в Суздале. Т I — М,: ИА РАН, 2008, с. 204—206. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В. Остров Веры. Археологический музей-заповедник под открытым небом // Сборник научных статей и материалов участников V Международной научно-практической конференции. Проблемы устойчивого развития городов. — Миасс: ООО Агентство «ТЭРРА»; Геотур. Т. I. — 2008, с. 303—305. * Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры и археоастрономия. ASTROKAZAN — 2009. REPORTS. (материалы конференции). Казань: КГУ, 2009, стр. 8-12. * Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185. * Григорьев С. А. Мегалиты Урала в свете индоевропейской проблемы // Индоевропейская история в свете новых исследований. Москва: издательство МГОУ, 2010, с. 195—204. * Григорьев С. А. Каменные орудия поселения Остров Веры 4 // Челябинский гуманитарий. 2010. No. 10. С. 147—156. * Григорьев С. А. Природные катастрофы в энеолите на Урале доклад на УАС // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 69-71. * Полякова Е. Л. Раскопки аллеи менгиров Чека 2 в Кизильском районе Челябинской области в 2009 г. // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 357—359. {{European Standing Stones}} [[Категория:Европаның мегалитик ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихҡа тиклемге Рәсәй]] [[Категория:Силәбе өлкәһе мәҙәниәте]] [[Категория:Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 7oqq6ehauk3p3c1rejbunpwb9d3y2ln 1295442 1295441 2026-05-03T18:14:00Z Akkashka 14326 1295442 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Һуңғы йылдарҙа Уралда бик күп мегалиттар: дольмендар, менгирҙар һәм Вера утрауында ҙур мегалит культ комплексы табылған. == Урта Уралдағы дольмендар == Әлеге ваҡытта [[Свердловск өлкәһе]]ндә 200-ҙән ашыу дольмен табылған.<ref>Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236.</ref><ref>Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354</ref> Урта Уралдағы дольмендарҙың үҙенсәлеге булып уларҙың сағыштырмаса бәләкәй үлсәме (киңлеге һәм оҙонлоғо 1,52,5 м — ҙан артмай) һәм үҙенсәлекле конструкцияһы тора. Уларҙың конструкцияһындағы айырмаларға ҡарап, дольмендарҙың ике төп төрөн айырып ҡарарға мөмкин: : 1. таш плиталарҙан һәм өйөмдәрҙән торған дольмендар; : 2. таш плиталарҙан дольмендар. Таш плиталарҙан эшләнгән дольмендар — таш өйөмдәрҙән һәм тупраҡтан торған ҡоролмалар, уға таш камера төкәтмәһе төҙөлгән. Ғәҙәттә бындай дольмендар алдында квадрат ихата урынлашҡан. Ҡайһы берҙә бындай ихата таш менән уратып алынған. Дольмен-ҡаялар камера барлыҡҡа килтереүсе массив ҡаяларҙан төҙөлгән. Камераның өҫкө яғы бер йәки бер нисә яҫы ҡая менән ҡапланған. Камераларҙың формаһы һәм ҙурлығы төрлө булыуға ҡарамаҫтан, бөтә таш дольмендар бер нисбәттә бер төрлө: уларҙың бөтәһенең дә ике инеү урыны бар төп инеү урыны (ҡабырға стеналарының береһендә) һәм икенсе, ҡаялар араһындағы тар инеү урыны. == Менгирҙар == Урал дала зонаһының иң киң таралған мегалит ҡоролмалары булып менгирҙар тора. Улар өҫкө йөҙҙө ҡаплап торған эшкәртелмәгән йәки тупаҫ эшкәртелгән таштарҙан ғибәрәт. Был типтағы объекттар шулай уҡ урман райондарында осрай, әммә бик һирәк һәм ғәҙәттә дольмендар менән ассоциациялана. Көньяҡ Уралда менгирҙарҙың бер нисә тибы бар: яңғыҙ, таш рәттәр, менгир комплекстары һәм менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролмалар.<ref>Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65.</ref> [[Файл:Menhir at Akhunovo.jpg|thumb|Ахун ауылы янындағы менгир.]] Табылған бөтә яңғыҙ менгирҙар ғәҙәттә бронза быуаты тораҡ пункттары йәки зыяраттары янында урынлашҡан. Ошо сәбәптән археологтар уларҙың ошо осорға ҡарауын раҫлай, һәм аҙ һанлы ҡаҙыныу мәғлүмәттәре был һығымтаға ҡаршы килмәй. Таш рәттәр күпселеген көнсығыш-көнбайышҡа йүнәлтелгән. Ҡайһы бер билдәле рәттәрҙең оҙонлоғо 13-18 м тәшкил итә. Иң күләмле таштар композицияның үҙәген барлыҡҡа килтереп, уртала урынлашҡан. Таш рәттәрҙең топографияһы (уларҙың ландшафтта урынлашыуы) бик үҙгәреүсән һәм аныҡ структураға эйә түгел.<ref>Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152.</ref> Башҡортостандың Ахун ауылында менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролма көтөлмәгән асыш була. Был һигеҙ менгирҙан торған түңәрәк ҡоролманың диаметры яҡынса 25 м. Иң ҙур ике таш ҡулса эсендә төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә урынлашҡан. Был үҙәк таштарҙың береһе терәк тишектәре булған ҡулса (диаметры 3,5 м) менән уратып алынған. Был тишектәрҙең урынлашыуы бөтә таш ҡулсаның структураһын теүәл ҡабатлай, һәр тишек ҡулсаның менгирына тап килә.<ref>Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31.</ref> == Вера утрауы == [[Урал тауҙары]]ның иң бейек мегалитик комплексы [[Түргеяҡ]] күлендәге Вера утрауында урынлашҡан. Ул энеолит осорона ҡарай.<ref>Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. {{cite web |url=http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |title=Abstract: The Megalithic Structures of Vera Island in Turgoyak Lake, Southern Urals © (Grigoriev, Vasina & the Comparative Archaeology WEB) |access-date=2011-10-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |archive-date=2011-04-16 }}</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185.</ref> Бер нисә объект бар: === 1-се мегалит === Утрауҙың иң ҙур ҡоролмаһы — ҡаяны уйып яһалған һәм мегалит плиталар менән ҡапланған 19×6 м ҙурлыҡтағы 1-се мегалит ҡоролмаһы. Мегалит көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлтелгән. Хәҙерге ваҡытта өлөшләтә емерелгән инеү урыны көнсығышта урынлашҡан. Мегалиттың эсе: оҙон инеү урынынан, Үҙәк залдан һәм бер-береһенә коридор менән тоташтырылған ике камеранан (Көнбайыш һәм Төньяҡ) тора. Бөтә камераларҙың бейеклеге (түбән коридорҙарҙан тыш) 1,9 метрҙан кәм түгел, йыш ҡына 2 метрҙан ашыу. [[Файл:OV-M1.jpg|thumb|Иман утрауы. 1-се мегалиттың эсе.]] Тәҙрәләре һәм хайуан (үгеҙ һәм бүре) баштары рәүешендәге таш скульптуралары, шулай уҡ мегалиттың тәьҫирле ҙурлығы уны утрауҙың башҡа мегалит ҡоролмаларынан айыра. Күрәһең, мегалит 1 бер хәлдән икенсеһенә күсеү йолалары өсөн: йә йәшкә бағышлау йолаһы, йә статус үҙгәртеү (башлыҡ йәки рухани власын алыу) төҙөлгән ғибәҙәтхана булған. === 2-се мегалит === В ней есть двойной портал, который мог служить для проникновения солнечных лучей. 2-се мегалит төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлешле битләүҙәге ҡаяны уйып яһалған һәм тупраҡ өйөмө менән ҡапланған эске үлсәме 7,5 м × 1,7 м × 3,5 м тәшкил иткән ҡоролма. Ул коридор менән тоташтырылған ике камеранан тора. Көньяҡ камераға инеү урыны көнбайышҡа ҡарай. Унда ҡояш нурҙары үтеп инеү хеҙмәтен үтәгән икеләтә портал бар [[Файл:OV-M2.jpg|thumb|2-се мегалит]]<ref>{{Cite web | title=VKontakte {{!}} VK | url=https://vk.com/album5310201_35918660 | access-date=2025-07-04 | website=vk.com}}</ref> === 3-сө мегалит === Тағы бер мегалит ҡоролма (3-сө) эре һуйырташтарҙан (валун) тора (уларҙың иң ҙурының ауырлығы 14-15 тоннанан кәм түгел). Һуйырташтар араһында ҡаяны уйып эшләнгән квадрат соҡор бар. Ҡоролманың ике яғын да вертикаль таш плиталар ҡаплай. Күләмле ҡаялар ҡәлғә таштары сифатында ҡулланылған. Комплекстың көнсығышында онталған таш өйөмө бар, әммә ул әле ҡаҙылмаған. [[Файл:OV-M3.jpg|thumb|3-сө мегалит]] === Иман утрауы 9 === Утрауҙа (Иман утрауы, 9) ике менгирҙан торған күсәре көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлеште күрһәткән ғибәҙәт ритуаль ҡоролмаһы бар. Утрауҙың мегалит ҡоролмалары өсөн бик типик йүнәлеш. Бынан тыш, бында ике асыҡ ауыҙлы мейес һәм ҙур ҡорбан килтереү урыны ташы була. [[Файл:OV9.jpg|thumb|9-сы Иман утрауының ғибәҙәт культ урыны һәм үҙәк менгиры.]] Целью этого святилища под открытым небом были ритуалы, связанные с сезонные круги. Көньяҡ-көнсығышта тағы ла бер, ҙурыраҡ, менгир урынлашҡан. Был менгир ҡыш уртаһында ҡояш байыу йүнәлешен күрһәтеү өсөн ҡуйылған. Асыҡ һауалағы был ғибәҙәтхана миҙгел алышыныуы менән бәйле йолалар (ритуал) атҡарыу маҡсатында ҡоролған. [[Файл:OV-91.jpg|thumb|Иман утрауы 9-ҙа ғибәҙәт атҡарыу ҙур менгиры]] === Иман утрауы 4 === Культовое место (5,5×4 м), окруженное вертикальными камнями и вымощенное массивными гранитными плитами, плотно подогнанными одна к другой, расположено на поселениях острова Веры 4. В центре этого места находился небольшой менгир. Точное местоположение неизвестно. Вертикаль таштар менән уратып алынған һәм бер-береһенә тығыҙ тура килтерелгән массив гранит плитәләр менән түшәлгән ғибәҙәт урыны (5,5×4 м) вера 4 утрауы торамаларында урынлашҡан. Был урындың уртаһында бәләкәй генә менгир урынлашҡан. Теүәл урыны билдәһеҙ. [[Файл:OV4.jpg|thumb|4-се Иман утрауының ғибәҙәт атҡарыу урыны]] [[Каменоломня|Таш сығарыу урыны]] утрауҙың мегалит комплексына үҙенә башҡа (уникаль) өҫтәмә булып тора. Таш сығарыу урындарының таштарында баҡыр эш ҡоралдары эҙҙәре, шулай уҡ ағас шыналар табылған. Был шыналар һәм һыу ярҙамында боронғо мегалит төҙөүселәр гранитты ҡырҡа һәм кәрәкле таш сығырҙарҙы (блок) сығара алған. Шулай уҡ мегалит ҡәбер таштары сифатында ҡулланылған ҙур таш плиталар сығарыу эҙҙәре бар. [[Файл:OV-quar.jpg|thumb|Карьерҙа шына эҙҙәре.]] == Геоглиф == It is unknown today, whether this geoglyph belongs to the period of the same megalithic culture, as megaliths of the Vera Island. Everywhere, from geoglyphs in the [[Nazca Lines]] to the [[Blythe geoglyphs]] in California and several in England it is very difficult to date them. But a very early date for this geoglyph is probable. In the period of its creation the soil layer was only {{convert|10|cm|in}}, and today it is {{convert|40|cm|in}} to {{convert|50|cm|in}}. [[Файл:Geoglyth2.jpg|thumb|Йөрәккүл битләүендәге геоглиф. Таш ҡоролма.]] [[Геоглиф]] [[Национального парка Зюраткуль|Йөрәккүл милли паркыны]]ң битләүендә урынлашҡан һәм мышыға оҡшаған хайуандың аныҡ һыҙаттарына эйә ((54˚56’33" N 59˚11’32" E). {{convert|30|cm|in}} {{Үҙгәртеү|30|см|дюйм}} тәрәнлегенән {{convert|40|cm|in}} тиклем тәрәнлектә контур аҫтында {{convert|4.5|m|ft}} киңлегендәге таш һалыу табылған. Уның сиктәре ҙур таштарҙан тора, ә уртаһына ваҡ таштар тултырылған. Объектты төҙөүселәр тупраҡ ҡатламын, тейелмәгән балсығына тиклем, ҡырҡып, таштарҙы ошо траншеяға һалған. Хәҙер таштар баҡыр тутығы (патина) менән ҡапланған һәм ҡарайған. Һүрәт ҙур булғанлыҡтан, элек улар еңел һәм ҡырасынан бик яҡшы күренгән. Уның киңлеге {{convert|195|m|ft}}, оҙонлоғо {{convert|218|m|ft}}, ә диагонале —{{convert|275|m|ft}} тигеҙ. [[Файл:Geoglyth2.Jpg|thumb / Геоглифы Зюраткуль битләүендә. Таш ҡоролма.]] Бөгөн был геоглифтың Иман утрауы мегалиттары менән бер үк мегалит мәҙәниәте осорона ҡарауы билдәһеҙ. Һәр ерҙә, [Наска һыҙығындағы] геоглифтарҙан алып Калифорниялағы [Блайт геоглифтары]на һәм Англиялағы бер нисә геоглифҡа тиклем даталарын билдәләү бик ауыр. Әммә был геоглиф бик иртә даталаныуы ихтимал. Ул барлыҡҡа килгән осорҙа тупраҡ ҡатламы ни бары {{convert|10|cm|in}} тәшкил иткән, ә бөгөн ул {{convert|40|cm|in}} {{convert|50|cm|in}} тигеҙ. Эта предполагаемая датировка указывает на то, что геоглиф {{преобразовать|900 футов|м}} был создан за много веков до [[линий Наска]] в [[Перу]], примерно в 500 году нашей эры. 2012 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй фәндәр академияһы]]ның Тарих һәм археология институты һуңғы ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған таш ҡоралдар беҙҙең эраға тиклем 4000 һәм 2000 йылдар араһындағы [[неолит]] йәки [[энеолит]] осорона ҡараған [[литик эшкәртеү]] стилен күрһәтә тип фаразлай. Был фаразланған дата геоглифтың {{convert|900|ft|m}} [[Перу]]ҙағы [[Наска һыҙыҡтары]]нан күп быуаттар алдараҡ, яҡынса беҙҙең эраның 500-сө йылында барлыҡҡа килеүен күрһәтә. <ref>[http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 Russian geoglyph may be older than 500BC, Sky News Australia, 2012-10-13.] ({{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924115604/http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 |date=September 24, 2015 }})</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түргеяҡ]] * [[Вера утрауы мегалиттары]] == Сығанаҡтар == '''Әҙәбиәт:''' * Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалитические сооружения на озере Тургояк в Южном Зауралье // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: Рифей, 2004. С. 30-33. * Бодрых А. А. Мои встречи с археологическими памятниками // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 225—228. * Непомнящий В. Г. «Уральские дольмены»: взгляд краеведов // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 229—230. * Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236. * Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Рекогносцировочные исследования мегалитических сооружений на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра. 2005, вып. 2, с. 105—109. http://www.csc.ac.ru/news/2005_2/2005_2_13_2.zip * Непомнящий В. Г. Рифейские дольмены. Екатеринбург: Филантроп, 2005 — 28 с. * Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152. * Grigoriev S.A. The Ural Megaliths and the European tradition: Chronological and Cultural Contexts // XV Congress of the International Union for Prehistoric and Protohistoric Sciences. Book of Abstracts. V. I. Lisbon, 2006. P. 426. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354 * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры — археоастрономический аспект // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Тезисы докладов полевого семинара. Челябинск: ЧелГУ, 2006. С. 25-27. * Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31. * Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Котов В. Г., Ивасько Л. В. Проблема датировки мегалитических комплексов Урала // XVII Уральское археологическое совещание. Материалы научной конференции (Екатеринбург, 19-22 ноября 2007 г.). — Екатеринбург — Сургут: изд-во «Магеллан», 2007, с. 82, 83. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала, проблема их датировки и происхождения (по материалам раскопок на озере Тургояк в 2007 г.) // Гуманитарные науки в Башкортостане: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию Института истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. — Уфа: Гилем, 2007, с. 78-80. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Мегалиты Южного Урала и проблема их хронологической и культурной интерпретации // Народы Саратовского Поволжья: этнология, этнография, духовная и материальная культура. Саратов: «Триумф», 2006. С. 115—125. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Создание музея мегалитов на острове Веры // Достояние поколений. 1 (4) 2008, с. 18-23. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Остров Веры = Grigoriev, S.A., Vasina, Yu.V. Vera Island // Южный Урал. Путешествие через тысячелетия = South Ural. Traveling through millenniums. Chelyabinsk: Krokus, 2009. P. 11-15. * Григорьев С. А. Землетрясения в голоцене на Урале и их связь с климатическими изменениями // Географическое пространство: сбалансированное развитие природы и общества. — Челябинск: АБРИС, 2009. — С. 15-25. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала: проблема датировки // Труды II (XVIII) Всероссийского археологического съезда в Суздале. Т I — М,: ИА РАН, 2008, с. 204—206. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В. Остров Веры. Археологический музей-заповедник под открытым небом // Сборник научных статей и материалов участников V Международной научно-практической конференции. Проблемы устойчивого развития городов. — Миасс: ООО Агентство «ТЭРРА»; Геотур. Т. I. — 2008, с. 303—305. * Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры и археоастрономия. ASTROKAZAN — 2009. REPORTS. (материалы конференции). Казань: КГУ, 2009, стр. 8-12. * Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185. * Григорьев С. А. Мегалиты Урала в свете индоевропейской проблемы // Индоевропейская история в свете новых исследований. Москва: издательство МГОУ, 2010, с. 195—204. * Григорьев С. А. Каменные орудия поселения Остров Веры 4 // Челябинский гуманитарий. 2010. No. 10. С. 147—156. * Григорьев С. А. Природные катастрофы в энеолите на Урале доклад на УАС // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 69-71. * Полякова Е. Л. Раскопки аллеи менгиров Чека 2 в Кизильском районе Челябинской области в 2009 г. // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 357—359. {{European Standing Stones}} [[Категория:Европаның мегалитик ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихҡа тиклемге Рәсәй]] [[Категория:Силәбе өлкәһе мәҙәниәте]] [[Категория:Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] n3hmtqmlem3etrc9xw746czrehoetms 1295447 1295442 2026-05-03T18:24:34Z Akkashka 14326 1295447 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Һуңғы йылдарҙа Уралда бик күп мегалиттар: дольмендар, менгирҙар һәм Вера утрауында ҙур мегалит культ комплексы табылған. == Урта Уралдағы дольмендар == Әлеге ваҡытта [[Свердловск өлкәһе]]ндә 200-ҙән ашыу дольмен табылған.<ref>Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236.</ref><ref>Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354</ref> Урта Уралдағы дольмендарҙың үҙенсәлеге булып уларҙың үлсәмдәренең сағыштырмаса бәләкәй (киңлеге һәм оҙонлоғо 1,52,5 м — ҙан артмай) булыуы һәм үҙенсәлекле конструкцияһы тора. Уларҙың конструкцияһы үҙенсәлектәренә ҡарап, дольмендарҙың ике төп төрөн айырып ҡарарға мөмкин: : 1. таш плиталарҙан һәм өйөмдәрҙән торған дольмендар; : 2. таш плиталарҙан дольмендар. Таш плиталарҙан эшләнгән дольмендар — таш өйөмдәрҙән һәм тупраҡтан торған ҡоролмалар, уға таш камера төкәтмәһе төҙөлгән. Ғәҙәттә бындай дольмендар алдында квадрат ихата урынлашҡан. Ҡайһы берҙә бындай ихата таш менән уратып алынған. Дольмен-ҡаялар камера барлыҡҡа килтереүсе массив ҡаяларҙан төҙөлгән. Камераның өҫкө яғы бер йәки бер нисә яҫы ҡая менән ҡапланған. Камераларҙың формаһы һәм ҙурлығы төрлө булыуға ҡарамаҫтан, бөтә таш дольмендар бер нисбәттә бер төрлө: уларҙың бөтәһенең дә ике инеү урыны бар төп инеү урыны (ҡабырға стеналарының береһендә) һәм икенсе, ҡаялар араһындағы тар инеү урыны. == Менгирҙар == Урал дала зонаһының иң киң таралған мегалит ҡоролмалары булып менгирҙар тора. Улар өҫкө йөҙҙө ҡаплап торған эшкәртелмәгән йәки тупаҫ эшкәртелгән таштарҙан ғибәрәт. Был типтағы объекттар шулай уҡ урман райондарында осрай, әммә бик һирәк һәм ғәҙәттә дольмендар менән ассоциациялана. Көньяҡ Уралда менгирҙарҙың бер нисә тибы бар: яңғыҙ, таш рәттәр, менгир комплекстары һәм менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролмалар.<ref>Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65.</ref> [[Файл:Menhir at Akhunovo.jpg|thumb|Ахун ауылы янындағы менгир.]] Табылған бөтә яңғыҙ менгирҙар ғәҙәттә бронза быуаты тораҡ пункттары йәки зыяраттары янында урынлашҡан. Ошо сәбәптән археологтар уларҙың ошо осорға ҡарауын раҫлай, һәм аҙ һанлы ҡаҙыныу мәғлүмәттәре был һығымтаға ҡаршы килмәй. Таш рәттәр күпселеген көнсығыш-көнбайышҡа йүнәлтелгән. Ҡайһы бер билдәле рәттәрҙең оҙонлоғо 13-18 м тәшкил итә. Иң күләмле таштар композицияның үҙәген барлыҡҡа килтереп, уртала урынлашҡан. Таш рәттәрҙең топографияһы (уларҙың ландшафтта урынлашыуы) бик үҙгәреүсән һәм аныҡ структураға эйә түгел.<ref>Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152.</ref> Башҡортостандың Ахун ауылында менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролма көтөлмәгән асыш була. Был һигеҙ менгирҙан торған түңәрәк ҡоролманың диаметры яҡынса 25 м. Иң ҙур ике таш ҡулса эсендә төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә урынлашҡан. Был үҙәк таштарҙың береһе терәк тишектәре булған ҡулса (диаметры 3,5 м) менән уратып алынған. Был тишектәрҙең урынлашыуы бөтә таш ҡулсаның структураһын теүәл ҡабатлай, һәр тишек ҡулсаның менгирына тап килә.<ref>Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31.</ref> == Вера утрауы == [[Урал тауҙары]]ның иң бейек мегалитик комплексы [[Түргеяҡ]] күлендәге Вера утрауында урынлашҡан. Ул энеолит осорона ҡарай.<ref>Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. {{cite web |url=http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |title=Abstract: The Megalithic Structures of Vera Island in Turgoyak Lake, Southern Urals © (Grigoriev, Vasina & the Comparative Archaeology WEB) |access-date=2011-10-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |archive-date=2011-04-16 }}</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185.</ref> Бер нисә объект бар: === 1-се мегалит === Утрауҙың иң ҙур ҡоролмаһы — ҡаяны уйып яһалған һәм мегалит плиталар менән ҡапланған 19×6 м ҙурлыҡтағы 1-се мегалит ҡоролмаһы. Мегалит көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлтелгән. Хәҙерге ваҡытта өлөшләтә емерелгән инеү урыны көнсығышта урынлашҡан. Мегалиттың эсе: оҙон инеү урынынан, Үҙәк залдан һәм бер-береһенә коридор менән тоташтырылған ике камеранан (Көнбайыш һәм Төньяҡ) тора. Бөтә камераларҙың бейеклеге (түбән коридорҙарҙан тыш) 1,9 метрҙан кәм түгел, йыш ҡына 2 метрҙан ашыу. [[Файл:OV-M1.jpg|thumb|Иман утрауы. 1-се мегалиттың эсе.]] Тәҙрәләре һәм хайуан (үгеҙ һәм бүре) баштары рәүешендәге таш скульптуралары, шулай уҡ мегалиттың тәьҫирле ҙурлығы уны утрауҙың башҡа мегалит ҡоролмаларынан айыра. Күрәһең, мегалит 1 бер хәлдән икенсеһенә күсеү йолалары өсөн: йә йәшкә бағышлау йолаһы, йә статус үҙгәртеү (башлыҡ йәки рухани власын алыу) төҙөлгән ғибәҙәтхана булған. === 2-се мегалит === В ней есть двойной портал, который мог служить для проникновения солнечных лучей. 2-се мегалит төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлешле битләүҙәге ҡаяны уйып яһалған һәм тупраҡ өйөмө менән ҡапланған эске үлсәме 7,5 м × 1,7 м × 3,5 м тәшкил иткән ҡоролма. Ул коридор менән тоташтырылған ике камеранан тора. Көньяҡ камераға инеү урыны көнбайышҡа ҡарай. Унда ҡояш нурҙары үтеп инеү хеҙмәтен үтәгән икеләтә портал бар [[Файл:OV-M2.jpg|thumb|2-се мегалит]]<ref>{{Cite web | title=VKontakte {{!}} VK | url=https://vk.com/album5310201_35918660 | access-date=2025-07-04 | website=vk.com}}</ref> === 3-сө мегалит === Тағы бер мегалит ҡоролма (3-сө) эре һуйырташтарҙан (валун) тора (уларҙың иң ҙурының ауырлығы 14-15 тоннанан кәм түгел). Һуйырташтар араһында ҡаяны уйып эшләнгән квадрат соҡор бар. Ҡоролманың ике яғын да вертикаль таш плиталар ҡаплай. Күләмле ҡаялар ҡәлғә таштары сифатында ҡулланылған. Комплекстың көнсығышында онталған таш өйөмө бар, әммә ул әле ҡаҙылмаған. [[Файл:OV-M3.jpg|thumb|3-сө мегалит]] === Иман утрауы 9 === Утрауҙа (Иман утрауы, 9) ике менгирҙан торған күсәре көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлеште күрһәткән ғибәҙәт ритуаль ҡоролмаһы бар. Утрауҙың мегалит ҡоролмалары өсөн бик типик йүнәлеш. Бынан тыш, бында ике асыҡ ауыҙлы мейес һәм ҙур ҡорбан килтереү урыны ташы була. [[Файл:OV9.jpg|thumb|9-сы Иман утрауының ғибәҙәт культ урыны һәм үҙәк менгиры.]] Целью этого святилища под открытым небом были ритуалы, связанные с сезонные круги. Көньяҡ-көнсығышта тағы ла бер, ҙурыраҡ, менгир урынлашҡан. Был менгир ҡыш уртаһында ҡояш байыу йүнәлешен күрһәтеү өсөн ҡуйылған. Асыҡ һауалағы был ғибәҙәтхана миҙгел алышыныуы менән бәйле йолалар (ритуал) атҡарыу маҡсатында ҡоролған. [[Файл:OV-91.jpg|thumb|Иман утрауы 9-ҙа ғибәҙәт атҡарыу ҙур менгиры]] === Иман утрауы 4 === Культовое место (5,5×4 м), окруженное вертикальными камнями и вымощенное массивными гранитными плитами, плотно подогнанными одна к другой, расположено на поселениях острова Веры 4. В центре этого места находился небольшой менгир. Точное местоположение неизвестно. Вертикаль таштар менән уратып алынған һәм бер-береһенә тығыҙ тура килтерелгән массив гранит плитәләр менән түшәлгән ғибәҙәт урыны (5,5×4 м) вера 4 утрауы торамаларында урынлашҡан. Был урындың уртаһында бәләкәй генә менгир урынлашҡан. Теүәл урыны билдәһеҙ. [[Файл:OV4.jpg|thumb|4-се Иман утрауының ғибәҙәт атҡарыу урыны]] [[Каменоломня|Таш сығарыу урыны]] утрауҙың мегалит комплексына үҙенә башҡа (уникаль) өҫтәмә булып тора. Таш сығарыу урындарының таштарында баҡыр эш ҡоралдары эҙҙәре, шулай уҡ ағас шыналар табылған. Был шыналар һәм һыу ярҙамында боронғо мегалит төҙөүселәр гранитты ҡырҡа һәм кәрәкле таш сығырҙарҙы (блок) сығара алған. Шулай уҡ мегалит ҡәбер таштары сифатында ҡулланылған ҙур таш плиталар сығарыу эҙҙәре бар. [[Файл:OV-quar.jpg|thumb|Карьерҙа шына эҙҙәре.]] == Геоглиф == It is unknown today, whether this geoglyph belongs to the period of the same megalithic culture, as megaliths of the Vera Island. Everywhere, from geoglyphs in the [[Nazca Lines]] to the [[Blythe geoglyphs]] in California and several in England it is very difficult to date them. But a very early date for this geoglyph is probable. In the period of its creation the soil layer was only {{convert|10|cm|in}}, and today it is {{convert|40|cm|in}} to {{convert|50|cm|in}}. [[Файл:Geoglyth2.jpg|thumb|Йөрәккүл битләүендәге геоглиф. Таш ҡоролма.]] [[Геоглиф]] [[Национального парка Зюраткуль|Йөрәккүл милли паркыны]]ң битләүендә урынлашҡан һәм мышыға оҡшаған хайуандың аныҡ һыҙаттарына эйә ((54˚56’33" N 59˚11’32" E). {{convert|30|cm|in}} {{Үҙгәртеү|30|см|дюйм}} тәрәнлегенән {{convert|40|cm|in}} тиклем тәрәнлектә контур аҫтында {{convert|4.5|m|ft}} киңлегендәге таш һалыу табылған. Уның сиктәре ҙур таштарҙан тора, ә уртаһына ваҡ таштар тултырылған. Объектты төҙөүселәр тупраҡ ҡатламын, тейелмәгән балсығына тиклем, ҡырҡып, таштарҙы ошо траншеяға һалған. Хәҙер таштар баҡыр тутығы (патина) менән ҡапланған һәм ҡарайған. Һүрәт ҙур булғанлыҡтан, элек улар еңел һәм ҡырасынан бик яҡшы күренгән. Уның киңлеге {{convert|195|m|ft}}, оҙонлоғо {{convert|218|m|ft}}, ә диагонале —{{convert|275|m|ft}} тигеҙ. [[Файл:Geoglyth2.Jpg|thumb / Геоглифы Зюраткуль битләүендә. Таш ҡоролма.]] Бөгөн был геоглифтың Иман утрауы мегалиттары менән бер үк мегалит мәҙәниәте осорона ҡарауы билдәһеҙ. Һәр ерҙә, [Наска һыҙығындағы] геоглифтарҙан алып Калифорниялағы [Блайт геоглифтары]на һәм Англиялағы бер нисә геоглифҡа тиклем даталарын билдәләү бик ауыр. Әммә был геоглиф бик иртә даталаныуы ихтимал. Ул барлыҡҡа килгән осорҙа тупраҡ ҡатламы ни бары {{convert|10|cm|in}} тәшкил иткән, ә бөгөн ул {{convert|40|cm|in}} {{convert|50|cm|in}} тигеҙ. Эта предполагаемая датировка указывает на то, что геоглиф {{преобразовать|900 футов|м}} был создан за много веков до [[линий Наска]] в [[Перу]], примерно в 500 году нашей эры. 2012 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй фәндәр академияһы]]ның Тарих һәм археология институты һуңғы ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған таш ҡоралдар беҙҙең эраға тиклем 4000 һәм 2000 йылдар араһындағы [[неолит]] йәки [[энеолит]] осорона ҡараған [[литик эшкәртеү]] стилен күрһәтә тип фаразлай. Был фаразланған дата геоглифтың {{convert|900|ft|m}} [[Перу]]ҙағы [[Наска һыҙыҡтары]]нан күп быуаттар алдараҡ, яҡынса беҙҙең эраның 500-сө йылында барлыҡҡа килеүен күрһәтә. <ref>[http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 Russian geoglyph may be older than 500BC, Sky News Australia, 2012-10-13.] ({{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924115604/http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 |date=September 24, 2015 }})</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түргеяҡ]] * [[Вера утрауы мегалиттары]] == Сығанаҡтар == '''Әҙәбиәт:''' * Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалитические сооружения на озере Тургояк в Южном Зауралье // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: Рифей, 2004. С. 30-33. * Бодрых А. А. Мои встречи с археологическими памятниками // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 225—228. * Непомнящий В. Г. «Уральские дольмены»: взгляд краеведов // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 229—230. * Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236. * Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Рекогносцировочные исследования мегалитических сооружений на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра. 2005, вып. 2, с. 105—109. http://www.csc.ac.ru/news/2005_2/2005_2_13_2.zip * Непомнящий В. Г. Рифейские дольмены. Екатеринбург: Филантроп, 2005 — 28 с. * Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152. * Grigoriev S.A. The Ural Megaliths and the European tradition: Chronological and Cultural Contexts // XV Congress of the International Union for Prehistoric and Protohistoric Sciences. Book of Abstracts. V. I. Lisbon, 2006. P. 426. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354 * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры — археоастрономический аспект // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Тезисы докладов полевого семинара. Челябинск: ЧелГУ, 2006. С. 25-27. * Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31. * Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Котов В. Г., Ивасько Л. В. Проблема датировки мегалитических комплексов Урала // XVII Уральское археологическое совещание. Материалы научной конференции (Екатеринбург, 19-22 ноября 2007 г.). — Екатеринбург — Сургут: изд-во «Магеллан», 2007, с. 82, 83. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала, проблема их датировки и происхождения (по материалам раскопок на озере Тургояк в 2007 г.) // Гуманитарные науки в Башкортостане: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию Института истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. — Уфа: Гилем, 2007, с. 78-80. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Мегалиты Южного Урала и проблема их хронологической и культурной интерпретации // Народы Саратовского Поволжья: этнология, этнография, духовная и материальная культура. Саратов: «Триумф», 2006. С. 115—125. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Создание музея мегалитов на острове Веры // Достояние поколений. 1 (4) 2008, с. 18-23. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Остров Веры = Grigoriev, S.A., Vasina, Yu.V. Vera Island // Южный Урал. Путешествие через тысячелетия = South Ural. Traveling through millenniums. Chelyabinsk: Krokus, 2009. P. 11-15. * Григорьев С. А. Землетрясения в голоцене на Урале и их связь с климатическими изменениями // Географическое пространство: сбалансированное развитие природы и общества. — Челябинск: АБРИС, 2009. — С. 15-25. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала: проблема датировки // Труды II (XVIII) Всероссийского археологического съезда в Суздале. Т I — М,: ИА РАН, 2008, с. 204—206. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В. Остров Веры. Археологический музей-заповедник под открытым небом // Сборник научных статей и материалов участников V Международной научно-практической конференции. Проблемы устойчивого развития городов. — Миасс: ООО Агентство «ТЭРРА»; Геотур. Т. I. — 2008, с. 303—305. * Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры и археоастрономия. ASTROKAZAN — 2009. REPORTS. (материалы конференции). Казань: КГУ, 2009, стр. 8-12. * Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185. * Григорьев С. А. Мегалиты Урала в свете индоевропейской проблемы // Индоевропейская история в свете новых исследований. Москва: издательство МГОУ, 2010, с. 195—204. * Григорьев С. А. Каменные орудия поселения Остров Веры 4 // Челябинский гуманитарий. 2010. No. 10. С. 147—156. * Григорьев С. А. Природные катастрофы в энеолите на Урале доклад на УАС // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 69-71. * Полякова Е. Л. Раскопки аллеи менгиров Чека 2 в Кизильском районе Челябинской области в 2009 г. // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 357—359. {{European Standing Stones}} [[Категория:Европаның мегалитик ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихҡа тиклемге Рәсәй]] [[Категория:Силәбе өлкәһе мәҙәниәте]] [[Категория:Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] e105dnjcg7ultp2x6ykda4kasygzc3q 14 200658 1295420 2026-05-03T16:49:53Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Внимание| Данная категория не полная, её содержание наполняется шаблоном {{tl|Альпинист}}}}.{{catmain|Альпинист}} {{Индекс категории}} [[Категория:Альпинистар|*]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр категориялары]] 1295420 wikitext text/x-wiki {{Внимание| Данная категория не полная, её содержание наполняется шаблоном {{tl|Альпинист}}}}.{{catmain|Альпинист}} {{Индекс категории}} [[Категория:Альпинистар|*]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр категориялары]] fhysqlehywb9synpehguahrjd9rcems 0 200659 1295425 2026-05-03T17:08:12Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/145957979|Ангеловска, Нина]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295425 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель}}'''Нина Ангеловска''' ({{Lang-mk|Нина Ангеловска}} (13 июль 1988 йыл, Скопье) — Төньяҡ Македонияның элекке финанс министры. Ул шулай уҡ эшҡыуар, ЮНКТАД ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысы адвокаты һәм Македония электрон коммерция ассоциацияһы президенты. Ангеловска — Македонияла килешеүҙәр төҙөү өсөн тәүге платформаны һәм Grouper.mk. электрон сауҙа компанияһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Польшаның Asseco SEE төркөмө уның компанияһын һатып алғас, ул бизнестан уңышлы сыға. == Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы == Ангеловска Скопьелағы Изгеләр Кирилл һәм Мефодий университетының иҡтисад факультетында "Электрон бизнес" белгеслеге буйынса бакалавр һәм магистр дәрәжәһен ала<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, «Йыл студенты» тип атала һәм 2010 йылда иҡтисади фәндәр буйынса быуындың иң яҡшы студенты булараҡ Фрэнк Мэннинг премияһына лайыҡ була. 2011 йылда Ангеловска иң инновацион бизнес-план өсөн милли конкурста еңеп сыға һәм килешеүҙәр төҙөү өсөн [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] беренсе платформаһы һәм Македонияның төп электрон коммерцияһы кеүек билдәле Grouper.mk компанияһына нигеҙ һалыусыларҙан була<ref name=":1">unctad.org | UNCTAD unveils 7 top advocates for women in tech, e-commerce.&nbsp;''unctad.org''&nbsp;(25 сентября 2019).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref><ref name=":0">Nina Angelovska - Nina Angelovska&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref> . 2016 йылда Ангеловска үҙенең альма-матерында идара итеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name=":0" /> Хөкүмәткә эшкә килгәнсе Ангеловска генераль директор булараҡ Grouper.mk компанияһын етәкләй, шулай уҡ һанлы иҡтисад, бизнесты үҫтереүҙе һәм электрон сауҙа өлкәһендә консультант булып эшләй<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. 2018 йылда Grouper компанияһында 20 кеше эшләй һәм 200 мең клиент була<ref name=":0" /> 2016 йылда Ангеловска стартапттар тураһында немец журналы The Hundert тарафынан төҙөлгән ''«Европала компанияларға нигеҙ һалыусы 100 ҡатын-ҡыҙ»'' исемлегенә индерелә. 2018 йылда ул Forbes журналының Европала электрон сауҙа һәм ваҡлап һатыу буйынса «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Forbes_30_Under_30" rel="mw:ExtLink" title="Forbes 30 Under 30" class="cx-link" data-linkid="84">30 Under 30</a>» исемлегенә индерелә<ref name=":0" />. 2019 йылда ЮНКТАД уны ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысының ете донъя адвокатының береһе тип таныны. == Сәйәси карьераһы == 2019 йылдың авгусында Ангеловска Төньяҡ Македонияның финанс министры итеп тәғәйенләнә<ref name=":1" /> [[Файл:L_to_R_Claudia_de_Heredia_Helianti_Hilman_Nina_Angelovska_Patricia_Zoundi_Yao_and_Xiaofei_Yao.jpg|мини|Һулдан уңға: Клаудия де Эредия, Элианти Хильман, Нина Ангеловска, Патрисия Цунди Яо һәм Сяофэй Яо]] 2019 йылдың 24 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы үҫешеүсе илдәрҙән ете «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа яҡлылар» хаҡында иғлан итте. Ангеловсканан тыш, исемлеккә Назанин Данешвар, Кларисса Ирибагиза, Сяофэй Яо, Патрисия Цунди Яо, Клаудия де Эредия һәм Хелианти Хильман инә<ref name=":1" />. 2020 йылда Forbes өсөн Ангеловска Кэндис Нкот Биссектан «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа» тураһында интервью ала<ref>''Angelovska, Nina.''&nbsp;E-Trade For Women: Connecting E-Commerce Women Leaders And Making Their Voices Heard&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. 2020 йылға Төньяҡ Македония бюджеты [[Кеше капиталы|кеше капиталына]] (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һ.б.) инвестициялар аша сығымдарҙы 50 процентҡа арттыра, шулай уҡ тулайым милли продуктҡа ҡарата дәүләт бурысын кәметеү планлаштырыла<ref>''mihail.vasilevski.''&nbsp;Angelovska: So far, most of the funds under the 2020 Draft Budget have been provided for human capital&nbsp;(англ.).&nbsp;''Ministry of Finance''&nbsp;(12 ноября 2019).&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. == Башҡа эштәре == * Европаның тергеҙеү һәм үҫеш банкы (ЕБРР), идара итеүселәр советының элекке ағзаһы (2019 йылдан)<ref>Board of Governors European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] ezbmh9l02wa2gsgec43cyzrdicateql 1295426 1295425 2026-05-03T17:09:22Z Юлдашева Луиза 18980 1295426 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}}'''Нина Ангеловска''' ({{Lang-mk|Нина Ангеловска}} (13 июль 1988 йыл, Скопье) — Төньяҡ Македонияның элекке финанс министры. Ул шулай уҡ эшҡыуар, ЮНКТАД ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысы адвокаты һәм Македония электрон коммерция ассоциацияһы президенты. Ангеловска — Македонияла килешеүҙәр төҙөү өсөн тәүге платформаны һәм Grouper.mk. электрон сауҙа компанияһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Польшаның Asseco SEE төркөмө уның компанияһын һатып алғас, ул бизнестан уңышлы сыға. == Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы == Ангеловска Скопьелағы Изгеләр Кирилл һәм Мефодий университетының иҡтисад факультетында "Электрон бизнес" белгеслеге буйынса бакалавр һәм магистр дәрәжәһен ала<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, «Йыл студенты» тип атала һәм 2010 йылда иҡтисади фәндәр буйынса быуындың иң яҡшы студенты булараҡ Фрэнк Мэннинг премияһына лайыҡ була. 2011 йылда Ангеловска иң инновацион бизнес-план өсөн милли конкурста еңеп сыға һәм килешеүҙәр төҙөү өсөн [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] беренсе платформаһы һәм Македонияның төп электрон коммерцияһы кеүек билдәле Grouper.mk компанияһына нигеҙ һалыусыларҙан була<ref name=":1">unctad.org | UNCTAD unveils 7 top advocates for women in tech, e-commerce.&nbsp;''unctad.org''&nbsp;(25 сентября 2019).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref><ref name=":0">Nina Angelovska - Nina Angelovska&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref> . 2016 йылда Ангеловска үҙенең альма-матерында идара итеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name=":0" /> Хөкүмәткә эшкә килгәнсе Ангеловска генераль директор булараҡ Grouper.mk компанияһын етәкләй, шулай уҡ һанлы иҡтисад, бизнесты үҫтереүҙе һәм электрон сауҙа өлкәһендә консультант булып эшләй<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. 2018 йылда Grouper компанияһында 20 кеше эшләй һәм 200 мең клиент була<ref name=":0" /> 2016 йылда Ангеловска стартапттар тураһында немец журналы The Hundert тарафынан төҙөлгән ''«Европала компанияларға нигеҙ һалыусы 100 ҡатын-ҡыҙ»'' исемлегенә индерелә. 2018 йылда ул Forbes журналының Европала электрон сауҙа һәм ваҡлап һатыу буйынса «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Forbes_30_Under_30" rel="mw:ExtLink" title="Forbes 30 Under 30" class="cx-link" data-linkid="84">30 Under 30</a>» исемлегенә индерелә<ref name=":0" />. 2019 йылда ЮНКТАД уны ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысының ете донъя адвокатының береһе тип таныны. == Сәйәси карьераһы == 2019 йылдың авгусында Ангеловска Төньяҡ Македонияның финанс министры итеп тәғәйенләнә<ref name=":1" /> [[Файл:L_to_R_Claudia_de_Heredia_Helianti_Hilman_Nina_Angelovska_Patricia_Zoundi_Yao_and_Xiaofei_Yao.jpg|мини|Һулдан уңға: Клаудия де Эредия, Элианти Хильман, Нина Ангеловска, Патрисия Цунди Яо һәм Сяофэй Яо]] 2019 йылдың 24 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы үҫешеүсе илдәрҙән ете «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа яҡлылар» хаҡында иғлан итте. Ангеловсканан тыш, исемлеккә Назанин Данешвар, Кларисса Ирибагиза, Сяофэй Яо, Патрисия Цунди Яо, Клаудия де Эредия һәм Хелианти Хильман инә<ref name=":1" />. 2020 йылда Forbes өсөн Ангеловска Кэндис Нкот Биссектан «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа» тураһында интервью ала<ref>''Angelovska, Nina.''&nbsp;E-Trade For Women: Connecting E-Commerce Women Leaders And Making Their Voices Heard&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. 2020 йылға Төньяҡ Македония бюджеты [[Кеше капиталы|кеше капиталына]] (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һ.б.) инвестициялар аша сығымдарҙы 50 процентҡа арттыра, шулай уҡ тулайым милли продуктҡа ҡарата дәүләт бурысын кәметеү планлаштырыла<ref>''mihail.vasilevski.''&nbsp;Angelovska: So far, most of the funds under the 2020 Draft Budget have been provided for human capital&nbsp;(англ.).&nbsp;''Ministry of Finance''&nbsp;(12 ноября 2019).&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. == Башҡа эштәре == * Европаның тергеҙеү һәм үҫеш банкы (ЕБРР), идара итеүселәр советының элекке ағзаһы (2019 йылдан)<ref>Board of Governors European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 5n8o8v6566bjzwffp4ff3m23ve3nl94 1 200660 1295427 2026-05-03T17:12:10Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Нина Ангеловска|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Эсперанто|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) 1295427 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Нина Ангеловска|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Эсперанто|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) kjziiq4kfktekn4dpwcmuomaqfp9seg 0 200661 1295431 2026-05-03T17:28:45Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Крепость | Русское название = Арабатская крепость | Оригинальное название = | Изображение = Crimea 2011 217.jpg{{!}}border | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}}<br> {{Памятник культурного нас... 1295431 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Арабатская крепость | Оригинальное название = | Изображение = Crimea 2011 217.jpg{{!}}border | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}}<br> {{Памятник культурного наследия Украины|0100107|АР|мини=1}} | Страна = Рәсәй-Украина | Автор проекта = | Название местоположения = село | Местоположение = [[Каменское (Ҡырым)|Ак-Монай]] | Координаты = 45/17/44.3764/N/35/28/41.8321/E | CoordScale = 30000 | Первое упоминание = 1651 | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = развалины | Сайт = | Позиционная карта = Ҡырым }} '''Араба́т''' (Ребат<ref name="geopis" />, [[ғәрәп теле]]ндәге «рабат» һүҙенән — «хәрби пост») — Ҡырымдың Азов яр буйындағы берҙән-бер татар-төрөк ҡәлғәһе. nok3hclup1baopm5qicv87em1gjfwj5 1295434 1295431 2026-05-03T17:35:02Z Вәхит 24644 1295434 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Арабатская крепость | Оригинальное название = | Изображение = Crimea 2011 217.jpg{{!}}border | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}}<br> {{Памятник культурного наследия Украины|0100107|АР|мини=1}} | Страна = Рәсәй-Украина | Автор проекта = | Название местоположения = село | Местоположение = [[Каменское (Ҡырым)|Аҡ-Монай]] | Координаты = 45/17/44.3764/N/35/28/41.8321/E | CoordScale = 30000 | Первое упоминание = 1651 | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = емерек | Сайт = | Позиционная карта = Ҡырым }} '''Араба́т''' (Ребат<ref name="geopis" />, [[ғәрәп теле]]ндәге «рабат» һүҙенән — «хәрби пост») — [[Ҡырым]]дың [[Аҙау диңгеҙе]] яр буйындағы берҙән-бер татар-төрөк ҡәлғәһе. 572fog7r5i5bq52eyrh72gdh1y6x1h7 1295435 1295434 2026-05-03T17:40:21Z Вәхит 24644 1295435 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Арабатская крепость | Оригинальное название = | Изображение = Crimea 2011 217.jpg{{!}}border | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}}<br> {{Памятник культурного наследия Украины|0100107|АР|мини=1}} | Страна = Рәсәй-Украина | Автор проекта = | Название местоположения = село | Местоположение = [[Каменское (Ҡырым)|Аҡ-Монай]] | Координаты = 45/17/44.3764/N/35/28/41.8321/E | CoordScale = 30000 | Первое упоминание = 1651 | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = емерек | Сайт = | Позиционная карта = Крым }} '''Араба́т''' (Ребат<ref name="geopis" />, [[ғәрәп теле]]ндәге «рабат» һүҙенән — «хәрби пост») — [[Ҡырым]]дың [[Аҙау диңгеҙе]] яр буйындағы берҙән-бер татар-төрөк ҡәлғәһе. == Галерея == <center><gallery widths="160" heights="160" perrow="5"> Файл:Арабатська фортеця.JPG|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. Файл:Azov fortress.JPG|Диңгеҙ яғынан бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Arabatskaya krepost.jpg|Бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Ruins of the Old Turkish Arabat Fortress Arabat Peninsula Crimea Ukraine.jpg|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бурнашев Степан Данилович|С. Д. Бурнашев]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="geopis">Т. 14 : Новороссия и Крым : [Бессарабская, Херсонская, Таврическая и Екатеринославская губ., Обл. Войска Донского, Ставропольская губ.] / Сост. Б. Г. Карпов, П. А. Федулов, В. И. Каратыгин [и др.]. — 1910. — C. 803. — VIII, 983 с. : ил.; 9 л. ил., карт. — (Россия. Полное географическое описание нашего отечества : Настольная и дорожная книга для русских людей : [В 19-ти т.])</ref>}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}} * {{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}} * {{ВТ-ВЭ|Керчь}} * {{ВТ-РБС|Щербатов Федор Федорович}} * Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова. * ''[[Яворницкий Дмитрий Иванович|Эварницкий Д. И.]]'' [http://museum.dp.ua/yavornitskypublication07.html Иван Дмитриевич Сирко, славный кошевой атаман войска запорожских низовых козаков.] — {{СПб}}: Тип. И. Н. Скороходова, 1894. * {{книга |автор = [[Эвлия Челеби]]. |заглавие = Книга путешествий Эвлии Челеби. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641-1667 гг.) |оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Celebi/vved.phtml?id=1749 |ответственный = |издание = |место = Симферополь |издательство = [[Таврия (нәшриәт)|Таврия]] |год = 1996 |страниц = 240 |серия = |isbn = |тираж = }} * ''В. Н. Королёв'', Морские набеги казаков на восточный Крым. «Донская археология», № 3, № 4, 1999. * ''Ю. В. Крикун'', Памятники крымскотатарской архитектуры (XIII—XX столетия). Симферополь, «Таврида», 2001. == Һылтанмалар == * [https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.»] {{Крепости Крыма}} o4gqxw2o6ssd8irxukg4yye9csmlevy 1295436 1295435 2026-05-03T17:51:46Z Вәхит 24644 1295436 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Арабатская крепость | Оригинальное название = | Изображение = Crimea 2011 217.jpg{{!}}border | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Автор проекта = | Название местоположения = село | Местоположение = [[Каменское (Ҡырым)|Аҡ-Монай]] | Координаты = 45/17/44.3764/N/35/28/41.8321/E | CoordScale = 30000 | Первое упоминание = 1651 | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = емерек | Сайт = | Позиционная карта = Крым }} '''Араба́т''' (Ребат<ref name="geopis" />, [[ғәрәп теле]]ндәге «рабат» һүҙенән — «хәрби пост») — [[Ҡырым]]дың [[Аҙау диңгеҙе]] яр буйындағы берҙән-бер татар-төрөк ҡәлғәһе. Ҡәлғә Аҡ Монай (хәҙерге Каменский) ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан ике километр алыҫлыҡта төҙөлә. [[Перекоп ҡәлғәһе|Перекоп]] һәм [[Йәникәле]] ҡәлғәләре менән бергә Ҡырымды төньяҡтан һәм көнсығыштан дошман һөжүменән һаҡлай. Формаһә — һигеҙ мөйөшлө, борон периметры буйынса тәрән соҡор менән уратып алынған. Бәлки Аҙау диңгеҙе менән ер аҫты юлы менән тоташҡандыр<ref name="geopis" />. Элек был урын янында [[Геракл|Геркулесты]]ң ғибәҙәтханаһы — Ираклеон булған<ref>Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова</ref>. == Тарихы == [[Файл:Карло_Боссоли._Форт_Арабат.jpg|справа|мини|300x300пкс|Арабат [[форт]]ы , 1840-се йылдар, 1856 йылғы альбом, [[Лондон]]. Рәссамы — [[Боссоли Карло|Карло Боссоли]], 1815—1884 йылдар]] == Галерея == <center><gallery widths="160" heights="160" perrow="5"> Файл:Арабатська фортеця.JPG|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. Файл:Azov fortress.JPG|Диңгеҙ яғынан бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Arabatskaya krepost.jpg|Бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Ruins of the Old Turkish Arabat Fortress Arabat Peninsula Crimea Ukraine.jpg|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бурнашев Степан Данилович|С. Д. Бурнашев]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="geopis">Т. 14 : Новороссия и Крым : [Бессарабская, Херсонская, Таврическая и Екатеринославская губ., Обл. Войска Донского, Ставропольская губ.] / Сост. Б. Г. Карпов, П. А. Федулов, В. И. Каратыгин [и др.]. — 1910. — C. 803. — VIII, 983 с. : ил.; 9 л. ил., карт. — (Россия. Полное географическое описание нашего отечества : Настольная и дорожная книга для русских людей : [В 19-ти т.])</ref>}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}} * {{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}} * {{ВТ-ВЭ|Керчь}} * {{ВТ-РБС|Щербатов Федор Федорович}} * Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова. * ''[[Яворницкий Дмитрий Иванович|Эварницкий Д. И.]]'' [http://museum.dp.ua/yavornitskypublication07.html Иван Дмитриевич Сирко, славный кошевой атаман войска запорожских низовых козаков.] — {{СПб}}: Тип. И. Н. Скороходова, 1894. * {{книга |автор = [[Эвлия Челеби]]. |заглавие = Книга путешествий Эвлии Челеби. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641-1667 гг.) |оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Celebi/vved.phtml?id=1749 |ответственный = |издание = |место = Симферополь |издательство = [[Таврия (нәшриәт)|Таврия]] |год = 1996 |страниц = 240 |серия = |isbn = |тираж = }} * ''В. Н. Королёв'', Морские набеги казаков на восточный Крым. «Донская археология», № 3, № 4, 1999. * ''Ю. В. Крикун'', Памятники крымскотатарской архитектуры (XIII—XX столетия). Симферополь, «Таврида», 2001. == Һылтанмалар == * [https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.»] {{Крепости Крыма}} 45wp5valea5d7lzv9bao8yx7ap26y8i 1 200662 1295433 2026-05-03T17:32:11Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Арабатская крепость|3 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡәлғә |тема2= |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1295433 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Арабатская крепость|3 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡәлғә |тема2= |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} ohult676066exvqgqtqsh95b6ei2li2 10 200663 1295437 2026-05-03T18:00:34Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{навигационная полоса | имя = Крепости Крыма | заглавие = [[Ҡырым]] ҡәлғәләре | содержание = * [[Чуфут-Кале|Кырк-Ор (Чуфут-Кале)]] * [[Чембало (ҡәлғә)|Чембало (Балаклава)]] * [[Генуя ҡәлғәһе (Гурзуф)|Горзувиты (Гурзуф)]] * [[Алустон_(ҡәлғә)|Алустон]] * Генуя ҡәлғәһе (Судак)|Со... 1295437 wikitext text/x-wiki {{навигационная полоса | имя = Крепости Крыма | заглавие = [[Ҡырым]] ҡәлғәләре | содержание = * [[Чуфут-Кале|Кырк-Ор (Чуфут-Кале)]] * [[Чембало (ҡәлғә)|Чембало (Балаклава)]] * [[Генуя ҡәлғәһе (Гурзуф)|Горзувиты (Гурзуф)]] * [[Алустон_(ҡәлғә)|Алустон]] * [[Генуя ҡәлғәһе (Судак)|Солдайя (Судак)]] * [[Генуя ҡәлғәһе (Феодосия)|Кафа (Феодосия)]] * [[Каламита|Каламита (Инкерман)]] * [[Кыз-Кермен]] * [[Арабат ҡәлғәһе]] * [[Еникале]] * [[Перекоп ҡәлғәһе|Ор-Капу (Перекоп ҡәлғәһе)]] * [[Сюйрен ҡәлғәһе|Сюйрень]] * [[Керчь ҡәлғәһе|Керчь ҡәлғәһе]] * [[Мангуп|Доро (Мангуп)]] * [[Фуна]] | изображение = [[Файл:Emblem of Crimea.svg|48px|Герб Крыма]] }}<noinclude> [[Категория:Навигация ҡалыптары:Ҡырым биналары һәм ҡоролмалары]] </noinclude> atsn8r548mb62hbxg09tmm0jyxpyhd5 1 200664 1295444 2026-05-03T18:19:11Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{ТИМ|en|Megaliths in the Urals||3 май 2026}} ~~~~ 1295444 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|en|Megaliths in the Urals||3 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:19, 3 май 2026 (UTC) 0gsw6ha6szwwoescelj8bvexo6g7xow 1295445 1295444 2026-05-03T18:21:13Z Akkashka 14326 1295445 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|en|Megaliths in the Urals||3 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Тарих|тема2=География|тема3= |ил=Рәсәй|ил2=Башҡортостан |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:19, 3 май 2026 (UTC) pjilnuhhwdx1p4lup6n3swb7cev59on 1295446 1295445 2026-05-03T18:21:57Z Akkashka 14326 1295446 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|en|Megaliths in the Urals||3 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Тарих|тема2=География|тема3= |ил=Рәсәй|ил2=Башҡортостан |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:21, 3 май 2026 (UTC) qe3adre7wlz7frthus8ck3wbemsml8e 10 200665 1295466 2026-05-04T04:55:52Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Handhabung, Doppeldecker Häfeli DH-5 (Militär) für Aerofotogrammetrie Aufnahmen, 000398822, edit.jpg 1295466 wikitext text/x-wiki Handhabung, Doppeldecker Häfeli DH-5 (Militär) für Aerofotogrammetrie Aufnahmen, 000398822, edit.jpg n52abz0ebfif6dt0yv0l3m1o07n2t5o 0 200666 1295468 2026-05-04T05:04:41Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/146174973|Прямое восхождение]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295468 wikitext text/x-wiki [[Файл:Второй_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|Күк есемдәренең экватор һәм эклиптик координаталары. Тура күтәрелеш күрһәтелә <math>\alpha</math> менән тамғаланған.]] '''Тура күтәрелеш''' ( '''α''' йәки '''РА''' - .{{Lang-en|right ascension}}) — объекттың [[Күк сфераһы|күк сфераһында]] Ерҙең тәүлек әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәгән координатаһы. Тура күтәрелеш [[күк экваторы]] буйлап [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге]] нөктәһенән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклемге мөйөшлө арауыҡҡа тигеҙ. == Тасуирламаһы == [[Файл:MessierStarChart.svg|мини|300x300пкс|[[Йондоҙҙар картаһы|Йондоҙ картаһы,]] унда вертикаль һыҙыҡтар буйлап тура күтәрелеш даими ]] Икенсе экватор координаталар системаһында тура күтәрелеш, ауышлыҡ менән бер рәттән ике координатаның береһе булып тора. Яҡтыртҡыстың тура күтәрелеше — [[Күк экваторы|күк]] [[Күк сфераһы|сфераһында]] [[Күк экваторы|күк экваторы буйлап]] яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклемге мөйөшлө арауыҡ. Тура күтәрелеш яҡтыртҡыстарҙың тәүлеклек хәрәкәте йүнәлешенә ҡаршы яҡҡа, йәғни көнбайышҡа ҡарай иҫәпләнә; әгәр донъяның төньяҡ полюсы яғынан ҡараһаҡ, был сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы йүнәлеш{{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} {{Sfn|Жаров|2006}} <ref>{{Cite web|access-date=2023-01-28|accessdate=2022-08-19|url-status=live}}</ref> . Тура күтәрелеш, ғәҙәттә, <math>\alpha</math>, йәки РА йәки R. A. (. ) менән билдәләнә{{Sfn|Karttunen et al.|2016}} . Был ҡиммәт, ғәҙәттә, йә градустарҙа (0°-тан 360°-ҡа тиклем) йәки сәғәттәрҙә (0 ^{сәғәттән} 24 ^{сәғәткә} тиклем) бирелә, унда 1 ^сәғәт = 15°; шулай уҡ ваҡ өлөштәре 1 ^сәғәт = 60 ^м = 3600 ^с ҡулланыла)<ref>{{Cite web|access-date=2023-01-28|accessdate=2023-02-20|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|access-date=2023-01-25|accessdate=2023-01-25|url-status=live}}</ref> . Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәрен яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнсығышҡа һәм көнбайышҡа ҡарай үлсәргә мөмкин — был осраҡта улар −180°-тан +180°-ҡа тиклем, йәки сәғәттәр буйынса −12 ^{сәғәттән} +12 ^{сәғәткә} тиклем ҡиммәттәр ала {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} . Икенсе экватор координаталар системаһында ҡулланылған ауышлыҡ та, тура күтәрелеш тә Ерҙең тәүлек әйләнеше арҡаһында үҙгәрмәй, шуға күрә был координаталар системаһы астрономияла иң киң ҡулланыла {{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=21—22}} . Йондоҙло ваҡыт <math>s</math> яҡтыртҡыстың сәғәт мөйөшө <math>t</math> һәм тура күтәрелеше <math>\alpha</math> суммаһына тигеҙ{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=32}} : : <math>s = t + \alpha</math> == Ҡояштың тура күтәрелеше == Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе арҡаһында [[Ҡояш|Ҡояштың]] ауышлығы һәм тура күтәрелеше йыл дауамында үҙгәрә. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Яҙғы көн менән төн тигеҙләге мәлендә]], Ҡояш яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһендә була, һәм уның ауышлығы һәм тура күтәрелеше нулгә тигеҙ. Ваҡыт үткән һайын Ҡояштың тура күтәрелеше арта: йәйге ҡояш торошо ваҡытында ул 6 ^{сәғәткә}, [[Көн менән төн тигеҙләнеше|көҙгө көн менән төн тигеҙлеге мәлендә]] 12 ^{сәғәткә}, әҡышҡы ҡояш торошо ваҡытында 18 ^{сәғәткә} етә. Ул яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә тиклем арта, был ваҡытта 24 ^{сәғәткә} етә һәм нулгә ҡайта{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=27—28}} . Ҡояштың тура күтәрелеше уртаса тәүлегенә 3 ^минут 56 ^{секундҡа} арта. Был 24 сәғәтлек уртаса ҡояш тәүлегенең йондоҙ тәүлегенән 3 минут 56 секундҡа оҙонораҡ булыуына килтерә. Әммә Ерҙең үҙ орбитаһында тигеҙ булмаған хәрәкәте һәм уның экваторының эклиптика яҫылығына ауышлығы Ҡояштың тура күтәрелешенең тигеҙ булмаған үҙгәреүенә һәм ысын Ҡояш тәүлеге оҙайлылығының ±25 секунд эсендә тирбәлеүе мөмкинлегенә килтерә. Шуға күрә бер йыл дауамында уртаса һәм ысын ҡояш ваҡыты араһындағы айырма туплана, был ваҡыт тигеҙләмәһе тип атала һәм −16 минуттан 14 минутҡа тиклем үҙгәрә{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=32—38}}. == Прецессияның йоғонтоһо == Ер күсәре прецессияһы арҡаһында донъя полюстарының һәм күк экваторының торошо 26 000 йыллыҡ период менән үҙгәрә; тимәк, хатта стационар есемдәрҙең дә ауышлығы һәм тура күтәрелеше үҙгәрештәр кисерә. Координаталарҙы дөрөҫ теркәү өсөн уларҙы үлсәү ваҡытындағы мәлде иҫәпкә алырға кәрәк, был [[Дәүер (астрономия)|дәүер]] тип атала. Координаталарҙы шулай уҡ башҡа дәүер өсөн яңынан иҫәпләргә мөмкин, ә әлеге ваҡытта иң йыш ҡулланылған дәүер — J2000.0, был 2000 йылдың 1 ғинуарында төшкө сәғәткә тура килә{{Sfn|Karttunen et al.|2016|pp=22—23}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2|ref=Кононович, Мороз}} * {{Китап|ref=Жаров|ссылка=https://iaaras.ru/media/library/zharov_sf.pdf|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=480|серия=Монографии и учебники|isbn=5-85099-168-9|тираж=500}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ndd2DQAAQBAJ|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2016|издание=6th Edition|место=Berlin; Heidelberg; {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=550|isbn=978-3-662-53045-0}} [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Астрометрия]] rkqfs4ydoqelzlafup6nn3sg5n0839s 1295469 1295468 2026-05-04T05:23:37Z Таңһылыу 14946 1295469 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Второй_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|Күк есемдәренең экватор һәм эклиптик координаталары. Тура күтәрелеш <math>\alpha</math> менән тамғаланған.]] '''Тура күтәрелеш''' ('''α''' йәки '''РА''' — {{lang-ингл|right ascension}}) —— объекттың [[күк сфераһы]]нда Ерҙең тәүлек әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәгән координатаһы. Тура күтәрелеш [[күк экваторы]] буйлап [[Күк сфераһы|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге]] нөктәһенән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклемге мөйөшлө арауыҡҡа тигеҙ. == Тасуирламаһы == [[Файл:MessierStarChart.svg|мини|300x300пкс|[[Йондоҙҙар картаһы|Йондоҙ картаһы]], унда вертикаль һыҙыҡтар буйлап тура күтәрелеш даими]] Икенсе экваториаль координаталар системаһында тура күтәрелеш, ауышлыҡ менән бер рәттән, ике координатаның береһе булып тора. Яҡтыртҡыстың тура күтәрелеше — [[Күк сфераһы|күк сфераһында]] [[Күк экваторы|күк экваторы]] буйлап яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклемге мөйөшлө арауыҡ. Тура күтәрелеш яҡтыртҡыстарҙың тәүлек хәрәкәте йүнәлешенә ҡаршы яҡҡа, йәғни көнбайышҡа ҡарай иҫәпләнә; әгәр донъяның төньяҡ полюсы яғынан ҡараһаҡ, был сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы йүнәлеш{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=21}}{{Sfn|Жаров|2006|страницы=76—77}}<ref>{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1162376|title=Прямое восхождение|website=[[Астронет]]|access-date=2023-01-28|archive-date=2022-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819230936/http://www.astronet.ru/db/msg/1162376|url-status=live}}</ref>. Тура күтәрелеш, ғәҙәттә, <math>\alpha</math>, йәки РА йәки R. A. ({{lang-ингл|right ascension}}) менән билдәләнә{{Sfn|Karttunen et al.|2016|p=17}}. Был ҡиммәт, ғәҙәттә, йә градустарҙа (0°-тан 360°-ҡа тиклем) йәки сәғәттәрҙә (0 ^{сәғәттән} 24 ^{сәғәткә} тиклем) бирелә, унда 1 ^сәғәт = 15°; шулай уҡ ваҡ өлөштәре 1 ^сәғәт = 60 ^м = 3600 ^с ҡулланыла)<ref>{{Cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/r/right+ascension|title=Right Ascension|website=astronomy.swin.edu.au|access-date=2023-01-28|archive-date=2023-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220111822/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/R/Right+Ascension|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://spiff.rit.edu/classes/phys445/lectures/radec/radec.html|title=Celestial Coordinates|website=spiff.rit.edu|access-date=2023-01-25|archive-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125194815/http://spiff.rit.edu/classes/phys445/lectures/radec/radec.html|url-status=live}}</ref>. Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәрен яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнсығышҡа һәм көнбайышҡа ҡарай үлсәргә мөмкин — был осраҡта улар −180°-тан +180°-ҡа тиклем, йәки сәғәттәр буйынса −12 ^{сәғәттән} +12 ^{сәғәткә} тиклем ҡиммәттәр ала{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=21}}. Икенсе экваториаль координаталар системаһында ҡулланылған ауышлыҡ та, тура күтәрелеш тә Ерҙең тәүлек әйләнеше арҡаһында үҙгәрмәй, шуға күрә был координаталар системаһы астрономияла иң киң ҡулланыла{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=21—22}}. Йондоҙло ваҡыт <math>s</math> яҡтыртҡыстың сәғәт мөйөшө <math>t</math> һәм тура күтәрелеше <math>\alpha</math> суммаһына тигеҙ{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=32}}: : <math>s = t + \alpha</math> == Ҡояштың тура күтәрелеше == Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе арҡаһында [[Ҡояш|Ҡояштың]] ауышлығы һәм тура күтәрелеше йыл дауамында үҙгәрә. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Яҙғы көн менән төн тигеҙлеге мәлендә]], Ҡояш яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһендә була, һәм уның ауышлығы һәм тура күтәрелеше нулгә тигеҙ. Ваҡыт үткән һайын Ҡояштың тура күтәрелеше арта: йәйге ҡояш торошо ваҡытында ул 6 ^{сәғәткә}, [[Көн менән төн тигеҙләнеше|көҙгө көн менән төн тигеҙлеге]] мәлендә 12 ^{сәғәткә}, ә ҡышҡы ҡояш торошо ваҡытында 18 ^{сәғәткә} етә. Ул яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә тиклем арта, был ваҡытта 24 ^{сәғәткә} етә һәм нулгә ҡайта{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=27—28}}. Ҡояштың тура күтәрелеше тәүлегенә уртаса 3 ^минут 56 ^{секундҡа} арта. Был 24 сәғәтлек уртаса ҡояш тәүлегенең йондоҙ тәүлегенән 3 минут 56 секундҡа оҙонораҡ булыуына килтерә. Әммә Ерҙең үҙ орбитаһында тигеҙ булмаған хәрәкәте һәм уның экваторының эклиптика яҫылығына ауышлығы Ҡояштың тура күтәрелешенең тигеҙ булмаған үҙгәреүенә һәм ысын Ҡояш тәүлеге оҙайлылығының ±25 секунд эсендә тирбәлеүе мөмкинлегенә килтерә. Шуға күрә бер йыл дауамында уртаса һәм ысын Ҡояш ваҡыты араһындағы айырма туплана, был ваҡыт тигеҙләмәһе тип атала һәм −16 минуттан 14 минутҡа тиклем үҙгәрә{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=32—38}}. == Прецессияның йоғонтоһо == Ер күсәре прецессияһы арҡаһында донъя полюстарының һәм күк экваторының торошо 26 000 йыллыҡ период менән үҙгәрә; тимәк, хатта стационар есемдәрҙең дә ауышлығы һәм тура күтәрелеше үҙгәрештәр кисерә. Координаталарҙы дөрөҫ теркәү өсөн уларҙы үлсәү ваҡытындағы мәлде иҫәпкә алырға кәрәк, был [[Дәүер (астрономия)|дәүер]] тип атала. Координаталарҙы шулай уҡ башҡа дәүер өсөн яңынан иҫәпләргә мөмкин, ә әлеге ваҡытта иң йыш ҡулланылған дәүер — J2000.0, был 2000 йылдың 1 ғинуарында төшкө сәғәткә тура килә{{Sfn|Karttunen et al.|2016|pp=22—23}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2|ref=Кононович, Мороз}} * {{книга|ref=Жаров|ссылка=https://iaaras.ru/media/library/zharov_sf.pdf|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=480|серия=Монографии и учебники|isbn=5-85099-168-9|тираж=500}} * {{Книга|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ndd2DQAAQBAJ|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2016|издание=6th Edition|место=Berlin; Heidelberg; {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=550|isbn=978-3-662-53045-0}} [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Астрометрия]] ni7g46e8isdog7ylo18vbbx0j1g3rfr 1 200667 1295470 2026-05-04T05:25:23Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Прямое восхождение|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1295470 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Прямое восхождение|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} szzgu9r8flfqvgmuwwtjdvpouc6mrew 0 200668 1295501 2026-05-04T07:55:39Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/148899301|Склонение (астрономия)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295501 wikitext text/x-wiki [[Файл:Второй_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|Күк есемдәренең экваториаль һәм эклиптик координаталары. Ауышлыҡ <math>\delta</math> менән тамғалана]] [[Астрономия|Астрономияла]] '''ауышлыҡ''' ('''<math>\delta</math>''' йәки '''дек''' менән тамғалана - {{Lang-en|declination}}) — [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] объекттың координатаһы, ул Ерҙең тәүлек әйләнеше менән үҙгәрмәй. Ауышлыҡ [[Күк сфераһы|күк сфераһында]] [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ. Ул төньяҡ күк ярымшарындағы объекттар өсөн ыңғай, ә көньяҡ күк ярымшарындағылар өсөн кире. == Тасуирлама == [[Файл:MessierStarChart.svg|мини|300x300пкс|[[Йондоҙҙар картаһы|Йондоҙло күк картаһы]], унда горизонталь тура һыҙыҡтар буйлап ауышлыҡ даими ]] Экваториаль күк координаталары системаһында ике координатаның береһе — ауышлыҡ. Яҡтыртҡыстың ауышлығы — уның менән экватор яҫылығы араһындағы ауышлыҡ түңәрәгенең дуғаһы{{Sfn|Жаров|2006}} <ref>{{Cite web|access-date=2023-01-25|accessdate=2023-01-25|url-status=live}}</ref>, йәки, ябайыраҡ әйткәндә, яҡтыртҡыс менән [[күк экваторы]] араһындағы мөйөшлө арауыҡ. Әгәр яҡтыртҡыс төньяҡ ярымшарҙа булһа, ауышлыҡ ыңғай, ә көньяҡ ярымшарында булһа, кире тип иҫәпләнә. Шулай итеп, ауышлыҡ −90°-тан +90°-ҡа тиклем үҙгәрергә мөмкин{{Sfn|Karttunen et al.|2016}} {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}}, өҫтәүенә был ҡиммәттәргә ярашлы рәүештә, донъяның көньяҡ һәм төньяҡ полюстарында өлгәшелә, ә [[Күк экваторы|күк экваторында]] ауышлыҡ нулгә тиң <ref>{{Cite web|access-date=2023-01-27|accessdate=2023-01-27|url-status=live}}</ref> . Ауышлыҡ ғәҙәттә <math>\delta</math> йәки dec ({{Lang-en|declination}}) менән тамғалана{{Sfn|Karttunen et al.|2016}} <ref>{{Cite web|access-date=2023-01-25|accessdate=2023-01-25|url-status=live}}</ref> . Һирәк осраҡта уны поляр арауыҡ <math>p</math>, менән алмаштырырға мөмкин, ул яҡтыртҡыс менән донъяның төньяҡ полюсы араһындағы мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ. Шулай итеп, <math>p = 90^\circ - \delta</math> һәм был ҡиммәт 0-дан 180° тиклем үҙгәрә{{Sfn|Жаров|2006}} . Беренсе экваториаль координаталар системаһында, ауышлыҡтан тыш, яҡтыртҡыстың сәғәт мөйөшө <math>t</math> ҡулланыла, ә икенсе экваториаль координаталар системаһында - [[тура күтәрелеш]] <math>\alpha</math>. Ауышлыҡ, тура күтәрелеш кеүек үк, Ерҙең тәүлек әйләнеше арҡаһында үҙгәрмәй, шуға күрә икенсе экваториаль координаталар системаһы иң киң ҡулланыла{{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} . === Яҡтыртҡыстарҙың тәүлек хәрәкәте === Яҡтыртҡыстың ауышлығы күҙәтеү урынының [[Географик киңлек|географик киңлеге]] <math>\varphi</math> аша уның өҫкө һәм аҫҡы кульминацияларының бейеклеге <math>h_\text{в}</math> һәм <math>h_\text{н}</math>менән бәйле, шуның менән бергә көньяҡ ярымшарҙағы киңлектәр тиҫкәре тип иҫәпләнәләр. <math>h_\text{в}</math>өсөн формула. <math>\varphi</math> Һәм <math>\delta</math> араһындағы нисбәткә ҡарап төрлө күренеш ала{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=17, 25}} {{Sfn|Жаров|2006|страницы=94—95}} : : Әгәр <math>\delta < \varphi</math> булһа, ул саҡта <math>h_\text{в} = 90^\circ - \varphi + \delta</math> һәм өҫкө кульминация [[Зенит|зениттан]] көньяҡта була ; : Әгәр <math>\delta > \varphi</math> булһа, ул саҡта <math>h_\text{в} = 90^\circ + \varphi - \delta</math> ә өҫкө кульминация зениттан төньяҡта була; : Әгәр <math>\delta = \varphi</math> булһа, ул саҡта өҫкө кульминация тап зенитта, <math>h_\text{в} = 90^\circ</math>бейеклектә була. Аҫҡы кульминацияның бейеклеге <math>h_\text{н} = \varphi + \delta - 90^\circ</math> {{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=25}} формулаһы буйынса билдәләнә. Әгәр <math>h_\text{н} > 0</math> булһа, ул саҡта яҡтыртҡыс бер ҡасан да офоҡтан түбәнерәк төшмәй һәм байымай торған тип атала; әгәр <math>h_\text{в} < 0</math> булһа, тимәк, яҡтылыҡ бер ҡасан да офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ҡалҡмай торған тип атала. Шулай итеп, әгәр <math>|\delta| < 90^\circ - |\varphi|</math> булһа, артабан тәүлек хәрәкәте ваҡытында яҡтыртҡыс күтәрелә һәм бата. Төньяҡ ярымшар өсөн, әгәр <math>\delta > 90^\circ - \varphi</math> булһа, тимәк, яҡтыртҡыс байымай торған була, әгәр <math>\delta < \varphi - 90^\circ</math>булһа — ҡалҡмай торған була{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=23}} {{Sfn|Karttunen et al.|2016}} . Яҡтыртҡыстарҙың сығыуы һәм байыуы, әгәр улар мөмкин булһа, шулай уҡ ауышлыҡҡа бәйле. Нуль ауышлыҡлы яҡтыртҡыстар көнсығышта күтәрелә һәм көнбайышта бата, шул уҡ ваҡытта <math>\delta > 0</math> булғанда сығыу һәм байыу ярашлы рәүештә төньяҡ-көнсығышта һәм төньяҡ-көнбайышта була, ә <math>\delta < 0</math> булғанда - көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡ-көнбайышта була{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=23}} . Шулай уҡ сәғәт мөйөшө <math>t</math>-ны һәм яҡтыртҡыстың күтәрелеүе һәм батыуы булған нөктәнең [[Азимут|азимуты]] <math>A</math>-ны яҡтыртҡыстың ауышлығы һәм күҙәтеү урыны киңлеге менән бәйләргә мөмкин{{Sfn|Жаров|2006|страницы=96—97}} : . : <math>\cos t = -\tan \delta \tan \varphi</math> Әгәр был тигеҙләмәнең сығарылыштары булмаһа, тимәк, яҡтыртҡыс батмай ҙа, күтәрелмәй ҙә; әгәр бер генә сығарылышы булһа, тимәк, яҡтыртҡыс өҫкө йәки аҫҡы кульминацияла офоҡҡа тейә, был <math>\varphi - \delta = 90^\circ</math> йәки <math>\varphi + \delta = 90^\circ</math>булғанда мөмкин. Башҡа осраҡтарҙа тигеҙләмәнең ике сығарылышы бар, <math>t_r</math> Һәм <math>t_s</math>, шуның менән бергә <math>180^\circ < t_r < 360^\circ</math> һәм <math>t_r</math> яҡтыртҡыстың ҡалҡыуына тура килә, ә <math>0^\circ < t_s < 180^\circ</math> һәм <math>t_s</math> яҡтыртҡыстың батыуына килә. Ҡалҡыу һәм батыу нөктәләренең азимуты түбәндәге тигеҙләмәләр системаһынан билдәләнә{{Sfn|Жаров|2006|страницы=96—97}}: . : <math>\sin A = \cos \delta \sin t</math> : <math>\cos A = -\sin \delta \cos \varphi + \cos \delta \sin \varphi \cos t</math> == Ҡояштың ауышлығы == Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе арҡаһында [[Ҡояш|Ҡояштың]] ауышлығы һәм тура күтәрелеше йыл дауамында үҙгәрә. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Яҙғы көн менән төн тигеҙләшкәндә]], Ҡояш яҙғы төн менән төн тигеҙләшеү нөктәһендә була, ә уның ауышлығы һәм тура күтәрелеше нулгә тигеҙ. Бынан һуң Ҡояштың ауышлығы арта башлай һәм йәйге ҡояш торошо ваҡытында 23°26' максималь ҡиммәтенә етә, был нөктәлә уның тура күтәрелеше 6 ^сәғәт тәшкил итә. Бынан һуң ул кәмей башлай: [[Көн менән төн тигеҙләнеше|көҙгө көн менән төн тигеҙләшкәндә]] ауышлыҡ тағы ла нулгә тигеҙ, ә тура күтәрелеше 12 ^сәғ . Ҡышҡы ҡояш торошо ваҡытында ауышлыҡ үҙенең минимумына −23°26’ етә (тура күтәрелеш 18 ^сәғ ), шунан һуң ул яңынан арта башлай һәм яҙғы көн менән төн тигеҙләнгәндә нулгә етә. Шулай итеп, көндөҙгө яҡтылыҡтың оҙонлоғо төрлө миҙгелдәрҙә төрлөсә була, ә поляр өлкәләрҙә [[Поляр көн|поляр көндәр]] һәм поляр төндәр була {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} . == Прецессияның йоғонтоһо == Ер күсәре прецессияһы арҡаһында донъя полюстарының һәм күк экваторының торошо 26000 йыллыҡ период менән үҙгәрә, тимәк, хатта хәрәкәтһеҙ объекттарҙың да ауышлығы һәм тура күтәрелеше үҙгәрә. Координаталарҙы дөрөҫ теркәү өсөн уларҙы үлсәү ваҡытындағы мәлде иҫәпкә алырға кәрәк, был [[Дәүер (астрономия)|дәүер]] тип атала. Координаталарҙы шулай уҡ башҡа дәүер өсөн яңынан иҫәпләргә мөмкин, ә әлеге ваҡытта иң йыш ҡулланылған эпоха — J2000.0, ул 2000 йылдың 1 ғинуарында төшкө сәғәткә тура килә{{Sfn|Karttunen et al.|2016}} . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|узкие}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2|ref=Кононович, Мороз}} * {{Китап|ref=Жаров|ссылка=https://iaaras.ru/media/library/zharov_sf.pdf|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=480|серия=Монографии и учебники|isbn=5-85099-168-9|тираж=500}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ndd2DQAAQBAJ|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2016|издание=6th Edition|место=Berlin; Heidelberg; {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=550|isbn=978-3-662-53045-0}} [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Астрометрия]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 2vmmsgv5w425i5cfygwaoa0x3eot046 1295502 1295501 2026-05-04T07:56:08Z Таңһылыу 14946 /* Әҙәбиәт */ 1295502 wikitext text/x-wiki [[Файл:Второй_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|Күк есемдәренең экваториаль һәм эклиптик координаталары. Ауышлыҡ <math>\delta</math> менән тамғалана]] [[Астрономия|Астрономияла]] '''ауышлыҡ''' ('''<math>\delta</math>''' йәки '''дек''' менән тамғалана - {{Lang-en|declination}}) — [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] объекттың координатаһы, ул Ерҙең тәүлек әйләнеше менән үҙгәрмәй. Ауышлыҡ [[Күк сфераһы|күк сфераһында]] [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ. Ул төньяҡ күк ярымшарындағы объекттар өсөн ыңғай, ә көньяҡ күк ярымшарындағылар өсөн кире. == Тасуирлама == [[Файл:MessierStarChart.svg|мини|300x300пкс|[[Йондоҙҙар картаһы|Йондоҙло күк картаһы]], унда горизонталь тура һыҙыҡтар буйлап ауышлыҡ даими ]] Экваториаль күк координаталары системаһында ике координатаның береһе — ауышлыҡ. Яҡтыртҡыстың ауышлығы — уның менән экватор яҫылығы араһындағы ауышлыҡ түңәрәгенең дуғаһы{{Sfn|Жаров|2006}} <ref>{{Cite web|access-date=2023-01-25|accessdate=2023-01-25|url-status=live}}</ref>, йәки, ябайыраҡ әйткәндә, яҡтыртҡыс менән [[күк экваторы]] араһындағы мөйөшлө арауыҡ. Әгәр яҡтыртҡыс төньяҡ ярымшарҙа булһа, ауышлыҡ ыңғай, ә көньяҡ ярымшарында булһа, кире тип иҫәпләнә. Шулай итеп, ауышлыҡ −90°-тан +90°-ҡа тиклем үҙгәрергә мөмкин{{Sfn|Karttunen et al.|2016}} {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}}, өҫтәүенә был ҡиммәттәргә ярашлы рәүештә, донъяның көньяҡ һәм төньяҡ полюстарында өлгәшелә, ә [[Күк экваторы|күк экваторында]] ауышлыҡ нулгә тиң <ref>{{Cite web|access-date=2023-01-27|accessdate=2023-01-27|url-status=live}}</ref> . Ауышлыҡ ғәҙәттә <math>\delta</math> йәки dec ({{Lang-en|declination}}) менән тамғалана{{Sfn|Karttunen et al.|2016}} <ref>{{Cite web|access-date=2023-01-25|accessdate=2023-01-25|url-status=live}}</ref> . Һирәк осраҡта уны поляр арауыҡ <math>p</math>, менән алмаштырырға мөмкин, ул яҡтыртҡыс менән донъяның төньяҡ полюсы араһындағы мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ. Шулай итеп, <math>p = 90^\circ - \delta</math> һәм был ҡиммәт 0-дан 180° тиклем үҙгәрә{{Sfn|Жаров|2006}} . Беренсе экваториаль координаталар системаһында, ауышлыҡтан тыш, яҡтыртҡыстың сәғәт мөйөшө <math>t</math> ҡулланыла, ә икенсе экваториаль координаталар системаһында - [[тура күтәрелеш]] <math>\alpha</math>. Ауышлыҡ, тура күтәрелеш кеүек үк, Ерҙең тәүлек әйләнеше арҡаһында үҙгәрмәй, шуға күрә икенсе экваториаль координаталар системаһы иң киң ҡулланыла{{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} . === Яҡтыртҡыстарҙың тәүлек хәрәкәте === Яҡтыртҡыстың ауышлығы күҙәтеү урынының [[Географик киңлек|географик киңлеге]] <math>\varphi</math> аша уның өҫкө һәм аҫҡы кульминацияларының бейеклеге <math>h_\text{в}</math> һәм <math>h_\text{н}</math>менән бәйле, шуның менән бергә көньяҡ ярымшарҙағы киңлектәр тиҫкәре тип иҫәпләнәләр. <math>h_\text{в}</math>өсөн формула. <math>\varphi</math> Һәм <math>\delta</math> араһындағы нисбәткә ҡарап төрлө күренеш ала{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=17, 25}} {{Sfn|Жаров|2006|страницы=94—95}} : : Әгәр <math>\delta < \varphi</math> булһа, ул саҡта <math>h_\text{в} = 90^\circ - \varphi + \delta</math> һәм өҫкө кульминация [[Зенит|зениттан]] көньяҡта була ; : Әгәр <math>\delta > \varphi</math> булһа, ул саҡта <math>h_\text{в} = 90^\circ + \varphi - \delta</math> ә өҫкө кульминация зениттан төньяҡта була; : Әгәр <math>\delta = \varphi</math> булһа, ул саҡта өҫкө кульминация тап зенитта, <math>h_\text{в} = 90^\circ</math>бейеклектә була. Аҫҡы кульминацияның бейеклеге <math>h_\text{н} = \varphi + \delta - 90^\circ</math> {{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=25}} формулаһы буйынса билдәләнә. Әгәр <math>h_\text{н} > 0</math> булһа, ул саҡта яҡтыртҡыс бер ҡасан да офоҡтан түбәнерәк төшмәй һәм байымай торған тип атала; әгәр <math>h_\text{в} < 0</math> булһа, тимәк, яҡтылыҡ бер ҡасан да офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ҡалҡмай торған тип атала. Шулай итеп, әгәр <math>|\delta| < 90^\circ - |\varphi|</math> булһа, артабан тәүлек хәрәкәте ваҡытында яҡтыртҡыс күтәрелә һәм бата. Төньяҡ ярымшар өсөн, әгәр <math>\delta > 90^\circ - \varphi</math> булһа, тимәк, яҡтыртҡыс байымай торған була, әгәр <math>\delta < \varphi - 90^\circ</math>булһа — ҡалҡмай торған була{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=23}} {{Sfn|Karttunen et al.|2016}} . Яҡтыртҡыстарҙың сығыуы һәм байыуы, әгәр улар мөмкин булһа, шулай уҡ ауышлыҡҡа бәйле. Нуль ауышлыҡлы яҡтыртҡыстар көнсығышта күтәрелә һәм көнбайышта бата, шул уҡ ваҡытта <math>\delta > 0</math> булғанда сығыу һәм байыу ярашлы рәүештә төньяҡ-көнсығышта һәм төньяҡ-көнбайышта була, ә <math>\delta < 0</math> булғанда - көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡ-көнбайышта була{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=23}} . Шулай уҡ сәғәт мөйөшө <math>t</math>-ны һәм яҡтыртҡыстың күтәрелеүе һәм батыуы булған нөктәнең [[Азимут|азимуты]] <math>A</math>-ны яҡтыртҡыстың ауышлығы һәм күҙәтеү урыны киңлеге менән бәйләргә мөмкин{{Sfn|Жаров|2006|страницы=96—97}} : . : <math>\cos t = -\tan \delta \tan \varphi</math> Әгәр был тигеҙләмәнең сығарылыштары булмаһа, тимәк, яҡтыртҡыс батмай ҙа, күтәрелмәй ҙә; әгәр бер генә сығарылышы булһа, тимәк, яҡтыртҡыс өҫкө йәки аҫҡы кульминацияла офоҡҡа тейә, был <math>\varphi - \delta = 90^\circ</math> йәки <math>\varphi + \delta = 90^\circ</math>булғанда мөмкин. Башҡа осраҡтарҙа тигеҙләмәнең ике сығарылышы бар, <math>t_r</math> Һәм <math>t_s</math>, шуның менән бергә <math>180^\circ < t_r < 360^\circ</math> һәм <math>t_r</math> яҡтыртҡыстың ҡалҡыуына тура килә, ә <math>0^\circ < t_s < 180^\circ</math> һәм <math>t_s</math> яҡтыртҡыстың батыуына килә. Ҡалҡыу һәм батыу нөктәләренең азимуты түбәндәге тигеҙләмәләр системаһынан билдәләнә{{Sfn|Жаров|2006|страницы=96—97}}: . : <math>\sin A = \cos \delta \sin t</math> : <math>\cos A = -\sin \delta \cos \varphi + \cos \delta \sin \varphi \cos t</math> == Ҡояштың ауышлығы == Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе арҡаһында [[Ҡояш|Ҡояштың]] ауышлығы һәм тура күтәрелеше йыл дауамында үҙгәрә. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Яҙғы көн менән төн тигеҙләшкәндә]], Ҡояш яҙғы төн менән төн тигеҙләшеү нөктәһендә була, ә уның ауышлығы һәм тура күтәрелеше нулгә тигеҙ. Бынан һуң Ҡояштың ауышлығы арта башлай һәм йәйге ҡояш торошо ваҡытында 23°26' максималь ҡиммәтенә етә, был нөктәлә уның тура күтәрелеше 6 ^сәғәт тәшкил итә. Бынан һуң ул кәмей башлай: [[Көн менән төн тигеҙләнеше|көҙгө көн менән төн тигеҙләшкәндә]] ауышлыҡ тағы ла нулгә тигеҙ, ә тура күтәрелеше 12 ^сәғ . Ҡышҡы ҡояш торошо ваҡытында ауышлыҡ үҙенең минимумына −23°26’ етә (тура күтәрелеш 18 ^сәғ ), шунан һуң ул яңынан арта башлай һәм яҙғы көн менән төн тигеҙләнгәндә нулгә етә. Шулай итеп, көндөҙгө яҡтылыҡтың оҙонлоғо төрлө миҙгелдәрҙә төрлөсә була, ә поляр өлкәләрҙә [[Поляр көн|поляр көндәр]] һәм поляр төндәр була {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} . == Прецессияның йоғонтоһо == Ер күсәре прецессияһы арҡаһында донъя полюстарының һәм күк экваторының торошо 26000 йыллыҡ период менән үҙгәрә, тимәк, хатта хәрәкәтһеҙ объекттарҙың да ауышлығы һәм тура күтәрелеше үҙгәрә. Координаталарҙы дөрөҫ теркәү өсөн уларҙы үлсәү ваҡытындағы мәлде иҫәпкә алырға кәрәк, был [[Дәүер (астрономия)|дәүер]] тип атала. Координаталарҙы шулай уҡ башҡа дәүер өсөн яңынан иҫәпләргә мөмкин, ә әлеге ваҡытта иң йыш ҡулланылған эпоха — J2000.0, ул 2000 йылдың 1 ғинуарында төшкө сәғәткә тура килә{{Sfn|Karttunen et al.|2016}} . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|узкие}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2|ref=Кононович, Мороз}} * {{Китап|ref=Жаров|ссылка=https://iaaras.ru/media/library/zharov_sf.pdf|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=480|серия=Монографии и учебники|isbn=5-85099-168-9|тираж=500}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ndd2DQAAQBAJ|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2016|издание=6th Edition|место=Berlin; Heidelberg; {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=550|isbn=978-3-662-53045-0}} [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Астрометрия]] 796zshh9evjpewbd7lk4bwrn2zjw6hy 1295507 1295502 2026-05-04T08:17:40Z Таңһылыу 14946 1295507 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Второй_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|Күк есемдәренең экваториаль һәм эклиптик координаталары. Ауышлыҡ <math>\delta</math> менән тамғалана]] [[Астрономия]]ла '''ауышлыҡ''' ('''<math>\delta</math>''' йәки '''dec''' — {{Lang-en|declination}} менән тамғалана) — [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] объекттың координатаһы, ул Ерҙең тәүлек әйләнеше менән үҙгәрмәй. Ауышлыҡ [[күк сфераһы]]нда [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ. Ул төньяҡ күк ярымшарындағы объекттар өсөн ыңғай, ә көньяҡ күк ярымшарындағылар өсөн тиҫкәре. == Тасуирлама == [[Файл:MessierStarChart.svg|мини|300x300пкс|[[Йондоҙҙар картаһы|Йондоҙло күк картаһы]], унда горизонталь тура һыҙыҡтар буйлап ауышлыҡ даими ]] Экваториаль күк координаталары системаһында ике координатаның береһе — ауышлыҡ. Яҡтыртҡыстың ауышлығы — уның менән экватор яҫылығы араһындағы ауышлыҡ түңәрәгенең дуғаһы{{Sfn|Жаров|2006|страницы=75—76}}<ref>{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/physics/text/3623649|title=Склонение|website=[[Большая российская энциклопедия]]|access-date=2023-01-25|archive-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125194822/https://old.bigenc.ru/physics/text/3623649|url-status=live}}</ref>, йәки, ябайыраҡ әйткәндә, яҡтыртҡыс менән [[күк экваторы]] араһындағы мөйөшлө арауыҡ. Әгәр яҡтыртҡыс төньяҡ ярымшарҙа булһа, ауышлыҡ ыңғай, ә көньяҡ ярымшарында булһа, тиҫкәре тип иҫәпләнә. Шулай итеп, ауышлыҡ −90°-тан +90°-ҡа тиклем үҙгәрергә мөмкин{{Sfn|Karttunen et al.|2016|p=17}}{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=20—21}}, причём эти значения достигаются, соответственно, на [[Полюс мира|южном и на северном полюсах мира]], а на [[Небесный экватор|небесном экваторе]] склонение равно нулю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/declination|title=Declination|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2023-01-27|archive-date=2023-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127103623/https://www.britannica.com/science/declination|url-status=live}}</ref>. Ауышлыҡ ғәҙәттә <math>\delta</math> йәки dec ({{Lang-en|declination}}) менән тамғалана<ref>{{Cite web|url=http://spiff.rit.edu/classes/phys445/lectures/radec/radec.html|title=Celestial Coordinates|website=spiff.rit.edu|access-date=2023-01-25|archive-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125194815/http://spiff.rit.edu/classes/phys445/lectures/radec/radec.html|url-status=live}}</ref>. Һирәк осраҡта уны поляр арауыҡ <math>p</math>, менән алмаштырырға мөмкин, ул яҡтыртҡыс менән донъяның төньяҡ полюсы араһындағы мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ. Шулай итеп, <math>p = 90^\circ - \delta</math> һәм был ҡиммәт 0-дан 180° тиклем үҙгәрә{{Sfn|Жаров|2006|страницы=75—76}}. Беренсе экваториаль координаталар системаһында, ауышлыҡтан тыш, яҡтыртҡыстың сәғәт мөйөшө <math>t</math> ҡулланыла, ә икенсе экваториаль координаталар системаһында — [[тура күтәрелеш]] <math>\alpha</math>. Ауышлыҡ, тура күтәрелеш кеүек үк, Ерҙең тәүлек әйләнеше арҡаһында үҙгәрмәй, шуға күрә икенсе экваториаль координаталар системаһы иң киң ҡулланыла{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=21—22}}. === Яҡтыртҡыстарҙың тәүлек хәрәкәте === Яҡтыртҡыстың ауышлығы күҙәтеү урынының [[Географик киңлек|географик киңлеге]] <math>\varphi</math> аша уның өҫкө һәм аҫҡы кульминацияларының бейеклеге <math>h_\text{в}</math> һәм <math>h_\text{н}</math> менән бәйле, шуның менән бергә көньяҡ ярымшарҙағы киңлектәр тиҫкәре тип иҫәпләнәләр. <math>h_\text{в}</math> өсөн формула <math>\varphi</math> Һәм <math>\delta</math> араһындағы нисбәткә ҡарап төрлө күренеш ала{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=17, 25}}{{Sfn|Жаров|2006|страницы=94—95}}: : Әгәр <math>\delta < \varphi</math> булһа, ул саҡта <math>h_\text{в} = 90^\circ - \varphi + \delta</math> һәм өҫкө кульминация [[зенит]]тан көньяҡта була; : Әгәр <math>\delta > \varphi</math> булһа, ул саҡта <math>h_\text{в} = 90^\circ + \varphi - \delta</math>, ә өҫкө кульминация зениттан төньяҡта була; : Әгәр <math>\delta = \varphi</math> булһа, ул саҡта өҫкө кульминация тап зенитта, <math>h_\text{в} = 90^\circ</math> бейеклектә була. Аҫҡы кульминацияның бейеклеге <math>h_\text{н} = \varphi + \delta - 90^\circ</math> формулаһы буйынса билдәләнә{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=25}}.. Әгәр <math>h_\text{н} > 0</math> булһа, ул саҡта яҡтыртҡыс бер ҡасан да офоҡтан түбәнерәк төшмәй һәм байымай торған тип атала; әгәр <math>h_\text{в} < 0</math> булһа, тимәк, яҡтылыҡ бер ҡасан да офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ҡалҡмай торған тип атала. Шулай итеп, әгәр <math>|\delta| < 90^\circ - |\varphi|</math> булһа, артабан тәүлек хәрәкәте ваҡытында яҡтыртҡыс күтәрелә һәм бата. Төньяҡ ярымшар өсөн, әгәр <math>\delta > 90^\circ - \varphi</math> булһа, тимәк, яҡтыртҡыс байымай торған була, әгәр <math>\delta < \varphi - 90^\circ</math> булһа — ҡалҡмай торған була{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=23}}{{Sfn|Karttunen et al.|2016|pp=19—20}}. Яҡтыртҡыстарҙың сығыуы һәм байыуы, әгәр улар мөмкин булһа, шулай уҡ ауышлыҡҡа бәйле. Нуль ауышлыҡлы яҡтыртҡыстар көнсығышта күтәрелә һәм көнбайышта бата, шул уҡ ваҡытта <math>\delta > 0</math> булғанда сығыу һәм байыу ярашлы рәүештә төньяҡ-көнсығышта һәм төньяҡ-көнбайышта була, ә <math>\delta < 0</math> булғанда — көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡ-көнбайышта була{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=23}}. Шулай уҡ сәғәт мөйөшө <math>t</math>-ны һәм яҡтыртҡыстың күтәрелеүе һәм батыуы булған нөктәнең [[азимут]]ы <math>A</math>-ны яҡтыртҡыстың ауышлығы һәм күҙәтеү урыны киңлеге менән бәйләргә мөмкин{{Sfn|Жаров|2006|страницы=96—97}}: : <math>\cos t = -\tan \delta \tan \varphi</math> Әгәр был тигеҙләмәнең сығарылыштары булмаһа, тимәк, яҡтыртҡыс батмай ҙа, күтәрелмәй ҙә; әгәр бер генә сығарылышы булһа, тимәк, яҡтыртҡыс өҫкө йәки аҫҡы кульминацияла офоҡҡа тейә, был <math>\varphi - \delta = 90^\circ</math> йәки <math>\varphi + \delta = 90^\circ</math>булғанда мөмкин. Башҡа осраҡтарҙа тигеҙләмәнең ике сығарылышы бар, <math>t_r</math> Һәм <math>t_s</math>, шуның менән бергә <math>180^\circ < t_r < 360^\circ</math> һәм <math>t_r</math> яҡтыртҡыстың ҡалҡыуына тура килә, ә <math>0^\circ < t_s < 180^\circ</math> һәм <math>t_s</math> яҡтыртҡыстың батыуына тура килә. Ҡалҡыу һәм батыу нөктәләренең азимуты түбәндәге тигеҙләмәләр системаһынан билдәләнә{{Sfn|Жаров|2006|страницы=96—97}}: : <math>\sin A = \cos \delta \sin t</math> : <math>\cos A = -\sin \delta \cos \varphi + \cos \delta \sin \varphi \cos t</math> == Ҡояштың ауышлығы == Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе арҡаһында [[Ҡояш|Ҡояштың]] ауышлығы һәм тура күтәрелеше йыл дауамында үҙгәрә. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Яҙғы көн менән төн тигеҙләшкәндә]], Ҡояш яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһендә була, ә уның ауышлығы һәм тура күтәрелеше нулгә тигеҙ. Бынан һуң Ҡояштың ауышлығы арта башлай һәм йәйге Ҡояш торошо ваҡытында 23°26' максималь ҡиммәтенә етә, был нөктәлә уның тура күтәрелеше 6 ^сәғәт тәшкил итә. Бынан һуң ул кәмей башлай: [[Көн менән төн тигеҙләнеше|көҙгө көн менән төн тигеҙләшкәндә]] ауышлыҡ тағы ла нулгә тигеҙ, ә тура күтәрелеше 12 ^сәғ . Ҡышҡы ҡояш торошо ваҡытында ауышлыҡ үҙенең минимумына −23°26’ етә (тура күтәрелеш 18 ^сәғ), шунан һуң ул яңынан арта башлай һәм яҙғы көн менән төн тигеҙләнгәндә нулгә етә. Шулай итеп, көндөҙгө яҡтылыҡтың оҙонлоғо төрлө миҙгелдәрҙә төрлөсә була, ә поляр өлкәләрҙә [[Поляр көн|поляр көндәр]] һәм поляр төндәр була{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=27—28}}. == Прецессияның йоғонтоһо == Ер күсәре прецессияһы арҡаһында донъя полюстарының һәм күк экваторының торошо 26000 йыллыҡ период менән үҙгәрә, тимәк, хатта хәрәкәтһеҙ объекттарҙың да ауышлығы һәм тура күтәрелеше үҙгәрә. Координаталарҙы дөрөҫ теркәү өсөн уларҙы үлсәү ваҡытындағы мәлде иҫәпкә алырға кәрәк, был [[Дәүер (астрономия)|дәүер]] тип атала. Координаталарҙы шулай уҡ башҡа дәүер өсөн яңынан иҫәпләргә мөмкин, ә әлеге ваҡытта иң йыш ҡулланылған дәүер — J2000.0, ул 2000 йылдың 1 ғинуарында төшкө сәғәткә тура килә{{Sfn|Karttunen et al.|2016|pp=22—23}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|узкие}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2|ref=Кононович, Мороз}} * {{книга|ref=Жаров|ссылка=https://iaaras.ru/media/library/zharov_sf.pdf|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=480|серия=Монографии и учебники|isbn=5-85099-168-9|тираж=500}} * {{Книга|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ndd2DQAAQBAJ|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2016|издание=6th Edition|место=Berlin; Heidelberg; {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=550|isbn=978-3-662-53045-0}} [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Астрометрия]] tk6ufy9azyfn6m3vpr2ry01sgmhh8pp 1295508 1295507 2026-05-04T08:21:00Z Таңһылыу 14946 /* Тасуирлама */ 1295508 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Второй_астрономический_треугольник.svg|мини|300x300пкс|Күк есемдәренең экваториаль һәм эклиптик координаталары. Ауышлыҡ <math>\delta</math> менән тамғалана]] [[Астрономия]]ла '''ауышлыҡ''' ('''<math>\delta</math>''' йәки '''dec''' — {{Lang-en|declination}} менән тамғалана) — [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] объекттың координатаһы, ул Ерҙең тәүлек әйләнеше менән үҙгәрмәй. Ауышлыҡ [[күк сфераһы]]нда [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ. Ул төньяҡ күк ярымшарындағы объекттар өсөн ыңғай, ә көньяҡ күк ярымшарындағылар өсөн тиҫкәре. == Тасуирлама == [[Файл:MessierStarChart.svg|мини|300x300пкс|[[Йондоҙҙар картаһы|Йондоҙло күк картаһы]], унда горизонталь тура һыҙыҡтар буйлап ауышлыҡ даими ]] Экваториаль күк координаталары системаһында ике координатаның береһе — ауышлыҡ. Яҡтыртҡыстың ауышлығы — уның менән экватор яҫылығы араһындағы ауышлыҡ түңәрәгенең дуғаһы{{Sfn|Жаров|2006|страницы=75—76}}<ref>{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/physics/text/3623649|title=Склонение|website=[[Большая российская энциклопедия]]|access-date=2023-01-25|archive-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125194822/https://old.bigenc.ru/physics/text/3623649|url-status=live}}</ref>, йәки, ябайыраҡ әйткәндә, яҡтыртҡыс менән [[күк экваторы]] араһындағы мөйөшлө арауыҡ. Әгәр яҡтыртҡыс төньяҡ ярымшарҙа булһа, ауышлыҡ ыңғай, ә көньяҡ ярымшарында булһа, тиҫкәре тип иҫәпләнә. Шулай итеп, ауышлыҡ −90°-тан +90°-ҡа тиклем үҙгәрергә мөмкин{{Sfn|Karttunen et al.|2016|p=17}}{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=20—21}}, өҫтәүенә был ҡиммәттәр, ярашлы рәүештә, донъяның Көньяҡ һәм төньяҡ полюстарында өлгәшелә, ә күк экваторында ауышлыҡ нулгә тигеҙ<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/declination|title=Declination|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=2023-01-27|archive-date=2023-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127103623/https://www.britannica.com/science/declination|url-status=live}}</ref>. Ауышлыҡ ғәҙәттә <math>\delta</math> йәки dec ({{Lang-en|declination}}) менән тамғалана<ref>{{Cite web|url=http://spiff.rit.edu/classes/phys445/lectures/radec/radec.html|title=Celestial Coordinates|website=spiff.rit.edu|access-date=2023-01-25|archive-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125194815/http://spiff.rit.edu/classes/phys445/lectures/radec/radec.html|url-status=live}}</ref>. Һирәк осраҡта уны поляр арауыҡ <math>p</math>, менән алмаштырырға мөмкин, ул яҡтыртҡыс менән донъяның төньяҡ полюсы араһындағы мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ. Шулай итеп, <math>p = 90^\circ - \delta</math> һәм был ҡиммәт 0-дан 180° тиклем үҙгәрә{{Sfn|Жаров|2006|страницы=75—76}}. Беренсе экваториаль координаталар системаһында, ауышлыҡтан тыш, яҡтыртҡыстың сәғәт мөйөшө <math>t</math> ҡулланыла, ә икенсе экваториаль координаталар системаһында — [[тура күтәрелеш]] <math>\alpha</math>. Ауышлыҡ, тура күтәрелеш кеүек үк, Ерҙең тәүлек әйләнеше арҡаһында үҙгәрмәй, шуға күрә икенсе экваториаль координаталар системаһы иң киң ҡулланыла{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=21—22}}. === Яҡтыртҡыстарҙың тәүлек хәрәкәте === Яҡтыртҡыстың ауышлығы күҙәтеү урынының [[Географик киңлек|географик киңлеге]] <math>\varphi</math> аша уның өҫкө һәм аҫҡы кульминацияларының бейеклеге <math>h_\text{в}</math> һәм <math>h_\text{н}</math> менән бәйле, шуның менән бергә көньяҡ ярымшарҙағы киңлектәр тиҫкәре тип иҫәпләнәләр. <math>h_\text{в}</math> өсөн формула <math>\varphi</math> Һәм <math>\delta</math> араһындағы нисбәткә ҡарап төрлө күренеш ала{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=17, 25}}{{Sfn|Жаров|2006|страницы=94—95}}: : Әгәр <math>\delta < \varphi</math> булһа, ул саҡта <math>h_\text{в} = 90^\circ - \varphi + \delta</math> һәм өҫкө кульминация [[зенит]]тан көньяҡта була; : Әгәр <math>\delta > \varphi</math> булһа, ул саҡта <math>h_\text{в} = 90^\circ + \varphi - \delta</math>, ә өҫкө кульминация зениттан төньяҡта була; : Әгәр <math>\delta = \varphi</math> булһа, ул саҡта өҫкө кульминация тап зенитта, <math>h_\text{в} = 90^\circ</math> бейеклектә була. Аҫҡы кульминацияның бейеклеге <math>h_\text{н} = \varphi + \delta - 90^\circ</math> формулаһы буйынса билдәләнә{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=25}}.. Әгәр <math>h_\text{н} > 0</math> булһа, ул саҡта яҡтыртҡыс бер ҡасан да офоҡтан түбәнерәк төшмәй һәм байымай торған тип атала; әгәр <math>h_\text{в} < 0</math> булһа, тимәк, яҡтылыҡ бер ҡасан да офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ҡалҡмай торған тип атала. Шулай итеп, әгәр <math>|\delta| < 90^\circ - |\varphi|</math> булһа, артабан тәүлек хәрәкәте ваҡытында яҡтыртҡыс күтәрелә һәм бата. Төньяҡ ярымшар өсөн, әгәр <math>\delta > 90^\circ - \varphi</math> булһа, тимәк, яҡтыртҡыс байымай торған була, әгәр <math>\delta < \varphi - 90^\circ</math> булһа — ҡалҡмай торған була{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=23}}{{Sfn|Karttunen et al.|2016|pp=19—20}}. Яҡтыртҡыстарҙың сығыуы һәм байыуы, әгәр улар мөмкин булһа, шулай уҡ ауышлыҡҡа бәйле. Нуль ауышлыҡлы яҡтыртҡыстар көнсығышта күтәрелә һәм көнбайышта бата, шул уҡ ваҡытта <math>\delta > 0</math> булғанда сығыу һәм байыу ярашлы рәүештә төньяҡ-көнсығышта һәм төньяҡ-көнбайышта була, ә <math>\delta < 0</math> булғанда — көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡ-көнбайышта була{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=23}}. Шулай уҡ сәғәт мөйөшө <math>t</math>-ны һәм яҡтыртҡыстың күтәрелеүе һәм батыуы булған нөктәнең [[азимут]]ы <math>A</math>-ны яҡтыртҡыстың ауышлығы һәм күҙәтеү урыны киңлеге менән бәйләргә мөмкин{{Sfn|Жаров|2006|страницы=96—97}}: : <math>\cos t = -\tan \delta \tan \varphi</math> Әгәр был тигеҙләмәнең сығарылыштары булмаһа, тимәк, яҡтыртҡыс батмай ҙа, күтәрелмәй ҙә; әгәр бер генә сығарылышы булһа, тимәк, яҡтыртҡыс өҫкө йәки аҫҡы кульминацияла офоҡҡа тейә, был <math>\varphi - \delta = 90^\circ</math> йәки <math>\varphi + \delta = 90^\circ</math>булғанда мөмкин. Башҡа осраҡтарҙа тигеҙләмәнең ике сығарылышы бар, <math>t_r</math> Һәм <math>t_s</math>, шуның менән бергә <math>180^\circ < t_r < 360^\circ</math> һәм <math>t_r</math> яҡтыртҡыстың ҡалҡыуына тура килә, ә <math>0^\circ < t_s < 180^\circ</math> һәм <math>t_s</math> яҡтыртҡыстың батыуына тура килә. Ҡалҡыу һәм батыу нөктәләренең азимуты түбәндәге тигеҙләмәләр системаһынан билдәләнә{{Sfn|Жаров|2006|страницы=96—97}}: : <math>\sin A = \cos \delta \sin t</math> : <math>\cos A = -\sin \delta \cos \varphi + \cos \delta \sin \varphi \cos t</math> == Ҡояштың ауышлығы == Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе арҡаһында [[Ҡояш|Ҡояштың]] ауышлығы һәм тура күтәрелеше йыл дауамында үҙгәрә. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Яҙғы көн менән төн тигеҙләшкәндә]], Ҡояш яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһендә була, ә уның ауышлығы һәм тура күтәрелеше нулгә тигеҙ. Бынан һуң Ҡояштың ауышлығы арта башлай һәм йәйге Ҡояш торошо ваҡытында 23°26' максималь ҡиммәтенә етә, был нөктәлә уның тура күтәрелеше 6 ^сәғәт тәшкил итә. Бынан һуң ул кәмей башлай: [[Көн менән төн тигеҙләнеше|көҙгө көн менән төн тигеҙләшкәндә]] ауышлыҡ тағы ла нулгә тигеҙ, ә тура күтәрелеше 12 ^сәғ . Ҡышҡы ҡояш торошо ваҡытында ауышлыҡ үҙенең минимумына −23°26’ етә (тура күтәрелеш 18 ^сәғ), шунан һуң ул яңынан арта башлай һәм яҙғы көн менән төн тигеҙләнгәндә нулгә етә. Шулай итеп, көндөҙгө яҡтылыҡтың оҙонлоғо төрлө миҙгелдәрҙә төрлөсә була, ә поляр өлкәләрҙә [[Поляр көн|поляр көндәр]] һәм поляр төндәр була{{sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=27—28}}. == Прецессияның йоғонтоһо == Ер күсәре прецессияһы арҡаһында донъя полюстарының һәм күк экваторының торошо 26000 йыллыҡ период менән үҙгәрә, тимәк, хатта хәрәкәтһеҙ объекттарҙың да ауышлығы һәм тура күтәрелеше үҙгәрә. Координаталарҙы дөрөҫ теркәү өсөн уларҙы үлсәү ваҡытындағы мәлде иҫәпкә алырға кәрәк, был [[Дәүер (астрономия)|дәүер]] тип атала. Координаталарҙы шулай уҡ башҡа дәүер өсөн яңынан иҫәпләргә мөмкин, ә әлеге ваҡытта иң йыш ҡулланылған дәүер — J2000.0, ул 2000 йылдың 1 ғинуарында төшкө сәғәткә тура килә{{Sfn|Karttunen et al.|2016|pp=22—23}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|узкие}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2|ref=Кононович, Мороз}} * {{книга|ref=Жаров|ссылка=https://iaaras.ru/media/library/zharov_sf.pdf|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|год=2006|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=480|серия=Монографии и учебники|isbn=5-85099-168-9|тираж=500}} * {{Книга|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ndd2DQAAQBAJ|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2016|издание=6th Edition|место=Berlin; Heidelberg; {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=550|isbn=978-3-662-53045-0}} [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Күк механикаһы]] [[Категория:Астрометрия]] tuam0k9jdszcwz3jma9gly6jowq160e 1 200669 1295509 2026-05-04T08:23:08Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Склонение (астрономия)|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1295509 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Склонение (астрономия)|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} jjmnt1tr0s48jnlva03u98kpob0iivs 1 200670 1295519 2026-05-04T10:31:01Z Баныу 28584 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Бунинский лес|4 май 2026 йыл}} 1295519 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Бунинский лес|4 май 2026 йыл}} egv6ntklwz5beihg669p5uqzrkyse1i 1 200671 1295525 2026-05-04T11:54:30Z Akkashka 14326 /* {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }} */ яңы бүлек 1295525 wikitext text/x-wiki == {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }} == {{ТИМ|ru|Литература Ирана||2 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 11:54, 4 май 2026 (UTC) kgc56l9rdjlwvd7ucbbneeh1nxvv19o 1295526 1295525 2026-05-04T11:55:52Z Akkashka 14326 1295526 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Мәҙәниәт|тема2= |тема3= |ил=Иран |ил2= |ил3= }} {{ТИМ|ru|Литература Ирана||2 май 2026}} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 11:54, 4 май 2026 (UTC) bblma134pswzsr0wi6844iamh2txpdt